Libellen in het najaar De waarnemer liep vermoeid langs de waterkant, mijmerend over de vangsten van 1994. Het hele voorjaar en de zomer was de waarnemer al actief geweest in het veld en dat had hem geen windeieren opgeleverd: eindelijk de Zwervende pantserjuffer Lestes barbarus en de Gevlekte witsnuitlibel Leucorrhinia pectoralis gevangen. Al die waarnemingen hadden hem weliswaar geen plaats in de top tien opgeleverd, maar dat is natuurlijk alleen weggelegd voor die echte strebers onder de libellenvangers, en daar wenste hij zich niet mee te identificeren. Desalniettemin zat zijn net vol gaten van het intensieve seizoen en had hij eigenlijk geen zin meer in het najaar. Hij zette zichzelf neer op een picknick-bankje in de buurt en dacht na over wat er eigenlijk nog te verwachten was in het najaar. Een libel flitste over zijn hoofd, speurend naar kleine vliegjes in de lucht. Nog een, en nog een en al snel vlogen er tientallen Kleine glazenmakers Aeshna mixta boven zijn hoofd. Het adrenaline kwam weer vrij en snel diepte hij uit zijn tas de nieuwe Libellennieuwsbrief. Libellen in het najaar zag hij staan. "Interessant", dacht hij en begon te lezen... De herfstinventarisatie kan beginnen! Na het lange seizoen van 1994, waar we zeker niet moeten klagen over het weer kan de najaarsinventarisatie beginnen. De omstandigheden zullen ongetwijfeld minder goed zijn dan in de zomer met vele spectaculaire vangsten, maar het is zeker niet minder belangrijk. Voor een goede inventarisatie zijn ook najaarsvangsten noodzakelijk. Een aantal soorten zijn met name eind augustus en september actief en waarnemingen in deze periode leveren voor deze soorten belangrijke aanvullende informatie op. Daarnaast is het natuurlijk ook nog eens zo dat we voorlopig afscheid moeten gaan nemen van de dansende libellen boven de Nederlandse wateren totdat ze vanaf april volgend jaar weer terug zijn. Een goede gelegenheid om het veld in te gaan en met goede herinneringen aan die mooie libellen de donkere en veel te lange wintermaanden door te komen! WinterjuffersSympecma De laatste jaren worden weer op meer plaatsen Winterjuffers waargenomen, met name van de Bruine winterjuffer Sympecma fusca. Zowel de Bruine winterjuffer als de Noordse winterjuffer Sympecma braueri behoren tot de libellen die zeer sterk achteruit zijn gegaan in Nederland en waarvan moest worden gevreesd voor het voortbestaan van deze soorten. Het lijkt er dus gelukkig op dat beide soorten zich blijkbaar (voorlopig) kunnen handhaven en het is goed extra aandacht aan deze soorten te geven. Winterjuffers kunnen worden gevangen in laagveengebieden, plassen, heidevennen en hoogvenen. In het najaar worden geen voortplantingsactiviteiten ondernomen zodat het leven van een Winterjuffer in het teken van de jacht staat. Hierdoor kunnen ze met name worden aangetroffen boven paden, tussen bosjes en boven de heide. Vaak blijven ze daarbij laag biij de grond. Door de perfecte bruine schutkleur (noodzakelijk om goed gecamoufleerd de winter door te komen) zijn ze moeilijk zichtbaar als ze in een struik of boom zitten. 3
Sympetmm sanguineum (rechtsboven), Aeshna mixta (linksboven), Sympetrum flaveolum (rechtsonder) en Aeshna cyanea (linksoder) bestand mei 1994. 4
