Nabestaanden informatie

Inleiding In deze folder vindt u informatie die van belang is, als iemand uit uw gezin of familie in het ziekenhuis is overleden. Als u iemand verliest die u dierbaar is, brengt dat veel emoties teweeg. Vaak is dat heel verwarrend. Er is tijd voor nodig om te beseffen dat iemand werkelijk is overleden. Tegelijkertijd wordt u met vragen en mogelijkheden geconfronteerd, waar u misschien niet eerder aan gedacht had. Soms heeft iemand bij leven al verschillende dingen vastgelegd of besproken. Vaak ook niet. Het kan dan moeilijk zijn om te weten wat u te doen staat en welke beslissingen u kunt nemen. Natuurlijk kunt u allereerst terecht bij de verpleegkundige, die u en uw familie opvangt en het verdere verloop met u bespreekt. Schroomt u niet om iets te vragen. De verpleegkundige zal u zo goed mogelijk informeren en helpen. In deze folder vindt u informatie over onderwerpen en formaliteiten die na een overlijden aan de orde kunnen komen. Verder is beschreven hoe de verzorging van een overledene in het ziekenhuis geregeld is en hoe u bij de uitvoering betrokken kunt zijn. Na het overlijden Als een patiënt in het ziekenhuis overlijdt zal de verpleegkundige de behandelend arts of arts-assistent waarschuwen. Deze moet, na schouwing, de dood formeel vaststellen en een officiële overlijdensverklaring invullen. U kunt, met uw gezin of verdere familie, de tijd nemen om bij de overledene te zijn. De verpleegkundige zal met u bespreken hoe en door wie de overledene verzorgd zal worden. Er kunnen echter ook bijzonderheden zijn, die de arts eerst met u zal bespreken. Niet-natuurlijke dood Bij een niet-natuurlijke dood kan het enige tijd duren voordat de overledene verzorgd kan worden. Uiteraard hebt u wel de gelegenheid om bij de overledene te zijn en afscheid te nemen. Onder een niet-natuurlijke dood wordt verstaan, dat iemand ten gevolge van een niet-natuurlijke oorzaak is overleden. Dit 3

kan bijvoorbeeld zijn na een verkeersongeval of na (het vermoeden van) een misdrijf. Als er sprake is van een niet-natuurlijke dood wordt de gemeentelijke lijkschouwer ingeschakeld. Deze stelt vast of er door politie of justitie een onderzoek naar de doodsoorzaak moet worden ingesteld. Als dat niet het geval is, zal de gemeentelijke lijkschouwer de overledene vrijgeven voor de verdere verzorging. Als er wel besloten wordt tot onderzoek, bijvoorbeeld een gerechtelijke sectie, kan de verzorging van de overledene en het rouwbezoek pas plaatsvinden als de overledene door de officier van justitie is vrijgegeven. Terbeschikkingstelling van de wetenschap Tijdens het leven kan iemand zich hebben aangemeld bij een universiteit, om het lichaam na overlijden ter beschikking te stellen van de wetenschap. De overledene wordt dan wel verzorgd, maar niet gekleed voor opbaring of rouwbezoek. De overledene wordt direct vanuit het ziekenhuis naar de betreffende universiteit gebracht. In het ziekenhuis hebt u de gelegenheid om afscheid te nemen. Een overledene kan alleen ter beschikking van de wetenschap worden gesteld, wanneer er een bevestiging van een universiteit kan worden overlegd. Het is dan uitgesloten dat er obductie of donatie plaatsvindt. Als er een gerechtelijke sectie uitgevoerd moet worden, komt de terbeschikkingstelling te vervallen. Obductie Er is een aparte informatiefolder over obductie beschikbaar. 1 Een obductie is een inwendig onderzoek op een overledene. Het wordt ook wel sectie genoemd. De obductie wordt uitgevoerd door een patholoog, een arts die gespecialiseerd is in dit onderzoek. De behandelend arts kan u vragen of u hiervoor toestemming geeft en zal u uitleggen waarom het onderzoek van belang is. 1 De titel van deze folder is informatie over obductie, verkrijgbaar via de verpleegkundige. 4

