RISICOSIGNALERING Hitte Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
INLEIDING Hitte De temperatuur volgt een jaarlijkse cyclus die samenhangt met de zonnestand. Deze jaarlijkse cyclus is duidelijk zichtbaar als over een groot aantal jaren wordt gemiddeld. Men spreekt dan van een lang jarig gemiddelde of de normaal van de temperatuur voor een bepaald tijdvak in een jaar. Van jaar tot jaar en van dag tot dag komen echter afwijkingen voor van het gemiddelde beeld die samenhangen met de natuurlijke variabiliteit van het weer. Soms is de temperatuur veel hoger dan de waarde die normaal is; het is dan zeer warm voor de tijd van het jaar. Een periode met aanhoudende warmte wordt een hittegolf genoemd als op het KNMI-station De Bilt minimaal vijf aaneengesloten dagen zomers verlopen (maximumtemperatuur 25,0 C of hoger. Minimaal drie van de vijf dagen dienen tropisch te zijn (maximumtemperatuur,0 C of hoger). Een klimatologische definitie voor extreme hitte is in ons land niet in gebruik maar in samenwerking met het RIVM wordt wel een alarmering gegeven bij aanhoudende hitte. Klimatologie Hitte Figuur 1 toont de bandbreedte waarbinnen globaal de hoogst mogelijke maximum- en minimumtemperaturen in De Bilt liggen. Uit de figuur blijkt bijvoorbeeld dat temperaturen van C of hoger ( tropische dagen ) kunnen optreden van mei tot half september. Van juni tot en met september daalt de temperatuur soms niet verder dan 18 C. De hoogste temperaturen worden in ons land vrijwel altijd ver in het binnenland geregistreerd. Het relatief koele zeewater heeft een temperende invloed op de temperatuur in de kustregio s. Zo varieert het langjarig gemiddelde van het aantal tropische dagen van nul op de Wadden tot zes Celsius Hoogste max/min temp 35 25 15 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 1: Schematisch overzicht van hoogst mogelijke maximum- en minimumtemperaturen in De Bilt, gebaseerd op metingen over het tijdvak 1901-07.
plaatselijk in het zuidoosten van het land (figuur 2). Het normale aantal zomerse dagen varieert van zes op de Wadden tot dertig plaatselijk in het zuidoosten van het land. De hoogste temperaturen worden in ons land meestal geregistreerd bij een aflandige wind (zuid- tot oostenwinden). De lucht wordt in dat geval aangevoerd over het continent dat in de zomer is opgewarmd. Van jaar tot jaar loopt het aantal zomerse en tropische dagen flink uiteen. In sommige jaren wordt er geen enkele tropische dag geregistreerd, terwijl in andere jaren er een aantal voorkomen. Zo werden in 1947 in De Bilt achttien tropische dagen genoteerd (figuur 3). Maastricht telden er dat jaar zelfs 27. De hoogste temperatuur ooit in ons land gemeten is 38,6 C. Dat was op 23 augustus 1944 in Warnsveld, in de Gelderse gemeente Zutphen. Maximumtemperatuur > = graden Celcius aantal dagen 0-2 2-4 4-6 6-8 Frequentietabellen van de temperatuur geven inzicht in hoeveel procent van de tijd hoge temperaturen voorkomen. Op de KNMI-website zijn frequentietabellen van de temperatuur beschikbaar voor een aantal stations. Figuur 2: langjarig gemiddelde van het aantal tropische dagen De KNMI-stations waar de temperatuur wordt gemeten, bevinden zich allen buiten steden in landelijk gebied. Daardoor zijn ze onderling goed vergelijkbaar maar minder representatief voor de temperatuur in grote stedelijke gebieden. In grote steden kan de temperatuur belangrijk hoger zijn dan daarbuiten. Dit effect staat bekend als het stedelijk warmte eiland. Gemiddeld is het in steden een enkele graad warmer dan op het platteland, maar tijdens heldere nachten met weinig wind kan dit verschil oplopen tot meer dan vijf graden. Met name tijdens een periode met aanhoudende warmte kan dit extra warmtestress opleveren voor stedelijke bewoners. Zomerse en tropische dagen 70 60 50 40 0 1905 19 1915 19 1925 19 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 00 05 Figuur 3: Het aantal zomerse (oranje) en tropische (rood) dagen in De Bilt, tijdvak 1901-07.
HITTEGOLVEN Hitte Onder een landelijke hittegolf wordt een aaneengesloten tijdvak verstaan op het KNMIstation De Bilt van minimaal vijf zomerse dagen, waarvan er minimaal drie tropisch zijn (Bijlage: hittegolven in De Bilt 1901-07). Uitgaande van bovenstaande definitie kunnen we het volgende concluderen: Sinds 1901 zijn er 38 hittegolven opgetreden; Twee hittegolven begonnen in mei, negen in juni, achttien in juli en negen in augustus; De gemiddelde duur van een hittegolf bedroeg negen dagen. De langste hittegolf (1975) duurde 18 dagen. De hittegolven van juli 06 Juli 06 was een maand waarin veel warmterecords sneuvelden. Met een gemiddelde temperatuur in De Bilt van 22,3 C tegen normaal 17,4 C was juli 06 de warmste maand sinds het begin van de metingen in Nederland in 1706. De warmte resulteerde in de 37e en 38e hittegolf sinds 1901. De 37e hittegolf telde drie tropische dagen en duurde zeven dagen, van juni tot en met 6 juli. De 38e hittegolf (figuur 4) duurde zestien dagen van 15 tot en met juli en telde acht tropische dagen. Hiermee hoort deze hittegolf na die van 1976 (17 dagen), 1975 (18 dagen) en 1947 (17 dagen) bij de langstdurende hittegolven na 1901. De landelijk hoogste temperatuur in 06 was 37,1 C en werd op 19 juli in Westdorpe in de Zeeuwse gemeente Terneuzen gemeten. Dat was een record voor juli in Nederland. Het absolute landelijke record voor de zomer staat nog altijd op 38,6 C in het Gelderse Warnsveld op 23 augustus 1944. In totaal werden in De Bilt in juli 06 de recordaantallen van 26 zomerse en 11 tropische dagen genoteerd, tegen zeven zomerse en twee tropische dagen normaal. De Vierdaagse van Nijmegen werd tijdens de tweede hittegolf gehouden maar moest na de eerste dag op 19 juli worden afgebroken. Het besluit volgde op de dood van twee wandelaars door de hitte. In totaal werden meer dan driehonderd mensen onwel. In vijf gevallen moest er worden gereanimeerd. ºC 40 35 25 15 5 15 16 17 18 19 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Figuur 4: De uurlijkse temperatuur in De Bilt tijdens de hittegolf van 15 tot en met juli 06. Niet alleen de hoge maximumtemperaturen vallen op; tijdens de nachten daalde de temperatuur op verschillende dagen slechts kort tot onder de C.
HITTE-INDEX Hitte De temperatuur van de lucht is slechts één indicator die aangeeft hoe warmte wordt ervaren. Van groot belang is ook de relatieve vochtigheid van de lucht, de straling van de zon en de wind. Het menselijk lichaam zal warmte proberen af te voeren door middel van transpiratie. Bij een hogere vochtigheid zal dat proces moeilijker verlopen. Directe zonnestraling zorgt voor een verhoging van de warmtestress op het menselijk lichaam. Wind zorgt juist voor een verkoelend effect. De hitte-index - volgens de formule van de Amerikaan Robert Steadman (figuur 2) - beschrijft de warmteoverdracht tussen lichaam en omgeving. Deze hitte index, die geldt voor zonnig weer, wordt bepaald uit een combinatie van temperatuur en vochtigheid. Er zijn vier waarschuwingsniveaus te onderscheiden, gekoppeld aan de mogelijke gevolgen voor de gezondheid bij grote lichamelijke inspanning. De hitte-index geeft informatie over de warmtestress op een bepaald moment. De gevolgen van warmtestress zijn echter gekoppeld aan de duur van de episode. Bij meerdaagse aanhoudende hitte speelt vooral ook de nachtelijke afkoeling een belangrijke rol. Indien het tijdens de nachten niet voldoende afkoelt zal de warmtestress in belangrijke mate toenemen. In de weersverwachtingen van het KNMI wordt de hitte-index niet gebruikt. Aanhoudende hitte en gezondheidsrisico Aanhoudende hitte vormt een gezondheidsrisico voor bepaalde groepen zoals ouderen, chronisch zieken en mensen met overgewicht. Ze kunnen gezondheidsproblemen krijgen door de warmte. Het nationaal hitteplan is er op gericht dit zoveel mogelijk te voorkomen en te verminderen. Het plan bevat een waaier van maatregelen die gericht zijn op de goede voorbereiding op en adequaat handelen tijdens een periode van aanhoudende hitte. Het KNMI waarschuwt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) als er een tijdvak van vijf of meer dagen met een maximumtemperatuur van 27 C of hoger wordt verwacht. Op basis van deze informatie kan het RIVM een alarmering in gang zetten. Er gaat een waarschuwing uit naar het publiek indien de kans op aanhoudende hitte meer dan 90% bedraagt. Er volgen daarna Hitte-index volgens Steadman (KNMI) Temp Relatieve luchtvochtigheid (%) 0 40 50 60 70 80 90 0 50 C 14 49 56 61 45 40 43 46 52 59 61 40 36 38 40 43 46 51 56 35 32 33 34 35 37 39 42 45 50 27 28 28 29 31 31 32 34 36 38 25 23 23 24 24 25 25 25 25 26 26 26 18 18 18 19 19 19 Figuur 5: Bepaling van de hitte-index uit de temperatuur en relatieve vochtigheid. Ernstig gevaar Gevaar Voorzichtigheid geboden Blijf alert
