CONTROLEPLAN 35.00 natuursteen www.controleplannen.nl Inhoud Over dit controleplan A Organisatie P2 B Techniek P6 C Inspectielijst P8 Natuursteen is een vrij complex bouwonderdeel van het bouwproces waar veel fouten worden gemaakt. De oorzaak is dat de kennis over natuursteen vaak niet toereikend is vanwege de diversiteit van het onderwerp. Daarom zal er in veel gevallen een externe deskundige aan te pas moeten komen. Natuursteen is naast een duurzaam materiaal ook een erg duur materiaal. Van de fouten, die maar al te vaak gemaakt worden, lopen de kosten dan ook gauw in de papieren. Een goede voorbereiding voorkomt veel problemen. Het gebied natuursteen is erg breed en kent veel afdelingen. In dit controleplan zal uitsluitend op de hoofdpunten worden ingegaan. Toch geven deze hoofdlijnen voldoende houvast om het proces te kunnen sturen. pagina 1-8
A Organisatie Inhoudsopgave CONTROLEPLAN NATUURSTEEN 35.00 I. ONTWERP II. FINANCIËN III. REGELGEVING IV. ORGANISATIE V. PLANNING 1. Keuze soort 1. Kostenbewaking 1. Goedgekeurde 1. Status bemonstering - Indicatieplanning natuursteen 2. Berekeningen 3. Bestektekeningen 4. Afwerking 5. Dilataties 2. Groevebezoek 3. Beschermende toplaag tekeningen en berekeningen (bij geveltoepassing) 2. V&G-plan 3. Garantie 2. Tekeningenprocedure 3. Coördinatie sparingen 4. Opstellen planning en vergadercyclus 5. Selecteren steenhouwerij 6. Bestellen natuursteen 7. Zorgvuldige opslag en verwerking 8. Beschermende maatregelen 9. Waterwerende behandeling I. Ontwerp INLEIDING - We behandelen in dit controleplan niet de enkele natuursteendorpels die in natte ruimten van de kantoren worden toegepast. Hier wordt ingegaan op natuursteen buitengevels en natuursteentoepassingen binnen, zoals vloertegels en wandbekledingen. Voor de buitengevels wordt in de meeste gevallen een open gevelstructuur toegepast waarbij de waterkering zich achter de natuursteen bevindt. Ophanging geschiedt per plaat en meestal met behulp van RVS-verankering. De keuze van de natuursteen vindt plaats in het ontwerpstadium. 1. Keuze soort natuursteen: natuursteen kent enkele beperkingen waar tijdens het ontwerp al rekening mee moet worden gehouden. Sommige natuursteensoorten hebben beperkte afmetingen (bijv. basaltlava), terwijl bij andere soorten (bijv. marmer) de maximale afmetingen veel groter zijn. Daarnaast kan natuursteen geen trekspanningen opnemen. Toepassen van bijvoorbeeld een zwevende dekvloer kan nodig zijn om spanningen, die tot scheuren leiden, te voorkomen. 2. Berekeningen: bij gevels zullen er door de constructeur berekeningen moeten worden gemaakt van de bevestigingen, de uittrekwaarde van natuursteen en van de windbelasting. Mede hierdoor kan de dikte worden vastgesteld. 3. Bestektekeningen: bij natuursteen is het zeer belangrijk dat in de ontwerpfase alles wordt uitgetekend. Alle relevante details moeten worden uitgewerkt om te voorkomen dat de aannemer zich gaat beroepen op onvolledige informatie. In de uitvoeringsfase moeten de bouwonderdelen worden opgemeten en moeten er aparte tekeningen worden gemaakt. 4. Afwerking: de afwerking van het natuursteen moet bekend zijn. Een gepolijste afwerking geeft een totaal ander beeld dan een geschuurde of gevlamde afwerking. Bij toepassing in de gevel moet worden nagedacht over een anti-graffitibehandeling. Bij toepassing in vloeren moet gekeken worden naar de gladheid van de afwerking. Een gepolijste vloer is mooi maar kan gevaarlijk zijn. 5. Dilataties: reeds in de ontwerpfase moet worden aangegeven waar dilataties moeten komen als deze van toepassing zijn. De leverancier van de natuursteentegels dient hierbij aan te geven op welke afstand dilatatie noodzakelijk is. pagina 2-8