Zo kort na het overlijden is het een vraag, die moeilijk is om direct te beantwoorden. U kunt echter even tijd nemen om met uw familie of anderen te overleggen. Tenzij de overledene bij leven zelf een verklaring hierover heeft opgesteld, bent u degene die toestemming kan geven of weigeren. U kunt ook een beperkt onderzoek toestaan. De arts zal dit vermelden op het toestemmingsformulier. In de genoemde folder vindt u meer informatie over de redenen voor een obductie, over toestemming of weigering van een obductie en over de wijze waarop het onderzoek plaatsvindt. Voor de uitkomsten van het onderzoek kunt u na zes weken contact opnemen met de behandelend arts. Het is wel van belang om te weten dat een obductie altijd zorgvuldig wordt uitgevoerd en afgesloten. Het onderzoek is te vergelijken met een operatie. Na de obductie wordt de overledene verzorgd en gekleed. De opbaring kan normaal plaatsvinden in een uitvaartcentrum of thuis. Orgaan- en weefseldonatie De bedoeling van een donatie (letterlijk: schenking) is om het leven van andere patiënten te redden of draaglijker te maken. Onder bepaalde voorwaarden is het namelijk mogelijk om weefsels of organen van overleden personen te gebruiken voor een transplantatie. Transplantatie betekent voor de ontvangende patiënt een grote uitkomst en is vaak van levensbelang. De procedure voor orgaan- en weefseldonatie kan alleen in gang gezet worden, als er uitdrukkelijke toestemming is gegeven. Als het op voorhand al duidelijk is, bijvoorbeeld vanwege het gebruik van bepaalde medicijnen, dat een overledene geen donor kan zijn, zal de arts de vraag over donatie niet aan de orde stellen. Als er wel mogelijkheden voor donatie zijn, zal de arts nagaan of de overledene, bij leven, toestemming of weigering van donatie heeft vastgelegd in het Donorregister. Als dat niet het geval is, kunt u als partner of familie gevraagd worden, of u toestemming geeft voor donatie. Het is een belangrijke vraag, maar juist op dat moment ook een moeilijke vraag. De arts zal u duidelijk uitleggen wat er gaat gebeuren als u toestemming geeft voor donatie. Er zullen in korte tijd meerdere gesprekken volgen. Daarnaast staat u 5

ook schriftelijke informatie ter beschikking 2. Het is van belang om een beslissing te nemen waar u achter kunt staan. In de gegeven situatie bent u degene die donatie kan toestaan of weigeren. Orgaandonatie kan aan de orde komen bij een patiënt die aan de beademingsapparatuur ligt en op de Intensive Care is overleden. Daarbij is aan de hand van een onderzoeksprotocol vastgesteld, dat er sprake is van hersendood. De beademingsapparatuur wordt dan niet uitgeschakeld, zodat de vitale organen kunstmatig van zuurstof voorzien blijven. Dat is nodig om ze intact te houden voor transplantatie. De operatie voor donatie van organen of botweefsel vindt plaats in de operatiekamer. Weefseldonatie kan aan de orde komen bij iedere overledene. De uitname van weefsels gebeurt in de obductiekamer. Als u toestemt in donatie wordt de overledene als donor aangemeld bij de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS). Alle verdere afspraken worden gecoördineerd en uitgevoerd bij orgaandonatie door Eurotransplant International (ETI), en bij weefseldonatie door de stichting Bio Implant Services (BIS). Na de donoroperatie of de uitname van weefsel, wordt de overledene verzorgd en kan opbaring normaal plaatsvinden in een uitvaartcentrum of thuis. Verzorging van de overledene 3 Het uitgangspunt bij de verzorging is dat een overledene op een waardige manier opgebaard kan worden in een uitvaartcentrum of thuis. Bij de laatste zorg, die noodzakelijk door en in het ziekenhuis uitgevoerd moet worden, gaat het voor een deel om formaliteiten waar u weinig van merkt. Het betreft het invullen van een overlijdensverklaring en andere formulieren, onder meer voor 2 De titel van deze brochure is Orgaan- en weefseldonatie. De feiten, verkrijgbaar via de arts. 3 Zie artikel van de Algemene Voorwaarden van het ziekenhuis. De patiënt geeft behoudens een expliciete andersluidende verklaring bij het aangaan van de geneeskundige behandelingsovereenkomst tevens opdracht aan het ziekenhuis voor het (doen) verrichten van de gebruikelijke laatste zorg bij overlijden binnen het ziekenhuis, voor zover de directe nabestaanden van de patiënt (als omschreven in art. 7.465 lid 3 BW) niet binnen drie uren na het overlijden een andere voorziening treffen. De door of vanwege het ziekenhuis verrichte werkzaamheden worden afzonderlijk in rekening gebracht tegen de op dat moment geldende, bekendgemaakte tarieven. 6