gedragsadviezen, gericht op de doelgroepen. Hierbij zijn veel spelers betrokken zoals GGD s, huisartsen en de thuiszorg. Overige effecten van aanhoudende hitte De combinatie van aanhoudende hitte, zonneschijn en weinig neerslag kan leiden tot droogteproblemen. Dit uit zich bijvoorbeeld in problemen voor de landbouw, in lage waterstanden (gebrek aan koelwater, te hoge temperatuur van koelwater) en bos/bermbranden. KLIMAATVERANDERING Hitte Het KNMI maakt klimaatscenario s: consistente en plausibele beelden van een mogelijk toekomstig klimaat. De meest recente scenario s dateren uit 06. De indeling van de vier scenario s is gebaseerd op een verschillende mate van wereldwijde temperatuurstijging en op wel of geen veranderingen in de stromingspatronen van de lucht in onze omgeving. Alle vier de scenario s laten een stijging zien van de gemiddelde temperatuur, ook in de zomer. De temperatuur op de warmste zomerdag stijgt evenveel of sterker dan de gemiddelde temperatuur. Dit betekent dat het aantal zomerse en tropische dagen zal toenemen. De kans op extreem hoge temperaturen wordt geleidelijk dus groter, een tendens die in de waargenomen temperaturen reeds zichtbaar is. De Kooy Eelde 27 34 41 25 Zomer W+ 8 22 11 14 16 Temperatuur [ o C] 15 W G+ G De Bilt Maastricht 47 39 34 24 53 41 44 36 28 Figuur 6 Zomertemperatuur (juni-augustus) in De Bilt tussen 1900 en 05, en de vier klimaatscenario s voor 50 (gekleurde lijnen). De dikke zwarte lijn volgt een voortschrijdend dertig-jaar gemiddelde in de waarnemingen. De grijze band illustreert de jaar-op-jaar variatie die is afgeleid uit de waarnemingen. Figuur 7: Waargenomen gemiddeld aantal zomerse dagen per jaar voor 1971-00, en voor vier plaatsen in Nederland de klimaatscenario s voor 50.
Van Tot en met Duur in dagen Hittegolven in de Bilt, tijdvak 1901 t/m 07 Aantal tropische dagen Hoogste temperatuur C Totaal 38 hittegolven Normaal= het langjarig gemiddelde over het tijdvak 1971-00. Datum hoogste temperatuur 25 jul 1911 03 aug 1911 4 35.6 28 jul 07 aug 1911 14 aug 1911 8 5 34.7 aug jul 1912 17 jul 1912 8 3 31.5 13 jul jun 1917 19 jun 1917 3 32.4 16 jun 21 mei 1922 25 mei 1922 5 3 33.6 24 mei 05 jul 1923 15 jul 1923 11 7 34.8 11 jul 11 jul 1928 16 jul 1928 6 3 32.4 15 jul 26 aug 19 aug 19 5 3 32.8 28 aug aug 1932 21 aug 1932 12 3 33.2 19 aug 17 jun 1936 24 jun 1936 8 4 32.1 jun jul 1938 07 aug 1938 9 3 33.2 04 aug 17 jun 1941 26 jun 1941 3 33.2 23 jun 06 jul 1941 14 jul 1941 9 7 33.9 12 jul 26 aug 1942 31 aug 1942 6 3 31.1 27 aug 25 jul 1943 01 aug 1943 8 3.4 26 jul 18 aug 1944 25 aug 1944 8 3 34.7 23 aug mei 1947 04 jun 1947 6 3 33.7 03 jun 25 jun 1947 jun 1947 6 4 36.8 27 jun 22 jul 1947 jul 1947 9 5 32.5 23 jul 11 aug 1947 27 aug 1947 17 4 34.1 16 aug jun 1948 14 jun 1948 5 3 31.7 11 jun 25 jul 1948 02 aug 1948 9 4 33.0 28 jul 02 jun 1950 07 jun 1950 6 4 32.1 07 jun 29 jul 1975 15 aug 1975 18 6 32.9 08 aug 23 jun 1976 09 jul 1976 17 34.9 03 jul 29 jul 1982 04 aug 1982 7 4 31.9 02 aug 04 jul 1983 12 jul 1983 9 3 33.0 11 jul 26 jul 1990 04 aug 1990 3 35.3 04 aug 19 jul 1994 31 jul 1994 13 5 34.1 24 jul 29 jul 1995 03 aug 1995 6 3 32.3 31 jul 05 aug 1997 13 aug 1997 9 5 32.1 13 aug 28 jul 1999 04 aug 1999 8 3 31.4 01 aug 22 aug 01 26 aug 01 5 3 31.1 25 aug 31 jul 03 13 aug 03 14 7 35.0 07 aug 02 aug 04 11 aug 04 3 32.5 09 aug 18 jun 05 24 jun 05 7 3 32.8 jun jun 06 06 jul 06 7 3 32.0 04 jul 15 jul 06 jul 06 16 8 35.7 19 jul VERDER LEZEN: Frequentietabellen van de temperatuur: www.knmi.nl/klimatologie/frequentietabellen/uur.cgi Nationaal Hitteplan 07 www.minvws.nl/images/hitteplan_tcm19-149433.pdf Dossier warmte en hitte op KNMI-web: www.knmi.nl/vinkcms/dossier_detail.jsp?id=0