Leren reflecteren, naar systematiek in het leren van je werk als docent

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leren reflecteren, naar systematiek in het leren van je werk als docent"

Transcriptie

1 Leren reflecteren, naar systematiek in het leren van je werk als docent Korthagen, F.A.J. (1998). Uit: Fonderie-Tierie, L. en J. Hendriksen (red.). Begeleiden van docenten. Baarn: H. Nelissen, B.V. 1. Inleiding Elke docent zal regelmatig nadenken over hetgeen hij of zij op school meemaakt en daar lering uit trekken. In die zin is doorleren als docent eigenlijk een vanzelfsprekendheid. Echter, de vraag is of dat doorleren altijd op een even efficiënte en effectieve manier gebeurt. Want laten we eerlijk zijn: het is niet altijd gemakkelijk om in het vaak hectische bestaan als docent ook nog eens gestructureerd na te denken over wat je meemaakt. Daar heb je vaak de hulp van anderen bij nodig: mensen die de kennis en vaardigheden hebben om op een doelgerichte en systematische wijze het leerproces van collega-docenten te begeleiden. Het is voor docenten ook pure noodzaak om structuur te brengen in het doorleren tijdens het beroep. Immers, het onderwijs vraagt tegenwoordig nogal wat van docenten. Elke dag weer is er de uitdaging om aan de slag te gaan met niet altijd even gemotiveerde klassen; normen en waarden van jongeren zijn veranderd; de multiculturele samenstelling van leerlingengroepen vraagt om speciale aandacht; de leerstof evolueert voortdurend, evenals de informatie- en communicatietechnologie. Kortom, allerlei maatschapppelijke, wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen vragen om voortdurende aanpassingen van het onderwijs. Dat maakt de onderwijssector ook interessant, maar het betekent wel dat docenten in staat moeten zijn zich voortdurend te blijven ontwikkelen. Kritisch nadenken over het eigen onderwijs in het licht van mogelijke verbeteringen is een niet meer weg te denken onderdeel van het werk van docenten geworden. Gestimuleerd door - of misschien wel gedwongen door - nieuwe onderwijsdoelstellingen als uitstel van selectie en ontwikkeling van zelfstandig leren, is een voortdurende professionele ontwikkeling nodig. Een goede voorbereiding op het docentschap door middel van een gedegen opleiding is niet meer voldoende: ook tijdens het beroep moet doorgeleerd worden. Hieronder komt aan de orde hoe systematiek gebracht kan worden in het leren van je werk als docent. Paragraaf 2 is gewijd aan de vraag hoe reflectie door docenten op ervaringen in het werk idealiter zou kunnen verlopen. In paragraaf 3 komt aan de orde hoe die reflectie tot dieper inzicht kan leiden. In de vierde paragraaf wordt besproken welke vragen het reflecteren bevorderen en ondersteunen. Daarna staan we in paragraaf 5 stil bij een belangrijk reflectie-ondersteunend instrument: het logboek. Het uiteindelijke doel van het leren reflecteren is de ontwikkeling van een zgn. doorgroeibekwaamheid. Daarover gaat paragraaf 6. Vervolgens staan we in paragraaf 7 stil bij portfolio's: een instrument waarmee lange lijnen in de professionele ontwikkeling geïllustreerd kunnen worden. In paragraaf 8 wordt aandacht besteed aan het feit dat het leren reflecteren niet altijd probleemloos verloopt. Het gaat daarbij o.a. om de vraag hoe ook de minder reflectief ingestelde 1

2 docent tot reflectie gestimuleerd kan worden. Tenslotte blikken we in paragraaf 9 nog eens terug op het thema 'leren van je werk als docent'. 2. Reflectie Doelgericht leren van je eigen lesgeven en gericht werken aan verbeteringen vraagt om systematische reflectie (Calderhead, 1989). Dat is vaak toch net iets anders dan docenten van natura geneigd zijn te doen. Als we nauwkeurig kijken naar de - mede onder invloed van de schoolcultuur gegroeide - gewone manier van reflecteren van docenten, blijkt dat de werkdruk vaak leidt tot een gerichtheid op het snel vinden van oplossingen voor praktische problemen, dikwijls een beetje voorbijgaand aan de onderliggende problematiek. Hier dient zich het gevaar aan dat de professionele ontwikkeling stokt. Het komt nogal eens voor dat docenten - vaak onbewust - standaardoplossingen hebben ontwikkeld voor wat zij als probleem ervaren en dat de bijbehorende oplossingsstrategieën bevroren raken; de strategieën staan niet meer ter discussie, laat staan de ooit gemaakte analyse van de problematiek (Schön, 1983, p. 61). Vooral bij ouder wordende docenten zie je dit nogal eens gebeuren, met als gevolg dat ze in hun werk soms voortdurend tegen dezelfde muur aanlopen zonder die zelf nog als zodanig te herkennen. Pas in begeleiding kan het onderliggende probleem echt ter discussie komen te staan en komt er ruimte voor het heroverwegen van alternatieven om met de situatie om te gaan. Dan wordt onderwijs geven weer interessant, een uitdaging die de moeite waard is. Hoe kun je als docent zo reflecteren dat je contact krijgt met wat werkelijk van belang voor jouzelf is en zo dat je zicht krijgt op aanpakken die je verder helpen? Dat vraagt om een systematiek in de reflectie. Het ideale reflectieproces wordt beschreven door het volgende model (Korthagen, 1982, 1992) Daarbij is fase 5 de eerste fase van een volgende cyclus. Dat is de reden dat we spreken over een spiraalmodel voor reflectie. 2

3 Bij het model horen een aantal standaardvragen: a. Wat is er gebeurd? (fase 2) b. Wat vond ik daarin belangrijk? (fase 3) c. Tot welke voornemens of leerwensen leidt dat? (fase 4) Deze drie vragen zijn eigenlijk heel eenvoudig en toch blijkt het systematisch beantwoorden ervan een grote verdieping aan te brengen in het leren van ervaringen. Er ontstaat een vruchtbare wisselwerking tussen het handelen als docent (fasen 1 en 5) en het leren van dat handelen. 3. Naar de kern De crux zit uiteraard in fase 3: daar leidt de reflectie tot bewustwording van wat essentieel is, oftewel wezenlijk voor de persoon die reflecteert. In fase 2 moet het voorwerk gedaan worden dat het mogelijk maakt (in fase 3) tot die kern te komen. Dat voorwerk in fase 2 gaat gemakkelijker als gebruik gemaakt wordt van de volgende vragen, die eigenlijk specificeringen zijn van vraag a (zie ook Korthagen, 1993): 1. Wat wilde ik? 5. Wat wilden de leerlingen? 2. Wat voelde ik? 6. Wat voelden de leerlingen? 3. Wat dacht ik? 7. Wat dachten de leerlingen? 4. Wat deed ik? 8. Wat deden de leerlingen? In fase 2 is dus de eerste stap het vinden van antwoorden op deze 8 vragen. De ervaring leert dat docenten vaak moeite hebben met de vakjes aan de rechterkant. Dat geldt vooral voor beginnende docenten. Ze weten eigenlijk niet wat de leerlingen dachten en voelden. Dit probleem keert vaak terug bij de ouder wordende docent. Uiteraard is dat in een begeleidingssituatie een mooi aanknopingspunt om te bespreken hoe de docent er de volgende keer wel achter zou kunnen komen wat er bij de leerlingen gebeurt. Als die stap genomen is, komen we tot de stap die het belang van het gebruik van het schema laat zien, n.l. het trekken van pijlen tussen de 8 vakjes. Anders gezegd: het gaat het erom, na te gaan hoe bijvoorbeeld eigen gevoelens van de docent het handelen tijdens de les beïnvloedden, hoe dat handelen vervolgens de gevoelens en het willen van de leerlingen beïnvloedde, hoe dat hun gedrag in een bepaalde richting stuurde, met als gevolg een effect op het eigen voelen van de docent, etc. Daarmee wordt duidelijk wat zich nu eigenlijk precies afspeelde, zodat de fase van de bewustwording van essentiële aspecten (fase 3) vanzelf volgt. Ik geef een voorbeeld. Leerling Peter loopt er in de ogen van zijn docent vaak de kantjes vanaf. Deze docent heeft de leerlingen in het kader van een project zelfstandig leren aan een opdracht gezet die drie lessen beslaat en eindigt met het schrijven van een verslag. In de tweede van de drie lessen ziet hij dat Peter met iets totaal anders bezig is. Zijn automatische reactie is er één van irritatie (gevoel). Van daaruit spreekt hij de leerling aan: O, jij maakt er dus weer een potje van (handelen). Deze reactie roept 3

4 bij de leerling irritatie op (gevoel) en leidt ertoe dat die nog minder zin heeft in de opdracht ( willen ) en meent dat de docent toch wel een negatief beeld over hem zal houden (denken van de leerling). Het gevolg is dat Peter nog meer een leerling wordt die de kantjes ervan afloopt (handelen). In de meeste gevallen waarin een docent iets heeft ervaren tijdens de les dat hem of haar na afloop nog bezig houdt, is sprake van dit soort circulaire processen, ofwel positieve of negatieve spiralen (zie bijv. Wubbels et al., 1989). Een analyse van de relatie tussen de 8 vakjes kan de docent in ons voorbeeld van fase 2 naar fase 3 helpen: er ontstaat dan een dieper doorzien van circulaire processen in de relatie docent-leerlingen. En daar is het om te doen bij reflectie: het ontdekken van een nieuwe structuur. Vervolgens kan bewustzijn van zo'n circulair proces helpen om alternatief gedrag te ontwikkelen (fase 4) en zo het systeem te doorbreken (zie ook Korthagen, 1993). De docent kan bijvoorbeeld besluiten Peter eens bewust positief tegemoet te treden. Daarmee is de cirkel rond: fase 5 is bereikt. De docent probeert de nieuwe aanpak uit. Daarna is het wel van belang dat de reflectiespiraal verder gaat: Hoe werkte de nieuwe aanpak? Wat voelde de docent erbij, wat deed hij precies, wat zou Peter gedacht en gevoeld hebben en was er een verschil zichtbaar in Peters manier van reageren? En hoe beïnvloedde dat de docent weer? Et cetera. Het is essentieel dat op zo'n manier verder wordt gegaan met oorspronkelijke aandachtspunt (in dit geval de relatie met Peter): er ontstaat pas een concave professionele ontwikkeling als fase 5 weer opgevat wordt als fase 1 van een volgende cyclus. Uit dit voorbeeld blijkt ook hoe belangrijk het is dat een docent in staat is circulaire processen te herkennen: het wordt daardoor mogelijk om ongewenste patronen te doorbreken. Het is echter niet gemakkelijk om in je eentje circulaire processen op te sporen: je moet je niet alleen bewust zijn van je eigen behoeften, je handelen, denken en voelen, maar ook nog inzicht hebben in de behoeften, het voelen, denken en handelen van de leerlingen en in de relatie tussen al die aspecten. Dat is overigens wel iets dat - met name via begeleiding - geleerd kan worden. Nu volgend staan we stil bij andere vragen die reflectie stimuleren. 4. Uitbreiding van de reflectievragen Hoe concreter de gebeurtenis is waarop gereflecteerd wordt, hoe groter de kans is dat er werkelijk wat geleerd wordt. Kortom, als een docent zijn of haar reflectie op een les begint met het ging vandaag wel goed of ik voelde me vandaag erg gespannen, dan is de volgende stap altijd om concrete voorbeelden uit de les te lichten waarmee die algemene uitspraak concreet te maken is. De acht vakjes kunnen goede diensten bewijzen bij de analyse van die concrete situatie. Zo zijn er meer specificeringen te bedenken van de drie standaardvragen a, b en c. Als we preciezer kijken naar nuttige vragen die gesteld kunnen worden naar aanleiding van één concrete situatie uit een les, dan krijgen we een lijstje zoals hieronder. 4

5 REFLECTIEVRAGEN: Fase 5 van de vorige keer (= fase 1 van deze cyclus): 1. Wat wilde ik bereiken? 2. Waar wilde ik op letten? 3. Wat wilde ik uitproberen? Fase 2 (terugblikken): 4. Wat gebeurde er concreet? - wat wilde ik? - wat deed ik? - wat dacht ik? - wat voelde ik? - wat denk ik dat de leerlingen wilden, deden, dachten, voelden? Fase 3 (bewustwording van essentiële aspecten): 5. Hoe hangen de antwoorden op de vorige vragen met elkaar samen? 6. Wat is daarbij de invloed van de context/de school als geheel? 7. Wat betekent dat nu voor mij? 8. Wat is dus het probleem (of de positieve ontdekking)? Fase 4 (alternatieven): 9. Welke alternatieven zie ik? (oplossingen of manieren om gebruik te maken van mijn ontdekking) 10. Welke voor- en nadelen hebben die? 11. Wat neem ik me nu voor voor de volgende keer? Het is natuurlijk niet de bedoeling dat dit lijstje een strak keurslijf voor het reflecteren wordt. Het is bedoeld als een lijst met suggesties. Wel is het nuttig als de docent het als een hulpmiddel kan zien om het eigen repertoire aan reflectievragen geleidelijk uit te breiden. 5. Het gebruik van een logboek Er zijn instrumenten die reflectie ondersteunen. In dit verband moet zeker het logboek genoemd worden. Dat is een schrift waarin de docent leservaringen beschrijft en analyseert, vaak vanuit een vooraf gekozen perspectief. Net als in de scheepvaart is een logboek een goed middel om de eigen 'reis' vast te leggen, in dit geval de individuele professionele ontwikkeling (Loughran, 1996). Als docenten weinig ervaring hebben met systematische reflectie is het handig klein te beginnen, n.l. met reflectie op korte, overzichtelijke situaties (zoals in het voorbeeld van Peter hierboven) of duidelijk afgebakende onderwerpen (bijvoorbeeld: het gebruik van voorbeelden in de les). Uiteraard kan individuele begeleiding helpen 5

6 de reflectie verder te ontwikkelen. Aandacht voor het logboek kan dan ook een standaard-onderdeel van de begeleidingsprocedure zijn. Overigens is het ook heel goed mogelijk om gebruik te maken van een groepsgewijze aanpak bij het leren hanteren van het logboek. Dat is efficiënt, omdat een aantal standaardaanwijzingen voor het werken met een logboek dan niet in elke individuele begeleiding apart aandacht behoeft te krijgen. Zo kan in een groep docenten besproken worden dat het helpt om te schrijven vanuit de standaardvragen a, b en c die corresponderen met de fasen 2, 3 en 4 van het spiraalmodel (zie boven). Verder kan de techniek van de 8 vakjes (wat wilde ik, wat voelde ik, etc.) geoefend worden, waarbij docenten in een groep veel van elkaar kunnen leren. Benadrukt kan worden dat het uiteindelijk gaat om het leggen van verbanden tussen deze vakjes: hoe werd mijn voelen beïnvloed door wat de leerlingen wilden/voelden, hoe beïnvloedde dat weer mijn handelen, wat deed dat met het voelen en denken van de leerlingen en met hun handelen, etc. Anders gezegd: het gaat om de speurtocht naar circulaire processen. Dat is een effectieve manier om onderliggende problemen op te sporen, maar ook de oorzaken van successen. Door elkaar te helpen bij deze speurtocht kunnen docenten veel van elkaar leren. In een team docenten kan afgesproken worden dat ieders logboek-verslag over een bepaalde dag of over een bepaalde afgesproken oefening, gekopieerd wordt teneinde het in sub-groepjes te vergelijken. De docenten kunnen elkaar dan suggesties geven om meer aan het logboek te hebben. Het is een leuke oefening om docenten te vragen in de kantlijn van hun eigen logboekverslagen en/of die van collega's, de fasen van het spiraalmodel (2, 3, 4) aan te geven. Het maakt duidelijk dat mensen verschillen in de mate waarin ze geneigd zijn aandacht te geven aan de verschillende fasen. Sommigen schieten snel door naar het nadenken over oplossingen (fase 4), of zelfs het uitproberen van iets nieuws (fase 5), zonder eerst het probleem geanalyseerd te hebben (fase 2 en 3); anderen blijven lang hangen in het nadenken over wat er gebeurd is (fase 2), zonder tot de kern te komen (fase 3). Het kan dus van belang zijn het eigen natuurlijke repertoire in dit opzicht te verbreden. Dit nadenken over de eigen manier van reflecteren is weer meta-reflectie. Dat werkt pas als er voldoende ervaring met reflecteren is opgebouwd. 6. Doorgroeibekwaamheid Op die manier kunnen docenten geleidelijk hun eigen manier van leren optimaliseren. Ze verwerven het vermogen om zelfstandig, op een systematische manier, te reflecteren op hun ervaringen. Men spreekt wel over het verwerven van een doorgroeibekwaamheid. Voor het ontwikkelen van die doorgroeibekwaamheid is het noodzakelijk dat docenten na een wat langere periode (bijvoorbeeld na een 6

7 lessenreeks) reflecteren op hun eigen professionele ontwikkeling gedurende die periode. Het gaat dan weer om meta-reflectie, n.l. reflectie op het proces van leren van ervaringen via reflectie. Daarbij gaat het om vragen zoals: - wat wilde ik leren? - hoe heb ik dat geprobeerd? - welke leermomenten waren er? - hoe heb ik toen geleerd? - hoe voelde ik me daarbij? - wat hielp daarbij, wat belemmerde mijn leren? - welke rol spelen anderen in het bevorderen van mijn leren? - welke problemen en sterke punten zie ik in mijn eigen manier van leren? - welke alternatieven zie ik met betrekking tot mijn manier van leren? - tot welke voornemens leidt dat voor de volgende periode? Dergelijke meta-reflecties kunnen opleveren dat de docent bewuster het eigen leerproces kan gaan sturen. Daarnaast ontstaat soms meer acceptatie voor de diepe dalen waar men doorgaat tijdens een moeizaam leerproces: meta-reflecties leveren vaak achteraf het inzicht op dat juist die dalen de voorbereiding vormden van doorbraken, van wezenlijke leermomenten. Aan creatieve momenten gaat immers vaak een periode van frustratie vooraf. Zo kan zelfs het inzicht ontstaan dat moeilijkheden met één bepaalde leerling achteraf gezien een goede stimulans waren om weer eens kritisch naar het eigen lesgeven te kijken. Vaak is bijvoorbeeld een weerstand bij één leerling heel manifest, maar weerspiegelt die weerstand iets dat latent aanwezig is in de hele groep en dat verwijst naar de noodzaak het eigen onderwijsgedrag eens te heroverwegen. In het voorbeeld van Peter die de kantjes ervan af lijkt te lopen (zie paragraaf 3), kan het wel eens zo zijn dat de docent ontdekt dat zijn nieuwe gedragsalternatief (Peter bewust positief tegemoet treden, goed werkt en niet alleen bij Peter. Als dat vervolgens leidt tot een positievere houding ten opzichte van meer leerlingen en als de werksfeer in de klas daardoor verbetert, kan het zelfs zo zijn dat de docent achteraf ziet dat de oorspronkelijke frustratie over Peter het begin was van een heel positieve ontwikkeling. Dit soort ontdekkingen maakt leren van je werk als docent ook leuk en het creëert een zekere tolerantie jegens probleemsituaties: het is mogelijk die meer als mogelijkheden voor professionele groei te gaan zien. In het Chinees schijnt het teken voor crisis hetzelfde te zijn als dat voor kansen... Bij alles geldt dat de docent zoveel mogelijk zelf moet beslissen op welke situaties hij of zij reflecteert. Mensen leren het meest van situaties waardoor ze persoonlijk geraakt zijn, die hen achteraf nog bezig houden en waar ze wat mee willen. Een belangrijk aspect van het leren van je werk als docent is het in staat zijn dergelijke 7

8 gevoelens van geraaktheid, irritatie, blijdschap, etc. bij jezelf waar te nemen, serieus te nemen en als ingang voor reflectie te gebruiken. 7. Portfolio's Een recente ontwikkeling is het gebruik van portfolio's ter ondersteuning van de professionele ontwikkeling. Portfolio's worden o.a. door kunstenaars gebruikt om hun werk te presenteren: het is een map met een bundeling van het meest kenmerkende eigen werk. Docenten kunnen op een zelfde wijze een portfolio aanleggen van hun werk, waarmee ze hun ontwikkeling illustreren. Een portfolio kan bijv. bestaan uit een procesverslag over de ontwikkeling in het eerste jaar in het beroep, waarin telkens verwezen wordt naar bijlagen. Dat kunnen lesvoorbereidingen zijn of zelf ontwikkeld lesmateriaal, lesverslagen, observatieverslagen door collega's gemaakt, video-opnamen van eigen lessen, leerlingevaluaties, proefwerken en de geanalyseerde resultaten daarvan, zelf geschreven discussienota's of artikelen, etc. Het samenstellen van een portfolio leidt automatisch tot reflectie op de eigen ontwikkeling en op de eventuele lacunes die zichtbaar worden. Dat wordt nog versterkt als de docent zichzelf regelmatig toetst aan een vooraf afgesproken beroepsprofiel. Het verschil tussen het logboek en een portfolio is, dat het logboek meestal bestaat uit reflecties op afzonderlijke ervaringen, terwijl een portfolio bedoeld is om een ontwikkelingslijn te documenteren of een bereikt niveau te illustreren. De twee instrumenten kunnen elkaar uitstekend aanvullen: juist door het analyseren van logboekverslagen over een langere periode ontstaat inzicht in de ontwikkelingslijn. Uiteraard kan zo'n analyse ook duidelijk maken dat er weinig lijn is. Hoe dan ook, logboeken en portfolio's zijn prima instrumenten om de begeleiding op te baseren. 8. Leeroriëntaties Het (leren) reflecteren gaat niet altijd van een leien dakje. Bij sommige docenten komt het probleem naar voren dat ze moeite hebben met het logboek-schrijven, dat ze menen er niet veel aan te hebben, etc. Ook kennen bijna alle begeleiders van docenten het voorbeeld van de docent die in een begeleidingsgesprek verwacht dat de begeleider wel even zal vertellen wat er goed ging in de les en wat niet en wat er verbeterd kan worden ( Daar ben jij toch voor als begeleider; jij bent toch de deskundige? ). Het is nu eenmaal zo dat mensen verschillende leeroriëntaties hebben (Korthagen & Verkuyl, 1986; Korthagen, 1988). Dit fenomeen kwam o.a. duidelijk naar voren bij een onderzoek in de jaren tachtig naar de effecten van een opleiding die gebaseerd was op de doelstelling 'leren reflecteren' (de opleiding van de Vakgroep Wiskunde van de toenmalige Stichting Opleiding Leraren in Utrecht, thans Hogeschool van Utrecht). Bij een nauwkeurige analyse van de leerprocessen van individuele studenten tijdens deze opleiding bleek dat ze sterk verschilden in de mate waarin ze 8

9 geneigd waren te leren via reflectie. Intern georiënteerde studenten of docenten willen leren door reflectie op eigen ervaringen, extern georiënteerde studenten of docenten willen aanwijzingen, houvast, tips van de begeleider. Als de laatste categorie te sterk gedwongen wordt te leren op een manier die niet de hunne is, dan is het risico dat ze het gevoel krijgen veel tijd te moeten steken in iets waar ze niets van leren. Ze haken af of gaan een soort quasi-aanpassing vertonen, d.w.z. dat ze het reflectiespel meespelen, zonder daar intrinsiek voor gemotiveerd te zijn. Het is dus zaak als begeleider alert te blijven op de afstemming tussen de eigen begeleidingsstijl en de leeroriëntatie van degenen die begeleid worden. Er is een zorgvuldige strategie nodig om extern georiënteerde docenten tot reflectie te stimuleren. Belangrijk is geleidelijkheid en het creëren van voldoende houvast en vertrouwen, bijvoorbeeld door als begeleider aan dit type docenten aanvankelijk veel van de aanwijzingen en tips te geven die zij graag willen hebben. Pas daarna kan dan geleidelijk toegewerkt worden naar meer een meer reflectieve aanpak. Verder kan het nuttig zijn om het fenomeen van de leeroriëntaties expliciet te maken in de begeleiding. Verschillende auteurs geloven dat het stimuleren van reflectie op de eigen leeroriëntatie een uitstekend middel is om veranderingen in leeroriëntaties te bevorderen (bijv. Brown, Campione & Day, 1981). Zo'n aanpak kan grote voordelen hebben in de begeleiding van docenten. Het mes snijdt n.l. aan twee kanten: de docenten worden zich niet alleen meer bewust van hun eigen manier van leren, maar ook van het bestaan van verschillende leeroriëntaties bij hun leerlingen. Het lijkt van groot belang dat docenten daar rekening mee houden en zich realiseren dat leeroriëntaties mede gevormd worden onder invloed van het onderwijs dat zij zelf aan die leerlingen geven. Het leidt ook tot bezinning op de vraag hoe verschillende typen leerlingen het beste geholpen kunnen worden in hun ontwikkeling tot zelfstandige leerders. 9. Slot Hopelijk is duidelijk geworden dat 'leren van je werk als docent' niet aan het toeval overgelaten behoeft te worden, maar dat daar structuur in aan te brengen is. Voor het reflecteren geldt dat het goed is daarin getraind te worden, zodat achtergrondkennis en basisvaardigheden het fundament kunnen gaan vormen van de eigen professionaliteit. Dat klinkt allemaal wat zwaarwichtig, maar de ervaring leert ook dat juist door het (samen) systematisch leren van je ervaringen als docent het beroep meer inhoud krijgt en dat het dagelijkse werk er veel interessanter en leuker door wordt! 9

10 Referenties Brown, A.L., Campione, J.C. & Day, J.D. (1981). Learning to learn: On training studente to learn from texts. Educational Researcher 10 (2), p Calderhead, J. (1989). Reflective teaching and teacher education. Teaching and Teacher Education 5 (1), p Korthagen, F.A.J. (1982). Leren reflecteren als basis voor de lerarenopleiding, een model voor de opleiding van leraren, in het bijzonder wiskundeleraren. 's- Gravenhage: Stichting voor Onderzoek van het Onderwijs. Korthagen, F.A.J. (1988). The influence of learning orientations on the development of reflective teaching. In: J. Calderhead (ed.). Teachers' professional learning (pp ). London: Fabner Press. Korthagen, F.A.J. (1992). Reflectie en de professionele ontwikkeling van leraren. Pedagogische Studiën 69 (2), p Korthagen, F.A.J. (1993). Het logboek als middel om reflectie door a.s. leraren te bevorderen. VELON-Tijdschrift voor lerarenopleiders 15 (1), p Korthagen, F.A.J. & Verkuyl, H.S. (1986). Vraag en aanbod, naar een gedifferentieerde opleidingsdidactiek voor onderwijsgevenden, gebaseerd op verschillen in leerconcepties. In: N.A.J. Lagerweij & Th. Wubbels (red.), Onderwijsverbetering als opdracht, bijdragen aan de onderwijsresearch (pp ). Lisse: Swets & Zeitlinger. Loughran, J. (1996). Developing reflective practica: learning about teaching and learning through modelling. London/Washington: Falmer Press. Schön, D. (1983). The reflective practitioner: how professionals think in action. New York: Basic Books Wubbels, Th., Créton, H.A. & Hooymayers, H.P. (1989). Geëscaleerde wanordelijke klassesituaties en de verandering daarvan. Pedagogisch Tijdschrift 14 (3), p Korthagen, F.A.J. (1998). Uit: Fonderie-Tierie, L. en J. Hendriksen (red.). Begeleiden van docenten. Baarn: H. Nelissen, B.V. 10

HET LOGBOEK ALS MIDDEL OM REFLECTIE DOOR A.S. LERAREN TE BEVORDEREN

HET LOGBOEK ALS MIDDEL OM REFLECTIE DOOR A.S. LERAREN TE BEVORDEREN Dit artikel is gepubliceerd als: Korthagen, F. (1993). Het logboek als middel om reflectie door a.s. leraren te bevorderen. VELON Tijdschrift voor lerarenopleiders, 15 (1), p. 27-34. HET LOGBOEK ALS MIDDEL

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

Eindverslag SLB module 12

Eindverslag SLB module 12 Eindverslag SLB module 12 Marthe Verwater HDT 3C 0901129 Inhoudsopgave: Eindreflectie.. Blz.3 Reflectieverslag les 1.. Blz.4 Reflectieverslag les 2.. Blz.6 Reflectieverslag les 3.. Blz.8 2 Eindreflectie

Nadere informatie

Reflecteren. Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden. Inleiding

Reflecteren. Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden. Inleiding Reflecteren Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden Inleiding Onderwijs, een prachtig vak, en het geeft je energie: je bent altijd bezig, krijgt mooie dingen

Nadere informatie

Begeleiding van leerlingen

Begeleiding van leerlingen Begeleiding van leerlingen Doel Voorbeelden aanreiken van de wijze waarop begeleiding vorm kan krijgen. Soort instrument Voorbeelden Te gebruiken in de fase Uitvoeren Beoogde activiteit in de school Het

Nadere informatie

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009 2009 Leren reflecteren Jan Jacobs 27-1-2009 Leren Reflecteren Geef me de moed om te veranderen wat ik veranderen moet en kan. Geef me het geduld om te accepteren wat ik niet veranderen kan. Geef me de

Nadere informatie

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Weblogs 1 Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Iwan Wopereis Open Universiteit Nederland Peter Sloep

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Reflectieopdracht. 1 http://www.studielicht.be. Inhoud. Wat is het nut van reflecteren? Hoe ga ik aan de slag?

Reflectieopdracht. 1 http://www.studielicht.be. Inhoud. Wat is het nut van reflecteren? Hoe ga ik aan de slag? Reflectieopdracht Inhoud Wat is het nut van reflecteren?... 1 Hoe ga ik aan de slag?... 1 Hoe reflecteer ik met het kernkwadrant van Ofman?... 2 Hoe gebruik ik de reflectiecirkel van Korthagen?... 3 Waarmee

Nadere informatie

Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar?

Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar? Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar? Inleiding Traditioneel staat de decembermaand in het teken van jaaroverzichten en top 100 of top 2000 lijstjes. Allemaal bedoeld om terug te kijken op het afgelopen jaar.

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

De IMS-cirkel. Themamiddag Reflectie, 24 november 2015 Cathy Ververda & Tess van der Hulst

De IMS-cirkel. Themamiddag Reflectie, 24 november 2015 Cathy Ververda & Tess van der Hulst De IMS-cirkel Themamiddag Reflectie, 24 november 2015 Cathy Ververda & Tess van der Hulst Typering gezinshuizen De aanpak van gezinshuizen is gericht op: Versterken van talenten en mogelijkheden van kinderen

Nadere informatie

Intervisie Wat is het? Wanneer kun je het gebruiken?

Intervisie Wat is het? Wanneer kun je het gebruiken? Intervisie Wat is het? Intervisie is een manier om met collega's of vakgenoten te leren van vragen en problemen uit de dagelijkse werkpraktijk. Tijdens de bijeenkomst brengen deelnemers vraagstukken in,

Nadere informatie

LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN

LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen ACADEMISCHE INITIELE LERARENOPLEIDING LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN BEGRIPSOMSCHRIJVING De reflecterende handeling staat tegenover de routinehandeling.

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Cursus werkbegeleiding

Cursus werkbegeleiding Cursus werkbegeleiding Naam: Joyce Stuijt Studentnr: 500635116 Klas: 3IKZ1 Opleiding: 3 e jaar HBO-V Studiedeelnummer: 3512TRWBOP Studieonderdeel: Cursus werkbegeleiding Aantal woorden: 1800 Docent: Y.

Nadere informatie

Dag van de Leraar. Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos:

Dag van de Leraar. Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos: Dag van de Leraar Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos: 16.45 Thee & taart 17.15 Lezing Jongeren motiveren door James Smith van Youngworks Tijdens de adolescentie komen jongeren er geleidelijk achter wat goed

Nadere informatie

In de praktijk (en later in projectgroepen) leer je op een andere manier dan op school.

In de praktijk (en later in projectgroepen) leer je op een andere manier dan op school. Handleiding leerverslag. Inleiding In de praktijk (en later in projectgroepen) leer je op een andere manier dan op school. Binnen de HBO-V opleiding neemt bovengenoemde vorm van leren veel tijd in beslag

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Februari 2012 Workshop Eviont

Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE...2 LEESWIJZER...3 INLEIDING...4 STAP 1: HET KADER...5 STAP 2: STATE, GEDRAG EN

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

D.1 Motiveren en inspireren van leerlingen

D.1 Motiveren en inspireren van leerlingen DIDACTISCHE BEKWAAMHEID D.1 Motiveren en inspireren van leerlingen Resultaat De leraar motiveert leerlingen om actief aan de slag te gaan. De leraar maakt doel en verwachting van de les duidelijk zorgt

Nadere informatie

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen.

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Auteur: Guus Geisen, irisz Inleiding Deze uitwerking is een suggestie voor verschillende lessen rondom duurzaamheid.

Nadere informatie

Leer hoe je effectiever kunt communiceren

Leer hoe je effectiever kunt communiceren Leer hoe je effectiever kunt communiceren De kracht van geweldloze communicatie Hoe vaak kom je in een gesprek terecht waarin je merkt dat je niet meer zegt wat je wilt zeggen; dat je iets doet wat de

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Reflectie. Werkplekleren. EM2X0 Gonny Schellings

Reflectie. Werkplekleren. EM2X0 Gonny Schellings Reflectie Werkplekleren EM2X0 Gonny Schellings g.l.m.schellings@tue.nl 26-09-2018 Doelstellingen van deze bijeenkomst: - Wat weet je na deze bijeenkomst? - Wat kan je na deze bijeenkomst? 2 EM2X0: Reflecteren

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Portfolio. voor pedagogisch medewerkers. om het eigen leerproces vorm te geven en te volgen

Portfolio. voor pedagogisch medewerkers. om het eigen leerproces vorm te geven en te volgen Portfolio voor pedagogisch medewerkers om het eigen leerproces vorm te geven en te volgen Colofon Z evenzien methodiek voor ontwikkelingsgericht werken met kinderen bestaat uit: Map Handreiking voor

Nadere informatie

LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN

LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN Vakgroep Onderwijskunde Lerarenopleiding LEIDRAAD VOOR HET LEREN REFLECTEREN BEGRIPSOMSCHRIJVING De reflecterende handeling staat tegenover de routinehandeling

Nadere informatie

Handleiding Reflectie

Handleiding Reflectie Handleiding Reflectie 1. Wat is reflecteren? Reflecteren is kritisch blijven op eigen leren. De cursist moet leren bewust te reflecteren, zodat reflecteren een attitude wordt om zo nodig het eigen didactisch

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel POENS.NL Onomatopeespel Spelvarianten deel 1 1 Onomatopee Het auditief beeld als expressief coaching instrument Jezelf beter leren kennen, de ander beter leren kennen, beter zicht krijgen op het samenwerken,

Nadere informatie

LUPUS: HOE GA JE ER MEE OM? Workshop voor de Lupus Patiënten Groep op zaterdag 7 november 2009 door Ditta van Dijk, MSc.

LUPUS: HOE GA JE ER MEE OM? Workshop voor de Lupus Patiënten Groep op zaterdag 7 november 2009 door Ditta van Dijk, MSc. LUPUS: HOE GA JE ER MEE OM? Workshop voor de Lupus Patiënten Groep op zaterdag 7 november 2009 door Ditta van Dijk, MSc. Twee thema s Ik, mijn ziekte en de buitenwereld Piekeren De oplossingsgerichte methode

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

SLB eindverslag. Rozemarijn van Dinten HDT.1-d 12053449 11-11-12

SLB eindverslag. Rozemarijn van Dinten HDT.1-d 12053449 11-11-12 SLB eindverslag Rozemarijn van Dinten HDT.1-d 12053449 11-11-12 Eindverslag De afgelopen periode heb ik een aantal lessen SLB gehad. Hierover ga ik een eindverslag schrijven en vertellen hoe ik de lessen

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Programma. Welk klanttype vind je moeilijk? Tips per klanttype Ja maar Jan Passieve Peter Breedsprakige Bert Gedemotiveerde Gea

Programma. Welk klanttype vind je moeilijk? Tips per klanttype Ja maar Jan Passieve Peter Breedsprakige Bert Gedemotiveerde Gea JACOMIJN KUIPER ANNA SCHOTANUS Programma Welk klanttype vind je moeilijk? Tips per klanttype Ja maar Jan Passieve Peter Breedsprakige Bert Gedemotiveerde Gea Drie vragen om jezelf te stellen Bekrachtigen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Reflecties Spiegelbeeld als leidraad voor coaching J. Coenders coach

Reflecties Spiegelbeeld als leidraad voor coaching J. Coenders coach Reflecties Spiegelbeeld als leidraad voor coaching J. Coenders coach Iemand reflecteert als hij zijn ervaringen en/of kennis probeert te herstructureren. (Korthagen, 92) 1. Inleiding 2. Achtergrond 3.

Nadere informatie

Module 1 Zelfkennis en zelfontwikkeling

Module 1 Zelfkennis en zelfontwikkeling Module 1 Zelfkennis en zelfontwikkeling Hoofdstuk 6 Je reflecteert op je werk Inhoud 6.1 Reflecteren Opdracht 1 Spiegeltest Opdracht 2 Reflectieoefening Opdracht 3 Reflectie en PAP 6.2 ABCD- en STARR-methode

Nadere informatie

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden Inhoudsopgave Pagina Bron 1 Design Marcel Wanders. 2 Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bron 3 Recensie over Boijmans van Beunigen 3 Bron 4 Flip in de klas. 4 Bron

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

Uitwerking kerndoel 10 Nederlandse taal

Uitwerking kerndoel 10 Nederlandse taal Uitwerking kerndoel 10 Nederlandse taal Tussendoelen en leerlijnen Nederlandse taal Primair onderwijs In samenwerking met het expertisecentrum Nederlands Enschede, 1 juni 2006 Nederlands kerndoel 10 Stichting

Nadere informatie

Denken om te leren Een praktische aanpak voor leraren om evalueren om te leren te integreren in het dagelijkse onderwijs.

Denken om te leren Een praktische aanpak voor leraren om evalueren om te leren te integreren in het dagelijkse onderwijs. Denken om te leren Een praktische aanpak voor leraren om evalueren om te leren te integreren in het dagelijkse onderwijs. boekjenro.indd 1 19-10-16 09:44 Wat is evalueren om te leren? Evalueren om te leren

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Intervisie Helpende Z&W versnelde leerroute ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Reflecteren Eén van de definities van reflecteren: Reflecteren is het terugblikken op je handelen, nadenken

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Ervaringen met functioneringsgesprekken

Ervaringen met functioneringsgesprekken Ervaringen met functioneringsgesprekken Samenstelling CDA-bureau Afdeling HRM / Steenkampinstituut / Partijontwikkeling CDA-bestuurdersvereniging December 2006 1 Het belang van functioneringsgesprekken

Nadere informatie

Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren. Voor technische professionals. Donderdag 20 juni 2013

Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren. Voor technische professionals. Donderdag 20 juni 2013 Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren Voor technische professionals Donderdag 20 juni 2013 Programma We behandelen achtereenvolgens de volgende thema's: 0. Kwaliteiten en presenteren 1. Omgaan

Nadere informatie

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Nadere informatie

PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH

PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH 56 TIPS & TRICKS Elke hardloper heeft zijn eigen doelstelling: waar de één zich bijvoorbeeld focust op het verbeteren van zijn looptechniek,

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek COACHINGSVAARDIGHEDEN Maarten Van de Broek Effect op gecoachte bevestiging groei Ondersteuning status quo Effect bedreiging uitdaging Ondersteuning door actief luisteren Met je lichaam Open houding, oogcontact,

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Welkom! Workshop portfolio ontwikkeling. Wendy Kicken & José Janssen Open Universiteit, CELSTEC

Welkom! Workshop portfolio ontwikkeling. Wendy Kicken & José Janssen Open Universiteit, CELSTEC Welkom! Workshop portfolio ontwikkeling Wendy Kicken & José Janssen Open Universiteit, CELSTEC Doel van de workshop vandaag Hoe willen we het Elos e-portfolio gaan inzetten? Hoe moet het Elos e-portfolio

Nadere informatie

Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf!

Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf! Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf! Het gaat erom dat je laat merken dat jij zélf verantwoordelijk bent voor het leren: jij kiest de opdrachten, workshops en klussen zélf,

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Integraal HR voor leidinggevenden

Integraal HR voor leidinggevenden Integraal HR voor leidinggevenden Leidinggeven aan professionals in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs vergt een hoge mate van inhoudelijk-inspirerend leiderschap. Daar waar docenten zich als

Nadere informatie

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Naam: Datum: Bert van Rossum 9 december 2013 Inhoudsopgave Inleiding... De uitslag van Bert van Rossum... Toelichting coach- en begeleidingsvoorkeur...

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Deel = Overige onderdelen

Deel = Overige onderdelen Deel = Overige onderdelen In dit hoofdstuk staat een aantal overige onderdelen die je kunt toevoegen aan de scriptie. Het gaat om de Bijlagen (paragraaf 5.1), de Reflectie (paragraaf 5.2) en het Nawoord

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

Fabel Positieve feedback in het schrijfschrift zorgt ervoor dat kinderen leesbaar leren schrijven.

Fabel Positieve feedback in het schrijfschrift zorgt ervoor dat kinderen leesbaar leren schrijven. Fabel of feit? Auteurs: Annelies de Hoop & Johannes Noordstar Goed zo! Kinderen leren leesbaar schrijven door positieve feedback. Kerndoel van het schrijfonderwijs is dat leerlingen gedurende de basisschool

Nadere informatie

Vragen gesteld in het evaluatieformulier + Antwoorden

Vragen gesteld in het evaluatieformulier + Antwoorden Verslag Studenten Evaluatie Videoproject Door Tonny Mulder, a.b.mulder@uva.nl, 26 sept 213 De studenten van de opleidingen Biologie, Biomedische Wetenschappen en Psychobiologie krijgen in het 1 ste jaar

Nadere informatie

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Reflectieverslag eindpresentatie Handelen Gespreksvaardigheden Ik wilde door de geleerde

Nadere informatie

Hoe rijk is een GP ervaring? Proeven en Opbrengst Gericht Werken: Hoe zit dat?

Hoe rijk is een GP ervaring? Proeven en Opbrengst Gericht Werken: Hoe zit dat? Hoe rijk is een GP ervaring? Proeven en Opbrengst Gericht Werken: Hoe zit dat? GP goes OGW Met OGW willen we de ontwikkeling van leerlingen zo goed mogelijk stimuleren. Dat vraagt van de docent én school

Nadere informatie

De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals!

De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals! - Consulting Skills Training Pagina 1 van 6 De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals! Los van de inhoud van je advies is het belangrijk om je advies zo goed mogelijk

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Zorg Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen Meer info? 06-42083525 1 Indeling Inleiding..pagina 3 Algemene Leefstijl (3 uur).. pagina 4 Algemene Leefstijl (20 uur) pagina

Nadere informatie

Verslag Creatief Denken en Pitchen

Verslag Creatief Denken en Pitchen Verslag Creatief Denken en Pitchen Jeroen Dusseldorp 2041664 PM1DV Leraar: Serge verwiel 1 Voorwoord Korte evaluatie van trainingen De beroepsvaardigheden trainingen vond ik dit blok toch wel het leukste

Nadere informatie

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren Stellingen visie 1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren 2. Ik heb voldoende vertrouwen in mijn leerlingen om ze op afstand te coachen en begeleiden 3. Ik houd

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

20/9/2011 NULMETING COSTIAN. Leerjaar 2011 propedeuse blok 1.1 Costian de Jonge

20/9/2011 NULMETING COSTIAN. Leerjaar 2011 propedeuse blok 1.1 Costian de Jonge 20/9/2011 COSTIAN NULMETING Leerjaar 2011 propedeuse blok 1.1 Costian de Jonge Dit verslag heeft als functie de basiskennis van de startende student vastleggen, het moment van de meting is begin september

Nadere informatie

Daarom hebben IKEA-kastjes een handleiding en auto s een gps-toestel. Mensen moeten nu eenmaal op weg geholpen worden.

Daarom hebben IKEA-kastjes een handleiding en auto s een gps-toestel. Mensen moeten nu eenmaal op weg geholpen worden. Inhoudstafel Voorwoord Deel 1: Visietekst Daarom hebben auto s een bumper en potloden een gommetje. Mensen maken nu eenmaal fouten. 1. Waarom vraag je feedback? 2. Wat is feedback? 3. Waarover vraag je

Nadere informatie

Doel A bestaat uit vier inhoudelijke elementen waar we bij stil zullen staan in deze studie:

Doel A bestaat uit vier inhoudelijke elementen waar we bij stil zullen staan in deze studie: Doel A: Geboren in het Koninkrijk : studenten zowel kerkelijk als niet-kerkelijk komen tot persoonlijke geloofsovergave aan Jezus en leren dit proces voor zichzelf verwoorden. Doel A bestaat uit vier inhoudelijke

Nadere informatie

MANAGEMENTBEOORDELING: VAN ANDERS DENKEN NAAR ANDERS DOEN!

MANAGEMENTBEOORDELING: VAN ANDERS DENKEN NAAR ANDERS DOEN! WHITEPAPER MANAGEMENTBEOORDELING: VAN ANDERS DENKEN NAAR ANDERS DOEN! ALLES WAT U MOET WETEN OVER HOE U VAN EEN MANAGEMENT- BEOORDELING EEN SUCCES MAAKT ÉN TEGELIJKERTIJD VOLDOET AAN DE EISEN DIE AAN EEN

Nadere informatie

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen.

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Leerstijlentest van David Kolb Mensen, scholieren dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Voor

Nadere informatie

Hoogbegaafdheid en onderpresteren

Hoogbegaafdheid en onderpresteren Hoogbegaafdheid en onderpresteren Onderwijs Praktijk Texel Hoogbegaafdheid en onderpresteren Veel kinderen weten niet dat leren leuk kan zijn en weten niet wat ze nodig hebben om zich minder ellendig te

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

Verschillende manieren van registreren

Verschillende manieren van registreren Sessie 1 Vaak ben je je niet bewust van je schema s en/of op welk moment ze getriggerd worden. Je voelt een pijnlijke emotie en/of reageert op een manier die jij of je omgeving als niet-prettig ervaart.

Nadere informatie

Omgaan met gedrag op Basisschool De Bareel

Omgaan met gedrag op Basisschool De Bareel 1. Uitgangspunten gedrag Omgaan met gedrag op Basisschool De Bareel Schooljaar 2013 Inhoud 2. Preventief handelen om te komen tot gewenst gedrag 3. Interventies om te komen tot gewenst gedrag 4. Stappenplan

Nadere informatie

INTRODUCTIE PERSOONLIJKE GEGEVENS. Naam: Leeftijd: Geslacht: m / v. Begindatum:

INTRODUCTIE PERSOONLIJKE GEGEVENS. Naam: Leeftijd: Geslacht: m / v. Begindatum: Naam Datum: INHOUDSOPGAVE 1. Introductie 2. Persoonlijke gegevens 3. Rapportage kwaliteit van leven 4. Persoonlijke ontwikkeling plan (POP) 5. Competenties waar nu aan wordt gewerkt 6. Binnen de stichting

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

Woordenschatonderwijs. Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs

Woordenschatonderwijs. Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs Schooljaar 2011-2012 Woordenschatonderwijs Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs te verbeteren opbrengsten Schooljaar 2012-2013 Woordleerstrategieën

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie