Toen de Haagse academie nog niet Koninklijk heette en er nog tekenleraren werden opgeleid [het kunstonderwijs in de jaren vijftig]

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toen de Haagse academie nog niet Koninklijk heette en er nog tekenleraren werden opgeleid [het kunstonderwijs in de jaren vijftig]"

Transcriptie

1 1 Toen de Haagse academie nog niet Koninklijk heette en er nog tekenleraren werden opgeleid [het kunstonderwijs in de jaren vijftig] Herbert van Rheeden Inleiding Deze bijdrage aan de geschiedenis van de Haagse academie beschrijft slechts een vijftal jaren in de jaren vijftig; bovendien is zij in 2013 geschreven uit het perspectief van een student van de toenmalige lerarenopleiding. Toen mijn generatie [grofweg geboren tussen 1935 en 1940] aantrad op de academie was het instituut nog opgenomen in de onderwijswet waarin het werd aangemerkt als een middelbare kunstnijverheidsschool. In de jaren 50 tekende zich voorzichtig een verandering af die pas geëffectueerd werd met de invoering van de Mammoetwet uit 1968, toen het hele onderwijsmodel door minister Cals (KVP) op de schop werd genomen. Het kunstonderwijs werd apart geregeld. De directeur Beljon die in 1957 aantrad als directeur, zag zijn kans schoon en ontdeed zich van de door hem geminachte lerarenopleiding. Afgestudeerd in 1959 één jaar eerder dan normaal, daartoe opgestookt door de docent W.J. Rozendaal, die zodoende de betrekkelijkheid wilde aantonen van het examen voor de Middelbare Akten, heb ik gesolliciteerd naar beschikbare vacatures. Ik kreeg een betrekking voor 14 uur in Amsterdam, dat mij goed uitkwam, aangezien ik niet wist of ik wel geschikt was voor het leraarschap. Ik heb tekenles gegeven tot In 1975 studeerde ik af als kunsthistoricus aan de Groningse Universiteit. Hoewel ik zelf in 1967 mijn eerste benoeming kreeg aan de academie voor beeldende kunsten in Groningen, Academie Minerva op grond van een aantal litho s en linosneden die ik de directeur en graficus Wim Zwiers liet zien, had ik niet de indruk dat de expressiegedachte de Groningse academie had bereikt 1. Er gaven wel docenten les, w.o. de Amsterdammer Rudi Bierman 2, die in zijn werk een eigentijds expressionisme aanhing. In de jaren 60 helde ik zelf naar een abstracte stijl, die het midden hield tussen collage en strenge geometrie. 1 De Lucaskrater. Historie en analyse van en meningen over het beeldende kunstonderwijs aan de kunstacademies in Nederland. Assen: Van Gorkum, cat.tent. Rudi Bierman. Venlo: Museum Bommel-van Dam Met bijdragen van Thei Voragen, Gerard Hofland, Herbert van Rheeden, Diederik Kraaijpoel. Pp.12-29

2 zonder titel collectie Saskia vr 1964 zonder titel collectie W van Es Voorzichtig probeerde ik mij te ontdoen van de bagage van het academisme zoals in Den Haag onderwezen. Na in 1970 meegedaan te hebben aan een inventaristentoonstelling, besloot ik mij niet meer te manifesteren als kunstenaar, omdat ik meende het heilig vuur te ontberen. Ik werd tekenende kunsthistoricus en werd in 1976 benoemd aan het Kunsthistorisch Instituut der Universiteit van Amsterdam als vakdidacticus. In mijn innerlijk bleef ik tekenleraar. In 1971 overleed W.J. Rozendaal. Aan hem wijdde ik in 1975 mijn doctoraalscriptie kunstgeschiedenis. Ik bezocht zijn weduwe in Wassenaar. Achteraf was het geen goede scriptie, waar echter de docent Dr. Wim Beeren nog een voldoende voor gaf. Hij was wel één van de weinigen die het belang van WJR inzag. Vóór zijn aanstelling aan het KHI in Groningen was hij werkzaam geweest als jonge conservator aan het Haagse Gemeente Museum. In 1983 werd ik getipt dat Paul Citroen overleed en dat zijn weduwe Christi Citroen- Frisch zijn persoonlijk archief aan het KHI [Kunsthistorisch Instituut der UvA] wilde schenken; ik heb het vermoeden door de vriendschap van Paul Citroen van Joodse komaf met de eveneens Joodse hoogleraar Hans Jaffé, die in 1984 plotseling overleed. Met een groep studenten zijn we het uitvoerige Citroen archief te lijf gegaan en uiteindelijk in 1994 verscheen de tweetalige monografie Paul Citroen. Kunstenaar Docent Verzamelaaar/ Künstler. Lehrer Sammler. Bij uitgeverij Waanders in Zwolle. De uitgave ging vergezeld door een tentoonstelling in het Nijenhuis van de Hannema-de Stuers Fundatie.

3 3 In 1988 promoveerde ik op een dissertatie over de geschiedenis van het teken- en kunstonderwijs in de 19 e en 20 e eeuw 3. In 1998 verscheen uiteindelijk de biografie W.J. Rozendaal ( ), waaraan doctoraalstudenten meededen, o.a. Rob Driessen die zich ontfermde over de kunstnijverheid, Renske Siskens over de illustratie en Annette van der Kley-Blextoon over het glas. Ik hield me bezig met zijn thematiek en docentschap. Nogmaals naar Wassenaar, maar nu ruim 20 jaar ouder en wijzer(?). Mijn interpretatie van zijn thema s en jeugd deden de weduwe van WJR geen plezier. Overigens bleek zij een zus van de éminence grise uit de Nederlandse psychiatrie Dr. A.M.H. van Leeuwen, die mij op de opening van een kleine tentoonstelling bij Meermanno zijn instemming betuigde. Wat betreft schilderen en aquarelleren, heb ik eigenlijk pas leren aquarelleren in 1997, toen ik door Mabel Hoogendonk, conservator van het Frans Halsmuseum in Haarlem, werd uitgenodigd om het werk van de zojuist overleden Haarlemse aquarellist Kees Verwey te beschrijven. Samen met een gevorderde student Froukje Holtrop, die een scriptie bij mij schreef over de leraar van Verwey, Henri Boot, zetten wij ons aan het werk. Door mij te verzinken in zijn werk, heb ik geleerd te kijken zoals hij en leerde ook zo vrij het water en kleur te laten gaan 4. De tentoonstelling annex catalogus was zeer succesvol. Ik werd gevraagd voor Kunstschrift te schrijven over Witsen. Na mijn pensionering in 2002 wijdde ik mij tenslotte aan een monografie van Wim Beuning ( ) die in 2006 verscheen en waartoe een eretentoonstelling werd ingericht door Pulchri, waar hij zijn hele leven lid van was. Ik kwam bijna wekelijks bij Pulchri in Den Haag, waar men reeds bezig was zijn werk te inventariseren. Ik maakte kennis met de aangenomen pleegzoon van Wim en Martha Beuning, Jkhr Peter van der Feltz en zijn vrouw Lous van der Feltz. Ik interviewde daartoe vele oudleerlingen van deze eigenzinnige, maar geliefde docent. Ik moest destijds pas ontdekken door als het ware een bijvak theologie te studeren dat Wim Beuning in de jaren vijftig, behalve Theosoof, eigenlijk meende een gnosticus te zijn. Toen pas vielen de vele raadselachtige uitspraken die Beuning tijdens zijn lesgeven dikwijls en passant formuleerde, op hun plaats. Herinneringen aan de academietijd in de jaren vijftig Als men in 2013 in Den Haag aankomt met de trein vanuit Amsterdam of Rotterdam, komt men aan in een totaal gemoderniseerd gebouw, waarvan de gevel in de jaren vijftig in Den Haag er nog geheel negentiende eeuws uitzag en leek op de gevel van het Hollands Spoor, dat één van de oudste stations in Nederland bleek, waarmee men naar Rotterdam en Amsterdam kon reizen, maar niet naar Utrecht. 3 Herbert van Rheeden, Formalisme en Expressie. Ontwikkelingen in de geschiedenis van het teken- en kunstonderwijs in Nederland en Nederlands-Indië gedurende de 19 e en 20 e eeuw. Academisch Proefschrift UvA In 1989 verscheen de handelseditie Om de Vorm. Een eeuw teken-, handenarbeid en kunstnijverheidsonderwijs in Nederland. Amsterdam: SUA. In de handelseditie is de geschiedenis in Nederelands-Indië achterwege gelaten. 4 Kees Verwey. De kunst van het aquarelleren/ Max van Rooy, Herbert van Rheeden, Froukje Holtrop. Bussum: Thot pp

4 4 tekening van het Staatsspoor in 1957 gemaakt door Sybren de Graaff, een klasgenoot van de auteur aan de ABK Het Staatsspoor was eindstation, waarmee alleen naar Utrecht gereisd kon worden. In de jaren 70 en later is het grondig veranderd en nu heet het Den Haag Centraal Station. Vóór 1955 had ik de academie reeds bezocht. Mijn (pleeg)ouders hadden ontdekt dat er zaterdagmiddag dikwijls rondleidingen werden gegeven door leerlingen van de academie in het Gipsmuseum van de academie. Zo bezochten mijn pleegvader en ik eens de academie, zonder te bevroeden dat ik daar eens dagelijks zou rondstappen. Op de begane grond was de Beeldenzaal, zo werd de gipscollectie destijds genoemd. Afgezien van wat lokalen aan de voorgevel Prinsessegracht en rechterzijde tegen achtertuinen van de Herengracht, werd de hele begane grond ingenomen door de Beeldenzaal, eigenlijk verschillende beeldenzalen, die zich over twee verdiepingen uitstrekten en hierdoor een prachtig bovenlicht had, als echte museale zalen. ABK Beeldenzaal in de jaren 40 en 50 Egyptische afdeling met beroemde buste van Nefertete uit Berlijn Het moet voor de architecten Buijs en Lürsen een uitdaging zijn geweest toen zij in 1937/38 de opdracht kregen een gebouw voor het Middelbaar technisch onderwijs en het middelbaar kunstnijverheidsonderwijs in één gebouw te ontwerpen 5. Nog onwetend van wat ik allemaal nog zou meemaken met de Beeldenzaal was ik er bij mijn eerste bezoek zeer van onder de indruk. Ik herinner me dat de rondleidster tegen de schraper van Lyssipos aantikte om de bezoeker de holle klank te laten horen die bijna als van brons klonk, of de aanwezigen stelden zich dat graag voor. Maar het was gips, gepolychromeerd in de bronskleur van het origineel. 5 De lotgevallen van het Gipsmuseum ( ), een persoonlijke onderneming van de verzamelaar en classicus Constant Willem Lunsingh Scheurleer ( )/ Herbert van Rheeden. Jaarboek Geschiedkundige Vereniging Die Haghe. pp

5 5 In de Beeldenzaal werd je vanaf de Egyptische oudheid gevoerd naar de Perzische en Sumerische oudheid, waarna je de ruimte betrad van de Middeleeuwen en Renaissance (Puit de Moïse van Claus Slüter en levensgrote bronzen deuren, la Porta del Paradiso van Ghiberti 6 ) om te eindigen bij het ensemble/ grafmonument van Guiliano en Lorenzo de Medici van Michelangelo dat ik pas veel later in Florence in het echt zou aanschouwen in de San Lorenzo. 6 In de huidige academie is één gipszaal bewaard gebleven na de renovatie/nieuwbouw uit 2000, waar de bronzen deuren nog te zien zijn, zij het nu al in 2011 beschadigd door onverlaten. [zie noot 1]

6 6 Liesbeth Heesters in 1959 schilderend in de beeldenzaal aan een kopje van Settignano Pensiero van Michelangelo voor het Medici grafmonument, links voor een geboeide slaaf (volgens Panofsky in 1962 een Neoplatonische metafoor voor de geboeide ziel)

7 7 Het kunstonderwijs in de jaren vijftig De jaren vijftig behoren mijns inziens nog tot het gedachtengoed van de jaren dertig en de discussies die destijds gevoerd werden. WOII heeft wel voor een caesuur gezorgd en wat voor één - maar fundamentele kunstdiscussies stonden even stil om pas in de jaren vijftig en later fundamenteel te veranderen. Bij de viering van het 310-jarig jubileum van de academie (in 1992) schreef ik dat in een veranderende tijd het noodzakelijk is dat vakinhouden telkens opnieuw geijkt moeten worden aan eigentijdse eisen. De eigen tijd heeft noodzakelijkerwijs de waan van de dag, het modieuze in zich, het voorbijgaande, het vluchtige en het toeval, zoals Baudelaire schreef in Le Peintre de la vie moderne. 7 7 Auteur van dit stuk in De Post-ideale academie, symposion ter gelegenheid van het 310 jarig bestaan van de KABK in 1992 Baudelaire parafraserend: La modernité, c est le transitoire, le fugitif, le contigent, la moité de l art, dont l autre moité est dl éternel et l immuable. Uit Curiosités Estétiques etc, 1962,p.467

8 het lerarencorps van de academie; in het midden vooraan Plantenga, verder leraren waarvan in 1955 nog lesgaven: Cees Bolding [hoofdleraar schilderen olieverf en aquarel; achterste rij rechtsboven], mw Canter-Cremers vd Does [de enige dame midden; één na achterste rij], De Hey [gaf anatomie, auteur van een befaamd anatomieboek en was in 1955 directeur, achterste rij vierde persoon van links], (identificatie met behulp van Jan Breeschoten, adj-directeur in de jaren vijftig en echtgenote) Achteraf blijken de jaren vijftig een scharnierpunt te zijn voor toekomstige ontwikkelingen in de beeldende kunst en het kunstonderwijs. De doorbraak van Cobra en gelijktijdige ontwikkeling van de vrije-expressiegedachte in het kunstonderwijs als eindmorenen van de romantische Reform-idealen heeft de ontwikkeling van de meer zakelijke, functionalistische richting om de individu te verzoenen met een hem omringende industriële omgeving zo op het oog overvleugeld 8. In het Haagse blijkt in 1950 de toekenning van de prestigieuze Jacob Maris-prijs voor de grafische kunst en tekenkunst voor de tekening Vader en zoon van Pieter Ouborg ( ) de absolute evenknie van Cobra in Copenhagen, Brussel en Amsterdam en veroorzaakte evenveel, zo niet meer lawaai 9. Ouborg was een idealistische tekenleraar geweest, die het grootste deel van zijn werkzame leven in Nederlands-Indië had doorgebracht Om de vorm. Een eeuw teken-, handenarbeid en kunstnijverheidsonderwijs in Nederland/Herbert van Rheeden. Amsterdam: SUA 1989, passim 9 in de Nieuwe Haagsche Courant van schreef Corn Basoski onder het kopje Cultureel Schandaal in het Haagse Gemeentemuseum: Gemeentebestuur gaf fl 1000,- voor waardeloos prul. 10 In 1929 meende Ouborg, destijds tekenleraar in Batavia, dat in tegenstelling tot de overwaardering van de waarneming, de weg naar binnen, naar het innerlijk. Teekenen is taal zeker, het uitzeggen van zijn gedachten en gevoelens over de wereld en over zichzelf. Het is niet een leeg beschrijven van een ontzielde wereld, het is als alle taal het bezield getuigenis afleggen van een eigen inhoud, van hoe een levende wereld op ons inwerkt. Ouborg in Verkenning. Publicaties van de Onderwijsraad VI: Mededeelingen II, Weltevreden: Landsdrukkerij 1929.p.58

9 Pieter Ouborg, tekening Vader en zoon Haags Gemeente Museum Jos de Gruyter ( , befaamde kunstkriticus in het Haagse die in 1953 directeur zou worden van het Groninger Museum, meende de keuze te moeten verdedigen door zich openlijk af te vragen of het tegen de tekening vader en zoon ging of tegen de zogenaamde abstrakte kunst in het algemeen? 11 De Gruyter had natuurlijk gelijk: sinds het primitivisme aan het begin van de twintigste eeuw in Blaue Reiter, Klee en die Brücke was het verschijnsel waar naar Ouborg verwijst, niet meer weg geweest. Ouborg was wrsch onbewust op de hoogte van het nieuwe eigentijdse primitivisme ontdekking van de kinderuiting zoals die ook in Cobra werd beleden. In 1929 bleek hij naadloos aan te sluiten bij de romantische opvatting van het tekenen. 11 Jos de Gruyter in De Nieuwe Courant

10 10 De lessen en het docentencorps in de jaren 50 In mijn herinnering begonnen de lessen om 8.30 uur in de morgen. Je zette je fiets weg in de fietsenstalling in de kelder. Als je bij de Prinsessengracht 4 aankwam, had je - en is er nog steeds - links van de hoofdingang op een verhoging een trap omlaag die naar de fietsenkelder voert. Daarvoor bevindt zich een leuning op een verticaal wandje, heel geschikt om tegenaan te hangen in de tijd voordat de bel gaat. Meestal troffen de oudere leerlingen daar elkaar, w.o. Theo Mooiman ( ) en Frans de Haas, om een sigaretje te roken. Ik ontdekte destijds dat ik één van de jongste was, terwijl ik door mijn Indisch verleden eigenlijk een tamelijk late leerling was! Kop-figuur van Mw Canter Cremers- van der Does Van het eerste jaar in 1955 herinner ik mij niet veel of het moet de docente Mw Canter-Cremers van der Does zijn geweest die aan de eerstejaars de beginselen van het portrettekenen bij moest brengen, wat kortweg met kop werd aangeduid. Wij werden ontvangen in het grote hoeklokaal dat uitkeek op het hertenkamp en Malieveld. Canter-Cremers was een enthousiaste wat oudere dame, die van adel bleek te zijn [in 1937 op de groepsfoto is zij nog heel jong, is in die tijd de enige vrouw(sic!)]. Daar kreeg ik in de gaten dat ik wel wat kon. We kregen van haar veel korte standjes, waarbij je bijvoorbeeld alleen de grote vorm diende te schetsen en niet moest vervallen in details. Dat laatste is er in die vijf jaar echt ingeramd. Al gauw werd ze nagedaan, waarbij haar oh weet je wat, klop het eens even helemaal uit een gevleugelde uitspraak werd. Ze zei dat als je de houtskoolschets naar haar smaak niet goed had aangepakt. Ze pakte dan bij voorkeur haar eigen veer (een kleine vleugel van echte veren), om het houtskool weg te slaan en/of uit te kloppen. Behalve dat de lessen amusant waren heb ik er veel van geleerd kop van ma Canter Cremers in de klas van Wim en Marian Bakker