II. Financiën INLEIDING - Natuursteen is een degelijk materiaal met een lange levensduur. Het straalt kwaliteit af maar is ook duur. Alle partijen hebben dus belang bij een strenge kostenbewaking en het voorkomen van foute beslissingen en fouten tijdens de uitvoering. 1. Kostenbewaking: het onderdeel natuursteen kan in de kosten erg oplopen. Hierbij moet in de gaten worden gehouden dat niet alleen het materiaal, maar ook de bevestigingsmiddelen zelf de kosten bepalen. Speciale mortel of kit, die toepasbaar zijn op natuursteen, zijn vaak veel duurder. Toch kan beter voor kwaliteit gekozen worden omdat vervanging of reparatie vaak duurder uitvalt. 2. Groevebezoek: in uitzonderlijke gevallen kan het nodig zijn een bezoek te brengen aan de groeve waarvan de natuursteen betrokken wordt. De kosten hiervan kunnen erg oplopen en dienen gecalculeerd worden. 3. Beschermende toplaag: als deze behandeling niet in het bestek is Fig. 1 In uitzonderlijke gevallen kan het nodig zijn om een bezoek te brengen aan voorgeschreven kan, na advies van de de groeve waar het natuursteen van betrokken wordt leverancier, worden overwogen om dit toch uit te voeren. Deze kosten zullen in dat geval als meerwerk worden gezien. III. Regelgeving INLEIDING - Voor natuursteen zijn er bijna geen regels of normen als het gaat om toleranties in maatvoering, afwerking, haaksheid en kleur. Dit geeft soms grote problemen, bijvoorbeeld bij de keuring van aangevoerd of verwerkt natuursteen. Wat te doen wanneer we monsters zonder ader hebben goedgekeurd en er zit in de gevel een plaat met een grote ader? Wel is de verwerking van sommige soorten aan strenge regels gebonden. Zandsteen mag bijvoorbeeld niet in de openlucht worden behandeld doordat het stof schadelijk is voor de gezondheid. 1. Goedgekeurde tekeningen en berekeningen ( b ij geveltoepassi ng ): bij het toepassen van natuursteen in een gevelsysteem is het verplicht om berekeningen van de bevestigingsconstructie te maken. Voor de start van de uitvoering is goedkeuring vereist. 2. V&G-plan: zowel in de ontwerpfase als in de uitvoeringsfase zal er bij toepassing aan de gevel op hoogte een V&G-plan moeten worden gemaakt. Sommige soorten, bijvoorbeeld zandsteen, leveren bij bewerking gevaar op voor de gezondheid. 3. Garantie: zeker bij dit onderdeel moet tijdens de bemonsteringsfase een concept-garantieverklaring worden overhandigd. De eventuele beperkingen en uitsluitingen moeten partijen vooraf helder zijn en er dient overeenstemming over te zijn. pagina 3-8
IV. Organisatie INLEIDING - De organisatie van het onderdeel begint al tijdens de ontwerpfase. Tijdens het verstrekken van de monsters, op basis waarvan een keuze wordt gemaakt en op basis waarvan het bestek wordt beschreven, moet helder zijn of het monster nog wel relevant is. Soms kan een groeve na een half jaar al een ander uiterlijk natuursteen produceren dan het getoonde monster. Natuursteen is een natuurproduct en zal altijd variabel zijn. 1. Status bemonstering: het eerste wat de bouwbegeleider zal moeten doen, is het opvragen van de meest recente monsters. Er moet gevraagd worden naar minimaal drie monsters, waarvan twee een ondergrens en een bovengrens zijn. Het te leveren natuursteen valt binnen deze twee uitersten. Valt dit er buiten, dan dient de architect te worden ingeschakeld voor een eindoordeel. 2. Tekeningenprocedure: de kwaliteit van bestek en bestektekeningen en de daarbij behorende details dienen een compleet inzicht te geven in de verwerking van de natuursteen. Als dit niet het geval is, dan dienen complete werktekeningen te worden gemaakt. Afhankelijk van het werk kan het nodig zijn dat elke plaat en elk detail wordt uitgewerkt door de leverancier of verwerker van de natuursteen. In deze procedure dienen ook de berekeningen een plaats te krijgen. 3. Coördinatie sparingen: sparingen worden in het werk niet 'even' bijgemaakt maar moeten vooraf worden uitgetekend. Denk in dit verband ook aan de bevestigingsgaatjes in de natuursteen zelf, nodig voor de verankering van de gevel. 4. Opstellen planning en vergadercyclus: op basis hiervan kan het proces worden bewaakt. 5. Selecteren steenhouwerij: een goede uitvoering staat of valt met de kwaliteit van de aanbrenger. De verschillen in deskundigheid op dit vakgebied zijn zeer groot. Er kan voor worden gekozen om een onderaannemer te nemen die is aangesloten bij de Algemene Nederlandse Bond Natuursteenbedrijven (ABN). 6. Bestellen natuursteen: de productie in de groeve, het transport en de eventuele nabewerking bepalen de uiteindelijke levertijd van natuursteen. Dit kan oplopen tot 12 weken. Dit geldt ook voor nabestellingen. Bovendien komen nabestellingen bijna zeker uit een ander deel van de groeve zodat kleurverschillen mogelijk zijn. Het is dus zaak om voldoende reservemateriaal te bestellen. 7. Zorgvuldige opsl ag en verwerking: voor de natuursteen dient een separate opslag gereed te worden gemaakt. Deze moet vlak zijn en de natuursteen moet afgedekt (kunnen) worden. Het materiaal heeft soms een grote aantrekkingskracht op personen die er niet voor wensen te betalen. Ook het transport op de bouwplaats heeft aandacht nodig. Het materiaal is zwaar en weegt al gauw meer dan 50 kg, het maximale gewicht dat 2 mannen mogen tillen. 8. Beschermende maatregelen: als van de natuursteen een vloer wordt gerealiseerd, dan is een uithardingstijd nodig voordat de vloer belast mag worden. Ook is bescherming nodig tot de oplevering, en mogelijk zelfs daarna nog, tot de inhuizing achter de rug is. 9. Waterwerende behandeling: het is mogelijk om natuursteenvloeren te voorzien van een water- en vuilwerende behandeling. Het bestek geeft aan hoe en waarmee dit dient te gebeuren. Vraag hierbij altijd om een onderhoudsadvies. pagina 4-8
V. Indicatieplanning Het bijgevoegde planningsformulier geeft inzicht in de belangrijkste zaken met betrekking tot natuursteen. De bouwbegeleider kan voor zijn project een eigen planning opstellen op basis van deze gegevens. Nr. Activiteit (in aantal weken) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1. Bemonstering 2. Bestek en bestektekening en alle details 3. Werktekeningen en ontbrekende details 4. Nieuwe bemonstering 5. Productietekeningen leverancier 6. Bestelling materialen 7. Keuring ondergrond 8. Start natuursteen, bijvoorbeeld gevel 9. Keuring vanaf steiger 10. Keuring na demontage steiger pagina 5-8
B Techniek CONTROLEPLAN NATUURSTEEN 35.00 Inhoudsopgave AANDACHTSPUNTEN 1. Aanvoer, transport en opslag 2. Keuring 3. Keuring ondergrond 4. Gevelbevestiging 5. Zetten natuursteen 6. Dilatatie 7. Toepassen kit 8. Vloermortel of lijmen 9. Keuring van gereed product Aandachtspunten INLEIDING - Het toepassen van natuursteen vergt veel vakkennis. Gelukkig is deze vakkennis nog aanwezig in Nederland, maar het moet wel op de juiste plaats zijn: op uw project. Al direct bij de start van de werkzaamheden is de aandacht van de bouwbegeleider noodzakelijk (zowel uitvoerder als opzichter). Een natuursteen vloer wordt vaak in representatieve ruimten aangebracht, bijvoorbeeld in de entree van een gebouw. Juist een plek waar iedereen tegelijkertijd moet zijn of langs moet lopen. Goede afspraken over het afzetten van het werkgebied en het beschermen van de pas gelegde vloer zijn dan van groot belang. 1. Aanvoer, transport en opslag: dit dient in de gaten gehouden te worden omdat natuursteen erg breukgevoelig is. Binnenkomende ladingen dienen dan ook zorgvuldig te worden gecontroleerd. 