het vrijgeven van een overledene. De huisarts wordt door het ziekenhuis per fax geïnformeerd over het overlijden. Verder zal het ziekenhuis de overledene zo verzorgen dat vervoer naar elders kan plaatsvinden. De familie wordt geïnformeerd en krijgt de gelegenheid om in het ziekenhuis afscheid te nemen. De persoonlijke bezittingen van de overledene worden aan u overhandigd. Als er sprake is van obductie of donatie, zal door of namens het ziekenhuis de noodzakelijke assistentie verleend worden. Het is gebruikelijk om een overledene te wassen en te kleden. De haren en nagels worden verzorgd. Een eventuele pacemaker kan verwijderd worden en verder wordt er zorgvuldig gehoor gegeven aan overige wensen, zoals bijvoorbeeld ten aanzien van bril, sieraden of make-up. Daarna wordt de overledene naar het mortuarium gebracht en gekoeld. CMO De verzorging van overledenen is door het ziekenhuis overgedragen aan CMO, Cura Mortu Orum, mortuariabeheer bv. CMO beheert het mortuarium en heeft speciaal opgeleide medewerkers in dienst. Deze worden na een overlijden door het ziekenhuis opgeroepen om de noodzakelijke en eventueel wenselijke zorg uit te voeren en de overledene vervolgens naar het mortuarium te brengen. De verzorging wordt uitgevoerd in de kamer op de verpleegafdeling, waar de patiënt overleden is. Als iemand op de SEH (afdeling Spoedeisende Hulp) is overleden, wordt de verzorging ook uitgevoerd op een verpleegafdeling. Uitvaartverzorger U dient zelf een uitvaartverzorger te waarschuwen om de overledene naar een uitvaartcentrum of naar huis te laten vervoeren. U vindt hiervoor aanwijzingen in de documenten van de betreffende uitvaartvereniging of verzekeringsmaatschappij. Als er geen verzekering is afgesloten of als u vrije keuze hebt, kunt u naar eigen voorkeur een uitvaartverzorger waarschuwen. Vanuit het mortuarium wordt de overledene, met de overlijdenspapieren, overgedragen aan de uitvaartverzorger. Deze verzorgt ook de overige formaliteiten bij de Burgerlijke Stand van de gemeente en zal de begrafenis of crematie verder met u regelen. 7

Verzorging, formaliteiten en uitvaart in eigen hand Het is mogelijk om af te zien van de wenselijke zorg die het CMO namens het ziekenhuis verricht, zoals hierboven aangegeven 4. U kunt dit kort na het overlijden kenbaar maken. U dient dan zelf te zorgen voor tijdig vervoer (binnen drie uur) van de overledene naar de plaats van uw keuze. Ook zal u dan gevraagd worden een desbetreffende verklaring te ondertekenen. Het is eveneens mogelijk om de verdere formaliteiten zelf te regelen en de verzorging van de crematie of begrafenis in eigen hand te nemen. Het is dan wel raadzaam om goed op de hoogte te zijn van wettelijke bepalingen en van voorschriften die in een bepaalde gemeente kunnen gelden. Wensen en mogelijkheden bij de verzorging De verpleegkundige zal u vragen welke kleding u voor de overledene wilt. Soms is de kleding al aanwezig, maar u kunt die ook alsnog gaan halen. Als u dat wenst kunt u bij de verzorging aanwezig zijn. U kunt ook, met een of meerderen, de verzorging zelf uitvoeren met ondersteuning van de CMO-medewerker. Het is van belang om te weten dat het altijd mogelijk is om bijzondere wensen ten aanzien van de verzorging te bespreken. U kunt dit aangeven bij de verpleegkundige of bij de CMOmedewerker. Zij zullen zorgvuldig nagaan of er mogelijkheden zijn om aan uw wensen tegemoet te komen. Afscheid Na de verzorging zal de verpleegkundige u en uw familie vragen om naar de overledene te gaan, voordat deze naar het mortuarium wordt gebracht. U kunt dan zien hoe de verzorging is uitgevoerd en nog even alleen bij de overledene zijn, als u dat wenst. Het kan voor u en uw familie een belangrijk moment van rust zijn, voordat u naar huis gaat. 4 Zie voetnoot 3 8