11 korte standjes: penseelstudie door klasgenoot Jan-Eric van der Noorda van Bert van Rheeden bij ma Canter-Cremers Ik weet niet meer of het in dat eerste jaar was maar tegen de zomer gaf ma Canter Cremers zoals ze door ons genoemd werd, mij terzijde nemend een persoonlijke opdracht. Ik moest voor haar een ontwerp maken voor een menukaart van de molens bij Kinderdijk. Ik toog naar Kinderdijk en heb daar pentekeningen gemaakt van de drie molens achter elkaar. Kop-figuur van Rozendaal 1959 WJR zoals wij hem kenden [foto thuis in Wassenaar] Inmiddels kregen we na ma Canter-Cremer, kop en figuur van Rozendaal in hetzelfde grote hoeklokaal dat uitzag op de hertenkamp. Deze al wat oudere docent wilde niet meer aan de vrije afdeling werken, omdat volgens hem zij daar teveel de kunstenaar wilden uithangen. Keer op keer bracht hij in plenaire sessies ons bij wat de kern was van het VAK. Dat ging bij wijze van spreken in je bloed zitten, als je daar tenminste bevattelijk voor was. Hij nodigde ons uit hem te volgen naar de

12 12 Beeldenzaal, waar hij de inleiding bij de tekenles voortzette aan de hand van houdingen, gebaren en verhoudingen van klassieke beelden. Daar kregen we de noodzakelijke vorming en kunstgrepen. Dankzij zijn demonstraties leerden we alle facetten van het kunstvak. Ik schreef in 1989 Max Pam instemmend citerend bij het 300-jarig bestaan van de Haagse academie: Wie de naoorlogse periode bestudeert, moet wel tot de conclusie komen dat vier leraren een zwaar stempel op de academie hebben gedrukt: Willem Schröfer, Paul Citroen, Rein Drayer en misschien het meest van allen de graficus W.J. Rozendaal. 12 zelfportret van WJRozendaal in 1953 in de door hemzelf ontwikkelde kartondruk/hoogdruk Rozendaal was tegen slaafse nabootsing, tegen handigheid, maar vóór directheid, zeggingskracht en expressie; dus liever gaucherie dan imitatief tekenen en al helemaal geen compleetheid. Lessen die vandaag de dag nog geldig zijn, lijkt mij. Wat mij voorts is bijgebleven, is de bewustwording/besef dat je werkte op een vlak dat je door te tekenen bevuilde dat door die kleine ingrepen het vlak fundamenteel veranderde. Daar moest je op letten. Ik herinner me levendig hoe hij ons dikwijls bij het begin van de les uitnodigde bij hem aan de tafel plaats te nemen en dat hij dan omstandig zijn onafscheidelijke pijp uitklopte, waardoor er wat as op een blanco vel viel. Kijk, kijk, hij voegde soms een klein beverig lijntje toe, waardoor je een gestalte of gezicht in de vlekken kon ontdekken. Wat ik ervan begreep was dat je je zodoende intensief met het vlakbewustijn bezighoudt, dat je nooit meer zomaar ergens begint, zonder de rest van het vlak te veronachtzamen. Dat was in de jaren vijftig een echo wat hij illustere leerlingen in de jaren dertig en veertig had gedemonstreerd, zoals bijv Ootje Oxenaar dat in 1971 herinnerde: de leerlingen staan als een ongeordend orgel om hem heen. Georg Grosz, de pathetische prenten van Pascin: dat is echt, die is in een bordeel opgegroeid. 12 W.J.Rozendaal ( ) / Herbert van Rheeden, Rob Driessen, Annette van der Kley-Blextoon en Renske Siskens. Zutphen: Walburgpers 1998, p

13 13 Westerik, Berserik, Bouthoorn en Weihs geven in hun eigenheid de vruchtbare doorwerking van de invloed van Rozendaal duidelijk weer, citeer ik Oxenaar, - bekend om zijn bankbiljetontwerpen uit de jaren 80 en 90 - opnieuw in het nu van Pas veel later ontdekte ik dat het een persoonlijke vertaling bleek te zijn van de kunstopvatting van de Bauhausleraar Wassily Kandinsky ( ), in Punkt Linie zur Fläche, eerst leraar en later collega van Paul Citroen aan het Bauhaus. Gelithografeerd? zelfportret van Paul Citroen in 1956 uit Introvertissimento We hadden bij akte weliswaar geen les van Paul Citroen ( ), maar in 1957/58 was hij al een levende legende. Zo nu en dan glipte hij binnen bij Rozendaal en deze vroeg hem of hij wat op te merken had bij de tekeningen waarmee we bezig waren. Zo kregen we en passant ook les van Citroen. Citroen was een vriendelijke oudere heer met een behoorlijk Duits accent. Van hem verscheen in 1956 bij Boucher in Den Haag, Introvertissimento, boekje in het Duits waarin een soort testament en terugblik op het leven. In 1954 schreef hij Een tekenles, waarin hij zijn Bauhaus-opvattingen over het Gestalten uitdrukking gaf 14. Ik weet niet wie van mijn klasgenoten Citroen las of beter kende. In 1992 werd ik als oudleerling en inmiddels tekenende kunsthistoricus - betrokken bij het 310-jarig bestaan van de inmiddels Koninklijke Haagse Academie. 13 Oxenaar geciteerd in Hollands Maandblad (1971)nr 289.pp Ik werd in 1983 getipt dat zijn tweede vrouw Christi Frist zijn atelier in Wassenaar wilde opruimen na zijn overlijden en ons op het KHI van de UvA zijn archief naliet. Na ordening is op grond van dat archief in 1994 tenslotte de tweetalige publikatie Paul Citroen, kunstenaar, docent, verzamelaar/ Künstler, Lehrer, Sammler verschenen bij uitgeverij Waanders in Zwolle.

14 14 Samen met Katalin Herzog en Onno Schilstra hebben we toen een stilgestaan bij een fundamentele publikatie van Paul Citroen, een tekenles in een symposium Nog een tekenles. drie bijdragen naar aanleiding van Een tekenles, de stip van Paul Citroen/ Herbert van Rheeden, Katalin Herzog en Onno Schilstra. Den Haag: KABK 1992 en De Postideale academie/ Michael van Hoogenhuyze, Katalin Herzog, Herbert van Rheeden en Onno Schilstra. Den Haag: KABK 1992

15 15 Stilleventekenen van Henk Munnik ( ) In de MOA was één van de hoofdvakken Stilleven. Onze hoofdleraar was Henk Munnik ( ), een rustige man die men niet gemakkelijk uit zijn gelijkmoedigheid kon verjagen. Hij leerde ons greinen : het invullen van schaduwpartijen door gebruik te maken van de korn of regelmatige oneffenheid van het papier. Ik herinner me dat de stille Aad Dam dat prachtig kon. Toen wisten we nog niet hoe onze leraren zelf schilderden of tekenden. In 1956/57 veranderde de MOA akte enigszins, werd wat up-to-date gemaakt. Naast het gewone stilleventekenen kwam het nieuwe vak compositie-stilleven, wat dat ook mocht voorstellen. Ik begreep er destijds niet veel van. Een halve eeuw later, het werk bekijkend van Munnik uit de jaren 50, denk ik dat ik het begrijp: het was een gematigde vorm van modernisme, het benadrukken van de zelfstandigheid van beeldende middelen ten koste van het tekenen naar de waarneming of natuurtekenen, dat zijn langste tijd gehad leek te hebben. Henk Munnik, cello jr 50 (uit Nieuwe Haagse School ) Tekenen naar de fantasie, in 1955 door Nico Baak ( ) en in 1956/7 door Theo Bitter ( ) In 1955 was Baak een oudere heer. Hij gaf fantasie, dat was de naam voor een vak vóór de grote reorganisatie van 56 of 57, toen we opeens nieuwe vakken kregen of andere namen voor reeds bekende vakken. Hij verscheen in een witte doktersjas, wat al een bijzondere indruk maakte. Hij had een klein baardje dat parmantig naar voren stak. Hij heeft ons als klas ook eens bij zich thuis uitgenodigd, wat we prachtig vonden. Liesbeth Heesters herinnert zich in 2011 nog dat hij het interieur, boeken e.d. min of meer op kleur had geordend, waarbij haar was opgevallen dat roze een favoriete kleur bleek te zijn. De enige leraar die ons ook bij zich uitnodigde was Wim Beuning. 16 Ton Knoester en Roelie Knoester-Penninkhof. Nieuwe Haagse School. Met bijdragen van Jan Cremer en Gerard Verdijk en interviews met Kees Andrea, Herman Berserik, Harry Disberg, Hens de Jong en Jan Roëde. Den Haag: Kunsthandel Knoester BV, 2002