Wat uiterlijk betreft lijken Winterjuffers sterk op de in deze tijd talrijke Pantserjuffers Lestes. Winterjuffers zijn echter veel bruiner gekleurd, wat een belangrijke reden is om een verdacht exemplaar uit de lucht te tillen. Daarnaast houden Winterjuffers in rust de vleugels over elkaar heen gevouwen, terwijl Pantserjuffers in rust de vleugels gescheiden houden. In de hand kunnen Winterjuffers met zekerheid van Pantserjuffers worden onderscheiden door de voor- en achtervleugels over elkaar heen te vouwen. Als de pterostigma s elkaar dan overlappen is de libel een Pantserjuffer. Ligt het pterostigma van de voorvleugels echter iets meer (twee cellen) in de richting van de vleugelbasis dan het pterostigma in de achtervleugel ben je de gelukkige vanger van een Winterjuffer. Om de twee soorten te onderscheiden is de tekening op het borststuk van belang, zie daarvoor de tabellen. Zorg ervoor dat je een foto of een tekening maakt als bewijsmateriaal! Verzamelen is niet nodig. Pantser juffers Lestes Het wordt steeds lastiger met die Pantserjuffers want het is inmiddels wel duidelijk dat alle in Nederland voorkomende Pantserjuffers door iedereen kunnen worden gevangen. Vorig jaar werden op veel plaatsen Tengere pantserjuffers Lestes virens gevangen, dit jaar was de beurt aan de Zwervende pantserjuffer Lestes barbarus, die op relatief veel plaatsen is gevangen (oosten van het land, Waddeneilanden en de duinstreek op het vasteland, zie ook deze Nieuwsbrief)- Waar je ook bent, let altijd ook op de zeldzamere Pantserjuffers. Vier van de vijf soorten vliegen tot begin october (Lestes dryas stopt eerder), dus het kan echt nog leuk zijn in het najaar. De determinatie van de Pantserjuffers is echter moeilijk, met name de vrouwtjes van de Gewone pantserjuffer Lestes sponsa en de Tangenpantserjuffer L. dryas zijn (vrijwel) niet van elkaar te onderscheiden. Ook juveniele dieren kunnen problemen opleveren omdat deze nog niet uitgekleurd zijn. In het onderstaande overzicht worden enkele tips van de hand gedaan, maar determineer altijd zorgvuldig met de tabellen erbij en probeer oudere mannetjes te vinden. Houtpantserjuffer L. viridis Zeer forse soort. Het schiereilandje in de tekening aan het zijkant van het borststuk onderscheidt deze soort van alle andere Pantserjuffers. <S heeft korte, wit gekleurde onderste achter 1ij fsaanhangselen. Op voedselrijke plasjes omgeven door bomen, waarin de eieren worden afgezet. De libellen zijn vaak bij deze overhangende bomen te vinden. In het westen op veel zeer voedselrijke plasjes de enige soort samen met het Lantaarntje Ischnura elegans. De Houtpantserjuffer is de enige Pantserjuffer die overal in het land te vinden is. Zwervende pantserjuffer L. barbarus Forse soort, gele achter- en onderkant van de kop (Tengere pantserjuffer L. virens heeft dit ook, en juveniele Houtpantserjuffers kunnen ook een gele achter- en onderkant van de kop hebben). Pterostigma is duidelijk tweekleurig (zwart/wit) wat ook bij jongere exemplaren al opvalt, ó heeft korte onderste achterlijfsaanhangselen. 5
Libeilennieuwsbrief Nr4 1994 Droogvallende vennen en duinplassen! Echter ook bij niet droogvallende plassen, maar dan is er meestal wel een ver land ingsvegetatie aanwezig. In Twente vastgesteld bij een drinkpoel. Gewone pantserjuffer L. sponsa Iets kleiner dan de Zwervende pantserjuffer. 9 9 zijn zeer moeilijk van de Tangpantserjuffer L. dryas te onderscheiden. 6 heeft spatelvormige, lange onderste achterlijfsaanhangselen en segment twee is bij oude Óó vrijwel geheel blauw berijpt. Vrijwel overal algemeen, met name op de zandgronden. Deze soort lijkt te ontbreken in veen- en kleigebieden in het westen en noorden van het land. Tangpantserjuffer L. dryas Evengroot als de Gewone pantserjuffer. 6 heeft lepelvormige, lange onderste achterlijfsaanhangselen en segment twee heeft bij oude Ó ó altijd een rechthoekig, niet blauw berijpt (groen) stuk. De tangenpantserjuffer is wat plomper gebouwd Gewone pantserjuffer, wat in het veld kan dienen om verdachte exemplaren dat de tussen de vaak algemenere Gewone pantserjuffer te vissen. Vooral op heidevennen. Daar in het noorden meestal vrij talrijk, in het zuiden nooit in grote aantallen. Deze soort kan sterk van jaar tot jaar fluctueren. Lestes viridis (rechts) en Lestes sponsa (links) bestand mei 1994. 6
Tengere pantserjuffer L. virens Kleine soort, gele achterkant van de kop, roodbruinachtig pterostigma met lichtere rand, ó heeft korte onderste achterlijfsaanhangselen. Een lastig te determineren soort. Met name op heidevennen en bosvennen. Vaak met mooi ontwikkelde veenmosvegetaties, maar ook op gestoorde vennen. Recent vooral in Drenthe aangetroffen, maar in de rest van het land (m.n. Midden-Limburg) is deze soort ook te Meestal niet vangen. talrijk. Bij het determineren van Pantserjuffers is het in de eerste plaats beter te letten op structurele kenmerken (met name de onderste achterlijfsaanhangselen van de mannetjes) in plaats van kleurkenmerken. Kleurkenmerken zijn pas doorslaggevend als de exemplaren goed zijn uitgekleurd. Jonge exemplaren en vrouwtjes dus extra zorgvuldig determineren!! Andere soorten Tot zover de juffertjes. In september zijn ook veel soorten van het geslacht Aeshna en Sympetrum aan te treffen. Een aantal kunnen ook determinatieproblemen geven (met name de Venglazenmaker en de Noordse glazenmaker) en het is altijd zaak deze soorten goed onder de knie te hebben. Met de goede tabellen (ODON en de normale Jeugdbondstabel) is goed uit alle soorten te komen. Als je een zeldzaamheid meent te hebben gevangen is het verstandig goed de tijd voor de determinatie te nemen en tekeningen en/of foto s te maken. Vanwege de warme zomer die we hebben gehad kunnen veel vliegtijdrecords worden gebroken. Ik geef hier de tot nu toe bekende laatste data van de soorten die kunnen nog vliegen: Weidebeekjuffer Calopteryx splendens 30 september Bosbeekjuffer C. virgo 9 september Zwervende pantserjuffer Lestes barbarus 4 oktober Houtpantserjuffer L. viridis 2 november Tengere pantserjuffer L. virens 12 oktober Gewone pantserjuffer L. sponsa 14 oktober Tangpantserjuffer L. dryas 5 september Vuurjuffer Pyrrhosoma nymphula 14 september (bij kwel!) Koraaljuffer Ceriagrion tenellum 19 september Lantaarntje Ischnura elegans 14 oktober Tengere grasjuffer I. pumilio 17 september Grote roodoogjuffer Erythromma najas 17 september Kleine roodoogjuffer E. viridulum 27 september Variabele waterjuffer Coenagrion pulchellum 4 september Azuurwaterjuffer Coenagrion paella 2 september Breedscheenjuffer Platycnemis pennipes 20 september Watersnuffel Enallagma cyathigerum 17 oktober Blauwe glazenmaker Aeshna cyanea 1 december 7
Kleine glazenmaker A. mixta 2 november Venglazenmaker A. juncea 22 oktober Noordse glazenmaker A. subarctica 19 september Groene glazenmaker A. viridis 8 september Bruine glazenmaker A. grandis "november" Gewone oeverlibel Orthetrum cancellatum 9 september Beekoeverlibel O. coerulescens 13 september Viervlek Libellula quadrimaculata 12 september Bloedrode heidelibel Sympetrum sanguineum 13 oktober Kempense heidelibel S. depressiusculum 4 september Steenrode heidelibel S. vulgatum 2 november Bruinrode heidelibel S. striolatum 10 november Geelvlekheidelibel S. flaveolum 24 september Zwarte heidelibel S. danae 25 oktober Hoe dan ook; veel succes in het veld en vergeet niet de waarnemingsformulieren op te sturen! Robert Ketelaar 8