2. Keuring: het is niet altijd mogelijk om alle platen afzonderlijk te keuren aan de hand van monsters. Daarom adviseren wij om de onderaannemer/leverancier kennis te laten nemen van de goedgekeurde monsters en deze op een zichtbare maar wel veilige plek op te bergen. Verder bestaat de keuring uit een controle van de haaksheid, de scheluwte, de afmetingen en de hieruit voortvloeiende voegbreedte. Fig. 2 Het is aan te raden om de onderaannemer/leverancier kennis te laten nemen van de goedgekeurde monsters en deze op een zichtbare maar wel veilige plek op te bergen. 3. Keuring ondergrond: indien natuursteen wordt gezet, is een keuring van de ondergrond noodzakelijk. Een scheur in de ondergrond kan zich doorzetten in de natuursteenwandtegel. Ook dienen vlakheid en haaksheid gecontroleerd te worden. 4. Gevelbevestiging: elke natuursteenplaat moet op eigen ankers rusten, altijd 4 bevestigingspunten per plaat. De ankers moeten in RVS 316 zijn uitgevoerd. Alle voegblokjes dienen na het stellen weer te worden verwijderd. Elke plaat moet vrijdragend zijn. Denk bij de verwerking ook aan de richting van het patroon. 5. Zetten natuursteen: natuursteentegels zijn per definitie ongelijk van dikte en daardoor niet geschikt om te pagina 6-8
verlijmen. Dus komt hiervoor zetwerk in aanmerking. Let op de gelijkheid van de toplaag. 6. Dilatatie: bij vloertegels gelden er maximale afmetingen van aaneengesloten vloervelden, meestal 10 x 10 meter. Als de vloer groter is, zijn dilataties noodzakelijk. Afspreken tot hoe diep een dilatatie moet worden uitgevoerd. Een dilatatieplan dient al door de architect te zijn uitgetekend. Het spreekt voor zich dat een bouwkundige dilatatie zonder meer wordt doorgezet in de vloer. 7. Toepassen kit: alleen speciale natuursteen- of zuurvrije kit toepassen om aantasting van de natuursteen te voorkomen. 8. Vloermortel o f lijmen: afhankelijk van de natuursteensoort een mortel (met trascement of speciale natuursteenmortel) of lijm gebruiken, dit om aantasting van het natuursteen te voorkomen. 9. Keuring van gereed product: als een gevel gereed is, volgt een keuring vanaf de steiger. Ook het herstellen van eventuele opmerkingen geschiedt voordat de steiger gedemonteerd wordt. De bouwbegeleider houdt een slag om de arm als het gaat om een totale goedkeuring van de gevel. Soms komen pas na demontage van de steiger zaken aan het licht die op een korte afstand niet zijn waar te nemen. Handige internetsites: natuursteen.pagina.nl: diversie links naar websites over natuursteen. www.centrumnatuursteen.nl: website van Centrum Natuursteen www.hba.nl: website van Hoofdbedrijfschap Ambachten pagina 7-8
C Inspectielijst CONTROLEPLAN NATUURSTEEN 35.00 Project: Locatie: Opzichter: Inspectiedatum: Nr. Activiteit Akkoord Niet akkoord N.v.t. A. Administratief 1. Nagaan of er reeds een monster aanwezig is ten tijde van de bestekfase B. Voorbereiding 2. Grensmonsters aanvragen 3. Goedkeuring monsters 4. Opstellen berekening bij toepassing buitengevel 5. Toe te passen diktes vaststellen 6. Toe te passen oppervlaktebehandeling vaststellen 7. Bij toepassing als vloer denken aan stroefheid en anti-slip 8. Bij gevel waterdichte achterconstructie 9. Afspraken met betrekking tot voegen, open of dicht 10. Tekeningenprocedure vaststellen 11. Levertijd vaststellen 12. Voldoende reserveplaten aanwezig 13. Dilatatieplan opstellen C. Uitvoering 14. Tijdelijke opslag op terrein aanwezig, vlak en schoon 15. Keuring van aangevoerd natuursteen 16. Maatvoering 17. Kleur 18. Oppervlaktebehandeling 19. Aanbrengen bevestigingsgaten 20. Kwaliteit bevestigingsmaterialen 21. Separate keuring achtergrond D. Nacontrole 22. Voldoende reserveplaten/-tegels aanwezig 23. Bevestiging van platen na demontage steiger 24. Garantieverklaring aanwezig Eventuele opmerkingen: pagina 8-8