16 16 Ik bewaar geen noemenswaardige herinneringen aan wat Baak ons allemaal vertelde, behalve dat hij veel afwezig was als wij aan het werk waren. Sybren de Graaff, een heel lange rossige jongen met een karakteristieke kop rode haren kon bijzondere imitaties geven van de toenmalige cabaretier/schrijver Godfried Bomans: neen zei de koning, op die specifieke Bomans-toon. Ook deed hij de klichémannetjes na [wie kon destijds bevroeden dat zij zouden uitgroeien tot het befaamde duo Koot en Bie in de jaren 70 t/m 90. De klas lag letterlijk dubbel. Syb bracht in herinnering dat we bij Baak structuurtekeningen moesten maken van onze eerste kleine schets. Die in mijn ogen idiote structuurtekeningen werden meestal vervaardigd na voltooiing van de tekening [sabotage, haha]. Na Baak kregen we zijn opvolger fantasietekenen Theo Bitter ( ) Theo Bitter in zijn atelier [foto uit Knoester] Theo Bitter, in onze ogen een veel jongere man introduceerde een nieuwe techniek: de sjabloon-druktechniek, die bestond uit het snijden of scheuren van sjablonen, waarna je met een relatief zachte drukrol met drukinkt een afdruk kon maken. Pas jaren later in 1964 ontdekte ik dat de techniek afkomstig was van de Groningse drukker/kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman ( ), die deze sjabloontechniek had ontwikkeld in de jaren dertig 17. De techniek die Bitter introduceerde was bijzonder geschikt voor het ontwikkelen van de fantasie, omdat zij afweek van het lijnige tekenen en je als het ware gedwongen werd in vlakken en contrasten te denken. 17 In 1964 wilde ik kunstgeschiedenis studeren in Groningen en leerde zo de zoon van de bekende verzamelaar Henkels kennen, wiens vader een persoonlijke vriend was geweest van Hendrik Nicolaas Werkman die was omgebracht door de Duitsers. Werkman maakte vóór WOII wonderschone series eigen druksels, w.o. Chassidische legenden e.a.

17 druksel van Sybren de Graaff uit de lessen van Theo Bitter Wim Beuning ( ) 18 : Planten-bloemen-dieren, verklarend bordschetsen en kunsthistorisch schetsen 1980 Wim Beuning vóór het overlijden van Martha Eland De enige leraar die ons ook bij zich thuis uitnodigde, was Wim Beuning, die in de Ligusterstraat woonde en waarvan we planten, bloemen en dieren kregen. Bij een klassebezoek bij hem thuis hoorden we klassieke muziek en heb ik voor het eerst het negende pianoconcert van Ravel gehoord, dat een diepe indruk op me heeft gemaakt. Planten, bloemen en dieren van Beuning kwam neer op de eerste beginselen van het hanteren van aquarelverf aan de hand van opgezette dieren en andere voorbeelden uit de natuur. Achteraf maakte we in het beste geval een met waterverf gekleurde waterverftekeningen Wim Beuning ( ). Kunstenaar, docent en gnosticus/ Herbert van Rheeden. Zutphen: Walburgpers 2006 [passim]

18 18 studie die Bert van Rheeden in 1956/57 maakte tijdens planten/bloemen en dieren olv Beuning Wim Beuning was een onrustig mens, hij gaf verschillende kleine vakken, zoals verklarend bordschetsen, dwz hoe je op het zwarte bord georganiseerd dingen uitlegt, zoals bijv hoe bepaalde houtverbindingen zijn, en wat later in de opleiding MOB - gaf hij kunsthistorisch schetsen, hoe bijv.de opbouw en de plattegrond van een Griekse tempel als het Parthenon zich tot elkaar verhouden, hoe de dwarsdoorsnede van een gothische kerk eruit ziet en zo meer. Soms best ingewikkelde zaken, waarbij je je hoofd goed moest bijhouden 19. Daartoe maakten wij onder zijn leiding kleine excursies zoals bijvoorbeeld naar Leiden om de Marekerk te bekijken en te tekenen. Hij wees op gevelwanden aan Amsterdamse en Leidse grachten en leerde ons die te dateren aan de hand van de kroonlijsten en andere details. Beuning gaf aan MOA ook bordtekenen. Wij maakten ook een dagexcursie naar Antwerpen, waar we de drukkerij Plantijn en het Rubenshuis bezochten. Hooft, de leraar lijntekenen en Beuning vormden altijd een koppel, dat de excursies leidde. 19 Pas in 1967 verscheen de publikatie Graphic History of ARCHITECTURE/ John Mansbridge. London: Batsford, 1967

19 tijdens de excursie naar Antwerpen de gebroeders Joop en Jaap Vegter, op de achtergrond van v.l.n.r. Jan Verburg, Anneke Hohmann, Liesbeth Heesters, meneer Hooft, Connie Schouten, Ab Nayé en Bert van Rheeden het 2e jaar ABK in 1956/7 op excursie met meneer Beuning en Hooft naar Antwerpen, waar we behalve het Rubenshuis ook de drukkerij Plantijn bezochten. Vlnr. Patricia Wessels, Jouke Wouda, Jan van den Burg (op de rug gezien), Annemarie van Jeeveren, Bert van Rheeden, Piet Wittema, Liesbeth Heesters, Gilbert van den Boogaard, daarachter Jan Eric van der Noorda, Jan Nayé, meneer Beuning die naar boven kijkt, Gerard de Wit, op voorgrond Chris de Leau, Hubert Herberghs, Anneke Hohmann, Connie Schouten (identificatie met behulp van Sybren de Graaff, die ik niet op de foto kan thuisbrengen). Medeleerlingen uit de eerste jaren van de akte MOA uit waren: Patricia Wessels, Joni van der Wildt [trouwde in de jaren 60 met Jouke Wouda ( ], Jouke Wouda [in 1964 benoemd als docent aan de Groninger Academie Academie Minerva [waaraan Herbert (Bert) van Rheeden tussen 1968 en 1976 ook lesgaf in kop-tekenen en kunstgeschiedenis], Jan van den Burg, Jaap Vegter (de broer van de bekende graficus Joop Vegter), Tom Post [die in de late jaren 70 directeur zou worden van de Groninger Schouwburg], de inzichzelf gekeerde Aad Dam, Mia Hagemeijer, Anita van der Marel en Hans Hansen uit Heerlen, Frans de Haas, Theo Mooiman (die na één jaar vertrokken maar ook een Haagse bekende kunstenaar werd), Ien Ammerlaan, Dolly de Graaff, Go de Kroon [later bekend geworden als

20 20 beeldhouwer], de joviale halve Amerikaan Jan-Eric van der Noorda [die terecht kwam als leraar aan de Opleiding te Boskoop, nadat hij jaren in Veendam tekenles gaf]. Voorts de lange en goedlachse Gerard de Wit [is ook een bekend Haagse kunstenaar geworden], Piet Wittema, Chris de Leau en Hubert Herberghs uit Weert [werd kunstenaar in Weert] en ten slotte Asse-Henk Zegeling, die ik in Haarlem in de jaren 80 toevallig weer ontmoette, omdat één van onze kinderen met een kleine Zegeling thuis kwam, die destijds perspectief gaf aan de KABK Bert van Rheeden, Burgos houtskooltekening van stadsmuren i 1960 Bert van Rheeden, pentekening van kathedraal van Burgos In de zomer van 1960 ondernam ik in het gezelschap van klasgenoot Hans Hansen een reis per trein naar Spanje. Achteraf in 2013 reflecterend, volgden wij in die dagen zonder enige historisch benul het voorbeeld van onze docenten, die regelmatig excursies ondernamen, ook naar Spanje.

21 Prijsuitreiking door de Spaanse ambassadeur vlnr meneer Hooft, Elly van Hardeveld, de Duque De Baena ( ), helemaal rechts Wim Bakker de prijswinnaar met tekening van vrachtschip in Scheveningse haven Blijkbaar waren hen [vooral Hooft en Beuning] de verschrikkingen geheel ontgaan van de Spaanse burgeroorlog en de restanten daarvan in de fascistische dictatuur van Franco, die pas in 1975 ten einde kwam. Erger de Spaanse ambassadeur in Den Haag sedert kort [ten gevolge van de koude oorlog] had Nederland contact op het niveau van ambassades - loofde propagandistische prijzen uit voor tekenwedstrijden die eens in 1957 door Wim Bakker is gewonnen 20. Spanje was goedkoop en men kon in die dagen een rondreis van vier weken per trein door Spanje kopen voor nog geen fl 175,- [inclusief logies]. Destijds nam ik er een zomerbaantje bij als broodbezorger bij HUS, de grootste Haagse warme bakker, waar je per week als invallend broodbezorger ca fl 35.- kon verdienen. Theorievakken: kunstgeschiedenis, methode, perspectief/wiskunde, cultuurgeschiedenis In A kregen we de theorievakken wiskunde, perspectief en stereometrie van de heer Meester (volgens Syb, maar ik herinner me dat nauwelijks). In het 3e jaar kregen we perspectivisch schetsen van de zeer jonge net afgestudeerde Jan Breeschoten, die ook theorie van perspectief gaf en die later adjunct-directeur werd [staat op de groepsfoto in de Meesters in 1982 helemaal rechtsbeneden]. Methode of methodiek gaf de meneer Voskuyl, een beminnelijk man van middelbare leeftijd. Ik had destijds helemaal niet in de gaten dat dit vak eigenlijk het vak was dat de kern zou moeten zijn van de opleiding. Het ging over het leraarschap en lesgeven. In de praktijk was niets minder waar, het enige dat je leerde over het leraarschap waren anekdotes uit het leraarsberoep, hier en daar een beetje geschiedenis. Didactiek, ho maar, iedereen in ieder geval ik, toetste innerlijk wat 20 zie Rick Hendrikx, Master-scriptie Spaans-Nederlandse betrekkingen tijdens het Franco-regime. Uni Utrecht olv Prof BGJ de Graaff, Uit zijn scriptie blijkt dat in de jaren vijftig men panisch was om Spanje niet in handen van de communistische invloedssfeer te doen geraken; hierdoor is de houding van Europa en Nederland in de VN altijd zeer dubbelzinnig geweest, om het maar eufemistisch uit te drukken.

