Limburgse Pendel 2010

Limburgse Pendel 2010

LIMBURGSE PENDEL 2010

LIMBURGSE PENDEL 2010 Pendelstromen op provinciaal en gemeentelijk niveau Maastricht, januari 2011 R.C.M. Vaessens M.A. Projectnummer 2010: 016 E,til Postbus 1016 6201 BA Maastricht T 043-3628050 F 043-3628051 E info@etil.nl I www.etil.nl

1 VOORWOORD Werknemers wonen niet altijd in de gemeente waar ze werken. Dagelijks pendelt een groot aantal personen van hun woonplaats naar hun werkplek en weer terug. De afstand tot de werkplek hangt samen met de tijd die een werknemer bereid is iedere werkdag te reizen. Sommige mensen reizen wel twee uur heen en twee uur terug om te gaan werken. Anderen geven er de voorkeur aan om in een dorp in de buurt te werken en zijn bijvoorbeeld maar tien minuten onderweg. Daarnaast speelt uiteraard ook de beschikbaarheid van werk een belangrijke rol. Om inzicht te krijgen in de pendelstromen op provinciaal en gemeentelijk niveau heeft Etil in het kader van het Vestigingenregister Limburg (VRL) in 2010 in opdracht van de Provincie Limburg een pendelenquête gehouden onder Limburgse werkgevers en verwerkt in een pendelmatrix. Deze rapportage brengt de pendelstromen op zowel provinciaal als regionaal en gemeentelijk niveau in beeld. Het pendelonderzoek 2010 is daarmee vergelijkbaar met de pendelonderzoeken die Etil in 1999 en 2005 heeft uitgevoerd. Er staan twee probleemstellingen centraal. Deze luiden als volgt: 1. Hoe groot zijn de pendelstromen in Limburg in 2010? 2. Is de Limburgse pendel in 2010 veranderd ten opzichte van 2005? De opbouw van de rapportage is als volgt: in hoofdstuk één wordt ingegaan op de pendelstromen op provinciaal niveau. Achtereenvolgens komt de inkomende pendel, uitgaande pendel en het pendelsaldo aan bod. In hoofdstuk twee worden de regionale pendelstromen geanalyseerd. Hoofdstuk drie gaat in op de pendelstromen op gemeentelijk niveau, waarbij na de toelichting van de pendelmatrix, de pendel op gemeentelijk niveau wordt geanalyseerd. Tot slot wordt in een vijftal bijlagen nog nadere informatie weergegeven over de pendel. Zo wordt in de eerste bijlage de aanpak van het onderzoek beschreven, waarbij tevens wordt ingegaan op de responsverantwoording. In bijlage twee en drie is de pendelmatrix op gemeentelijk en regionaal niveau opgenomen. In bijlage vier is een kaart weergegeven betreffende de grenspendel. In de laatste bijlage (bijlage vijf) komen de pendelstromen van en naar de zeven Limburgse centrumgemeenten aan bod. 1

INHOUDSOPGAVE Pagina VOORWOORD 1 SAMENVATTING 3 1 PENDEL OP PROVINCIAAL NIVEAU 4 1.1 Inkomende pendel 4 1.2 Uitgaande pendel 6 1.3 Pendelsaldo 7 2 PENDEL OP REGIONAAL NIVEAU 10 2.1 Noord-Limburg 10 2.2 Midden-Limburg 11 2.3 Westelijke Mijnstreek 12 2.4 Parkstad Limburg 13 2.5 Maastricht & Mergelland 14 3 PENDEL OP GEMEENTELIJK NIVEAU 15 3.1 Toelichting pendelmatrix 15 3.2 Uitkomsten pendelmatrix 2010 16 BIJLAGEN 18 Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording 19 Bijlage 2 Pendelmatrix Limburg 2010 23 Bijlage 3 Samenvattende pendelmatrix Limburgse regio s 2010 30 Bijlage 4 Grenspendel met België en Duitsland 2010 33 Bijlage 5 Centrumgemeenten 34 2

SAMENVATTING Op basis van een pendelenquête in het kader van het Vestigingenregister Limburg onder Limburgse bedrijven en instellingen zijn in 2010 (peildatum 1 april) pendelgegevens verzameld. Dit pendelonderzoek resulteert in de inkomende en uitgaande pendel van en naar Limburgse gemeenten. Doordat echter alleen Limburgse vestigingen onderdeel van het onderzoek uitmaken, ontbreken gegevens over de uitgaande pendel naar regio s buiten Limburg. Door de aanvulling van gegevens van het CBS betreffende uitgaande pendel naar regio s buiten Limburg (binnenland en buitenland) wordt een compleet beeld gegenereerd van de pendelstromen 1. Op te merken is dat de meest actuele CBS-gegevens het jaar 2005 betreffen. Ten tijde van publicatie van de voorliggende rapportage zijn er geen alternatieve c.q. actuelere bronnen. Momenteel is het CBS wel bezig met een actualisatie van de pendelgegevens voor de periode 2006-2009, deze statistieken zullen echter pas medio 2011 beschikbaar komen. Om toch een compleet beeld te kunnen geven heeft Etil op basis van de trends in de periode 2000-2005 en de ontwikkeling van de beroepsbevolking in de periode 2005-2010 een raming gemaakt voor 2010. Op basis van het pendelonderzoek 2010 zijn de belangrijkste conclusies als volgt samen te vatten. Pendelsaldo Limburg 2010 Limburg heeft in 2010 een negatief pendelsaldo van 19.500; dit is gelijk aan 4,0% van het totaal aantal arbeidsplaatsen in Limburg. Dit negatieve pendelsaldo komt tot stand door een inkomende pendel van 40.200 personen en een uitgaande pendel van 59.700 personen. De oorzaak is met name te vinden in het negatieve pendelsaldo met de rest van Nederland. Limburg heeft met alle provincies een negatief pendelsaldo. Met name met de provincie Noord-Brabant is het pendelsaldo met -16.100 negatief. Ook met de andere provincies is sprake van een negatief pendelsaldo. Zo staan de Randstad-provincies Zuid-Holland (-4.400), Noord-Holland (-4.100), Utrecht (-3.800) op plaats twee, vier en vijf. De andere buurprovincie Gelderland staat overigens op plaats drie (- 4.300). In totaal ligt het negatieve pendelsaldo met de rest van Nederland bij -34.400. Dit negatieve pendelsaldo met de rest van Nederland wordt slechts gedeeltelijk gecompenseerd door een positief pendelsaldo met België (+12.400) en Duitsland (+2.500). Inkomende pendel Ruim 8% van het totaal aantal arbeidsplaatsen in Limburg wordt ingenomen door personen die buiten Limburg wonen. De pendelaars komen met name uit België en Noord-Brabant. Uitgaande pendel Bijna 12% van het totaal aantal werkenden in Limburg werkt buiten de provinciegrenzen. De pendelaars gaan met name naar Noord-Brabant en Gelderland. Pendel 2005-2010 Tussen 2005 en 2010 is het Limburgse pendelsaldo zowel in absolute zin als in relatieve zin negatiever geworden. In 2005 bedroeg het Limburgse pendelsaldo nog 3,5% (-16.800); in 2010 is het negatieve pendelsado toegenomen tot 4,0% (-19.500). Dit komt vooral doordat het pendelsaldo met Noord-Brabant negatiever is geworden. In 2005 bedroeg het pendelsaldo met deze provincie nog -12.700, in 2010 is het negatieve saldo opgelopen tot -16.100. Met de andere Nederlandse provincies is het negatieve pendelsaldo in de afgelopen vijf jaar ook negatiever geworden (van -15.800 in 2005 naar -18.300 in 2010). Met België is sprake van een positief pendelsaldo dat in de afgelopen jaren nagenoeg gelijk is gebleven (van +12.500 in 2005 naar +12.400 in 2010). Op te merken is dat het negatieve pendelsaldo in 2005 met Duitsland (-800) is omgeslagen in een positief pendelsaldo (+2.500) in 2010. 1 Pendel naar het buitenland, CBS-Statline: Archief / Arbeid en sociale zekerheid / Grensarbeid. Pendel naar andere provincies binnen Nederland, CBS-Statline: Arbeid en sociale Zekerheid / Arbeidsmarkt / Banen en lonen / Hoofdbanen; regio, geslacht en leeftijd. 3

1 PENDEL OP PROVINCIAAL NIVEAU In dit hoofdstuk worden de pendelstromen op provinciaal niveau van 2010 vergeleken met de pendelstromen van 2005. Daarbij wordt achtereenvolgens ingegaan op de inkomende pendel, de uitgaande pendel en het pendelsaldo. Op deze manier wordt antwoord gegeven op de vraag: Is de Limburgse pendel op provinciaal niveau in 2010 veranderd ten opzichte van 2005? 1.1 Inkomende pendel In het volgende overzicht is de inkomende pendel weergegeven. Naast de tweedeling in binnenlandse en buitenlandse inkomende pendel zijn de twee inkomende pendelstromen verder onderverdeeld naar verschillende deelgebieden. Naast absolute aantallen zijn de pendelstromen ook uitgedrukt in percentage van het totaal aantal arbeidsplaatsen in Limburg. Inkomende pendel op provinciaal niveau 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Noord-Brabant 13.950 3,0 13.200 2,7 Gelderland 3.450 0,7 3.700 0,8 Overige provincies 3.000 0,6 3.100 0,6 Subtotaal binnenland 20.400 4,3 20.000 4,1 België 13.700 2,9 13.500 2,8 Duitsland 5.000 1,0 6.700 1,3 Subtotaal buitenland 18.700 3,9 20.200 4,1 Totaal 39.100 8,2 40.200 8,2 Bron: Etil-VRL, 2010. Ruim 8% van het totaal aantal arbeidsplaatsen in Limburg wordt ingenomen door personen die buiten Limburg wonen. De inkomende pendel naar Limburg vanuit andere regio s is ten opzichte van 2005 iets toegenomen (+1.100) Relatief gezien (inkomende pendel ten opzichte van het totaal aantal arbeidsplaatsen) is de inkomende pendel, als gevolg van de toename van het aantal arbeidsplaatsen in combinatie met een evenredig toegenomen inkomende pendel, gelijk gebleven op 8,2%. Pendelaars naar Limburg komen in grote mate uit België en Noord-Brabant. De inkomende pendel vanuit België is ten opzichte van 2005 iets afgenomen (-1%). Alhoewel de inkomende buitenlandse pendel uit Duitsland niet erg hoog is in vergelijking met België, is het aantal pendelaars vanuit Duitsland ten opzichte van 2005 relatief sterk toegenomen (+34%). Ook in de periode 1999-2005 was er sprake van een sterke toename (+186%). Op te merken is dat de inkomende pendel vanuit het naburige buitenland niet alleen Duitsers of Belgen betreft, maar ook Nederlanders die in Duitsland of België wonen, maar in Limburg werken. De inkomende pendel vanuit de rest van Nederland laat daarentegen een (beperkte) afname zien. Deze afname is het gevolg van een afname van de inkomende pendel vanuit Noord-Brabant (-5%). De toename van de inkomende pendel vanuit de andere buurprovincie (Gelderland) en vanuit de overige Nederlandse provincies met respectievelijk 7 en 3% compenseerde slechts deels de afname van de inkomende pendel vanuit Noord-Brabant. De toename van de inkomende pendel vanuit het buitenland, met name vanuit Duitsland, heeft geleid tot verschuivingen. In 1999 maakte de binnenlandse pendel nog 60% uit van de totale 4

inkomende pendel en de buitenlandse pendel 40%. In 2005 waren deze percentages respectievelijk 52 en 48%. In 2010 is de inkomende pendel evenredig verdeeld tussen het binnenland en het buitenland (50/50). Inkomende pendel naar Limburg vanuit andere provincies 1999 2005 2010 Noord-Brabant 2010 Gelderland Noord-Holland 2005 1999 Zuid-Holland Utrecht Overijssel Drenthe Friesland Groningen Zeeland Flevoland 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 14.000 16.000 Bron: Etil-VRL, 2010. De grenzen van Limburg met het buitenland zijn langer dan de grenzen met andere Nederlandse provincies. In de onderstaande grafiek wordt aan de hand van de inkomende pendelstromen dan ook nader ingegaan op de relatie tussen Limburg en het aangrenzende buitenland. Inkomende pendel naar Limburg vanuit het buitenland in 2005-2010 Arrondissement Tongeren 2010 Arrondissement Maaseik Kreis Heinsberg Arrondissement Hasselt Overig Duitsland Overig België Kreis Viersen Kreis Kleve Arrondissement de Liege Kreisfreie Stadt Aachen Kreis Aachen Arrondissement de Verviers Kreisfreie Stadt Mönchengladbach Kreis Neuss Kreis Düren Kreisfreie Stadt Krefeld Arrondissement de Huy Kreis Euskirchen Arrondissement de Waremme 2005 0 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 6.000 7.000 Bron: Etil-VRL, 2010. 5

1.2 Uitgaande pendel De uitgaande pendel op provinciaal niveau is voor 2010 gebaseerd op externe gegevens. In het kader van het pendelonderzoek zijn alleen Limburgse bedrijven geënquêteerd; dat wil zeggen dat gegevens betreffende uitgaande pendelstromen tussen Limburg en andere regio s niet op basis van het pendelonderzoek geanalyseerd kunnen worden. Om toch een totaalbeeld te kunnen geven, combineert Etil de gegevens van het pendelonderzoek met gegevens uit externe bronnen c.q. CBS-gegevens. De pendelgegevens van het CBS zijn echter slechts beperkt beschikbaar en niet actueel. Op basis van beschikbare CBS-gegevens uit 2005 heeft Etil de pendelgegevens voor 2010 geraamd, rekening houdende met de ontwikkeling van de (werkzame) beroepsbevolking in de periode 2005-2010 en de trends betreffende de uitgaande pendelstromen in de periode 2000-2005. In de onderstaande tabel is de uitgaande pendel in absolute aantallen alsook in percentage van het totaal aantal werkenden in Limburg weergegeven. Uitgaande pendel op provinciaal niveau 2005 2010 Absoluut In % van het aantal werkenden Absoluut In % van het aantal werkenden Noord-Brabant 26.600 5,4 29.300 5,7 Gelderland 7.000 1,4 7.900 1,6 Overige provincies 15.300 3,1 17.100 3,4 Subtotaal binnenland 48.900 9,9 54.300 10,7 België 1.200 0,2 1.200 0,2 Duitsland 5.800 1,2 4.200 0,8 Subtotaal buitenland 7.000 1,4 5.400 1,0 Totaal 55.900 11,3 59.700 11,7 Bron: Etil-CBS, 2010. Bijna 12% van het totaal aantal werkenden in Limburg werkt buiten de provinciegrenzen. De totale uitgaande pendel vanuit Limburg naar andere regio s is ten opzichte van 2005 met circa 3.800 personen oftewel 7% toegenomen. Relatief gezien (uitgaande pendel ten opzichte van het aantal werkenden) is de uitgaande pendel ten opzichte van 2005 (11,3%) iets toegenomen tot 11,7%. Het aantal Limburgse pendelaars dat in Duitsland werkt is verder afgenomen. Het aantal pendelaars dat in België werkt is op een gelijk, laag niveau, gebleven. De uitgaande pendel naar het buitenland laat per saldo een afname zien. Op te merken is dat deze afname een raming betreft op basis van trends in de periode 2000-2005 2. Het grote aantal Limburgers dat in de rest van Nederland werkt, met name in Noord-Brabant, is de laatste jaren met ruim 10% toegenomen. De provincie Noord-Brabant is verantwoordelijk voor meer dan de helft van de uitgaande pendel vanuit Limburg (54%). De toename van de uitgaande pendel naar Noord-Brabant, in combinatie met een afname in de uitgaande pendel naar Duitsland heeft geleid tot verschuivingen. In 1999 maakt de binnenlandse pendel 82% uit van de totale uitgaande pendel en de buitenlandse pendel 18%. In 2005 zijn deze 2 Actuele CBS-pendelgegevens zijn momenteel niet beschikbaar. Het CBS is momenteel bezig met het samenstellen van nieuwe pendelstatistieken voor de periode 2006-2009. De publicatie van deze statistieken hebben bij het CBS echter vertraging opgelopen. Naar verwachting zullen deze statistieken medio 2011 op Statline gepubliceerd worden. Op te merken is dat uitgaande pendelstromen naar het buitenland buiten het kader van het CBS-pendelonderzoek vallen. Op dit moment is niet bekend of en wanneer de CBS-gegevens betreffende de uitgaande pendel naar het buitenland uit 2005 geactualiseerd worden. 6

percentages respectievelijk 87 en 13%. In 2010 is het aandeel van het binnenland in de uitgaande pendel verder toegenomen tot 91% (buitenland: 9%). Uitgaande pendel vanuit Limburg naar andere provincies 1999 2005-2010 Noord-Brabant 2010 Gelderland Zuid-Holland 2005 1999 Noord-Holland Utrecht Overijssel Flevoland Friesland Groningen Drenthe Zeeland 0 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 30.000 35.000 Bron: Etil-CBS, 2010. Voor de uitgaande pendel naar het buitenland zijn geen gedetailleerde gegevens weer te geven. In het kader van het pendelonderzoek zijn alleen Limburgse bedrijven geënquêteerd; dit wil zeggen dat gegevens betreffende uitgaande pendelstromen tussen Limburg en andere regio s c.q. buitenland niet op basis van het pendelonderzoek geanalyseerd kunnen worden. De CBSgegevens betreffende pendelstromen naar en vanuit het buitenland zijn alleen op het niveau van België en Duitsland beschikbaar. Uitgaande pendel vanuit Limburg naar het buitenland 1999 2005-2010 2010 Duitsland 2005 1999 Belgie 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Bron: Etil-CBS, 2010. 1.3 Pendelsaldo In 2010 is sprake van een negatief pendelsaldo van -19.500 oftewel -4,0%. Het pendelsaldo van Limburg met de omliggende gebieden is ten opzichte van 2005 negatiever geworden. In 2005 bedroeg het pendelsaldo -16.800 (-3,5%). Ondanks het feit dat er sprake is van een negatiever pendelsaldo is het saldo in 2010 nog niet zo negatief als in 1999 ( 5,5%). 7

Pendelsaldo op provinciaal niveau 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Noord-Brabant -12.700-2,7-16.100-3,3 Gelderland -3.500-0,7-4.300-0,9 Overige provincies -12.300-2,6-14.000-2,8 Subtotaal binnenland -28.500-6,0-34.400-7,0 België +12.500 +2,6 +12.400 +2,5 Duitsland -800-0,1 +2.500 +0,5 Subtotaal buitenland +11.700 +2,5 +14.900 +3,0 Totaal -16.800-3,5-19.500-4,0 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. De oorzaak van het negatievere pendelsaldo is met name te vinden in een toename van het negatieve pendelsaldo met Noord-Brabant als gevolg van een toenemende uitgaande pendel in combinatie met een beperktere inkomende pendel. Ook het pendelsaldo met de andere provincies is negatiever geworden, zij het in beperktere mate. Het binnenlands pendelsaldo is als gevolg hiervan negatiever geworden. Het negatieve pendelsaldo met Duitsland is tussen 2005 en 2010 omgeslagen in een positief pendelsaldo. Het pendelsaldo met België is nagenoeg op een zelfde niveau gebleven. Het positieve pendelsaldo met de omliggende buitenlandse regio s is de laatste jaren hierdoor verder toegenomen (van +0,5% in 1999, naar +2,5% in 2005 tot +3,0% in 2010). Het positiever pendelsaldo met het buitenland kon echter het negatievere binnenlandse pendelsaldo niet compenseren. Pendelsaldo Limburg omliggende regio s 1999 2005-2010 Noord-Brabant Gelderland Overige Provincies Subtotaal binnenland België Duitsland Subtotaal buitenland Totaal -40.000-30.000-20.000-10.000 0 10.000 20.000 2010 2005 1999 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. 8

De mobiliteit tussen Limburg en de overige regio s is tussen 2005 en 2010 toegenomen. De mobiliteit (inkomende en uitgaande pendel) in deze periode is in totaal met 4% toegenomen (periode 1999-2005: +7%); van 96.000 naar 100.000 pendelbewegingen. Alleen met België is de mobiliteit iets afgenomen (van 15.100 naar 14.700 pendelbewegingen; -3%). Absoluut gezien, is de mobiliteit met 42.500 pendelbewegingen het grootst tussen Limburg en Noord-Brabant; de toename tussen deze beide regio s was met 4% beperkt. De toename van de mobiliteit tussen Limburg en Gelderland en de overige provincies lag met respectievelijk 9 en 12% daar ruim boven. De mobiliteit tussen Limburg en Duitsland (10.900 pendelbewegingen in 2010) nam met 2% iets toe. Pendelstromen Limburg versus omliggende regio s, 2010 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. 9

2 PENDEL OP REGIONAAL NIVEAU In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de pendelstromen vanuit en naar de verschillende Limburgse regio s. Daarbij worden vijf regio s onderscheiden: Noord-Limburg, Midden-Limburg, Westelijke Mijnstreek, Parkstad Limburg en Maastricht & Mergelland. 2.1 Noord-Limburg De regio Noord-Limburg heeft in 2005 een negatief pendelsaldo van circa 7.500, bestaande uit een inkomend pendelsaldo van 21.250 en een uitgaand pendelsaldo van 28.770. Dit is met name het gevolg van een negatief pendelsaldo met de overige Nederlandse provincies. Het positieve pendelsaldo met de overige Limburgse regio s en het buitenland compenseert dit slechts gedeeltelijk. Het negatieve pendelsaldo met overige regio s bedroeg de laatste jaren 6,1% (van het aantal arbeidsplaatsen). Het negatieve pendelsaldo is in de afgelopen vijf jaar met de helft toegenomen, in 2005 lag dit percentage nog bij -4,1% (1999: -6,5%). Ten opzichte van 2005 hebben met name verschuivingen plaatsgevonden betreffende de pendel naar en vanuit Noord-Brabant en Duitsland. Het negatieve pendelsaldo met Noord-Brabant is negatiever geworden. Daarnaast is het positieve pendelsaldo met Duitsland verdubbeld. Pendelsaldo Noord-Limburg 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen - Midden-Limburg +1.050 +0,8 +1.020 +0,8 - Westelijke Mijnstreek +90 +0,1-60 +0,0 - Parkstad Limburg +90 +0,1 0 0,0 - Maastricht & Mergelland -20-0,0-90 -0,1 Subtotaal Limburg +1.210 +1,0 +870 +0,7 - Noord-Brabant -2.200-1,8-4.280-3,4 - Gelderland -2.360-1,9-2.920-2,4 - Overige provincies -3.060-2,4-3.270-2,7 Subtotaal binnenland -7.620-6,1-10.470-8,5 - België +270 +0,2 +130 +0,1 - Duitsland +960 +0,8 +1.950 +1,6 Subtotaal buitenland +1.230 +1,0 +2.080 +1,7 Totaal -5.180-4,1-7.520-6,1 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. Circa 17% van de in totaal 122.500 arbeidsplaatsen (exclusief uitzendkrachten) in de regio wordt ingevuld door personen die buiten de regio zelf wonen. De inkomende pendel is met name afkomstig uit de regio s: - Midden-Limburg 6.050 - Noord-Oost Noord-Brabant 4.090 - Zuid-Oost Noord-Brabant 3.120 10

Daartegenover werkt 22% van het aantal werkzame personen dat in de regio woont, buiten de regio. De uitgaande pendel gaat met name naar de regio s: - Noord-Brabant 11.710 - Gelderland 5.830 - Midden-Limburg 5.040 2.2 Midden-Limburg De regio Midden-Limburg heeft in 2010 een negatief pendelsaldo van circa 9.500, bestaande uit een inkomend pendelsaldo van 21.210 en een uitgaand pendelsaldo van 30.710. Dit is met name het gevolg van een negatief pendelsaldo met de overige Nederlandse provincies en de overige Limburgse regio s. Pendelsaldo Midden-Limburg 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen - Noord-Limburg -1.050-1,1-1.020-1,0 - Westelijke Mijnstreek -1.810-1,9-1.540-1,5 - Parkstad Limburg +630 +0,7 +910 +0,9 - Maastricht & Mergelland -610-0,6-450 -0,4 Subtotaal Limburg -2.840-2,9-2.100-2,0 - Noord-Brabant -5.510-5,7-6.180-6,1 - Gelderland -420-0,4-580 -0,6 - Overige provincies -2.200-2,3-2.870-2,8 Subtotaal binnenland -8.130-8,4-9.630-9,5 - België +1.970 +2,0 +2.000 +2,0 - Duitsland -120-0,1 +240 +0,2 Subtotaal buitenland +1.850 +1,9 +2.240 +2,2 Totaal -9.120-9,4-9.490-9,3 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. In totaal is het negatieve pendelsaldo van de regio ongeveer gelijk gebleven op -9,3%. Ten opzichte van 2005 heeft alleen een verschuiving plaatsgevonden naar en vanuit Duitsland; het negatieve pendelsaldo is de laatste jaren veranderd in een positief saldo. Daarnaast is het relatief grote negatieve pendelsaldo met overige Nederlandse regio s buiten Limburg nog groter geworden. Circa 21% van de in totaal 101.200 arbeidsplaatsen (exclusief uitzendkrachten) in de regio wordt ingevuld door personen die buiten de regio zelf wonen. De inkomende pendel is met name afkomstig uit de regio s: - Noord-Limburg 5.040 - Westelijke Mijnstreek 4.170 - Zuid-Oost Noord-Brabant 2.880 Daartegenover werkt bijna 28% van het aantal werkzame personen dat in de regio woont, buiten de regio. De uitgaande pendel gaat met name naar de regio s: - Noord-Brabant 9.840 - Noord-Limburg 6.050 - Westelijke Mijnstreek 5.720 11

2.3 Westelijke Mijnstreek De Westelijke Mijnstreek heeft in 2010 een positief pendelsaldo van circa 4.440, bestaande uit een inkomend pendelsaldo van 29.900 en een uitgaand pendelsaldo van 25.460. Dit is met name het gevolg van een positief pendelsaldo met de overige Limburgse regio s en het buitenland (met name met België). Daarnaast heeft de regio een negatief pendelsaldo met de overige Nederlandse provincies. In totaal is het positieve pendelsaldo van de regio in de laatste jaren toegenomen tot 6,2% (van het aantal arbeidsplaatsen). Dit was met name het gevolg van een positiever saldo met de rest van Limburg. Zo is het negatieve saldo met de regio Maastricht sterk afgenomen. Ten opzichte van 2005 hebben met name verschuivingen plaatsgevonden betreffende de pendel naar en vanuit Noord-Limburg, het negatieve pendelsaldo met deze regio in 2005 is veranderd in een beperkt positief saldo. Het negatieve pendelsaldo met overige regio s in Nederland nam de laatste jaren daarentegen enigszins toe. Pendelsaldo Westelijke Mijnstreek 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen - Noord-Limburg -90-0,1 +60 +0,1 - Midden-Limburg +1.810 +2,7 +1.540 +2,1 - Parkstad Limburg +3.360 +5,0 +3.440 +4,9 - Maastricht & Mergelland -1.000-1,5-70 -0,1 Subtotaal Limburg +4.080 +6,1 +4.970 +7,0 - Noord-Brabant -1.180-1,8-1.370-1,9 - Gelderland -230-0,3-180 -0,3 - Overige provincies -1.810-2,7-2.000-2,8 Subtotaal binnenland -3.220-4,8-3.550-5,0 - België +2.610 +3,9 +2.370 +3,3 - Duitsland +370 +0,6 +650 +0,9 Subtotaal buitenland +2.980 +4,5 +3.020 +4,2 Totaal +3.840 +5,8 +4.440 +6,2 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. Circa 42% van de in totaal 70.900 arbeidsplaatsen (exclusief uitzendkrachten) in de regio wordt ingevuld door personen die buiten de regio zelf wonen. De relatief grote inkomende pendel is met name afkomstig uit de regio s: - Parkstad Limburg 11.660 - Maastricht & Mergelland 7.220 - Midden-Limburg 5.720 Daartegenover werkt circa 38% van het aantal werkzame personen dat in de regio woont, buiten de regio. De uitgaande pendel gaat met name naar de regio s: - Parkstad Limburg 8.220 - Maastricht & Mergelland 7.290 - Midden-Limburg 4.170 12

2.4 Parkstad Limburg Parkstad Limburg heeft in 2010 een negatief pendelsaldo van circa 9.520, bestaande uit een inkomend pendelsaldo van 21.000 en een uitgaand pendelsaldo van 31.800. Dit is met name het gevolg van een negatief pendelsaldo met de Limburgse regio s en de Nederlandse provincies. Alleen met België heeft de regio een positief pendelsaldo. In totaal is het negatieve pendelsaldo van de regio in de laatste jaren iets verminderd van -11,8% in 2005 tot -9,5% in 2010. Dit was onder andere het gevolg van een afname van het negatieve saldo met Duitsland. Daarnaast is de werkgelegenheidstoename voor een groot deel opgevuld door in de regio woonachtige werkzame personen. Als gevolg hiervan is bij een gelijkblijvend absoluut pendelsaldo het saldopercentage toch afgenomen. Ten opzichte van 2005 hebben met name verschuivingen plaatsgevonden betreffende de pendel tussen Parkstad Limburg en Duitsland. Het negatieve pendelsaldo met deze regio is de laatste jaren relatief sterk afgenomen, zodat het negatieve saldo met het buitenland is veranderd in een positief saldo. Daarnaast is het negatieve saldo met de overige Limburgse regio s en de Nederlandse provincies kleiner geworden. Deze afname (gecombineerd met een toename van het positieve saldo met België) compenseerde de toename van het negatieve pendelsado met Limburgse regio s. Pendelsaldo Parkstad Limburg 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen - Noord-Limburg -90-0,1 0 0,0 - Midden-Limburg -630-0,7-910 -0,9 - Westelijke Mijnstreek -3.360-3,7-3.440-3,4 - Maastricht & Mergelland -1.010-1,1-760 -0,8 Subtotaal Limburg -5.090-5,6-5.110-5,1 - Noord-Brabant -2.130-2,3-2.140-2,1 - Gelderland -280-0,3-350 -0,4 - Overige provincies -2.730-3,0-2.600-2,6 Subtotaal binnenland -5.140-5,6-5.090-5,1 - België +1.220 +1,3 +1.180 +1,2 - Duitsland -1.770-1,9-500 -0,5 Subtotaal buitenland -550-0,6 +680 +0,7 Totaal -10.780-11,8-9.520-9,5 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. Circa 24% van de in totaal 100.000 arbeidsplaatsen (exclusief uitzendkrachten) in de regio wordt ingevuld door personen die buiten de regio zelf wonen. De inkomende pendel is met name afkomstig uit de regio s: - Maastricht & Mergelland 9.040 - Westelijke Mijnstreek 8.220 - Midden-Limburg 1.810 Daartegenover werkt circa 30% van het aantal werkzame personen dat in de regio woont, buiten de regio. De uitgaande pendel gaat met name naar de regio s: - Westelijke Mijnstreek 11.660 - Maastricht & Mergelland 9.790 - Midden-Limburg 2.720 13

2.5 Maastricht & Mergelland Maastricht & Mergelland heeft in 2010 een positief pendelsaldo van circa 2.570, bestaande uit een inkomend pendelsaldo van 29.180 en een uitgaand pendelsaldo van 26.620. Dit is met name het gevolg van een positief pendelsaldo met België en de Limburgse regio s. Daarnaast heeft de regio een negatief pendelsaldo met de overige Nederlandse provincies. In totaal is het positieve pendelsaldo van de regio (in % van het aantal arbeidsplaatsen) in de laatste jaren afgenomen, namelijk van +4,8% in 2005 tot +2,7% in 2010. Ten opzichte van 2005 hebben met name verschuivingen plaatsgevonden betreffende de pendel naar en vanuit de Limburgse regio s, het saldo is met deze regio s weliswaar nog positief, maar is in de afgelopen jaren bijna gehalveerd. Daarnaast is het negatieve saldo met de rest van Nederland verder toegenomen. Daarentegen is het saldo met het buitenland toegenomen, zowel als gevolg van een positiever saldo met België alsook de omslag van het negatieve saldo met Duitsland in een positief saldo. Pendelsaldo Maastricht & Mergelland 2005 2010 Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen Absoluut In % van het aantal arbeidsplaatsen - Noord-Limburg +20 +0,0 +90 +0,1 - Midden-Limburg +610 +0,6 +450 +0,4 - Westelijke Mijnstreek +1.000 +1,1 +70 +0,1 - Parkstad Limburg +1.010 +1,1 +760 +0,8 Subtotaal Limburg +2.640 +2,8 +1.370 +1,4 - Noord-Brabant -1.610-1,7-2.160-2,3 - Gelderland -240-0,2-220 -0,2 - Overige provincies -2.440-2,6-3.250-3,4 Subtotaal binnenland -4.290-4,5-5.630-5,9 - België +6.390 +6,7 +6.710 +7,1 - Duitsland -230-0,2 +120 +0,1 Subtotaal buitenland +6.160 +6,5 +6.830 +7,2 Totaal +4.510 +4,8 +2.570 +2,7 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. Circa 31% van de in totaal 95.100 arbeidsplaatsen (exclusief uitzendkrachten) in de regio wordt ingevuld door personen die buiten de regio zelf wonen. De inkomende pendel is met name afkomstig uit de regio s: - Parkstad Limburg 9.790 - Westelijke Mijnstreek 7.290 - Arr. Tongeren (België) 4.530 Daartegenover werkt bijna 29% van het aantal werkzame personen dat in de regio woont, buiten de regio. De uitgaande pendel gaat met name naar de regio s: - Parkstad Limburg 9.040 - Westelijke Mijnstreek 7.220 - Noord-Brabant 2.810 14

3 PENDEL OP GEMEENTELIJK NIVEAU Na het behandelen van de Limburgse pendel op provinciaal en regionaal niveau komt in dit hoofdstuk de Limburgse pendel op gemeentelijk niveau c.q. de pendelmatrix aan bod. In dit hoofdstuk zal de tweede probleemstelling worden toegelicht, te weten: Hoe groot zijn de pendelstromen per Limburgse gemeente in 2010? Om deze vraag te beantwoorden worden de Limburgse pendelstromen in bijlage 1 op gemeentelijk niveau in een pendelmatrix gepresenteerd. Deze pendelmatrix is meerdere A4 s groot. Voordat ingegaan wordt op de gemeentelijke pendelstromen, wordt eerst een toelichting op de pendelmatrix gegeven. 3.1 Toelichting pendelmatrix De pendelmatrix van 2010 is opgebouwd volgens een bepaalde structuur die hier in het kort besproken wordt. Verticaal staan de woonplaatsen weergegeven en horizontaal de werkplaatsen. Dit resulteert in een pendelmatrix van alle woon- en werkplaatsen. Iedere kolom kan worden opgeteld tot het totaal aantal arbeidsplaatsen in een bepaalde gemeente in Limburg. Naast alle Limburgse gemeenten staan ook overig Nederland, België en Duitsland (alle onderverdeeld naar bepaalde gebieden) in deze verticale kolommen. Deze drie gebieden worden opgeteld en vallen onder de noemer Totaal wonend buiten Limburg. Het totaal aantal arbeidsplaatsen is de (verticale) optelsom van Totaal wonend buiten Limburg en het totaal (per gemeente) van Limburg. De horizontale rijen geven de verschillende werkplaatsen weer en zijn op dezelfde manier opgebouwd als de verticale kolommen. De inkomende pendel van een gemeente wordt bepaald door het totaal aantal arbeidsplaatsen in die gemeente te verminderen met het aantal personen dat in de betreffende gemeente woont en werkt. De uitgaande pendel van een gemeente wordt bepaald door het totaal aantal werkende personen dat in die gemeente woont, te verminderen met het aantal personen dat in de betreffende gemeente woont en werkt. Het inkomende pendelsaldo is de inkomende pendel van een bepaalde gemeente minus de uitgaande pendel van diezelfde gemeente. Om de pendelmatrix in bijlage 1 toe te lichten wordt de gemeente Landgraaf als voorbeeld genomen. Voor de kolom betreffende de gemeente landgraaf, volgend van boven naar beneden, kan het volgende geconstateerd worden. Van het aantal arbeidsplaatsen in de gemeente Landgraaf worden er bijna 5.090 door inwoners van de eigen gemeente bezet. In Landgraaf werken 10.290 mensen die in Limburg wonen, waaronder het aantal van 5.090 dat in de gemeente zelf woont. Er werken ook mensen die afkomstig zijn uit andere delen van Nederland, namelijk bijna 200. Verder werken er 90 personen uit België en 130 personen uit Duitsland in deze gemeente. Het totaal aantal arbeidsplaatsen in Landgraaf is 10.700 (exclusief uitzendkrachten) 3. Er is dus een inkomende pendel van (10.700 minus 5.090) 5.610 personen. Voor de regel betreffende de gemeente Landgraaf, volgend van links naar rechts, kan het volgende geconcludeerd worden. Van de inwoners van Landgraaf werken er 16.130 in Limburg. Verder werken er 980 elders in Nederland buiten Limburg, 20 in België en 200 in Duitsland. In totaal wonen er 17.330 werkende personen in de gemeente Landgraaf. Er is dus een uitgaande pendel van (17.330 minus 5.090) 12.240 personen. De inkomende pendel (5.610) minus de uitgaande pendel (12.240) geeft een negatief pendelsaldo van 6.630. 3 In het kader van het pendelonderzoek zijn uitzendkrachten, conform landelijke afspraken in LISAverband (LISA is het landelijke register waarvan het Vestigingenregister Limburg deel uit maakt) buiten beschouwing gelaten. 15

3.2 Uitkomsten pendelmatrix 2010 In het volgende overzicht is per gemeente de inkomende en uitgaande pendel en de resultante hiervan (pendelsaldo) weergegeven, zowel in absolute aantallen alsook in %. Inkomende en uitgaande pendel gemeenten, 2010 Inkomende pendel Uitgaande pendel Pendelsaldo Verhouding arbeidsplaatsen/ werkenden Abs. In % arbeidsplaatsen Abs. In % werkenden Abs. In % arbeidsplaatsen In % Heerlen 34.650 63,7 18.739 48,7 15.910 29,3 141,3 Maastricht 34.318 48,0 16.306 30,5 18.011 25,2 133,7 Roermond 19.543 56,0 10.753 41,2 8.791 25,2 133,7 Beek 7.335 76,5 5.534 71,1 1.801 18,8 123,1 Sittard-Geleen 26.926 54,1 18.177 44,3 8.749 17,6 121,3 Venlo 21.234 38,3 11.557 25,3 9.677 17,5 121,2 Weert 10.469 42,3 8.375 36,9 2.095 8,5 109,2 Venray 9.118 41,1 7.422 36,2 1.696 7,6 108,3 Gennep 3.805 50,3 4.039 51,8-235 -3,1 97,0 Kerkrade 8.508 51,3 11.674 59,1-3.166-19,1 84,0 Nuth 3.593 59,8 4.869 66,8-1.275-21,2 82,5 Valkenburg 3.232 52,9 4.851 62,8-1.618-26,5 79,1 Horst aan de Maas 4.865 32,5 9.511 48,5-4.646-31,0 76,3 Echt-Susteren 5.452 49,6 8.891 61,6-3.439-31,3 76,2 Maasgouw 4.237 49,8 7.093 62,4-2.856-33,6 74,9 Stein 5.266 62,2 8.344 72,3-3.078-36,4 73,3 Vaals 1.112 46,9 2.016 61,6-904 -38,2 72,4 Peel en Maas 4.061 29,8 9.692 50,3-5.632-41,4 70,7 Leudal 4.891 40,6 10.438 59,4-5.548-46,1 68,5 Nederweert 1.871 36,5 5.032 60,7-3.161-61,6 61,9 Landgraaf 5.612 52,5 12.242 70,6-6.630-62,0 61,7 Gulpen-Wittem 1.631 40,9 4.602 66,2-2.971-74,6 57,3 Bergen (L) 1.338 37,0 4.130 64,4-2.792-77,1 56,5 Eijsden 1.460 47,9 3.909 71,1-2.449-80,4 55,4 Brunssum 3.484 49,5 9.212 72,2-5.728-81,4 55,1 Meerssen 2.419 49,5 6.808 73,4-4.389-89,8 52,7 Margraten 1.448 44,9 4.562 71,9-3.114-96,5 50,9 Schinnen 1.515 49,6 4.552 74,7-3.036-99,3 50,2 Beesel 1.248 37,7 4.595 69,0-3.347-101,1 49,7 Roerdalen 1.718 35,6 7.093 69,5-5.375-111,4 47,3 Mook en Middelaar 926 50,4 3.169 77,7-2.243-122,1 45,0 Simpelveld 855 45,6 3.508 77,5-2.653-141,6 41,4 Voerendaal 966 40,7 4.663 76,8-3.697-155,8 39,1 Onderbanken 394 39,8 2.673 81,8-2.278-230,1 30,3 Limburg totaal 40.221 8,2 59.751 11,7-19.530-4,0 96,2 Bron: Etil-VRL-CBS, 2010. 16

Uit het vorige overzicht blijkt dat het pendelsaldo bij de grote Limburgse steden over het algemeen positief en bij kleine gemeenten over het algemeen negatief is. Grote steden hebben over het algemeen als gevolg van de grote omvang van het aantal inwoners en het aantal arbeidsplaatsen in absolute aantallen de grootste stromen van inkomende en uitgaande pendel. Relatief zijn de uitgaande stromen van grote steden echter klein. Bij kleinere gemeenten zijn de stromen van inkomende en uitgaande pendel in absolute aantallen klein, maar relatief zijn de uitgaande stromen juist groot. Het relatief grootste positieve pendelsaldo in 2010 heeft de gemeente Heerlen; in de gemeente bevinden zich 41% meer arbeidsplaatsen dan werkzame inwoners. Heerlen vervult dus duidelijk een werkgelegenheidsfunctie voor de omliggende regio. De gemeente Heerlen wordt gevolgd door de gemeenten Maastricht en Roermond met een positief saldo van 25%. Daarnaast hebben ook de gemeenten Beek, Sittard-Geleen en Venlo met respectievelijk 19, 18 en 18% een relatief groot positief pendelsaldo. De overige gemeenten met een positief pendelsaldo zijn Weert en Venray. Het positieve pendelsado in deze gemeenten is echter met 8-9% beperkter. Aan de andere kant hebben de gemeenten Onderbanken, Voerendaal en Simpelveld een relatief groot negatief pendelsaldo. Het volgende overzicht geeft een overzicht van gemeenten met de hoogste en laagste score betreffende inkomende en uitgaande pendelstromen. Gemeentes met hoge en lage score ten aanzien van pendel, 2010 Inkomende pendel Uitgaande pendel Pendelsaldo Absoluut In % arbeidsplaatsen Absoluut In % werkenden Absoluut In % arbeidsplaatsen HOOG HOOG POSITIEF Heerlen Beek Heerlen Onderbanken Maastricht Heerlen Maastricht Heerlen Sittard-Geleen Mook en Middelaar Heerlen Maastricht Sittard-Geleen Stein Maastricht Simpelveld Venlo Roermond LAAG LAAG NEGATIEF Mook en Middelaar Roerdalen Mook en Middelaar Venray Peel en Maas Simpelveld Simpelveld Horst aan de Maas Onderbanken Maastricht Brunssum Voerendaal Onderbanken Peel en Maas Vaals Venlo Landgraaf Onderbanken Bron: Etil-VRL, 2010. 17

BIJLAGEN 18

Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording In deze bijlage wordt de methode van het pendelonderzoek toegelicht. Omtrent pendel is een aantal begrippen van belang, zoals bijvoorbeeld inkomende en uitgaande pendel. In onderdeel 1.1 wordt ingegaan op de definities van deze begrippen. Onderdeel 1.2 behandelt de wijze van het verzamelen van de gegevens, de methodiek van het pendelonderzoek en de responsverantwoording. 1.1 Gehanteerde definities Het pendelonderzoek 2010 heeft, evenals in 1999 en 2005, betrekking op de in de provincie Limburg werkzame personen, zowel fulltime als parttime. Uitzendkrachten zijn in het onderzoek buiten beschouwing gelaten. In het kader van het pendelonderzoek zijn vijf begrippen van belang: inkomende pendel, uitgaande pendel, pendelsaldo, binnenlandse pendel en buitenlandse pendel. Inkomende pendel is het aantal pendelaars dat in een bepaalde plaats komt werken en ergens anders woont. Iemand die bijvoorbeeld in Meerssen woont en in Maastricht werkt is een inkomende pendelaar voor de gemeente Maastricht. Het omgekeerde geldt voor uitgaande pendel. Een uitgaande pendelaar is iemand die in een bepaalde plaats woont en ergens anders werkt. In het geval van de pendelaar die in Meerssen woont en in Maastricht werkt, betreft het een uitgaande pendel voor de gemeente Meerssen. Belangrijk bij deze twee definities is dus vanuit welke gemeente de pendelaar bekeken wordt. Het pendelsaldo is het verschil tussen de inkomende en uitgaande pendel. Op basis van een pendelsaldo is te zeggen of er meer mensen in een bepaalde plaats komen werken (positief inkomend pendelsaldo) of juist ergens anders gaan werken (negatief inkomend pendelsaldo). Zowel inkomende als uitgaande pendel is verder onder te verdelen in binnenlandse en buitenlandse pendel. Binnenlandse pendel is de pendel binnen een bepaald land, bijvoorbeeld Nederland. Deze pendel kun je op verschillende niveaus beschrijven. Binnenlandse pendel kan provincieoverschrijdend zijn (bijvoorbeeld een pendelaar die in Brabant woont en in Limburg werkt) of gemeentegrensoverschrijdend zijn (bijvoorbeeld de pendelaar die in Meerssen woont en in Maastricht werkt). Binnenlandse pendel is dus een onderdeel van inkomende en uitgaande pendel. Buitenlandse pendel is ook een onderdeel van inkomende en uitgaande pendel. Het verschil met binnenlandse pendel is dat buitenlandse pendel niet provincie- of gemeentegrensoverschrijdend is maar landgrensoverschrijdend. Iemand die bijvoorbeeld in België woont en in Nederland werkt valt dus onder de categorie buitenlandse pendel (bijvoorbeeld iemand die in Luik woont en in Maastricht werkt). Merk wederom op dat in dit geval deze pendelaar ook onder de categorie inkomende pendel (voor Maastricht) valt. De vijf begrippen hangen dus als volgt samen: 1) Pendelsaldo = inkomende pendel uitgaande pendel. 2) Inkomende pendel = inkomende binnenlandse pendel + inkomende buitenlandse pendel. 3) Uitgaande pendel = uitgaande binnenlandse pendel + uitgaande buitenlandse pendel. 1.2 Onderzoeksverantwoording Het pendelonderzoek Limburg 2010 is zoals ook in 1999 en 2005 uitgevoerd in het kader van de jaarlijkse werkgelegenheidsenquêtering van het Vestigingenregister Limburg (VRL). In deze enquête onder alle vestigingen van bedrijven en instellingen in Limburg met als peildatum 1 april 19

2010 werden de vestigingen net als in 2005 gevraagd naar het aantal werkzame personen per woonplaats. Respons pendel De gegeven antwoorden zijn niet geconcentreerd in één groep van vestigingen. Zowel op basis van de SBI-code, de bedrijfsgrootte en de regio is een betrouwbaar beeld gerealiseerd. Het is dus bijvoorbeeld niet zo dat alle vragenformulieren afkomstig zijn uit een bepaalde branche (met bijvoorbeeld minder dan vijftig personen) die gevestigd zijn in Noord-Limburg. Dat zou namelijk een sterk vertekend beeld weergeven als op basis van deze gegevens een ophoogmodule zou worden toegepast. Bij de huidige pendelenquête is dit dus niet het geval. Met andere woorden, de respons is evenredig over de steekproef verdeeld. Verder geeft het totaal aantal werkzame personen op basis van de enquête een realistisch beeld weer. Van de circa 506.600 werkzame personen, bevat de respons 225.900 werkzame personen (45%). In 2005 bedroeg dit responspercentage 49% (1999: 46%). Pendelenquête en respons 2010 Totaal Pendelrespons In % Aantal vestigingen 76.800 14.000 18,3 Aantal werkzame personen 506.600 225.900 44,6 Het responspercentage betreffende het aantal vestigingen is met 18% beduidend lager dan wanneer de respons wordt afgezet tegen het aantal werkzame personen (45%). Dit wil zeggen dat de respons bij grotere vestigingen beduidend hoger ligt dan bij kleinere vestigingen. Het onderstaande overzicht bevestigt dit beeld. Pendelrespons 2010 naar grootte van de vestiging Grootteklasse (op basis van fulltime) Totaal aantal vestigingen Pendelrespons Aantal In % 01 = Geen werkzame personen 12.264 688 5,6 02 = 1 werkzame persoon 32.970 5.080 15,4 03 = 2 t/m 4 werkzame personen 19.385 3.890 20,1 04 = 5 t/m 9 werkzame personen 6.085 1.712 28,1 05 = 10 t/m 19 werkzame personen 2.948 1.082 36,7 06 = 20 t/m 49 werkzame personen 1.902 801 42,1 07 = 50 t/m 99 werkzame personen 656 385 58,7 08 = 100 t/m 199 werkzame personen 355 219 61,7 09 = 200 t/m 499 werkzame personen 174 117 67,2 10 = 500 t/m 799 werkzame personen 34 21 61,8 11 = 800 t/m 99 werkzame personen 9 7 77,8 12 = 1000 en meer werkzame personen 19 15 78,9 Totaal 76.801 14.017 18,3 Aangezien de pendelenquête van Etil niet wettelijk verplicht is, is een zeer hoge responspercentage niet haalbaar. Dit betekent dat de pendelenquête een gedeeltelijke respons oplevert, die in feite te beschouwen is als een steekproef uit de gehele populatie. Om een volledig woonwerk-patroon van de werknemers uit de responsvestigingen te krijgen, wordt deze respons geprojecteerd op de werknemers uit de non-respons-vestigingen. Door een ophoogmodule wordt 20

het mogelijk om uitspraken te doen over de gehele populatie. Dit ophoogproces is op een statistisch verantwoorde manier uitgevoerd. Er is namelijk aan twee belangrijke voorwaarden voldaan. Op de eerste plaats is de steekproef representatief voor de totale populatie en op de tweede plaats is de respons evenredig over de steekproef verdeeld. Op te merken is dat bij de ophoging van eenmanszaken uitgegaan is van de aanname dat de woonplaats gelijk is aan de plaats van de vestiging. Deze aanname wordt bevestigd door de respons bij eenmanszaken. Het overgrote deel betreft namelijk bedrijfsactiviteiten die vanuit het woonadres worden uitgevoerd. Landbouwsector 2010 De landbouwbedrijven zijn in de enquêtering buiten beschouwing gelaten. In het kader van het Vestigingenregister Limburg (VRL) maakt Etil hiervoor gebruik van CBS-gegevens. Dit wil zeggen dat betreffende de landbouwbedrijven geen pendelgegevens voorhanden zijn. Voor het aantal werkzame personen bij landbouwbedrijven (17.800; bijna 4% van het totaal aantal werkzame personen in Limburg) wordt uitgegaan van het feit dat zij in de vestigingsgemeente wonen. CBS-gegevens uitgaande pendelstromen Op basis van de pendelenquête onder de Limburgse bedrijven en instellingen is de inkomende pendel op gemeentelijk niveau samengesteld. De uitgaande pendelstroom voor Limburgse gemeenten naar andere Limburgse gemeenten is daarmee ook bekend. De uitgaande pendel van mensen die in Limburgse gemeenten wonen en in Noord-Brabant, Gelderland en overige Nederlandse provincies (binnenlandse uitgaande pendel) en in België en Duitsland (buitenlandse uitgaande pendel) werken, is echter niet op basis van deze enquête te achterhalen. Om het totale beeld van de Limburgse pendel toch te achterhalen zijn er andere bronnen gebruikt. De uitgaande pendel van Limburgse gemeenten naar de rest van Nederland en naar het buitenland zijn gebaseerd op CBS-cijfers en aanvullende Etil-ramingen. Voor de uitgaande pendel naar de rest van Nederland is gebruik gemaakt van CBS-statistieken betreffende de statistiek Hoofdbanen; woon- en werkregio: provincies, COROP-gebieden en gemeenten. Op te merken is dat de meest actuele gegevens in deze statistiek betrekking hebben op september 2005. Op basis van andere bronnen, zoals onder andere de ontwikkeling van de (werkzame) beroepsbevolking 2005-2010, heeft Etil deze gegevens geactualiseerd en voor het jaar 2010 ingeschat. De uitgaande pendel vanuit Limburg naar het buitenland is gebaseerd op de statistiek Grensarbeid van het CBS. De statistiek Grensarbeid geeft inzicht in aantal en kenmerken van de ziekenfondsverzekerde werknemers die werkzaam zijn in Nederland en woonachtig in België of Duitsland (inkomende grensarbeid) en omgekeerd, woonachtig in Nederland en werkzaam in België of Duitsland (uitgaande grensarbeid). Nederland heeft met een aantal landen een verdrag gesloten op het terrein van de sociale zekerheid. Het uitgangspunt tussen Nederland en de verdragslanden is dat de werknemer verzekerd is volgens de sociale wetten van het land waar hij werkt. De statistiek Grensarbeid heeft betrekking op die werknemers die op grond van wederkerigheidsverdragen betreffende de sociale verzekeringen als grensarbeider bij de Nederlandse ziekenfondsen geregistreerd staan. Grensarbeid van personen die niet onder de Ziekenfondswet vallen, bijvoorbeeld werknemers met een inkomen boven de loongrens, zijn niet in de cijfers opgenomen 4. De loongrens is in Duitsland hoger dan in Nederland; voor 2005 4 Doordat bij de uitgaande pendel naar gebieden buiten Limburg wordt uitgegaan van CBS-gegevens tot en met 2005 en doordat toentertijd een ander verzekeringsstelsel ten aanzien van ziektekosten gold, zijn de volgende opmerkingen relevant. Uit de Etil-enquête van 1999 bleek dat het verschil tussen CBSgegevens (ziekenfondsverzekerden) en Etil-gegevens betreffende de inkomende pendel vanuit het buitenland naar Limburg 4.200 bedroeg. De inkomende pendel op basis van het pendelonderzoek van Etil uit 1999 bedroeg 12.600 tegenover 8.400 op basis van CBS-gegevens; daarmee is de inkomende pendel op basis van Etil-gegevens circa een derde hoger dan op basis van CBS-gegevens (alleen ziekenfondsverzekerden). Betreffende de uitgaande pendel vanuit het buitenland naar Limburg zullen de verschillen beduidend kleiner zijn. In de CBS-gegevens zijn namelijk alle grenspendelaars van Limburg 21

respectievelijk 46.800 en 33.000 per jaar. Dit betekent dat in cijfers van de uitgaande grensarbeid met Duitsland ook werknemers zijn opgenomen die boven de in Nederland gebruikte loongrens vallen. In België is er geen splitsing in een ziekenfonds of particuliere verzekering. Alle in België werkende en in Nederland wonende werknemers worden geacht zich in te schrijven bij een Belgisch ziekenfonds. Dit betekent dat alle uitgaande grensarbeid met België is opgenomen in de cijfers. Niet opgenomen in de gegevens betreffende grensarbeid zijn personen die tijdelijk (in het algemeen voor niet langer dan twaalf maanden) worden uitgezonden naar Duitsland c.q. België. CBS-gegevens betreffende uitgaande pendel naar het buitenland is slechts voor Duitsland en België als geheel beschikbaar. Er wordt geen onderverdeling naar regio s gemaakt. De uitgaande pendel tussen Limburg en overige Nederlandse regio s heeft Etil voor Noord-Brabant, Gelderland en overige provincies in de pendelmatrix geïntegreerd. Op te merken is dat de meest actuele gegevens uit de CBS-pendelstatistieken betrekking hebben op het jaar 2005 en dat deze statistieken op die wijze niet meer worden geactualiseerd. Omdat er momenteel geen alternatieve bronnen voorhanden zijn, heeft Etil een inschatting gemaakt van de pendel naar het buitenland voor 2010 op basis van de trends in de periode 2000-2005. Daarbij is sprake van een beperkte afname van de pendel naar België (jaarlijkse afname van 1%) en een grotere afname van de pendel naar Duitsland (jaarlijkse afname van circa 5%). Er is dus ten aanzien van de uitgaande pendel naar andere provincies en het buitenland sprake van een onzekerheidsmarge. Actuele CBS-pendelgegevens zijn momenteel niet beschikbaar. Het CBS is momenteel bezig met het samenstellen van nieuwe pendelstatistieken voor de periode 2006-2009. De publicatie van deze statistieken hebben bij het CBS echter vertraging opgelopen. Naar verwachting zullen deze statistieken medio 2011 op Statline gepubliceerd worden. Op te merken is dat uitgaande pendelstromen naar het buitenland buiten het kader van het CBS-pendelonderzoek vallen. Op dit moment is niet bekend of en wanneer de CBS-gegevens betreffende de uitgaande pendel naar het buitenland uit 2005 geactualiseerd worden. De verkregen gegevens worden in bijlage twee in een pendelmatrix op gemeentelijk niveau weergegeven. Overigens is de gebiedsindeling voor de cijfers van de pendelstromen, afhankelijk van het responspercentage, ook tot beneden-gemeentelijk niveau samen te stellen, zoals kernen of bedrijventerreinen. Pendelstromen zijn bovendien samen te stellen per regio, zoals per COROPen WGR-gebied. Deze samenstellingen zijn dus mogelijk, maar zitten niet in deze notitie verwerkt. Hier wordt alleen gekeken naar de pendelstromen op provinciaal- en gemeentelijk niveau. naar België opgenomen en alle grenspendelaars naar Duitsland tot een inkomen van 46.800. Etil schat dat hierdoor de uitgaande pendel naar Duitsland in werkelijkheid circa 10% hoger is dan de in de voorliggende rapportage gehanteerde CBS-gegevens. 22

Bijlage 2 Pendelmatrix Limburg 2010 WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Beesel Bergen (L) Gennep Horst aan de Maas Mook en Middelaar Peel en Maas Venlo Venray Noord-Limburg Beesel 2.064 4 4 74 0 250 2.175 75 4.647 Bergen (L) 5 2.283 684 139 39 21 713 620 4.505 Gennep 0 305 3.760 25 93 8 124 134 4.450 Horst aan de Maas 31 104 98 10.102 11 424 3.439 2.415 16.624 Mook en Middelaar 0 27 233 2 911 4 40 10 1.227 Peel en Maas 98 25 40 898 0 9.559 3.712 517 14.850 Venlo 524 128 193 1.247 0 1.205 34.182 1.084 38.565 Venray 7 208 120 1.208 6 191 1.599 13.080 16.421 Noord-Limburg 2.731 3.086 5.132 13.696 1.061 11.663 45.985 17.936 101.289 Echt-Susteren 33 0 0 10 0 49 181 16 290 Leudal 50 9 6 107 2 563 888 54 1.680 Maasgouw 29 0 0 29 0 69 355 38 520 Nederweert 2 0 0 25 0 136 132 23 318 Roerdalen 47 5 1 18 0 60 334 28 493 Roermond 277 6 6 176 2 185 1.403 155 2.210 Weert 14 6 4 41 0 112 320 42 539 Midden-Limburg 453 26 16 406 4 1.175 3.614 355 6.050 Beek 13 0 4 0 0 3 43 6 69 Schinnen 0 0 0 2 0 0 16 6 24 Sittard-Geleen 11 2 15 13 0 40 154 25 260 Stein 6 0 0 0 0 7 40 4 56 Westelijke Mijnstreek 30 2 19 15 0 49 252 41 408 Brunssum 7 0 0 5 0 2 36 13 63 Heerlen 8 0 2 7 0 6 82 24 129 Kerkrade 0 0 0 3 0 0 16 4 23 Landgraaf 2 0 0 2 0 0 29 4 37 Nuth 4 0 0 2 0 0 12 1 19 Onderbanken 0 0 0 0 0 0 13 0 13 Simpelveld 0 0 0 0 0 3 8 0 11 Voerendaal 0 0 0 0 0 2 14 8 25 Parkstad Limburg 21 0 2 18 0 13 210 56 321 Eijsden 0 0 0 0 0 5 7 0 12 Gulpen-Wittem 0 2 0 0 0 5 11 2 21 Maastricht 11 0 0 6 0 21 138 35 211 Margraten 0 0 0 0 0 15 13 0 28 Meerssen 4 0 2 2 0 2 32 2 45 Vaals 0 0 0 0 0 2 7 0 9 Valkenburg 1 0 0 0 0 16 14 0 31 Maastricht & Mergelland 17 2 2 8 0 66 223 39 357 Totaal Limburg 3.252 3.115 5.172 14.142 1.065 12.967 50.284 18.427 108.425 Gelderland 10 114 877 78 628 26 515 656 2.905 Noord-Brabant 18 268 1.385 583 100 481 1.946 2.644 7.426 Overige provincies 4 15 53 60 19 43 252 238 684 Totaal overig Nederland 32 397 2.315 722 747 549 2.713 3.539 11.015 Totaal Nederland 3.284 3.512 7.487 14.864 1.813 13.516 52.997 21.966 119.439 België 1 0 6 12 2 18 168 34 241 Duitsland 27 109 72 90 22 86 2.251 198 2.856 Totaal wonend 60 506 2.393 825 772 653 5.132 3.771 14.111 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 3.312 3.621 7.565 14.967 1.837 13.620 55.416 22.198 122.536 Inkomende pendel 1.248 1.338 3.805 4.865 926 4.061 21.234 9.118 21.247 Pendelsaldo -3.347-2.792-235 -4.646-2.243-5.632 9.677 1.696-7.521 (inkomende - uitgaande pendel) 23

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Echt-Susteren Leudal Maasgouw Nederweert Roerdalen Roermond Weert Midden-Limburg Beesel 81 102 79 10 34 837 53 1.195 Bergen (L) 0 0 0 2 0 30 7 40 Gennep 0 0 2 0 0 2 1 5 Horst aan de Maas 5 75 14 24 9 158 83 368 Mook en Middelaar 0 0 0 0 0 4 1 5 Peel en Maas 23 488 95 70 31 596 338 1.640 Venlo 39 120 62 46 40 897 268 1.472 Venray 9 36 9 18 5 105 128 309 Noord-Limburg 155 821 261 170 120 2.628 880 5.035 Echt-Susteren 5.550 230 602 46 225 1.635 231 8.521 Leudal 312 7.148 897 221 153 2.988 1.462 13.181 Maasgouw 796 665 4.272 82 179 2.194 439 8.628 Nederweert 30 309 104 3.259 19 263 1.965 5.950 Roerdalen 486 292 340 46 3.106 3.620 213 8.102 Roermond 517 854 697 51 623 15.369 793 18.903 Weert 79 455 272 762 20 797 14.296 16.682 Midden-Limburg 7.770 9.954 7.186 4.467 4.326 26.867 19.399 79.968 Beek 65 40 26 2 8 134 46 321 Schinnen 52 24 5 4 0 121 23 228 Sittard-Geleen 1.165 199 256 29 87 1.084 290 3.110 Stein 133 34 53 0 14 208 74 515 Westelijke Mijnstreek 1.414 297 339 36 108 1.547 433 4.174 Brunssum 50 17 22 5 22 252 54 422 Heerlen 256 65 42 15 35 406 131 950 Kerkrade 78 16 34 4 18 152 69 371 Landgraaf 121 29 31 4 13 204 55 456 Nuth 55 18 14 2 1 58 27 175 Onderbanken 38 9 7 2 6 53 20 134 Simpelveld 22 10 4 0 0 33 20 89 Voerendaal 18 5 11 1 0 67 16 118 Parkstad Limburg 637 167 166 34 94 1.226 392 2.716 Eijsden 36 3 12 0 0 27 20 98 Gulpen-Wittem 27 4 16 0 2 51 22 122 Maastricht 221 64 69 16 17 430 174 991 Margraten 11 11 6 1 0 29 20 79 Meerssen 37 12 21 5 5 97 50 226 Vaals 5 1 4 0 0 16 8 34 Valkenburg 49 3 8 0 0 54 25 139 Maastricht & Mergelland 385 100 135 22 24 705 318 1.688 Totaal Limburg 10.362 11.338 8.087 4.728 4.673 32.972 21.422 93.581 Gelderland 8 48 15 15 11 114 84 296 Noord-Brabant 99 282 103 272 25 796 2.078 3.656 Overige provincies 61 91 65 42 10 146 198 612 Totaal overig Nederland 168 422 183 329 46 1.056 2.361 4.564 Totaal Nederland 10.530 11.760 8.270 5.057 4.718 34.028 23.782 98.145 België 298 225 196 64 7 454 934 2.178 Duitsland 175 54 43 9 99 430 49 858 Totaal wonend 640 701 422 402 151 1.940 3.343 7.600 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 11.002 12.039 8.509 5.130 4.824 34.912 24.765 101.181 Inkomende pendel 5.452 4.891 4.237 1.871 1.718 19.543 10.469 21.213 Pendelsaldo -3.439-5.548-2.856-3.161-5.375 8.791 2.095-9.494 (inkomende - uitgaande pendel) 24

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Beek Schinnen Sittard-Geleen Stein Westelijke Mijnstreek Beesel 15 1 45 6 67 Bergen (L) 8 0 1 0 9 Gennep 0 0 2 0 2 Horst aan de Maas 19 0 30 5 54 Mook en Middelaar 0 0 2 0 2 Peel en Maas 17 4 61 22 105 Venlo 19 0 161 12 191 Venray 14 0 15 7 37 Noord-Limburg 92 6 318 52 467 Echt-Susteren 214 42 2.513 205 2.973 Leudal 45 3 339 35 422 Maasgouw 79 2 484 66 632 Nederweert 19 0 51 12 83 Roerdalen 62 5 321 28 416 Roermond 64 2 667 108 842 Weert 39 2 287 21 349 Midden-Limburg 523 56 4.662 476 5.717 Beek 2.247 56 1.683 412 4.398 Schinnen 171 1.541 1.227 132 3.070 Sittard-Geleen 1.475 305 22.823 1.498 26.101 Stein 937 49 3.197 3.195 7.377 Westelijke Mijnstreek 4.829 1.950 28.930 5.237 40.946 Brunssum 218 165 1.283 190 1.855 Heerlen 596 286 2.917 514 4.313 Kerkrade 200 81 892 169 1.342 Landgraaf 233 79 1.145 150 1.606 Nuth 204 76 627 116 1.024 Onderbanken 75 60 446 44 626 Simpelveld 68 7 224 44 343 Voerendaal 97 23 371 56 548 Parkstad Limburg 1.691 778 7.905 1.283 11.658 Eijsden 81 10 203 32 326 Gulpen-Wittem 119 26 226 52 423 Maastricht 836 64 2.598 478 3.976 Margraten 107 14 264 43 428 Meerssen 390 20 688 198 1.294 Vaals 46 15 72 20 153 Valkenburg 160 8 379 69 616 Maastricht & Mergelland 1.740 157 4.429 891 7.217 Totaal Limburg 8.875 2.947 46.244 7.939 66.005 Gelderland 19 2 35 15 71 Noord-Brabant 254 15 556 94 919 Overige provincies 29 12 307 63 411 Totaal overig Nederland 301 29 898 172 1.401 Totaal Nederland 9.177 2.976 47.142 8.111 67.405 België 325 59 1.931 247 2.563 Duitsland 80 21 676 103 880 Totaal wonend 707 109 3.505 522 4.843 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 9.582 3.056 49.749 8.461 70.848 Inkomende pendel 7.335 1.515 26.926 5.266 29.902 Pendelsaldo 1.801-3.036 8.749-3.078 4.435 (inkomende - uitgaande pendel) 25

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Brunssum Heerlen Kerkrade Landgraaf Nuth Onderbanken Simpelveld Voerendaal Parkstad Limburg Beesel 0 33 0 2 2 0 0 0 36 Bergen (L) 2 3 0 0 0 0 0 0 5 Gennep 0 3 0 0 0 0 0 0 3 Horst aan de Maas 0 37 0 2 0 0 2 0 41 Mook en Middelaar 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Peel en Maas 2 45 0 2 3 0 0 2 53 Venlo 7 131 9 3 7 0 0 2 159 Venray 8 11 0 2 0 0 0 0 21 Noord-Limburg 18 263 9 10 12 0 2 4 317 Echt-Susteren 67 459 69 50 51 9 10 8 724 Leudal 7 98 14 8 8 0 0 0 134 Maasgouw 18 151 19 12 10 0 2 2 215 Nederweert 0 27 3 0 0 0 0 0 30 Roerdalen 14 95 6 19 25 0 2 7 168 Roermond 43 287 23 14 25 2 7 2 402 Weert 0 123 2 7 2 0 0 0 133 Midden-Limburg 149 1.239 135 109 121 11 21 19 1.805 Beek 31 675 65 69 168 8 19 16 1.051 Schinnen 159 1.152 106 69 193 20 17 31 1.746 Sittard-Geleen 296 2.985 371 239 357 45 43 56 4.392 Stein 31 665 111 85 108 3 11 18 1.032 Westelijke Mijnstreek 517 5.477 653 461 825 76 90 121 8.221 Brunssum 3.552 3.187 745 504 290 138 29 34 8.478 Heerlen 1.071 19.742 2.594 1.720 914 69 126 258 26.495 Kerkrade 314 5.032 8.087 1.179 176 10 163 61 15.022 Landgraaf 477 5.179 1.726 5.087 201 31 79 68 12.846 Nuth 100 1.277 220 152 2.418 9 32 74 4.283 Onderbanken 419 818 119 126 61 596 8 12 2.159 Simpelveld 46 1.360 472 165 75 5 1.018 48 3.188 Voerendaal 61 1.953 224 163 114 2 42 1.407 3.965 Parkstad Limburg 6.040 38.549 14.186 9.095 4.246 860 1.498 1.963 76.436 Eijsden 4 254 33 28 26 1 7 15 368 Gulpen-Wittem 24 1.091 262 136 69 14 125 81 1.802 Maastricht 68 2.475 324 234 211 9 28 45 3.394 Margraten 17 385 60 38 64 0 21 16 601 Meerssen 18 635 66 45 77 0 7 15 864 Vaals 10 414 151 52 31 0 51 21 731 Valkenburg 32 854 135 83 126 0 8 36 1.275 Maastricht & Mergelland 173 6.108 1.032 616 606 25 246 228 9.035 Totaal Limburg 6.898 51.637 16.016 10.291 5.810 972 1.857 2.335 95.815 Gelderland 3 137 8 30 8 0 0 1 186 Noord-Brabant 14 413 34 55 15 3 0 6 540 Overige provincies 5 584 65 111 26 0 0 0 793 Totaal overig Nederland 22 1.134 107 196 50 3 0 7 1.519 Totaal Nederland 6.919 52.771 16.123 10.488 5.859 975 1.857 2.342 97.334 België 50 899 136 85 121 5 11 24 1.330 Duitsland 67 722 337 127 31 10 5 7 1.306 Totaal wonend 138 2.755 579 408 201 18 16 38 4.154 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 7.036 54.392 16.595 10.699 6.011 990 1.873 2.373 99.969 Inkomende pendel 3.484 34.650 8.508 5.612 3.593 394 855 966 23.533 Pendelsaldo -5.728 15.910-3.166-6.630-1.275-2.278-2.653-3.697-9.516 (inkomende - uitgaande pendel) 26

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Eijsden Gulpen-Wittem Maastricht Margraten Meerssen Vaals Valkenburg Maastricht & Mergelland Beesel 0 0 53 0 2 0 0 56 Bergen (L) 3 0 9 0 0 0 0 11 Gennep 0 0 8 0 0 0 0 8 Horst aan de Maas 0 0 47 0 0 0 0 47 Mook en Middelaar 0 0 3 0 0 0 0 3 Peel en Maas 3 2 79 4 5 0 3 95 Venlo 0 3 165 4 3 1 0 176 Venray 0 0 53 0 3 0 0 55 Noord-Limburg 5 4 417 9 12 1 3 451 Echt-Susteren 12 8 599 6 37 5 21 689 Leudal 5 5 187 2 1 4 0 204 Maasgouw 4 0 242 2 21 1 10 280 Nederweert 0 0 41 0 0 0 4 45 Roerdalen 0 3 144 0 1 2 1 151 Roermond 3 5 520 0 26 0 18 571 Weert 4 2 188 2 3 0 0 200 Midden-Limburg 28 23 1.922 12 89 13 54 2.140 Beek 5 19 1.040 19 146 17 94 1.340 Schinnen 2 11 364 11 21 11 21 440 Sittard-Geleen 55 58 3.110 56 288 33 198 3.798 Stein 17 21 1.412 11 145 23 84 1.712 Westelijke Mijnstreek 79 109 5.926 97 600 83 397 7.290 Brunssum 11 24 641 12 35 25 79 827 Heerlen 51 147 2.556 57 107 98 327 3.343 Kerkrade 17 102 977 22 42 84 104 1.347 Landgraaf 14 52 883 19 50 43 123 1.185 Nuth 11 65 776 28 90 31 313 1.313 Onderbanken 3 8 109 3 3 10 17 152 Simpelveld 18 138 262 27 7 162 64 679 Voerendaal 7 108 540 30 29 47 183 944 Parkstad Limburg 131 643 6.745 199 362 499 1.210 9.790 Eijsden 1.586 43 2.419 177 76 6 62 4.369 Gulpen-Wittem 43 2.353 971 196 45 205 251 4.065 Maastricht 628 185 37.181 455 832 51 635 39.967 Margraten 182 190 2.164 1.780 66 22 200 4.604 Meerssen 40 38 3.299 50 2.466 14 193 6.100 Vaals 17 165 238 23 20 1.257 51 1.771 Valkenburg 56 101 1.685 126 175 40 2.877 5.061 Maastricht & Mergelland 2.552 3.077 47.957 2.807 3.681 1.595 4.268 65.936 Totaal Limburg 2.795 3.856 62.966 3.124 4.745 2.190 5.931 85.607 Gelderland 0 2 228 0 2 0 7 239 Noord-Brabant 6 8 611 5 0 2 19 652 Overige provincies 2 17 548 8 5 14 9 603 Totaal overig Nederland 8 26 1.388 13 7 16 35 1.494 Totaal Nederland 2.803 3.881 64.354 3.137 4.752 2.207 5.967 87.101 België 232 93 6.503 78 120 87 124 7.238 Duitsland 11 9 642 13 14 75 18 781 Totaal wonend 251 128 8.533 104 140 179 178 9.513 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 3.046 3.984 71.499 3.228 4.885 2.369 6.109 95.120 Inkomende pendel 1.460 1.631 34.318 1.448 2.419 1.112 3.232 29.184 Pendelsaldo -2.449-2.971 18.011-3.114-4.389-904 -1.618 2.566 (inkomende - uitgaande pendel) 27

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Totaal Limburg Gelderland Noord-Brabant Overige provincies Totaal overig Nederland Totaal Nederland Beesel 6.001 104 312 174 591 6.592 Bergen (L) 4.570 510 918 339 1.767 6.338 Gennep 4.468 1.550 1.240 443 3.233 7.701 Horst aan de Maas 17.134 265 1.698 512 2.475 19.609 Mook en Middelaar 1.237 2.137 509 154 2.800 4.037 Peel en Maas 16.744 206 1.804 408 2.418 19.162 Venlo 40.563 502 2.663 1.451 4.617 45.180 Venray 16.843 553 2.565 468 3.586 20.428 Noord-Limburg 107.560 5.828 11.708 3.949 21.486 129.046 Echt-Susteren 13.196 104 518 483 1.105 14.301 Leudal 15.622 31 1.446 446 1.924 17.546 Maasgouw 10.274 101 606 297 1.005 11.279 Nederweert 6.426 105 1.368 358 1.832 8.258 Roerdalen 9.330 17 405 310 733 10.063 Roermond 22.928 313 1.672 924 2.909 25.837 Weert 17.903 201 3.822 666 4.689 22.591 Midden-Limburg 95.680 873 9.838 3.485 14.196 109.876 Beek 7.179 14 199 341 554 7.734 Schinnen 5.508 12 200 335 547 6.055 Sittard-Geleen 37.659 201 1.509 1.382 3.092 40.751 Stein 10.693 22 386 356 765 11.457 Westelijke Mijnstreek 61.040 248 2.295 2.415 4.958 65.998 Brunssum 11.645 103 411 369 883 12.528 Heerlen 35.230 197 1.082 1.429 2.708 37.938 Kerkrade 18.106 98 394 463 955 19.062 Landgraaf 16.131 99 397 480 976 17.107 Nuth 6.815 12 100 338 451 7.265 Onderbanken 3.084 7 98 58 163 3.247 Simpelveld 4.310 9 100 77 185 4.495 Voerendaal 5.600 11 100 182 293 5.893 Parkstad Limburg 100.920 536 2.682 3.396 6.614 107.534 Eijsden 5.173 10 100 173 282 5.455 Gulpen-Wittem 6.433 11 99 330 440 6.873 Maastricht 48.538 394 1.822 2.304 4.520 53.058 Margraten 5.740 11 201 337 550 6.290 Meerssen 8.529 17 299 350 666 9.195 Vaals 2.698 4 96 34 134 2.832 Valkenburg 7.122 12 194 328 535 7.656 Maastricht & Mergelland 84.233 459 2.811 3.856 7.126 91.359 Totaal Limburg 449.433 7.945 29.334 17.101 54.380 503.813 Gelderland 3.696 Noord-Brabant 13.193 Overige provincies 3.103 Totaal overig Nederland 19.992 Totaal Nederland 469.424 België 13.549 Duitsland 6.681 Totaal wonend 40.221 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 489.654 Inkomende pendel 40.221 Pendelsaldo -19.530 (inkomende - uitgaande pendel) 28

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN België Duitsland Totaal werkend buiten Limburg Totaal werkenden Uitgaande pendel Beesel 0 67 658 6.659 4.595 Bergen (L) 0 75 1.842 6.413 4.130 Gennep 0 99 3.332 7.800 4.039 Horst aan de Maas 0 4 2.479 19.613 9.511 Mook en Middelaar 0 43 2.843 4.080 3.169 Peel en Maas 90 0 2.508 19.252 9.692 Venlo 5 554 5.176 45.739 11.557 Venray 14 60 3.660 20.502 7.422 Noord-Limburg 109 902 22.497 130.057 28.768 Echt-Susteren 17 123 1.245 14.441 8.891 Leudal 41 0 1.965 17.587 10.438 Maasgouw 8 78 1.091 11.365 7.093 Nederweert 33 0 1.865 8.291 5.032 Roerdalen 0 136 869 10.199 7.093 Roermond 0 284 3.193 26.121 10.753 Weert 79 0 4.768 22.670 8.375 Midden-Limburg 178 621 14.995 110.675 30.707 Beek 19 28 601 7.781 5.534 Schinnen 19 18 584 6.092 4.552 Sittard-Geleen 110 139 3.341 41.000 18.177 Stein 43 39 847 11.539 8.344 Westelijke Mijnstreek 191 224 5.373 66.413 25.466 Brunssum 19 217 1.119 12.764 9.212 Heerlen 53 491 3.252 38.482 18.739 Kerkrade 29 670 1.654 19.761 11.674 Landgraaf 19 203 1.198 17.329 12.242 Nuth 10 11 472 7.286 4.869 Onderbanken 0 21 184 3.268 2.673 Simpelveld 10 21 216 4.526 3.508 Voerendaal 10 167 470 6.070 4.663 Parkstad Limburg 150 1.801 8.565 109.485 33.049 Eijsden 29 11 322 5.495 3.909 Gulpen-Wittem 29 53 522 6.955 4.602 Maastricht 312 118 4.950 53.488 16.306 Margraten 38 14 602 6.342 4.562 Meerssen 58 21 745 9.274 6.808 Vaals 10 431 575 3.273 2.016 Valkenburg 53 18 606 7.727 4.851 Maastricht & Mergelland 529 666 8.321 92.554 26.618 Totaal Limburg 1.157 4.214 59.751 509.184 59.751 Gelderland Noord-Brabant Overige provincies Totaal overig Nederland Totaal Nederland België Duitsland Totaal wonend buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen Inkomende pendel Pendelsaldo (inkomende - uitgaande pendel) Bron: Etil-VRL, 2010. 29

Bijlage 3 Samenvattende pendelmatrix Limburgse regio s 2010 WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Noord-Limburg Midden-Limburg Westelijke Mijnstreek Parkstad Limburg Maastricht & Mergelland Noord-Limburg 101.289 5.035 467 317 451 Midden-Limburg 6.050 79.968 5.717 1.805 2.140 Westelijke Mijnstreek 408 4.174 40.946 8.221 7.290 Parkstad Limburg 321 2.716 11.658 76.436 9.790 Maastricht & Mergelland 357 1.688 7.217 9.035 65.936 Totaal Limburg 108.425 93.581 66.005 95.815 85.607 Gelderland 2.905 296 71 186 239 Noord-Brabant 7.426 3.656 919 540 652 Overige provincies 684 612 411 793 603 Totaal overig Nederland 11.015 4.564 1.401 1.519 1.494 Totaal Nederland 119.439 98.145 67.405 97.334 87.101 België 241 2.178 2.563 1.330 7.238 Duitsland 2.856 858 880 1.306 781 Totaal wonend 14.111 7.600 4.843 4.154 9.513 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 122.536 101.181 70.848 99.969 95.120 Inkomende pendel 21.247 21.213 29.902 23.533 29.184 Pendelsaldo -7.521-9.494 4.435-9.516 2.566 (inkomende - uitgaande pendel) 30

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN Totaal Limburg Gelderland Noord-Brabant Overige provincies Totaal overig Nederland Totaal Nederland Noord-Limburg 107.560 5.828 11.708 3.949 21.486 129.046 Midden-Limburg 95.680 873 9.838 3.485 14.196 109.876 Westelijke Mijnstreek 61.040 248 2.295 2.415 4.958 65.998 Parkstad Limburg 100.920 536 2.682 3.396 6.614 107.534 Maastricht & Mergelland 84.233 459 2.811 3.856 7.126 91.359 Totaal Limburg 449.433 7.945 29.334 17.101 54.380 503.813 Gelderland 3.696 Noord-Brabant 13.193 Overige provincies 3.103 Totaal overig Nederland 19.992 Totaal Nederland 469.424 België 13.549 Duitsland 6.681 Totaal wonend 40.221 buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen 489.654 Inkomende pendel 40.221 Pendelsaldo -19.530 (inkomende - uitgaande pendel) 31

Vervolg WERKGEBIEDEN WOONGEBIEDEN België Duitsland Totaal werkend buiten Limburg Totaal werkenden Uitgaande pendel Noord-Limburg 109 902 22.497 130.057 28.768 Midden-Limburg 178 621 14.995 110.675 30.707 Westelijke Mijnstreek 191 224 5.373 66.413 25.466 Parkstad Limburg 150 1.801 8.565 109.485 33.049 Maastricht & Mergelland 529 666 8.321 92.554 26.618 Totaal Limburg 1.157 4.214 59.751 509.184 59.751 Gelderland Noord-Brabant Overige provincies Totaal overig Nederland Totaal Nederland België Duitsland Totaal wonend buiten Limburg Totaal aantal arbeidsplaatsen Inkomende pendel Pendelsaldo (inkomende - uitgaande pendel) Bron: Etil-VRL, 2010. 32

Bijlage 4 Grenspendel met België en Duitsland 2010 900 110 2.860 240 180 860 620 2.180 870 2.970 2690 11.130 33

Bijlage 5 Centrumgemeenten In deze bijlage wordt de inkomende en uitgaande pendel en het pendelsaldo voor de zeven Limburgse centrumgemeenten in beeld gebracht. Het betreft de pendelstromen voor de volgende gemeenten: - Heerlen - Maastricht - Roermond - Sittard-Geleen - Venlo - Venray - Weert 34

Gemeente Heerlen Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Heerlen Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 35

Gemeente Heerlen - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Heerlen Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 36

Gemeente Heerlen - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Heerlen Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 37

Gemeente Maastricht Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Maastricht Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 38

Gemeente Maastricht - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Maastricht Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 39

Gemeente Maastricht - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Maastricht Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 40

Gemeente Roermond Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Roermond Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 41

Gemeente Roermond - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Roermond Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 42

Gemeente Roermond - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Roermond Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 43

Gemeente Sittard-Geleen Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Sittard-Geleen Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 44

Gemeente Sittard-Geleen - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Sittard-Geleen Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 45

Gemeente Sittard-Geleen - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Sittard-Geleen Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 46

Gemeente Venlo Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Venlo Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 47

Gemeente Venlo - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Venlo Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 48

Gemeente Venlo - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Venlo Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 49

Gemeente Venray Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Venray Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 50

Gemeente Venray - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Venray Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 51

Gemeente Venray - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Venray - Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 52

Gemeente Weert Pendelstromen; inkomende en uitgaande pendel 2010 (herkomst en bestemming) Gemeente Weert Pendelsaldo s 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 53

Gemeente Weert - Top 10 herkomstgemeenten inkomende pendel 2010 Gemeente Weert Inkomende pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 54

Gemeente Weert - Top 10 bestemmingsgemeenten uitgaande pendel 2010 Gemeente Weert Uitgaande pendel 2010 Bron: Etil-VRL, 2010. 55