Kinderen Als u (jonge) kinderen hebt, kan dat bij u de vraag oproepen of zij wel mee kunnen naar een overledene. Kinderen merken meestal heel snel dat er iets ernstigs aan de hand is. Voor een kind is het belangrijk om dat niet alleen te voelen, maar ook te weten en te zien wat er aan de hand is. U kunt dit met het kind zelf bepraten en nagaan wat het zou willen. Vaak doet u er goed aan, ook al voor het overlijden, om uw kinderen mee te nemen. Als u er niet goed raad mee weet, bespreekt u dit dan met de verpleegkundige. Persoonlijke bezittingen Kleding, toiletartikelen en andere eigendommen worden door de verpleegkundige ingepakt. Kostbaarheden zoals horloge en sieraden worden u in een envelop overhandigd. U kunt alles ter plekke nakijken en een formulier tekenen voor ontvangst. Rituele bewassing In sommige religies is het gebruikelijk om bij een overledene een rituele bewassing te verrichten. Rituele bewassing van een overledene kan, met begeleiding van de CMO-medewerker, plaatsvinden in het mortuarium. U kunt dit aangeven bij de verpleegkundige. Kosten Over de kosten van de laatste zorg bij een overledene zijn er landelijke afspraken gemaakt tussen de koepels van patiëntenverenigingen, de branche van uitvaartondernemingen en mortuariumbeheerders en de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ). Daarbij is er een onderscheid gemaakt tussen noodzakelijke en wenselijke zorg. De noodzakelijke laatste zorg wordt gerekend tot de taak en verantwoordelijkheid van het ziekenhuis en moet door of namens het ziekenhuis verricht worden. De noodzakelijke zorg is in het verpleegtarief inbegrepen en wordt bekostigd uit het ziekenhuisbudget. De wenselijke laatste zorg, die door de nabestaanden is aangegeven, valt buiten de verpleegtarieven en wordt niet uit het ziekenhuisbudget bekostigd. Deze zorg wordt door CMO gede- 9

clareerd aan de nabestaanden volgens de vastgestelde tarieven, die u op aanvraag kunt inzien. De nota wordt toegezonden aan de uitvaartverzorger, die namens de uitvaartvereniging of -verzekering de begrafenis of crematie verzorgt. Ondersteuning Als u in het ziekenhuis behoefte hebt aan een persoonlijk gesprek, kunt u een beroep (laten) doen op de geestelijk verzorger. U kunt dit aangeven bij de arts of verpleegkundige. Als u naderhand informatie wilt over mogelijkheden en adressen voor rouwbegeleiding, kunt u o.a. terecht bij het Landelijk Steunpunt Rouwbegeleiding, telefoon 030-2343 868, de Stichting Humanitas Oldambt, telefoon 0597-331 461, of bij de geestelijk verzorger in het ziekenhuis, telefoon 0597-459 111. 10

Ommelander Ziekenhuis Groep, locatie Lucas Gassingel 18-9671 CX Winschoten Postbus 30.000-9670 RA Winschoten Telefoon: 0597-459 111 E-mail: info@ozg.eu Web: www.ozg.eu 1190501 (06-10) OZG, locatie Lucas 12