22 22 je hoorde aan je eigen ervaring op de middelbare school. Pas veel later, in de jaren 80, begon ik de verbanden te zien tussen didactische theorie en praktijkvakken 21. Kunstgeschiedenis kregen we van de heer Hos, die een jaar later, in 1956 emigreerde naar Australië, omdat hij meende dat zijn carrière in Nederland te gladjes verliep en hij daar in het verre Australië - nog weerstand kon overwinnen. Hij werd opgevolgd door de onnavolgbare mejuffrouw Jacometti. Zij was in onze ogen een eigenaardige, dwingende persoonlijkheid, die opviel door haar krasse uitspraken en verbanden. Haar kapsel was onveranderlijk gehuld in een soort tulband, geknoopt van een sjaal om haar hoofd, gevleugelde opmerkingen van haar waren: een beetje gotiekerig, Perzisch/Oosterse invloeden. Zij bleek een aanhangster zijn van de theorieën van een zekere Strygowski, die in de jaren dertig faam verwierf door het (midden-)oosten aan te wijzen als de bron van de vormentaal van veel kunst en cultuur afscheidsreceptie van enige leraren die met pensioen gaan, vlnr Wim Beuning, mw Jacometti, Jacob Koning en Henk Munnik Grafiek: etsen olv Dirk van Gelder ( ) 21 In 1980 schreef ik voor het eerst een hoofdstuk over de het tekenonderwijs tussen 1920 en 1940 in: Geen dag zonderlijn. Honderd jaar tekenonderwijs in Nederland / redactie Ben Koevoets en Herbert van Rheeden. Haarlem: van Dishoeck overgegaan in Unieboek Bussum, 1980.pp ter gelegenheid van de 100-jarige Nedrlandse Vereniging voor Tekenonderwijs.

23 23 foto uit eind jaren vijftig uit Dirk van Gelder in Veere /Agnes van den Noort-van Gelder. Vlissingen: Den Boer/de Ruyter 2007 Grafiek kregen we pas in 1958 (B-akte). Het viel uiteen in tweeën: theorie en praktijk. Praktijk was etsen en lithograferen. Etsen kregen we van de heer (Dirk) Van Gelder [ ], een uiterst aimabele oudere heer, lithograferen van de heer (Aart) van Dobbenburgh [ ], een nog oudere heer, zij het minder aimabel en ijdel op de eerste etage. Theorie van grafische technieken kregen we aan de hand van het boek van Hooft. Ik herinner mij dat ik een lijnetsje bij Van Gelder heb afgedrukt van een tekening van het Louvre, dat ik de zomer ervoor op trektocht had getekend. Bert van Rheeden, lijnetsje van het Louvre in Parijs 1958 gemaakt en dat de goedkeuring kon wegdragen van Van Gelder (door waterschade verkleurd) Sybren de Graaff ouder dan ik en blijkbaar destijds systematischer heeft veel academiewerk bewaard, dat behalve zijn persoonlijk stempel ook veel over het kunstonderwijs in die tijd zegt. Bij Van Gelder ontstonden zo uit zijn handen de volgende prenten:

24 /59 Syb de Graaff, havengezicht ets olv DvGelder 1958/59 Syb de Graaff, duinlandschap ets olv DvGelder Lithograferen olv Aart van Dobbenburgh ( ) 1960 zelfportret van Aart van Dobbenburgh [litho eigen druk]

25 25 Aart van Dobbenburgh kreeg assistentie van de heer Andrea [dat bleek achteraf de vader van de bekende Haagse schilder en kunstenaar Kees Andrea]. Theorie van de grafiek kregen we van meneer Hooft aan de hand van het boek van Jan Poortenaar, Van Prenten en Platen. De grafische technieken in voorbeelden. Baarn: In den toren (z.j). Praktijklessen kregen we toen gezamenlijk met de klas boven ons, waarin de leerlingen Lies Groeneveld, Reinoud van Lamsweerde [werd een bekend beeldend kunstenaar], Hans Doppenburg, Henk Essenburg en Frans Schniedt. We kenden het werk van Van Dobbenburgh omdat ie destijds een beroemde affiche gemaakt had tegen de oorlog en tegen alcoholisme. We wisten dat WJR[ozendaal] zijn werk kritisch tegemoet trad en het huilerig en sentimenteel vond. Destijds wist ik het niet zo goed, maar herinner me dat ik naar de smaak van Doobenburgh grove litho s maakte. Ik wist destijds nog niet dat ik in 1967 mijn eerste sollicitatie voor de Groningse Academie zou maken met litho s die ik afdrukte op het oude atelier van De Ploeg aan het Hoge der A te Groningen [destijds al een beroemde vereniging van kunstenaars]. Evenmin kon ik toen bevroeden dat in de jaren tachtig, ik elke week met Ton de Kroon, een kunst-vriend uit Haarlem naar het Amsterdams Grafisch Atelier zou reizen om daar litho s te tekenen en af te drukken. Tenslotte kon ik in 1986 zelf een zeer ouderwetse lithopers met onderdruk overnemen van een kunstopleiding die destijds al werd opgeheven. Sedert de jaren 80 heb ik regelmatig portretten gelithografeerd van mijn collega s op het KHI en vrienden ter gelegenheid van een gedenkwaardige gebeurtenis. Uit de academietijd heb ik helaas niets bewaard, in tegenstelling tot Sybren de Graaff, die enkele zeer fraaie litho s uit die tijd heeft bewaard. 1958/59 Syb de Graaff, gelithografeerd portretje van Ika van Diemen de Jel, de vriendin van Syb

26 /59 achterkant huizen, litho door Syb de Graaff 1958/59 portretje Syb de Graaff van klasgenote Mia Hagemeijer Pas veel later zag ik het werk van enkele van onze leraren. Ik zag min of meer toevallig eens tijdens een bezoek aan Amsterdam op de Oudezijds Voorburgwal (ik meen bij galerie Magdalena Sothmann) een tentoonstelling van de graficus en leraar W.J. Rozendaal ( ). Ik weet het niet van mijn klasgenoten, maar ik bewonderde het werk van onze leraren, als we ze te zien kregen. We kwamen niet veel bij Pulchri, dat eigenlijk om de hoek lag, omdat het destijds een besloten

27 27 sociëteit was. Pas na de jaren 90 heeft het een permanente tentoonstellingsruimte gekregen. Letters (dat later typografie is gaan heten) Tussen theorie en praktijk behoorde ook het vak letterschrijven, dat kregen we van de heer Van Trigt, op de eerste etage. We schaften daartoe rondschrijfpennen aan van verschillende breedte, die je kon kopen bij Artificia, een winkel met allerlei teken- en schildersbenodigdheden direct naast de academie aan de Prinsessegracht, die inmiddels naar elders is verhuisd. Voorbeeldschrift van Van Trigt Letterschrijven behelsde het leren schrijven van een zogeheten cursief, een letter die is ontwikkeld in de Italiaanse Renaissance als schuinlopend schrift bij de net ontwikkelde humanistische minuskel (of kleine letter). We leerden de Romeinse kapitaal te schrijven, als oerletter, gebaseerd op cirkel en vierkant. Van Trigt leerde ons verder hoe de minuskel zich ontwikkelde uit de vlug geschreven Romeinse kapitaal, de rustica uit de middeleeuwen. Hij demonstreerde ons hoe de unciaal als het ware een tussenvorm is tussen de kapitaal en de sneller geschreven minuskel. Ten slotte leerde hij ons ook de Italiaanse minuskel te schrijven. Later, toen ik als tekenleraar bij tentoonstellingen teksten moest schrijven, kwamen deze kennis en vaardigheid goed van pas. Ik herinner mij ook dat veel medestudenten van de academie, hun eigen handschrift ombogen of beïnvloed werden door de fraai ogende humanistische cursief.

28 /57 proeve cursief door Syb de Graaff Ik meen dat wij na Van Trigt letterschrijven kregen van Bertram Weihs ( ), de illustrator en geliefde oud-leerling van Rozendaal. Weihs was als émigré naar Nederland gekomen in de jaren 30 en kwam oorspronkelijk uit Oostenrijk. Een licht Duits accent was nog hoorbaar. Er ging een geheel andere wind waaien. Wat wij bij Van Trigt hadden geleerd, werd behoorlijk geherwaardeerd, wat inhield dat Weihs min of meer de vloer aanveegde met de mooischrijverij van Van Trigt en nu de nadruk legde op de bouw en architectuur van de letter, waarbij niet gelet diende te worden op de schoonheid van de lettervorm, daarentegen hoe eerlijk de letter was, geheel in de geest van zijn oud-leraar. Inmiddels zagen wij regelmatig de illustraties van Weihs in de krant en wisten wij dat hij bevriend was met Joan McNeill, een leeftijdgenoot. In deze jaren gaf de OB in Den Haag een vuistdikke geïllustreerde catalogus uit met allerlei prentjes van Weihs en McNeill. omslag van Bertram Weihs in de jaren 50 In 1958 wisten wij dat Weihs ziek was. Rozendaal kon zijn mond niet houden en vertelde dat hij een zware depressie had en opeens de zin van het leven niet meer inzag. Rozendaal vertelde dat hij vellen met een egale sombere kleur vol schilderde. Op een dag verschenen wij in de les bij Rozendaal en deelde hij ons mee dat Weihs zich had verhangen.

29 29 Op zaterdagmorgen kregen we les in decoratief tekenen, dat na 1957 ontwerpen mocht worden genoemd. Eerst kregen we dat van Van Koppenhagen, van huis uit tekenleraar (verbonden met de H9 van Bart Merema, maar dat wist ik toen nog niet). Vlak voor 1957, kregen we dat ook van Rozendaal. In retrospectief waren onze docenten echte alleskunners, van alle markten thuis. Van dat vak herinner ik me alleen dat we een ontwerp dienden te maken voor het jubileumaffiche in Behalve dat ik in de jaren 60 nog in Amsterdam enige uitgevers heb benaderd met omslagontwerpen, die werden afgekeurd, bewaar ik nauwelijks herinneringen aan dat vak. Cees Bolding ( ): olieverf-schilderen en aquarel In dezelfde gang op de begane grond, kregen we in het vierde en vijfde jaar (Bakte), met alleen studenten met een middelbare school, schilderen van (Cees) Bolding. Bolding ( ) was een rijzige man die naast het lokaal een eigen atelier had, waarin hij steady doorwerkte aan een van zijn grote stillevens. Hij bracht ons de eerste beginselen bij van het olieverfschilderen en aquarelleren. Veel later ontdekte ik dat Bolding vóór WOII al naam had gemaakt in Den Haag met intieme, min of meer romantische straatgezichten. Dat gold helemaal voor zijn vriend Rein Drayer ( ), die wel eens voor hem inviel en in de jaren 30 behoorde tot de jongeren die kozen voor de Nieuwe Zakelijkheid, en daarvan had Drayer een nuchtere variant 22. Drayer werd door Bolding wel eens gevraagd hem te vervangen, wat wij geen enkel probleem vonden. Drayer was een aardig mens. Schilderen heb ik van Bolding geleerd, zij het dat ik in de jaren 60 een voorzichtig expressionisme en abstractie uitprobeerde maar dat ik voor portret terugkeerde naar een realisme dat ik nog steeds hanteer. Aquarelleren heb ik eigenlijk pas veel later na de academie geleerd. In de jaren na de academie maakte ik op zijn best waterverftekeningen, maar kon nooit de vrijheid en totale losheid bereiken die wat mij betreft daartoe noodzakelijk is. 22 Nieuwe Haagse School/ Ton Knoester en Roelie Knoester-Penningkhof. Den Haag: Knoester 2002

30 /59 portretje dat Bert van Rheeden schilderde van klasgenote Anneke Hohmann in de beeldenzaal Dit lokaal in de gang op de begane grond, uitkijkend op de Casuarisstraat, werd na 1957 ons hoofdlokaal. Hier kregen we olieverf en aquarel, de hoofdvakken voor B. De aardigste precieze aquarel maakte ik van Mia Hagemeijer. tijdens trektocht in 1958 maakte Bert van Rheeden op 8 augustus deze schoolse aquarel van de kathedraal te Loan

31 /59 portretstudie aquarel door Syb de Graaff olv Cees Bolding Cees Bolding geeft aanwijzingen bij het aquarelleren aan Jouke Wouda in 1958

32 32 tijdens een vakantie in Zeeland schilderde Bert van Rheeden in 1958 dit Zeeuws jongetje [eigenlijk al van de academie af] schilderde Bert van Rheeden in 1960 dit portret van Marijke Duisterhof, de aanstaande van zijn beste vriend Hans Mieras 275 jaar Haagse Academie in 1957

33 33 In 1957 vierde de academie het 275-jarig bestaan ( ). Dat ging gepaard met verschillende feestelijkheden. Jaap Vegter werd ingeschakeld om het een en ander mede te organiseren Jaap Vegter, regelneef bij uitstek gestoken in een operette-officiers uniform, druk regelend bij een happening avant la lettre op het Buitenhof. De werkelijke viering van het jubileum vond plaats in september Wim Bakker en Marian de Jong herinneren zich dat onze derde klas de eerste klas adopteerde en hen heeft opgestookt tot het een en andere: het een leidde tot demonstratieve onzinoptochten langs de Lange Voorhout en Buitenhof, waar de politie uiteindelijk heeft ingegrepen. Er was een tentoonstelling Jonge Vorm geheten, in de expositieruimte van Vroom & Dreesmann aan de Grote Marktstraat, de zogenaamde kampeertent van V&D 24. Ik zat toen net in het derde jaar en herinner me dat ik daar ook ben geweest. Maandag 23 september was er een plechtigheid in de Rolzaal van de Ridderzaal aan het Binnenhof, waarbij de academie het predicaat Koninklijk werd verleend. Eén dag daarna werd op 24 september 1957 de tentoonstelling Levend Kunstonderwijs in het Haagse Gemeentemuseum geopend door Beljon, de directeur van de Haagse Academie 25. Ik herinner me dat hij druk gesticulerend met WJR door de gangen van de academie liep. Nadat ik de academie al verlaten had heb ik later pas begrepen hoe ingrijpend en onverbiddelijk zijn komst voor de academie wel was: WJR bleek één van de zeldzame leraren te zijn, in het gezelschap van Jacometti die voor het handhaven van de Beeldenzalen was. De grote meerderheid stemde in met het ruimte-argument van Beljon, die voorts het gips in de beeldenzaal ook een stoffige negentiende eeuwse bedoening vond. Uit diverse kranten uit 1957 is op te maken dat Paul Schuitema [vóór WOII al geruchtmakend modernistische vormgever in Den Haag, evenknie van Piet Zwart in Rotterdam] met zijn studenten de tentoonstelling heeft beheerst: er is alom sprake van grammatica van het zien, optisch-grammaticale beelding, kleurtheorieën: kortom verschillende eigentijdse echo s uit het op het Bauhaus-geïnspireerde onderwijsmethoden uit de jaren 30. Oude rotten als Paul Schuitema, Paul Citroen en Rozendaal lijken door Beljon naar voren geschoven om het academie-onderwijs te vertegenwoordigen. De NRC meldde oa: aan de verschillende facetten van het kunstonderwijs is aandacht besteed; mode, binnehuisarchitectuur, reclame, typografie, industriële 23 De nationale krant De Waarheid van 23 sept 1957 vermeldde de diverse activiteiten. 24 U it een artikel, De tentoonstellingn Levend Kunstonderwijs geopend in Het Vaderland van 24 sept Levend kunstonderwijs in Gemeentemuseum in Haagsch Dagblad van

34 34 vormgeving enz. Verrassend is het effect van een zaaltje dat geheel gewijd is aan wat men noemt: ruimtelijke werking. Met behulp van gekleurde en geraffineerd belichte vlakken, blokken en kubussen is een ruimte geschapen, die men om versregel van v.d. Graft te variëren zichzelf staat te bedoelen 26. Op afbeeldingen is te zien hoe de portretstudies/koptekeningen uit de klas van Paul Citroen werden getoond, een beeldhouwerswerkplaats olv van Dirk Bus [ ], waarvan we in de derde klas ook les kregen in portretboetseren. In die tijd begon ik s avonds ook aan de handenarbeid-opleiding, waarbij ik les kreeg van Bram Roth [ ]. Ik herinner me dat ik een deeltentamen boetseren deed aan de Amsterdamse Academie, aan de Quellinusstraat en dat ik daartoe logeerde bij mijn oudere zus in Amsterdam. Van hem leerde ik de beginselen van een gipsvorm te maken van een geboetseerde beeldje. Dirk Bus [ ] in de jaren 50 met een van zijn beelden Ik herinner mij behalve het ontwerpen voor een affiche voor het jubileum, dat me destijds niet veel zei in de lessen van Rozendaal, vooral de plechtigheid in de rolzaal van het Haagse Binnenhof. Ik was één van de talloze onderknuppeltjes die minimale bezigheden hadden, mensen naar hun stoel geleiden enz. MOA kreeg een hoeklokaal toegewezen op de eerste verdieping met een hoog bovenlicht. Daar hebben wij met gekleurd papier een mooie compositie neergelegd. Het van oorsprong stillevenlokaal (waarin oa Henk Munnik lesgaf) onderging een metamorfose. Het werd door ons wit gesausd en er werd een soort dierentuin van gemaakt met dieren voornamelijk vogels van papier. Het lokaal werd ingericht als een café met stoelen en parasols (zie foto). 26 Levend kunstonderwijs in Gemeentemuseum in Den Haag. NRC

35 35 Leerlingen die toevallig bij elkaar zaten in het feestlokaal (achter-rechterhoeklokaal op de 1e verdieping) ten tijde van het jubileum van de academie in 1957, v.l.n.r. Jan Verburg, Ab Nayé, Bert van Rheeden, Hubert Herberghs en Go de Kroon. Wat weten jonge mensen, deelgenoot aan de geschiedenis van de eigen tijd? Excursies Wim Beuning was dol op excursies, die hij meestal voorbereidde met Hooft, de docent lijntekenen. Zoals een excursie in het 4e jaar (voorjaar 1958 of 59) naar de Loire. In Tours bezochten we de mooie kathedraal, waar we verzeilden in een oefenconcert van Jeanne Demessieux ( ), een wereldberoemd organiste in die dagen. Dit soort gebeurtenissen kleuren je herinneringen.

36 aquarel van Bert vr in zijschip van Kathedraal van Tours Afgezien van de aquarel die ik van het interieur maakte, bewaar ik hele goede herinneringen aan deze excursie. Op de terugweg kwamen we langs Parijs, om onderweg nog een klein en zeer oud heel vroeg-romaans (9de eeuws?) kerkje in St Germiny-des-Prés te bezoeken, met nog vensters van albast. We hebben ook kastelen bezocht, in ieder geval Blois, Chenonceaux en Chinon en maakten in het landschap tekeningen van Loches dat op de heuvels lag. Ik heb daar nog een pentekening van bewaard. Er gingen ook leerlingen van een lager jaar mee, om de bus vol te maken. Tegen het hek in Chartres 1959, Bert van Rheeden, Liesbeth Heesters en Anneke Hohmann. Vooraan Jan van Kempen en Liesbeth Casteijn uit een lagere klas.

37 37 moe ergens in Frankrijk in 1959 op een terrasje in de regen met vlnr Jouke Wouda, Liesbeth Heesters, Joni van der Wildt, Bert van Rheeden en Jan van den Burg op de rug gezien 1958/59 Bert van Rheeden, pentekening, Chinon met correcties op vergeeld papier Na de MOA in 1957 kregen we in MOB ook anatomie. Volgens Sybren de Graaff was de reguliere leraar Baak! Ik heb er heel weinig herinneringen aan, behalve een gastles van Vogelpoel en Beuning, waarvan de laatste losjes de schouderbladen tekende op het bord, alsof hij dat elke dag deed. De klas keek verbluft toe hoe prachtig dun getekend het was, bijna geschaatst i.p.v. geschetst op het bord, fragiel, maar precies, net zoals hijzelf was.

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier.

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier. juni 2014 Volgens de Gestalltpsycholoog Kurt Koffka zien we de dingen niet zoals ze zijn, maar zoals wij zijn. En wij zijn niet alle dagen dezelfde. Belangrijk om hiervan alle dagen bewust te zijn. We

Nadere informatie

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig Boek over Henk Fortuin: oud-student in de jaren dertig eigenzinnig kunstenaar in Maassluis Eind november 2007 verscheen een boek over kunstenaar Henk Fortuin (1916-2007), die in de jaren dertig studeerde

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter. 2 0 1 0-2 0 1 4 atelier: e-mail: website: Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924 willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.nl 2014 Willebrord de Winter

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Charley Toorop (1891-1955) kwam uit een echte kunstenaarsfamilie. Haar vader was de beroemde Jan Toorop en ook haar zonen bleken zeer creatief: één zoon werd documentairemaker, de andere

Nadere informatie

Voorlopige inventaris van het. Fotoarchief van de voorgangers van de Gerrit Rietveld Academie 1878-1967

Voorlopige inventaris van het. Fotoarchief van de voorgangers van de Gerrit Rietveld Academie 1878-1967 Archiefnummer 0393 Voorlopige inventaris van het Fotoarchief van de voorgangers van de Gerrit Rietveld Academie 1878-1967 1. Fotoarchief Kunst-Nijverheid-Teekenschool "Quellinus" (1879-1923) 2. Fotoarchief

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8 Behorend bij de tentoonstelling Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN 23 november 2012-19 mei 2013 Inhoudsopgave 1. Tijdelijke tentoonstelling Anton Heyboer De Haarlemse

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Hoe je met je ipad razendsnel je eigen stijl ontdekt. Met GRATIS test.

Hoe je met je ipad razendsnel je eigen stijl ontdekt. Met GRATIS test. Hoe je met je ipad razendsnel je eigen stijl ontdekt. Met GRATIS test. 1 Hoe het bij mij begon Ik tekende en schilderde altijd al graag. Thuis, bij mijn oma en op school, met dikke kleurpotloden. Op alle

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool)

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

een schilder-achtige en creatieve vakantie 30 juni - 7 juli 2012 o.l.v. Lieve Cornette in de Morvan

een schilder-achtige en creatieve vakantie 30 juni - 7 juli 2012 o.l.v. Lieve Cornette in de Morvan een schilder-achtige en creatieve vakantie 30 juni - 7 juli 2012 o.l.v. Lieve Cornette in de Morvan Tekenen en schilderen in materiaal en techniek naar keuze: Tijdens deze cursus kan er gewerkt worden

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Cursusaanbod en workshops 2012-2013

Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Marc Kuyper Hans van der Pas Atelier: Wateringweg 155 email : art@marckuyper.com en hvdp@telfort.nl 2031EG Haarlem telefoon 06-11204994 (inspreken) Volop gratis parkeergelegenheid

Nadere informatie

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998)

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Inventaris van het archief van VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Tiny de Boer / Ramses van Bragt Den Haag 2001 / 2007 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid Opening van zondag 19 april 2009 Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid De opening Hans Siegmund oud-docent van de exposanten begon de openingstoespraak met te zeggen dat hij wel eerst wat glaasjes

Nadere informatie

Jan Neven speelt Bach en een eigen improvisatie n.a.v. zijn schilderij De bevrijding

Jan Neven speelt Bach en een eigen improvisatie n.a.v. zijn schilderij De bevrijding Dit is de eerste nieuwsbrief van KORF die maandelijks uit gaat komen. We hopen, dat de interesse voor elkaar en het werk erdoor gestimuleerd wordt. MELD JE AAN VOOR EEN INTERVIEW VOOR DE VOLGENDE NIEUWSBRIEF:

Nadere informatie

Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6.

Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6. Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6. Inhoud: Voor de docent Pagina 2 - Museum in de klas - Bezoek aan de drukwerkplaats - De leskist Voorbereiding met de klas

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

werkboek tekenaar & dichter dubbeltalent 8.05-9.09 2012 Cobra Museum voor Moderne Kunst

werkboek tekenaar & dichter dubbeltalent 8.05-9.09 2012 Cobra Museum voor Moderne Kunst tekenaar & dichter werkboek dubbeltalent 8.05-9.09 2012 Cobra Museum voor Moderne Kunst Tekenen en dichten; dat doe je allebei met je hand. Het maakt niet uit hoe je het doet, je kunt zelf kiezen: je doet

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

Huis van Piet Mondriaan

Huis van Piet Mondriaan Huis van Piet Mondriaan Trade 2016/2017 Gemeentemuseum Den Haag Huis van Piet Mondriaan Trade 2016/2017 Entreeprijzen FIT + groepen Î Toegangsprijs: Û10,50 p.p. Î Reguliere verkoop: Û13,50 p.p. Î Uw tourguide

Nadere informatie

Catalogus tentoonstelling Junglegroep

Catalogus tentoonstelling Junglegroep Catalogus tentoonstelling Junglegroep Rembrandt van Rijn (zelfportret) Wereldberoemd om de Nachtwacht. Schilderde veel portretten. Dit ben ik op mijn zelfportret: Aan alle bezoekers van deze tentoonstelling:

Nadere informatie

Jeanette aan de Stegge. Schilderen met emoties

Jeanette aan de Stegge. Schilderen met emoties Jeanette aan de Stegge Schilderen met emoties 2 Jeanette aan de Stegge is als schilderes voornamelijk bekend vanwege haar treffende portretten. Ze heeft als bijna geen ander de gave om de persoonlijkheden

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is.

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is. TULPENGEKTE Je leraar of lerares heeft je een tulpenbol laten zien. Zo n bol stop je in de herfst in de grond, en in de lente groeit er een tulp uit. Niets bijzonders zou je zeggen. Maar vierhonderd jaar

Nadere informatie

De vloer van het atelier is in 2013 grondig geschuurd en gelakt.

De vloer van het atelier is in 2013 grondig geschuurd en gelakt. Jaarverslag 2013 Atelier Marline Fritzius In 2013 is er ook op donderdag een groep gestart waardoor we op alle dagen open zijn. Er schilderen of boetseren nu wekelijks ongeveer 36 mensen met afasie in

Nadere informatie

Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6.

Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6. Druk met Kunst Lesbrief ter voorbereiding op het project Druk met Kunst, groep 6. Inhoud: Voor de docent Pagina 2 - Het project druk met kunst - Voorbereiding met de klas - De leskist Museum in de klas

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Nieuwsbrief. STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam

Nieuwsbrief. STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam 1 Nieuwsbrief STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam Voorzitter: Secretariaat: E. Rotteveel Mansveld-van Oven Groenhoevelaan 41a tel.: 023-5210035 2343 BR Oegstgeest bankrekening

Nadere informatie

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt Bijgewerkt: 20 oktober 2008 Zoek: ga. Begin: Nieuws Amstelveen Geschiedenis Foto's Gebeurtenissen Monumenten Partnersteden Straten Kerken Exposities Links Sponsoren Over de site Javier Gómez en Arian Winterink

Nadere informatie

Catalogus Marco Grunbauer (1963, Amsterdam)

Catalogus Marco Grunbauer (1963, Amsterdam) Catalogus 2010 Marco Grunbauer (1963, Amsterdam) Inhoudsopgave Catalogus 2010...1 Inhoudsopgave...2 Inleiding...3 Jeugd...4 Opleidingen...5 Schilderijen...6 Adresgegevens...20 2 Inleiding Voor u ligt de

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat

C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat Met dit schrijven van 27 oktober 1942 werd ik (geboren in 1925) aangenomen bij de Belastingdienst en werkte daar voordat

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING 5 juni t/m 29 juni 2016 Het Raadhuis Markt 1 Veghel Deze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door het Veghels Kunstenaars Collectief 1 FREAKY TOYS FREAKY TOYS

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman Design Psychology Opdracht 3 - Stijl en tijdperk Joyce Karreman 0793350 Stijl en tijdperk - Onderzoek Kunstenaar: Roy Lichtenstein Stijl: Pop-art Biografie Roy Lichtenstein is een Amerikaanse Pop-art kunstenaar.

Nadere informatie

Tekenen in de Tweede fase

Tekenen in de Tweede fase Tekenen in de Tweede fase Wat kun je verwachten? Wat kun je verwachten? Lessen per week: Havo 4 / 5 2 uur praktijk en 1 uur theorie (KG/KB) Vwo 4 2 uur (de verdeling praktijk / theorie wisselt door het

Nadere informatie

Inventaris van het archief van HAAGSE AQUARELLISTEN Marcia Zaaijer / Lidy Visser

Inventaris van het archief van HAAGSE AQUARELLISTEN Marcia Zaaijer / Lidy Visser Inventaris van het archief van HAAGSE AQUARELLISTEN 1955-1995 Marcia Zaaijer / Lidy Visser Den Haag 1995 / 2005 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris 4 2.1. Schenking 1964, 1995 2.2. Aanvulling 2005 4 3.

Nadere informatie

Mactanestempels als verzamelgebied (6) Jos M.A.G. Stroom.

Mactanestempels als verzamelgebied (6) Jos M.A.G. Stroom. Mactanestempels als verzamelgebied (6) Jos M.A.G. Stroom. Ik ga u dit keer uitnodigen om eens door een andere bril naar machinestempels te kijken. Deze aflevering is gebaseerd op het werk van Otto Koene,

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

IV Rood en zwart. I Dag mijnheer Vanriet. Kies drie andere kleuren voor het schilderij van Jos Leonard en kijk, het wordt een heel ander kunstwerk.

IV Rood en zwart. I Dag mijnheer Vanriet. Kies drie andere kleuren voor het schilderij van Jos Leonard en kijk, het wordt een heel ander kunstwerk. Reeds als kleine jongen kwam beeldend kunstenaar Jan Vanriet naar het museum. Het jongetje op het schilderij van Erasmus Quellinus en Jan Fijt heeft hij nog nagetekend toen hij twaalf was. Later bewonderde

Nadere informatie

Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug'

Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug' Nummer Toegang: NL-HaRKD-0160 Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug' Tiny de Boer, Ramses van Bragt, 2001 / 2007 RKD (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie) (c) 2000

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij De beslissing De winter daarvoor was de beslissing gevallen. We zaten met een glas wijn bij mijn ouders in de woonkamer en vertelden over Kreta, en ook dat we van plan waren naar Zuid- Duitsland te verhuizen.

Nadere informatie

Lesbrief Schilderen bij onderdeel Restaurateur-Decorateur

Lesbrief Schilderen bij onderdeel Restaurateur-Decorateur Lesbrief Schilderen bij onderdeel Restaurateur-Decorateur Enkele kunstlessen die je kunt uitproberen Verbonden hartjes 1. wit tekenpapier A5 formaat 2. stukje karton 3. oliepastel 4. kleurpotlood 5. waterverf

Nadere informatie

Mevr. Habets-Abrahams

Mevr. Habets-Abrahams NIEUWSBRIEF Nr.24-4 e JAARGANG uitgave nr.6 van 2015 opmaak: oktober 2015 info@heemkunde-margraten.nl www.heemkunde-margraten.nl Verenigingslokaal: Rijksweg 68 Margraten (naast feestzaal het Kroontje en

Nadere informatie

Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs

Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs Museum de Fundatie Sinds juni 2005 vormt het Paleis aan de Blijmarkt in Zwolle met Kasteel het Nijenhuis in Heino samen Museum de Fundatie.

Nadere informatie

Beelddenker. Wim Peters

Beelddenker. Wim Peters Portfolio Wim Peters Wim Peters Beelddenker Door middel van meerdere kunstvormen heeft Wim Peters zijn wereld gecreëerd. Een wereld waarin hij de onherroepelijke chaos in zijn hoofd tracht te ordenen.

Nadere informatie

Het Centraal Schriftelijk Examen (CSE) bestaat geheel uit de toetsing van het deelvak Kunst algemeen.

Het Centraal Schriftelijk Examen (CSE) bestaat geheel uit de toetsing van het deelvak Kunst algemeen. PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING Vak: Kunst Beeldende vormgeving Inleiding In het vak Kunst Beeldende vormgeving vergroot de leerling zijn of haar beeldende vermogens. Daartoe bekwaamd hij/zij zich

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

GAAT ER OP UIT. Balder

GAAT ER OP UIT. Balder Balder GAAT ER OP UIT H et was die ene nacht van het jaar dat de tijd stil lijkt te staan voor het merendeel van de mensen, maar voor EEN persoon ging die nog altijd veel te snel. Er was nooit genoeg tijd

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

Archief Elisabeth Jessurun Lobo

Archief Elisabeth Jessurun Lobo Nummer Toegang: NL-HaRKD-0656 Archief Elisabeth Jessurun Lobo Ramses van Bragt, 2008 RKD (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie) 2008 This finding aid is written in Dutch. 2 Jessurun Lobo NL-HaRKD-0656

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN

NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN Nr.18, september 2013 BERICHT VAN DE ADMINISTRATIE PATIËNTENKRING Het bankrekeningnummer voor het overmaken van uw ledenbijdrage is: 38 32 533 ten name van Patiëntenkring

Nadere informatie

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met Rozen bij de thee Het was een van die warme lenteochtenden. Ik gaf de planten op mijn balkonnetje water, terwijl ik ondertussen van het zonnetje genoot. Ik vond het geweldig om de planten zo weelderig

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 De workshops worden gegeven door Wim de Goede (kunstenaar) en zijn ontwikkeld ism Hetty Kienhuis (docente). Alle workshops worden in overleg met

Nadere informatie

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug.

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug. 1950 Het huilende beeld De zon schijnt met hete stralen op het kleine dorpje. Niets beweegt in de hitte van de middag. De geiten en koeien slapen in de schaduw. De blaadjes hangen stil aan de bomen. Geen

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

ROBIN HOOD EN ZIJN VROLIJKE VRIENDEN

ROBIN HOOD EN ZIJN VROLIJKE VRIENDEN ROBIN HOOD EN ZIJN VROLIJKE VRIENDEN ond het einde van de twaalfde eeuw regeerde de goede koning Richard Leeuwenhart over Engeland. Toen hij koning werd, was de schatkist leeg en waren de knagers arm en

Nadere informatie

8. De waarheid achter de waarheid.

8. De waarheid achter de waarheid. 8. De waarheid achter de waarheid. Ik zou graag de dingen die ik persoonlijk heb mogen meemaken van de daken willen schreeuwen, maar soms heb ik de indruk dat anderen daar nauwelijks geloof (willen) aan

Nadere informatie

dtl nobel Sjoerd H. de Roos / Andrea Fuchs en Fred Smeijers

dtl nobel Sjoerd H. de Roos / Andrea Fuchs en Fred Smeijers dtl nobel Sjoerd H. de Roos / Andrea Fuchs en Fred Smeijers Alhoewel het gebruik van schreefloze lettertypen door velen als kenmerkend voor moderne vormgeving wordt beschouwd, werden in de klassieke oudheid

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie