Tien Eeuwen Eyiandt Flielandt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tien Eeuwen Eyiandt Flielandt"

Transcriptie

1 Tien Eeuwen Eyiandt Flielandt Orgaan van de Cultuurhistorische Vereniging Eyiandt Flielandt Gasten schllderen Vlieland Klein famllledrama Velllg Inkomen In het Vile Bakker, Heerlnga en Dwinger Naar Vlieland De schletbaan Vlieland NIeuwJaarswens /fc'w Zrj: 4 (i*r t/:nii>t>rnii ttjt t;/ft.in m>iri;i\ i/»ivre% /V-; in//;./.vibmv/-)/. /»if/>i.v.si;v?. r.\ txamu Mir/Knmxrut: /\:it»imr.\ti. t\j<4.r.i.\l-yth'a lurxi-mum Arn< mv.t:l\ titnrr z\mm\nt \in»rmin >.../. /.. I 4uimn _v 'ih 19e jaargang, nr. 4, decennber 2009

2 Uitgave van de Culiuur Historische "Eylandt Flielandt" Negentiende jaargang, nummer 4 December 2009 Het blad verschijnt 3x per jaar, exclusief een jaarlijks Vereniging themanummer Lidmaatschap 12,= per jaar; buiten Vlieland 14,= per jaar Bankrekening nr.: Correspondentie Telefoon : adres: H.F. Vugts Lutinelaan 33, 8899 BD Vlieland Bestuurssamenstelling: Dagelijks bestuur: T.A. Renier-Willems voorzitter Dorpsstraat 69, 8899 AD Vlieland A. Bruin-Kommerij secretaris Postweg 1, 8899 BZ Vlieland H. dewit penningmeester Dorpsstraat 130, 8899 AN Vlieland Overige bestuursleden: D. van der Veen H.F. Vugts Redactie: J.E. Bakker H.F. Vugts Commissies: Gasten schilderen Vlieland/Vlielander Tj. Bijtelaar-te Velde Amateurs Het auteurrsrecht/copyright van de inhoud van dit blad berust uitsluitend bij de Cultuur HistorischeVereniging "Eylandt Flielandt" te Vlieland. Wanneer artikelen de naam van een auteur dragen, berust het auteursrecht bij de auteur

3 Inhoudsopgave decembemummer 2009 pagina Tentoonstelling "Gasten schilderen Vlieland" 2 Een klein familie drama 4 Veilig inkomen in het Vlie 5 Bakker, Heeringa en Dwinger. Drie fotografen 11 op Vlieland tussen 1900 en 1920 Naar Vlieland 26 De schietbaan Vlieland (II) 32 Nieuwjaarswens 40 1

4 Tentoonstelling "Gasten schilderen Vlieland" Traditie getrouw wordt ook dit jaar weer de tweejaarlijkse tentoonstelling "Gasten schilderen Vlieland" georganiseerd door de Cultuur Historische Vereniging "Eylandt Flielandt" en wel van medio november 2009 tot medio maart 2010 in het museum Tromp's Huys. ledereen kan aan deze tentoonstelling deelnemen. U mag maximaal twee werkstukken inleveren en om de tentoonstelling te verlevendigen mogen ook andere kunstuitingen (beelden etc.) van beperkte omvang ingezonden worden. Alle werken worden te koop aangeboden. Van het verkochte werk draagt de deelnemer een bijdrage af aan het museum. De werkstukken dienen uiterlijk een week voor de tentoonstelling in het museum Tromp's Huys aanwezig te zijn. Bij het inleveren krijgt u ook een bruikleenovereenkomst. Ook nu weer zal het bezoekende publiek door middel van het inleveren van een stembiljet worden gevraagd de beste inzending te kiezen. De winnaar of winnares zal met een oorkonde en bijpassend geschenk worden vereerd. De eerste prijs van , 'Havenhoofd', geschilderd door J. Visser 2

5 Deelnemers tentoonstelling "Gasten schilderen Vlieland" Beek, H.H. Zicht op het dorp Linnen 02 Beek, H.H. Kanwtjes Olieverf op Paneel 03 Boot Maja Vlielandse huisjes Acryl/mixed media 04 Boot Maja Zonsondergang aan de Wadkant Acryl/mixed media 05 Cuijpers Anja Om de west Olieverf op dock 06 Cuijpers Anja Wad'n zicht Olieverf op dock 07 Frederiksen Jean Hethuisje "Voorbij" Aquarel 08 Frederiksen Jean Van binnenuit gezien Aquarel 09 Groot-Blauw W. de Kapmeeuw herinneringen Olieverf 10 Groot-Blauw W. de Drie oude dametjes Olieverf 11 Huisman H.J. Noordstrand Linnen 12 Huisman H.J. Vrijheid Linnen 13 Kuiper-Verkuil Zon op het dijkje Aquarel 14 Kuiper-Verkuil IJsbaan Fantasie Aquarel 15 Laan Anneke In de polder Olieverf op doek 16 Lieshout-Wortel Elly v. Slufter bij de Kroon's Polders Acrylverf op Karton 17 Meyer-Bekel Gisela Vuurtoren Watercolor 18 Meyer-Bekel Gisela Het Gemeentehuis Watercolor 19 Nijenhuis Jan Aankomst Olieverf 20Nijenhuis Jan 'n dagje uit (of langer) Acrylaatverf 21 Peperkamp Silvester Dorpsstraat Oost-Vlieland Herfst Olie op hout 22 Peperkamp Silvester Weg langs het wad Olie op hout 23 Samplonius G.S. Noordwesthoek/Kaap Bol Olieverf op board 24 Samplonius G.S. Reddinghuisje Olieverf op board 25 Terpstra J. De Punt Acryl op Linnen 26 Terpstra J. Eindeloos strand Acryl op paneel 27 Tijssen Maria De IJsbaan Olieverf op doek 28 Tijssen Maria Schelpenvisser Olieverf op doek 29 Visser J Vlieland vanaf de Noordzee Acryl op linnen 30 Visser J. Uit Vlielands familie album Acryl op linnen 31 Waardenburg Marjol. Trouwen op Vlieland Acryl 32 Waardenburg Marjol. Zwanger op Vlieland Acryl 33 Wijngaarden T. van Fietspad naar het Wad Olieverf op paneel 34 Wijngaarden T. van Oude man aan het strand Olieverf op paneel 3

6 Een klein familiedrama door Hans Vugts In de familie Kroon op Vlieland speelde zich in de jaren twintig een klein drama af. Hieibij volgen drie berichtjes in de Leeuwarder Courant van respectievelijk 12,15 en 29 april Met dank aan het digitale archief van de LC. Geheiin van da zm. To«n Zalerdastnorgon heer Kroon, schrijfl men ons van Vlieland. zijn zoon wilde w<>kkpn, omdat deze nanr llarliniren zou. om oor <1<; militio gekcurd te wordrin. beinerklc hij. dat h jonccn nirl aanwezie was. Ilcl be<l was onbe- -bpon. Na 's dvonds 11 unr moet h»j door ean rnnm de wonina hcbben verlaten. - Bij vcrder onieraoek Week een klein zeilbnoljo uit de barer verdwenon. Van een nabijlibbendc visschcrssfhuit onlbrorkt htt komr'af- Vermoed wor*!*- dri *\f jonc*' Kroon in den uacht met z n znubor.tjr Ac. fpis nn.jr HarliiiRen hcpri willen ondcrrifmon. \h\ U daar intufst-b'-n niel atngekomcn Tot op hedao hceft men n6cu van bem zp" noch van ziin vaarlui«j«miiis»l»or gavonden. OjMpVriBQ TtROOht, Sinfh yrijdtg j.l worit op Vlieland vennibt L J. Kroon, o«d 18 jaar, lang flink persoon, bruin baar. oog»n buuv, KMvd vol sel*st< gekleed in geslreept* broek en blauw j-i^je met twee rijen )um»- pen. K; is in <iep natihi vwj Yrijdag op Zaterdag vertrokkan in kleii «ei!bi>9lje, Eerst verd ver. ond(ekl, «kt hem een cntjt'luk zou lijn overkomen,*than«wondt bieraan niot meer gedacht. Volgens geruehlan is hij met h<>t bootje bij Makkuro Bangekomen. door een boer aldnu van kousea en achoeisel vooruen en is daama verier gegaan. De ouders venm>eked aafthouding of inlichtingnit welke iot opaporing kunnen leiden. ~ BiadaUik oarondmi. De ]U-jangn LuHs«n Jaji Kroon, afkoin>lii! iiit een net geun, di* in den nacht van 4> oi> lo.\pr-l Bonder bckenda redenen hcl ouderlijkc huis op hel ciiand VUolond hoeft verlatcu. cisforen door den chef-veldwachter %an Dijlt te Koudum oiider een Juwji hooi wegseiiaald. Dez«jonfienian verkeert in ocn over^pannen toeatand. Voigens zijn uitiatinsen hecft hij in den nochl van 9 op 10 April j.l. om ongcvcer 2 uut hot ciiand mel een bootje verlulen en i* toen fgedrcvcu naar do Frir^chc kusl. akaar hij den volftenden dag (esen den midduj; tn Cumwcnl aniaadrdc. Ten MoUe is hij in de liooimiji terecfat Sekomen, waar liij thana jrsvonden is *n waarin hij ;15 dagen en nachlen heeh d.y»rs!cbrachl. Aan Kroim te zien. d&t liij den katsten ti>d weime ol gcen eten heeft geliaii en veel onttoertncen h««ft dooretaan.. Na tnt^wonnen geneeskundig advi«s is hjj voorioopig in het algemeen armbuis ter verpleging opgenonicn. De tturgemeeater hoeft de lamilie. die al dicn tiid in gnaote ongerustheid ho«ft vericeerd. telegrafisch met een en ander in kennis E<eateld.

7 Veilig inkomen in het Vlie Dankzij de navigatiekaart van Thomas Lolkes Poo en uitgeverij "In de Gekroonde Lootsman" door Bert de Boer Inleiding Door de verraderlijke zeestromingen en verschuivende zandbanken was het bevaren van de Vliestroom tussen Terschelling en Vlieland niet zonder gevaren. Dit zeegat vormde eeuwenlang een belangrijke verbinding voor de scheepvaart tussen de Noordzee en de havensteden aan de Zuiderzee. Door middel van beloodsing, betonning en het gebruik van zeekaarten met navigatieaanwijzingen werden de risico's beperkt en kon een ervaren stuurman zonder grote problemen het zeegat passeren. Dit artikel gaat over een zeekaart uit 1780 opgesteld door de Vlielander koopvaardijkapitein Thomas Lolkes Poo waarop hij zijn jarenlange ervaringen voor het veilig binnenvaren van de Vliestroom heeft vastgelegd. De kaart is uitgegeven door Gerard Hulst van Keulen, eigenaar van de toentertijd internationaal befaamde Amsterdamse uitgeverij van zeeatlassen en verkoper van nautische navigatie-instrumenten 'In de Gekroonde Lootsman'. In 1786 wordt door hem een verbeterde en geactualiseerde versie van de kaart uitgebracht. Het vakmanschap van zowel Thomas Lolkes Poo als van Gerard Hulst van Keulen blijkt uit hun achtergrond welke hieronder is toegelicht. Daama volgt een afbeelding van de zeekaart uit 1780 met een toelichting, gevolgd door een detail van de kaart uit 1786 met toelichting. Koopvaardijkapitein Thomas Lolkes Poo Koopvaardijkapitein Thomas Lolkes Poo is geboren in 1715 in het dorp West-Vlieland als zoon van Lolke Jans, van beroep kaagschipper, en diens tweede vrouw Teuntje Thomas. Lolke Jans overlijdt kort voor of in Dat jaar vertrekt zijn weduwe Teimtje Thomas met de nog thuiswonende kinderen naar het dorp Oost-Vlieland. Zij koopt daar het huis op het huidige adres Dorpsstraat 166. In 1730 verkoopt zij het kaagschip van haar overleden echtgenoot. Teuntje blijft eigenares van het huis tot 5

8 ca Van 1742 tot zijn overlijden in 1790 is haar zoon Thomas Lolkes Poo eigenaar. Het vertrek van West-Vlieland staat niet los van het steeds verder verdwijnen van het dorp in de Noordzee. In 1735 zouden de laatste resten door het water zijn verzwolgen. De visserij en de zeevaart waren door de eeuwen heen de belangrijkste bronnen van bestaan op Vlieland. De jongens gingen meestal rond hun veertiende voor het eerst naar zee als scheepsjongen. Zo ook Thomas Lolkes en zijn jongere broer IJsbrand Lolkes. Beiden groeiden via matroos en stuurman uit tot grootschipper. Beiden namen op volwassen leeftijd de achtemaam Poo aan, evenals hun kinderen. Voor dit verhaal vervolgen wij met Thomas. Thomas trouwt, 24 jaar oud, op 3 januari 1739 te Oost-Vlieland met Antje Jans. Haar afkomst is nog in onderzoek. Thomas is bij zijn huwelijk waarschijnlijk al stuurman. In die tijd was het bereiken van deze stap in de maritieme loopbaan vaak het moment om te trouwen. Thomas en Antje krijgen tussen 1740 en 1755 vijf kinderen geboren in Oost-Vlieland. Thomas is vanaf ca grootschipper alias koopvaardijkapitein op de 'westerse vaart', vanaf het Kanaal langs de Franse, Spaanse en Portugese kust tot aan de Straat van Gibraltar. Ook vaart hij naar bestemmingen in Noord-Europa. In de Deense Sonttolregisters wordt hij vermeld tussen 1748 en 1753, en is daarmee een van de laatste Vlielander schippers met de Oostzee als bestemming. Hij beeindigt zijn maritieme loopbaan waarschijnlijk rond 1775 na meer dan 35 jaar gevaren te hebben. Hij is dan zo'n 60 jaar oud. In 1783 wordt hij vermeld als burgemeester en in 1788 als presiderend burgemeester van Vlieland. Thomas Lolkes Poo overlijdt in 1790 te Oost-Vlieland. Antje Jans was al eerder overleden. Thomas maakt zijn reizen van en naar Nederland veelal met als thuishaven Amsterdam. Hij is hier dan ook vaak. Bij zijn afwezigheid op Vlieland treedt zijn vrouw Antje Jans op als zijn gemachtigde. Zoals in 1765, als Antje een huis koopt aan de 'Lage Zijde' van de Groote straat (nu Dorpsstraat) in Oost-Vlieland voor haar dochter Teuntje Thomas. Teuntje trouwt het jaar daarop met Cornells Douwes de Boer. 6

9 Gerard Hulst van Keulen Thomas Lolkes Poo maakt in Amsterdam kermis met Gerard Hulst van Keulen, achterkleinzoon van Johannes van Keulen, oprichter van de internationaal befaamde uitgeverij van zeeatlassen en zeemansgidsen 'In de Gekroonde Lootsman' gevestigd in Amsterdam in het huis in de Nieuwebrugsteeg op de hoek met de huidige Prins Hendrikkade..Johannes van Keulen kreeg in 1680 van de Staten van Holland en Westfriesland octrooi voor het drukken van de kaartboeken en beschrijvingen van vaarroutes die de stuurman nodig had voor veilige navigatie. Vanaf 1681 verscheen bij deze uitgeverij de 'Nieuwe Groote Lightende ZeeFakkel'. Deze vijfdelige uitgave was een van de meest succesvolle zeeatlassen uit de 17''^ en IS''" eeuw. Van de atlas werden tot het einde van de achttiende eeuw vele edities en vertalingen uitgegeven. De atlas bevatte kaarten van de Noordzee, Zuiderzee, de kusten van Noord-Europa, de eerder genoemde 'westerse vaart'. Midden en Noord- (ikdlu'kr Till \M.S1K1<1).\.V1 «^ Amerika en de vaart op West-Afrika IOANN}:S VAN KVXW.EK en Brazihe. ik!kt Zr.r. k MM-r iijnvorth n.s tji i m iuhk:f:\ Achterkleinzoon Gerard Hulst van tji:um.ivtk\ t\ r.i.vu: AstMtmis m. cn\wisxk m f..v rxxajtm M try/jtv ir/«tm- /\sr/ti»r\tf: /s.\f:khxsm'k Keulen ( ) heeft zich met irj,.i,m:!m lit.- Mauu^ l.ixm- chm- trnli%miir\iki nriin.v m ^ tst^h-'hmtlr LMiunati de laatste edities van de atlas bezig- Titelblad van het eerste deel van de gehouden. Zijn weduwe heeft zijn 'Nieuwe groote Lightende ZeeFakkel over werk voortgezet. Noord- en Oostzee en Noorwegen', ca De uitgeverij heeft meer dan twee l^^^ eeuwen bestaan en sloot uiteindelijk bron: Nederlands Scheepvaartmuseum ^ QQ,-,, Amsterdam m 1885 haar deuren. 1

10 Zeekaart voor het invaren van het Vlie uit 1780 Thomas Lolkes Poo verwerkte zijn jarenlange ervaring voor het veilig binnenzeilen van de VHestroom in de hieronder afgebeelde zeekaart uit In de vaargeulen 'Vlielandsche Gat' oftewel 'Holle Poort' en 'Stortemelk' zijn witte en zwarte tonnen afgebeeld. De voor een juiste navigatie belangrijke herkenningspunten als kapen, vuurbakens en molens op Terschelling en Vlieland zijn duidelijk te zien. Deze herkenningspunten zijn getekend vanuit het perspectief van een schip bij het binnenlopen vanaf de Noordzee en daarmee niet op hun juiste topografische positie afgebeeld. De kerk en de huizen van het dorp Oost-Vlieland zijn westelijk van hun juiste positie afgebeeld. Vermoedelijk om verwarring te voorkomen met de eerder genoemde herkenningspunten. I'ASCAART It Hi* -< Jfibiwat.\*i>«r«w BAIT H«l.t,ll PrtO»T «W *tj5»«w \ ^. ^ L - I,, i. Pascaart Behelzende't Inkomen van't VLIELANDSE GAT uit bran: Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam 8

11 Linksboven zijn de titel en de makers van de kaart vermeld, rechtsboven is een gedetailleerde aanwijzing voor de schippers om veilig vanuit de Noordzee binnen te varen. De beide teksten zijn hieronder in de oorspronkelijke schrijfwijze opgenomen. Tekst linksboven: PASCAART Behelzende 't Inkomen van 't VLIELANDSCHE GAT, of de Zoge noemde HOLLE POORT, benejfens een Bericht om gemelde Gat op de veiligste wijze Aantedoen en Inte zeilen. Opgesteld door Cap tein THOMAS POO. Te AMSTERDAM By G. HULST van KEULEN, Boek en Zeekaart Verkoper aan den Hoek van de Nieuwebrug ANNO 1780 Tekst rechtsboven: Bericht, om zonder gevaar, de Holle Poort Intezeilen. Uit den Westen komende, loopt men op 9 vadem water bij 't Eiland Vlieland langs, tot men de Molen op Vlieland juist midden tussen de beide Kapen heeft, Dan is men bij de buitenste Ton welke op 9 vadem water ligt; Op der Schelling heeft men ook merken van deeze Ton, welke de volgende zijn: men houd de Groote Kaap op Der Schelling een Handspaak langte, benoorden de Molen op gemelde Eiland; Van deeze buitenste Ton, tot de laatste Ton in't Gat, is de Coers, met een voorvloed Z.O. ten O. dog met half vloed O.Z.O. van deeze laatste Ton in 't Gat, kan men verder binnen zeilen met een Z.O. en Z.O ten O. Coers, naar dat de Stroom loopt, met deeze Coers loopt men zo verre tot men 't Baken van Karremelkshoek aan Stuurboord heeft; Zeilt dan verder Zuiden aan tot op de Reede daar men ankeren kan. Men dient Zorgvuldig op het lopen van de Stroomen te letten dewijl de voorvloed die Stortemelk in loopt, dwars af na der Schelling vald, en de Eb ter Contrarij; Uitdienhoojde moet men bij een weste wind en voorvloed, van 7 Baken op Karremelkshoek naar de Reede, wel Z.Z. W. aanzeilen. De witte Tonnen laat men alle aan Stuurboord en de Swarte Tonnen aan Bakboord 9

12 Zeekaart voor het invaren van het Vlie uit 1786 (detail) Op deze zeekaart zijn de voor navigatie belangrijke herkenningspunten op Terschelling en Vlieland op aparte deelkaartjes vastgelegd en de omgeving meer realistisch weergegeven. Op de detailkaart van Vlieland is rechts in blauw een nieuw geplaatst kaapje aangegeven. Op de detailkaart van Terschelling is in rood de vuurtoren Brandaris als herkenningspunt aangegeven. De molen als herkenningspunt is vervallen. Detailkaarten uit 1786 tekst boven: Dus vertoond zich Vlieland, bij't Inkoomen van de Hollepoort, tekst onder: Dus vertoond zich der Schelling, bij't Inkoomen van de Hollepoort bron: Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam Bronnen: Archief Bert de Boer Archief gemeente Vlieland De Hoge Zijde, Bewoningsgeschiedenis van de noordzijde van de Dorpsstraat van het dorp Oost Vlieland, auteur Ben Stenekes, Leeuwarden 2005 Koninklijke Bibliotheek: website het Geheugen van Nederland Nationaal Archief: website Sonttolregisters 10

13 Bakker, Heeringa en Dwinger. Drie fotografen op Vlieland tussen 1900 en door Mark Goslinga Inleiding Fotografen hidden zich tot rond 1900 hoofdzakelijk bezig met portretfotografie.' De klant kwam naar de fotograaf toe en liet zich in een 'fotografisch atelier' op de gevoelige plaat vereeuwigen. Het portret was meestal een kleine foto, geplakt op karton met daarop de naam en het adres van de fotograaf gedrukt, gewoonlijk 'carte de visite' genoemd. Sommige fotografen gingen ook de provincie en zelfs het hele land rond, om portretten te maken tijdens jaarmarkten en kermissen, bij mensen thuis, of op scholen. Enkelen kregen af en toe een bijzondere opdracht, zoals het fotograferen van bedrijven en hun producten. Fotografie van stad, dorp en platteland kwam voor 1900 nog weinig voor. AUeen in de grotere steden maakten fotografen wel zogenaamde stereofoto's en kabinetfoto's.' Vanaf 1900 werd in snel tempo het verschijnsel prentbrief- of ansichtkaart populair en dit gaf een belangrijke impuls aan het werk van veel fotografen. De fotografie van steden en dorpen bloeide als nooit te voren. Zelfs van de allerkleinste gehuchten werden ansichtkaarten in omloop gebracht. Niet zelden betekende dit, dat er voor de allereerste keer een fotograaf in een dorp langs kwam. Op de oudste kaarten is dit ook vaak te zien: inwoners poseren op straat, nieuwsgierig en hopend om ook op de plaat vereeuwigd te worden. Hoewel Vlieland rond 1900 niet de toeristische drukte kende van badplaatsen aan de Hollandse kust, had het eiland toen al wel de belofte een aantrekkelijk verblijfsoord te worden. De eerste stappen waren al gezet; in 1895 werd de NV 'Zeebad Vlieland' opgericht met als doel de exploitatie van een badpaviljoen aan het Noordzeestrand.^ Eind 1905 volgde de vereniging 'Vlielands Belang', die zich breed in wilde zetten voor de "bevordering van het vreemdelingenverkeer"." Veel bezoek van deze vreemdelingen, op het eiland meestal 'badgasten' genaamd, betekende dat er meer vraag was naar ansichtkaarten dan in een regulier dorp. De 11

14 eerste kaarten van Vlieland verschenen vlak voor 1900 op de markt en daama namen de aantallen snel toe.'* Drie fotografen Afgezien van enkele getekende voorstellingen was direct vanaf het begin de fotografie de basis voor de ansichtkaartenmarkt.* Op Vlieland was rond 1900 geen fotograaf gevestigd, dus er moesten fotografen van elders komen.' Van de meeste kaarten uit de periode van omstreeks 1900 tot 1920 is de fotograaf niet bekend. Soms staat er helemaal niets vermeld op de kaart, vaak alleen de uitgever. Er waren al vroeg uitgevers actief die van ver weg kwamen, zoals La Riviere & Voorhoeve uit Zwolle, De Bussy uit Amsterdam en Weenenk & Snel uit Haarlem. Anderen kwamen van lets dichterbij, zoals M. Hamstra uit Harlingen, Wed. J. van Gelder uit Leeuwarden en J.L. van Gorcum uit Arum. Maar ook op het eiland zelf zagen verschillende mensen, vaak winkeliers, brood in het uitbrengen van kaarten. Op de oudste kaarten treffen we de namen aan van W. Sieben, T. Rijkeboer, J. Wels en F. Dekker, vervolgens A. en C. Cupido, J.A. Stobbe, W. Bruin, C. Bruin, H. Smit, I. Visser en W. Kaale. De genoemde NV 'Zeebad Vlieland' behoorde tot de vroegste uitgevers van kaarten. Al in het jaarverslag over 1899 staat vermeld dat de verkoop van ansichtkaarten "eene winst van f 25,-" had opgeleverd.* Op de vergadering van 26 maart 1900 besloot het bestuur om "500 oude en 1000 nieuwe ansichtkaarten te bestellen".'' Naast een aantrekkelijke inkomstenbron betekende de uitgave van kaarten ook direct reclame voor het eiland. In de hier besproken vroege periode komen we drie namen van fotografen tegen op ansichtkaarten, te weten W.L. Bakker Lz., W.J. Heeringa en J. Dwinger. In dit artikel richten we onze blik op deze drie marmen. Wie waren zij, waar kwamen ze vandaan, wanneer kwamen zij op Vlieland, wat fotografeerden zij hier en hoe paste hun Vlielandse werk birmen hun algehele werk? W.L. Bakker Lz., Texel Het is moeilijk te zeggen, wie van de drie fotografen als eerste op het eiland kwam. Het zal Bakker of Heeringa zijn geweest, want van beide bestaan kaarten van 1905 of eerder. Deze datering is gebaseerd op een lan- 12

15 delijke wijziging in de indeling van de ansichtkaart. In 1905 werd namelijk in de nieuwe Postwet bepaald, dat er op de achterzijde van de kaart aan de linkerzijde ruimte was voor een boodschap en dat de rechterzijde gebruikt kon worden voor het adres. Voor 1905 mocht op de achterkant alleen het adres geschreven worden. De meeste uitgevers zorgden toen voor een witte strook onder of naast de foto op de voorzijde, zodat er daar ruimte was voor een boodschap. De kaarten van Bakker, voorzien van de opdruk 'Foto W.L. Bakker Lz, Texel', hebben alien zo'n witte strook. Willem Lourens Lourenszoon Bakker werd rond 1847 geboren op Texel. Hij was de zoon van schipper Lourens Willems Bakker en Fijtje Boon. Op 19 juni 1873 trouwde hij op Texel met Antje Plaatsman (geb. Texel ca. 1847). Volgens de huwelijksakte was Willem op dat moment al fotograaf van beroep.'" Op latere leeftijd was hij in het postwezen actief, want volgens de huwelijksakte van zijn zoon Lourens Bakker van 18 mei 1916 stond hij toen geregistreerd als 'brievengaarder'. Rond 1905 adverteerde hij nog als fotograaf, dus hij is in ieder geval ruim twintig jaar als fotograaf actief geweest. Er is me echter niet veel van zijn werk bekend." Op 14 augustus 1927 overleed Bakker te Oostereind. De oude vuurtoren op een foto van W.L Bakker 13 collect ie: M. Goslinga

16 Op Vlieland maakte hij tussen 1900 en 1905 een aantal foto's. Er zijn me tot dusver vijf ansichtkaarten bekend met zijn naam erop. Ze dragen alle vijf een nummer, te weten 120, 121, 124, 125 en 126. Dit doet vermoeden dat er meer zijn geweest; in ieder geval de nummers 122 en 123. Nummer 120 is een fraaie plaat van de oude stenen vuurtoren, met rechts daarvan de bijbehorende woning.'^ Bij nummer 121 bevinden we ons aan de ingang van het dorp, bij het 'Post en Telegraafkantoor'.''' Ook bij de andere bekende kaarten blijven we in het dorp: nummer 124 toont de Dorpsstraat met het hotel van Eeuwe Meijer, nummer 126 geeft een close-up van 'Bad Hotel Meijer' en 125 is een mooie opname van de kerk met op de voorgrond het kerkhof, nog compleet met een oude walviskaak als grafzerk.''' Begraafplaats en kerk. Foto van W.L Bakker collectie: T. Beek-van Wijngaarden Van de meeste van deze kaarten zijn ook uitgaven bekend van Wed. J. van Gelder uit Leeuwarden." Op deze kaarten, eveneens uitgegeven voor 1906, staat de naam van Bakker niet genoemd, evenmin als de nummering van Bakker. Het gaat om de nummers 120, 121, 125 en 126 uit de serie van Bakker.'* Andersom zijn me ook twee kaarten bekend, uitgegeven door Van Gelder, waarvan ik geen exemplaren ken met de opdruk van Bakker. Maar aangezien Van Gelder met Vlielandse kaarten alleen 14

17 voor 1906 actief was, zijn deze twee foto's met redelijke zekerheid ook aan Bakker toe te schrijven. Het gaat op twee opnames van de Dorpsstraat, waarvan we op een een wagen met twee paarden zien en rechts daarvan twee dames, en op de ander een grote groep kinderen, prominent in bee I d. T e z a m e n kennen we dan zeven foto's van Bakker en mogelijk maakte hij er nog enkele meer. Op alle genoemde kaarten staan de bomen vol in blad, dus Bakker kwam in de zomer naar Vlieland. Bakker maakte ook op zijn geboorte-eiland Texel al vroeg ansichtkaarten.'* Friesland behoorde vermoedelijk niet tot zijn werkterrein, want in de collectie prentbriefkaarten van Tresoar komen we wel honderden vroege kaarten tegen van ene S. Bakker Jz. uit Koog-Zaandijk (Noord-HoUand), maar geen enkele van onze Willem Lourens Bakker." Bakker was vermoedelijk vooral portretfotograaf. Rond 1900 pikte hij zijn graantje mee van de snel groeiende markt voor ansichtkaarten, maar beperkte zich mogelijk tot Texel en Vlieland. Kaarten van Vlieland van na 1905 van zijn hand zijn me niet bekend en waarschijnlijk was hij hier slechts een maal om foto's te maken. Zijn zoon Laurens zette het bedrijf voort, maakte Texelse kaarten en ook een enkele Vlielandse.^" W.J. Heeringa, Dokkum Zoals hierboven genoemd, moet Heeringa ook al vroeg op Vlieland zijn geweest, uitgerust met een grote camera, statief en glasplaten. Een aantal van zijn kaarten dateert van voor 1906, maar hij kwam vaker naar het eiland. Willem Jacob Heeringa werd op 3 januari 1875 geboren in Dokkum.^' Zijn ouders waren Gosewinus Heeringa en lefke Bakkers. Op 2 augustus 1900 trouwde hij in Dokkum met Grietje Bakker. Vlak voor 1900 begon hij samen met zijn broer Klaas Sybrandus (geb ) een fotografisch atelier aan de Hoogstraat 22 in Dokkum. Zij bleven hier tot in 1917 en vertrokken toen naar Enschede om daar hun bedrijf voort te zetten." Willem Jacob overleed te Enschede op 19 januari Zijn broer overleed datzelfde jaar. Er zijn meerdere cartes de visite en kabinetfoto's uit de periode van circa bekend, waarop gedrukt staat: 'W. en K. Heeringa, Dokkum'.Bij Tresoar bevindt zich ook een vijftal foto's van de Rinsmastate te Driesum uit 1899 van beide broers. 15

18 evenals een opname van een pastorie te Dokkum van rond Op de hier besproken kaarten van Vlieland komt Klaas Heeringa echter niet voor; er staat telkens gedrukt 'W.J. Heeringa'. Willem Heeringa gaf de Vlielandse kaarten niet zelf uit. Op alle kaarten met zijn naam staat vermeld dat de Vlielander F. Dekker de uitgever was. Een drietal kaarten van Heeringa dateert met zekerheid van 1905 of eerder, gebaseerd op de eerder genoemde Postwet van Het gaat om twee panorama's van het dorp en om een opname 'Aanlegplaats Stoomboot'. Op laatstgenoemde zien we de aangemeerde stoomboot 'Vlieland', die in 1905 en 1906 op het eiland voer.^'' De foto zal dus in 1905 gemaakt zijn. Een van de panorama's is een gezicht op de westzijde van het dorp.^^ Het is de enige kaart die ik ken die niet uitgegeven is door Dekker, maar door De Bussy uit Amsterdam. De kaart draagt niet de naam van Heeringa, maar de foto is dezelfde als op een na 1905 door Dekker uitgegeven kaart.^^ Het tweede panorama toont het kerkhof en - boven de bomen uitstekend nog net zichtbaar - kerk en armenhuis." De- VTTeland Dorpsgeilchl Oostelnde Een van de vele panoramafoto's van W.J. Heeringa collectie: M Goslinga zelfde kaart werd na 1905 nogmaals uitgegeven, nu zonder de witte strook onder de foto.^^ Heeringa maakte meer panorama's van en rond het dorp. De foto's zijn niet allemaal even gemakkelijk te dateren. Een 16

19 aantal van deze kaarten draagt poststempels uit 1907 en 1908 en de foto's kurmen dus na de invoering van de Postwet van 1905 gemaakt zijn, maar in theorie ook daarvoor, zoals bij de hierboven besproken twee panorama's. We kennen een 'Dorpsgezicht. Oosteinde', 'Dorpsgezicht met Herv. Kerk', 'Dorpsgezicht. Westeinde', 'Gezicht op Bokkendal' en 'Gezicht Vlieland op het Dorp' (gezien vanaf het wad).^' Een zesde panorama ('Dorpgezicht Vlieland') draagt een poststempel uit 1911, maar de foto lijkt te behoren tot de oudere reeks.^" Heeringa begaf zich ook in het dorp; op een kaart verstuurd in 1907 zien we het westeinde van de Dorpsstraat, met midden op straat een klein hondje, rechts daarvan twee marmen en weer rechts daarvan twee vrouwen in een deuropening.^' Twee andere kaarten tonen een onderwerp dat we bij Bakker niet zagen: het badpaviljoen. De ene is ook een panorama te noemen: op de voorgrond duinen en linksboven in beeld het paviljoen met rechts daarvan het muziekkapelletje.^^ Op de andere kaart (met opschrift juli 1908) zien we het houten bouwwerk van dichtbij met een zestal personen op de veranda." Heeringa maakte ook een opname van het toen nog erg kale duinlandschap tussen dorp en strand: een kaart met opdruk 'Duingezicht met Paviljoenweg'.^'*

20 Bij een aantal kaarten helpt de afbeelding van de vuurtoren bij de datering. In het voorjaar van 1909 werd de oude stenen vuurtoren vervangen door de metalen toren die er nu nog steeds staat. Op twee kaarten van Heeringa zien we de nieuwe toren: 'Duingezicht met Vuurtoren Vlieland' en 'Gezicht in de duinen Vlieland'. Hieruit blijkt dus tevens, dat Heeringa minimaal twee keer op Vlieland is geweest, en zoals we hierboven noemden, mogelijk drie keer. Tezamen ken ik tot dusver vijftien foto's van zijn hand. Opvallend is het grote aantal panorama's en dat er slechts een opname van de Dorpsstraat tussen zit. Mogelijk bevinden zich in andere collecties meer van laatstgenoemde foto's. Willem Jacob Heeringa maakte in de periode van omstreeks 1900 tot 1915 in meerdere plaatsen in Friesland foto's, die vervolgens als ansichtkaarten op de markt kwamen. Vaak staat hij zelf als uitgever vermeld, soms een ander. In de collectie van Tresoar komen we zijn woonplaats Dokkum tegen en daamaast vooral kleinere plaatsen in de directe omgeving daarvan. Naast Vlieland bezocht hij tevens Ameland en Schiermonnikoog om foto's te maken. Op deze beide eilanden was hij waarschijnlijk voor het eerst rond dezelfde tijd als op Vlieland, want er zijn meerdere ansichtkaarten bewaard van voor 1906.^^ De goede verkoopmogelijkheid van kaarten op de Waddeneilanden was de boottocht meer dan waard. J. Dwinger, Leeuwarden Dwinger kwam vermoedelijk als laatste van de drie hier besproken fotografen op Vlieland. Er zijn me geen kaarten bekend die uitgegeven zijn voor de Postwet van 1905 en het oudste aangetroffen poststempel is van april Hij ging wel het langste door met Vlieland bezoeken; zo bestaat er een grote serie kaarten die in 1928 of 1929 op de markt verscheen.^* Dit meer recente werk van Dwinger laten we hier echter buiten beschouwing; we beperken ons tot de periode van omstreeks 1900 tot Joseph Dwinger werd geboren in Groningen op 8 oktober 1877." Zijn ouders waren koopman Simon Dwinger (Leeuwarden ca Groningen 1907) en Hanne Joseph Cohen (Groningen ca Groningen 1907). Joseph trouwde op 5 September 1903 in Leeuwarden met Kaatje Cohen (geb. Leeuwarden ). Het stel kreeg vier kinde- 18

21 ren. Dwinger begon rond 1903 met een fotoatelier in Leeuwarden aan de Sacramentsstraat Ml6 en zat een aantal jaren later met een winkel erbij aan de Grachtswal U9.^* Hij is in en vanuit Leeuwarden bijna veertig jaar actief geweest als fotograaf, tot in Omdat hij joods was, werden hij en zijn gezin door de Duitse bezetter toen op transport naar het oosten gezet. Joseph Dwinger en Kaatje Cohen werden beide in Auschwitz vergast op 26 oktober Ook hun zoon Simon (geb ) kwam om. De drie andere kinderen hebben de oorlog wel overleefd.^' Zoals gezegd ken ik geen kaarten van Dwinger waarbij op de achterzijde alleen het adres geschreven mocht worden. Zijn oudste kaarten hebben echter nog wel een strookje wit aan de voorzijde, met daarop in rode inkt gedrukt een onderwerpsaanduiding of 'groet uit' en 'Uitgave J. Dwinger, Photograaf, Leeuwarden'. Bomen op deze foto's zijn kaal en de oudste poststempels zijn van voorjaar 1908, dus vermoedelijk kwam Dwinger in de winter van 1907 op 1908 voor het eerst naar Vlieland. J. Dwinger maakte veel foto's in de Dorpsstraat collectie: D. Venema Kaarten uit deze vroegste serie zijn: 'Post en Telegraafkantoor' (met een aantal kinderen op straat), het begin van de Dorpsstraat met prominent in beeld een straatlantaam en verder een zevental personen (waaronder enkele van de kinderen van eerstgenoemde kaart), 'Badhotel E. Meijer' en 19

22 'School en Gemeentehuis' (met wederom enkele zelfde kinderen).'"' Mogelijk behorend tot deze serie, mogelijk lets later gemaakt zijn twee kaarten waarbij dezelfde ouderwetse spelling 'photograaf is gebruikt, maar waarbij een witte strook ontbreekt: een opname van de Dorpsstraat waarbij zestien mensen poseren (eveneens kale bomen) en een plaat 'Motorboot "Vlieland"' met het bootje dat vanaf 1907 de veerdienst vanaf Harlingen verzorgde/' Een tweede serie maakte Dwinger vermoedelijk enkele jaren later, in 1910 of Ditmaal kwam hij in de zomer langs. Deze kaarten hebben een veel smaller strookje wit aan de voorzijde, vvederom met opdruk in rode inkt, maar nu is de moderne spelling gebruikt: 'Uitgave J. Dwinger, Fotograaf, Leeuwarden'. Uit deze reeks zijn me bekend: twee gezichten op de Dorpsstraat waarvan een met links in beeld een man en een vrouw en de ander bij het gemeentehuis met zeven poserende mensen (op beide foto's de bomen vol in blad), een opname 'Lichttoren Vlieland' en 'Aanlegsteiger Vlieland'.''^ Op laatstgenoemde zien we de stoomboot 'Minister Kraus' liggen. Voorts nog twee opnamen met een onderwerp dat bij Bakker en Heeringa ontbreekt: mensen op het strand. Beide foto's zijn op dezelfde dag genomen, want we kunnen een aantal mensen twee keer zien. De ene opname is vermoedelijk vanaf de duinen genomen en toont een overzicht van strand, zee en meerdere mensen, deels zittend op het zand, deels in hoge rieten strandstoelen.''-' De andere plaat is een close-up van een groepje mensen in en bij de strandstoelen.'*'' Voor een derde serie foto's kwam Dwinger opnieuw in de winter naar Vlieland. Op de betreffende kaarten (er zijn me twee bekend) is geen witte strook op de voorzijde meer aanwezig en nu staat op de achterzijde links tegen de kant in zwarte inkt 'Uitgave J. Dwinger, Fotograaf, Leeuwarden'. De bestudeerde kaarten dragen poststempels uit 1914, dus mogelijk zijn de foto's in de winter van 1913 op 1914 gemaakt. Het gaat om een opname 'Tromp's Huis' met gezicht door de Dorpsstraat (zonder mensen) en 'Hotel Meijer'."*' Op laatstgenoemde poseren zeven mensen voor de camera. Een vierde te onderscheiden serie moet gemaakt zijn rond 1919, want het oudste aangetroffen poststempel dateert van De kaarten kenmerken zich door de gebruikte bruine inkt voor de opdruk aan zowel de voor- als de achterzijde. De naam van Dwinger staat nu in de verticale streep tussen boodschap- en adresgedeelte. Uit deze serie zijn me vier 20

23 kaarten bekend. Ze zijn opnieuw in de zomer genomen, want alle zichtbare bomen staan vol in blad. Twee kaarten vallen op door de prominent in beeld poserende mensen. Beide zijn in de Dorpsstraat genomen. Op de ene zien we links de winkel van 'brood-banketbakker C. Smit' met een man en een vrouw en midden op straat een groepje van zes jonge meisjes.''* De andere toont vier dames, maar nog meer op de voorgrond een groep van zeven jonge mannen in (scheepvaart-?) uniform."^ Ook de andere twee bekende kaarten uit deze serie zijn in de Dorpsstraat genomen en tonen poserende mensen, zij het nu iets minder beeldvuuend. Bij de ene zijn we aan het begin van de straat: 'postkantoor', waarbij zes militairen (waarvan drie matrozen) in de lens kijken, en bij de andere bij 'Pension Zorgwijk', met eveneens militairen: twee van dezelfde mannen als bij het postkantoor.''^ Beginnend badtoerisme. Foto van J. Dwinger collectie: D. Venema Tot slot noemen we hier nog een kaart, verzonden in 1923, waarvoor de foto misschien tijdens hetzelfde verblijf rond 1919 is gemaakt, maar die qua verschijningsvorm afwijkt: een opname 'Badhotel Vlieland' met zeker 25 mensen in beeld.'*' De kaart heeft een witte rand aan alle zijden van de foto; iets dat bij de andere hier besproken kaarten niet voorkomt. Tezamen ken ik zo negentien foto's van Dwinger, die hij verspreid over 21

24 minimaal vier bezoeken aan Vlieland heeft gemaakt. Ongetwijfeld bevinden zich in andere collecties nog meer kaarten van zijn hand. Joseph Dwinger was een actief fotograaf. Hij was als schoolfotograaf bekend in geheel Friesland.'" Bij Tresoar worden diverse klassenfoto's bewaard, maar ook gewone portretten en andere groepsfoto's, zoals van een meisjeszangkoor uit Stiens en uitgedoste gezelschappen tijdens een optocht in Witmarsum in Dwinger heeft ook voor een aantal bedrijven foto's gemaakt. In de collectie van Tresoar bevinden zich onder meer foto's uit de jaren twintig van de Bond van Cooperatieve Zuivelfabrieken en de Lijempf fabrieken. Voor schoolfoto's en andere opdrachten ging Dwinger dus de provincie door; dit geldt zeer zeker % ook voor de productie van ansichtkaarten. Alleen al in de collectie van Tresoar bevinden zich ansichtkaarten van maar liefst zo'n zeventig verschillende steden, dorpen en gehuch- ten, daterend van omstreeks 1905 tot Joseph Dwinger en Kaatje Cohen Uit deze kaarten blijkt, dat de actieradius van Dwinger veel groter was dan die van Heeringa. Dwinger ging de gehele provincie door en bezocht vooral dorpen. Grotere plaatsen, zoals Harlingen, Franeker, Sneek, Heerenveen, Drachten en Dokkum sloeg hij over, wellicht omdat daar te veel concurrentie was. Ook van zijn woonplaats Leeuwarden maakte hij niet veel kaarten. Wat betreft de Waddeneilanden kwam Dwinger ook op Terschelling en Ameland, vermoedelijk ook rond 1907 voor het eerst. Net als op Vlieland kwam Dwinger op veel plaatsen meerdere malen. Samenvatting In de periode dat ansichtkaarten opkwamen en snel aan populariteit wonnen, ondemamen drie fotografen de reis naar Vlieland. Bakker was de oudste van de drie en mogelijk de eerste die het eiland bezocht, hoogstwaarschijnlijk over de kortste route, over het ondiepe water vanaf Texel. Hij maakte niet meer dan een stuk of tien platen op Vlieland, ergens tussen 1900 en 1905, gaf deze in eigen beheer uit en verkocht ze tevens aan de uitgever Wed. J. van Gelder uit Leeuwarden. Nadien kwam hij niet 22

25 weer op het eiland om foto's voor kaarten te maken. Heeringa uit Dokkum was ook al voor 1906 op het eiland en kwam er vaker. Een deel van zijn foto's verkocht hij aanvankelijk aan De Bussy uit Amsterdam, maar hij werkte hoofdzakelijk samen met de Vlielander F. Dekker. Heeringa had samen met zijn broer een atelier in Dokkum en in die omgeving maakte hij meer foto's voor ansichtkaarten. Ook kwam hij op Ameland en Schiermonnikoog. Dwinger uit Leeuwarden was de meest actieve van de drie. In de besproken periode bezocht hij Vlieland minimaal vier keer en gaf de kaarten in eigen beheer uit. Naast portretfotografie en schoolfotografie waren de dorpsgezichten voor ansichtkaarten een belangrijke inkomstenbron voor Dwinger; hij bezocht daarvoor talloze plaatsen in geheel Friesland. De foto's van de drie vormen een belangrijke bron voor de geschiedenis van Vlieland. Ze maakten alien opnamen van het dorp en legden zo een kleine gemeenschap vast, die nog amper beinvloed was door het toerisme. De eerste aanzetten tot dat toerisme werden door Heeringa en Dwinger gefotografeerd: het badpaviljoen en mensen op het strand. Bakker maakte een beperkt maar divers aantal opnamen. De foto's van Heeringa kenmerken zich door het grote aantal panorama's. Bij Dwinger valt op dat er vaak veel mensen op de foto staan. Het is goed mogelijk dat een of meerdere van de drie heren tijdens hun bezoek aan Vlieland ook portretfoto's of klassenfoto's hebben gemaakt. In die tijd moesten Vlielanders daarvoor anders naar de vaste wal. Onderzoek naar particuliere collecties kan hier wellicht nog eens uitsluitsel over geven." Verder onderzoek kan mogelijk ook informatie verschaffen over de fotografen achter andere ansichtkaarten, zoals de vele mooie platen die T. Rijkeboer uitgaf. Bronnen 1- Mark Goslinga (Sneek 1970) komt al sinds zijn geboorte jaarlijks op Vlieland. Hij is historicus en werkzaam als conservator foto- en filmarchief bij het Drents Archief te Assen. Bij dit artikel speciale dank aan fotografiehistoricus Steven Wachlin (Utrecht) voor een aantal biografische gegevens. 2- Een stereofoto bestaat uit twee bijna dezelfde kleine foto's, naast elkaar geplakt op karton, en die bekeken door een speciale kijker een driedimensionaal effect gaf De kabinetfoto was het grote broertje van de carte de visite. 3- Zie H. Stolk, 'Zeebad Vlieland'. Het begin van het toerisme op Vlieland (Benningsbroek 2005). 4- J. Houter, 100 jaar gastvrij Vlieland (Harlingen 2006)

26 5- Voor dit artikei is gebruik gemaakt van drie particuliere coiiecties kaarten, te weten van de auteur zelf, Groningen (coll. MG), mevrouw T. Beek-van Wijngaarden, Gorredijk (coll. TvW) en de heer D. Venema, Ureterp (coll. DV). Voorts van de collectie van Tresoar zoals ontsloten op en van de kaarten gepubliceerd in: J. Houter, Vlieland toen... (Baam 1977), J. Houter, Vlieland in oude ansichtkaarten (Zaitbommel 1991) en Stolk, 'Zeebad Vlieland' (2005). 6- Op enkele van de oudste kaarten komen tekeningen voor van J.T. Bakker, evenals schilderijen van de bekende Vlielandse schilderes Betzy Akersloot-Berg. 7- De eerste fotograaf die wat langer op Vlieland verbleef, was vermoedelijk Lolke Hessel Hommema ( ) uit Franeker. Vanaf het begin van de jaren '30 was hij in de zomerperiode met een tentje op het eiland om badgasten te fotograferen. Tevens maakte hij toen al foto's voor ansichtkaarten. Na de oorlog nam zijn dochter Ellie het bedrijf over in de vorm van een winkel op Vlieland. Met dank aan mevr. Suus Soolsma- De Nijs, tel. gesproken d.d Stolk (2005) Ibidem, Noord-Hollands Archief (NHA); gegevens via NB: In sept waren hier alleen huwelijksakten voor Texel te vinden en dus (nog?) geen geboorte- en overlijdensakten. Overlijdensdatum via Wachlin In de via internet ontsloten coiiecties van Friesland en Noord-Holland in sept geen treffers. In de database van cartes de visite 'Leiden 19th-century Portrait Database of Dutch Cartes de Visite ' (LCPD; webadres: /) wel genoemd en vermelding twee verschillende logo's bekend, maar geen exemplaren in de online-collectie aanwezig. Mededeling Wachlin d.d : in zijn collectie inmiddels een carte de visite aanwezig. 12- Coll. TvW, poststempel (ps) en coll. MG, ps I Coll DV, ps Nr. 124 gepubliceerd in: Stolk (2005) 47; nr. 126 in coll. DV, geen ps; nr. 125 in coll. TvW, ps Opmerkelijk is dat de kaarten uitgegeven door Bakker zelf van betere beeldkwaliteit zijn dan de kaarten van Van Gelder. 16- Nr. 120 volgens Stolk (2005) 87; nr. 121 in coll. MG, ps ; nr. 125 en 126 in coll DV, beide geen ps. 17- Coll. DV, geen ps; resp. aangetroffen op verkoopwebsite in 2008 (kopie lage resolutie in coll. MG) 18- Op internet (te koop op d.d ) aangetroffen: kaart nr. 156 van Oudeschild van voor Dit betrof Simon Bakker Jz ( ), aanvankelijk fotograaf, later drukker. Met dank aan Wachlin. 20- Vlielandse kaart: opschrift 'Postvervoer van Texel naar Vlieland. "Postvlet met Postkar" op de Vliehors' van kort na 1920 (coll. TvW; geen ps). Kaarten Texel: zie beeldbank NHA. 21- Tresoar; gegevens via Overlijdensdata en gegevens over eventuele kinderen van de beide broers zijn via niet te vinden. 22- Vertrekjaar 1917 en overlijdensdata via Wachlin. 24

27 23- Drie stulcs in de coll. D.P. Huijsmans, twee in de coll. Wachlin en i6n in de coll. Prentenkabinet Leiden; alle zes toegankelijk via LCPD. Mededeling Wachlin d.d : zijn collectie inmiddels uitgebreid tot zes cartes de visite en drie kabinetfoto's. 24- Aangetroffen op verkoopwebsite in 2008 (kopie lage resolutie in coll. MG). 25- Coll. DV, ps ; opdruk: 'gezicht van uit het duin achter den noordkant van het dorp'. 26- Coll. MG, ps ; opdruk: 'Vlieland. Gezicht op het Dorp'. 27- Coll. DV, ps ; opdruk: 'Vlieland'. 28- Coll. TvW, ps ; opdruk: 'Vlieland Gezicht op het Dorp'. 29- Resp. coll. MG, ps , , , en cou. TvW, ps Coll. MG,ps Coll. DV, ps ; opdruk: 'Vlieland. Dorpstraat. Westeinde'. 32- Coll. MG, geen ps; opdruk: 'Strand met Paviljoen Vlieland'. 33- Coll. MG, geen ps; opdruk: 'Paviljoen, Vlieland' en daarachter geschreven: "Strand Noordzee Juli '08". 34- Coll. MG, ps onleesbaar. 35- Enkele met poststempel In de bestudeerde collecties tezamen 23 kaarten; met poststempels van 1928 t/m 1933 en als typerend kenmerk een witte rand aan alle zijden van de foto en bijna allemaal uitgeven door Vlielander J. Wels. 37- Groninger Archieven en Tresoar; gegevens via Aangevuld met gegevens van W. Dolk, Leeuwarden gephotographeerd (Leeuwarden 1975) noemt alleen de Grachtswal. Aanvulling via Wachlin, afkomstig uit Adresboek Leeuwarden Toevoeging van een bezoeker aan website wwwjoodsmonument.nl. 40- Resp. coll. MG, ps , (opdruk: 'Groet uit Vlieland'), niet verz., coll. DV, ps Resp. coll DV, ps (opdruk 'Groet uit Vlieland') en gepubliceerd in Stolk (2005) 83 en Houter (2006) Resp. coll DV, ps ; coll. MG, ps ; coll DV, niet verz. en coll. Tresoar, AN357, niet verz.? 43- Coll. DV, niet verz., opschrifl: "25-28 mei 1912". 44- Coll. Tresoar, AN326, niet verz.? 45- Resp. Coll. TvW, ps en Coll. MG, ps Coll. MG, ps 1920; opdruk: 'Groet uit Vlieland'. 47- Coll. DV, ps ; opdruk: 'Groet uit Vlieland'. 48- Resp. coll. DV, niet verz. en coll. MG, wel verz. maar postzegel verwijderd. 49- Coll. MG, ps S. de Jong, Joods leven in de Friese hoofdstad Voltooid verleden tijd (Leeuwarden 1970) Alle informatie is welkom op 25

28 NAAR VLIELAND (Ingezonden) door Hans Vugts In de Leeuwarder Courant van 11 augustus 1900 stond een ingezonden artikel van een onbekende schrijver ("Nomen Nescio"). Het moet wel haast een Vlielander zijn, misschien zelfs de burgemeester, zoals uit de tekst valt op te maken. Het verhaal is door ons voorzien van een paar foto's. Er zullen, geachte Redactie, waarschijnlijk zal vele lezers van uw blad zijn die een korter of langer bezoek aan ons eiland gebracht hebben. Voor hen zij dit schrijven eene herinnering aan genoegeljjke dagen. Maar op een grooter dee I uwer abonnenten zal het onbekend maakt onbemind" nog wel van toepassing wezen. Kan u ons ter wille zijn door aan deze schets een plaatsje te gunnen, dan zal u ons ten zeerste verplichten Mag ik u uitnoodigen, lezer, in gedachten een reisje mee te maken naar het kleinste van onzen Noord-Hollandschen eilandentrits? In de haven van Harlingen wacht u de postboot. Is zij naar uwe opvatting wat klein, om er de zeereis mede te maken? Stel u gerust. Jarenlange ondervinding heeft bewezen, dat zij tenvolle berekend is voor de taak, die ze te vervullen heeft. 't Moet wel hevig stormen, als zij de reis niet aandurft. In den winter vaart zij nog, als de dienst Stavoren Enkhuizen wegens ijsgang reeds lang gestaakt is. Om vier uur verlaten wij de haven van Harlingen. Een frissche koelte speelt u door de haren. Ga niet naar beneden als gij de zee liefhebt. Sla uw kraag op en geniet den aanblik van de gekuifde koppen der golven, van de dansende zeilschepen om u heen. Lustig steekt de boot den voorsteven omhoog, of schiet in een diepte tusschen twee zeeeen, terwijl het schuim opspat voor den boeg en in duizenden droppels glinstert in de middagzon. 't Is een verrukkelijk reisje voor den stedeling, die - om een versleten uitdrukking te gebruiken - de muffe kantoorlucht uit zijn kleederen voelt waaien... 26

29 Danst de boot u wat al te lustig? Geduld; zie daar voor u dien langen steenen dam. Het water wordt daar meer vlak: gij zult onvermengd kunnen genieten... Veel vaartuigen ontmoet gij op uwe reis niet. Gij moet oog hebben voor het eindeloos spel der golven, voor de ronde vormen der blauwwitte meeuwen, voor de mooie luchten boven u...de witte toppen van Vlieland's hoogste duinen... collectie: Tramp's Httys, schilderij van Betzy Akersloot-Berg Langzamerhand wordt de Friesche kust waziger en voor u op doemen de witte toppen van Vlieland's hoogste duinen, nevelig als eene profetie van aanstaand genot. Let op de drie bakens rechts van u; die zandbank is het Grien", eenmaal bewoond - nu nog slechts bezocht door duizenden zeevogels die er een paradijs voor den eierenzoeker scheppen. Een keer stopt uwe boot, - bij den legger", het station der loodsen. Een sloepje nadert uw vaartuig. Zie, hoe het danst; zie dat handig manoeuvreeren der zeelieden, die de couranten en brieven qfhalen, welkome boden van de buitenwereld voor de menschen, die op 27

30 dat eenzame schip dagen lang verblijf moeten houden Voort gaat het weer. Nog een minuut of tien resten u voor de beschouwing van de helwitte duinen en den hoogen vuurtoren van Terschelling en uwe boot maakt eene zwenking naar links Gij gaat de Shot" in. Gij nadert het doel der reis. In eene onafzienbare reeks, van Oast naar West, verheffen zich de geelwitte of door helmgroen getinte duinen, hier scherp afteekenend tegen de helder blauwe lucht, ginder samensmeltend met den wazigen horizon. Aan den voet dier duinen ligt het dorpje. 't Maakt een nietigen indruk. Dat zal u zooveel veel te aangenamer zijn, u, die immers het geheele jaar niets ziet dan reuzengebouwen, die u het vrije uitzicht belemmeren. 't Is alsof eene spelende hand de huisjes uit eene Neurenberger bouwdoos tegen den voet der duinen heeft geworpen Uwe boot fluit; eene belangstellende schare wacht u aan of bij den steiger op... Valt het entree van het dorpje u tegen? Wij betwijfelen het. Juist die indruk van nietigheid, dien gij aan boord hebt opgedaan, werkt als tegenstelling in ons voordeel. De eenige straat - onze trots, lezer - is begrensd door twee rijen huizen, die niet al te zeer in het oog vallen, wijl zij verscholen liggen achter twee rijen boomen, die den ingang van het dorp niet weinig verfraaien. Het behoeft u niet te verwonderen, dat wij die boomen behandelen als onze troetelkinderen. Zij zjjn de eenige die wij hebben. Door de zoutdeelen, die de gure zeewinden in voor- en najaar medevoeren, wordt de ontwikkeling belemmerd van alle loofboomen, die niet in den schut der huizen kunnen groeien... 't Is nu avond; uw logies zal u zelf wel besproken hebben: ik onthoud mij van aanbeveling. Personen dien ik niet, wel het eiland. Gaarne wil ik morgen uw gids zijn. Het eerste gedeelte van den weg naar het Noorderstrand leidt door het dorp. Streel nu even de ijdelheid - de vergeeflijke - van den Vlielander door te letten op zijne goed onderhouden woning Alles zit keurig in de verf. Bloemen sieren de ramen. Eene betrekkelijke weelde teekent uwe omgeving. Gij vergist u als gij meent te zijn aangeland op een ander Urk of Marken. De Vlielander vischt niet; gelukkig niet want dan was armoede troef. Hij is loods of hij hoopt het te worden; hij heeft eene betrekking die hem zooveel inkomen verschaft, dat pauperisme en ontevredenheid hem vreemd zijn. Gij wordt hier niet aangezien met afgunst, als gij profiteert van het goede, dat uw deel is... Hadt gij u 28

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie Les met werkblad - topografie Doel: De leerlingen kennen na afloop de namen van de waddeneilanden en de volgorde waarin ze liggen. Ze kunnen enkele belangrijke plaatsen rond het waddengebied aanwijzen

Nadere informatie

Wat kan ik voor u doen?

Wat kan ik voor u doen? 139 139 HOOFDSTUK 9 Wat kan ik voor u doen? WOORDEN 1 1 Peter is op vakantie. Hij stuurde mij een... uit Parijs. a brievenbus b kaart 2 Ik heb die kaart gisteren.... a ontvangen b herhaald 3 Bij welke...

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Er is post! LES 1. gemeente Hengelo

Er is post! LES 1. gemeente Hengelo LS 1 Opdracht 1 Je juf of meester leest je een verhaal voor. Het gaat over reizen met de postkoets. Aan het einde van het verhaal stelt je juf of meester een aantal vragen over het verhaal. Foto uit 1870,

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag?

Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag? Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag? Een heel speciale vraag die vaak gesteld wordt over de pastorie aan Berg 26 vindt zijn oorsprong in een schilderij en een tekening van Vincent, waarop

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

Vincent van Gogh. Hier zie je er een afbeelding van.

Vincent van Gogh. Hier zie je er een afbeelding van. Vincent van Gogh Een van de beroemdste schilders die Nederland heeft gehad was Vincent van Gogh. Deze kunstenaar heeft zelfs zijn eigen museum gekregen in Amsterdam. Toch wel heel bijzonder, zeker als

Nadere informatie

Genealogische bijdragen Leiden en omgeving Jubileumuitgave van NGV Rijnland Boek en usb-stick, uitgave A4 formaat.

Genealogische bijdragen Leiden en omgeving Jubileumuitgave van NGV Rijnland Boek en usb-stick, uitgave A4 formaat. Genealogische bijdragen Leiden en omgeving Jubileumuitgave 1985 2015 van NGV Rijnland Boek en usb-stick, uitgave 2015. A4 formaat. Afdeling Rijnland bestaat nu al weer ruim dertig jaar. In november 2015

Nadere informatie

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Sinds jaar en dag hangen er in de consistorie van de kerk te Oudelande drie schilderijen, twee panelen en een doek. De panelen stellen een gezicht op Oudelande

Nadere informatie

Drenthe Drenthe is de provincie waar de minste mensen op een vierkante kilometer wonen. In heel Drenthe wonen ongeveer mensen.

Drenthe Drenthe is de provincie waar de minste mensen op een vierkante kilometer wonen. In heel Drenthe wonen ongeveer mensen. Meander Samenvatting groep 6 Thema 3 De aarde beweegt Samenvatting Dag en nacht De aarde draait om haar as. De zon kan dus maar een helft van de aarde verlichten. Daardoor is het licht en donker, dag en

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Drenthe Drenthe is de provincie waar de minste mensen op een vierkante kilometer wonen. In heel Drenthe wonen ongeveer mensen.

Drenthe Drenthe is de provincie waar de minste mensen op een vierkante kilometer wonen. In heel Drenthe wonen ongeveer mensen. Meander Samenvatting groep 6 Thema 3 De aarde beweegt Samenvatting Dag en nacht De aarde draait om haar as. De zon kan dus maar een helft van de aarde verlichten. Daardoor is het licht en donker, dag en

Nadere informatie

Overal in ons land is water. Het water

Overal in ons land is water. Het water Het verdwenen eiland Schokland Overal in ons land is water. Het water van de zee klotst tegen de kust. Rivierwater stroomt over de grenzen het land binnen. Soms is er een stukje land dat aan alle kanten

Nadere informatie

SP 4 (Terschelling 01) West- Terschelling haven - Midsland aan Zee

SP 4 (Terschelling 01) West- Terschelling haven - Midsland aan Zee Page 1 of 7 SP 4 (Terschelling 01) West- Terschelling haven - Midsland aan Zee Waddenwandelen (SP 4) Kust en duinen Heide en zand(grond) Bosrijk Streekpad 10.8 km Terschelling is het eiland van Willem

Nadere informatie

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Agenda 27 maart; donateursavond; ontvangst vanaf 19:30. Aanvang 19:45 15 maart onthulling monument armenlap om 15.00

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Volledige teksten behorende bij de MIniShanti-CD van TCM

Volledige teksten behorende bij de MIniShanti-CD van TCM Volledige teksten behorende bij de MIniShanti-CD van TCM Berend Botje Berend Botje ging uit varen Met zijn scheepje naar Zuid-Laren De weg was recht, de weg was krom Nooit kwam Berend Botje weerom Eén

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). ARMENZORG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt opgebouwd:

Nadere informatie

Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008

Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008 Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008 Hoe kwam ik in aanraking met het werk van Leufkens? Op 1 maart 2009 hield ik in Gasterij 't Woud een lezing voor de bewoners van Wimmenum

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland basisonderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Ontdek Het leven aan boord van verschillende schepen, doe mee aan het havenspel

Nadere informatie

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Loop naar de eerste verdieping van het museum. Wat zie je daar? Het Gorcums Museum verzamelt alles over de stad Gorinchem.

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

VERZEN UIT HET ZIEKENHUIS

VERZEN UIT HET ZIEKENHUIS VERZEN UIT HET ZIEKENHUIS DOOR G. H. 'S-GRAVESANDE É / OEI owe lib J 1' É I I t I I VERZEN UIT HET ZIEKENHUIS r É VERZEN UIT HET ZIEKENHUIS DOOR G. H. 'S-GRAVESANDE '9Y3 Voor K. H. R. de Josselin de Jong

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN

NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN NIEUWSBRIEF PATIËNTENKRING GRONINGEN Nr.18, september 2013 BERICHT VAN DE ADMINISTRATIE PATIËNTENKRING Het bankrekeningnummer voor het overmaken van uw ledenbijdrage is: 38 32 533 ten name van Patiëntenkring

Nadere informatie

Een varende stad. Celien maakt overal foto s van. Binnen en buiten. Ze is zo druk aan het fotograferen, dat ze haar verdriet vergeet.

Een varende stad. Celien maakt overal foto s van. Binnen en buiten. Ze is zo druk aan het fotograferen, dat ze haar verdriet vergeet. Naar Engeland Celien staart naar de horizon, die nauwelijks te zien is. De lucht en de zee hebben dezelfde grauwe kleur. Ze trekt haar jas dichter om zich heen. De boot is net vertrokken en vaart nog niet

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). TWEEDE WERELDOORLOG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt

Nadere informatie

het verhaal achter de postzegel

het verhaal achter de postzegel Missie 3 het verhaal achter de postzegel het verhaal achter de postzegel 1. WAT IS EEN POSTZEGEL? Een postzegel is een stukje papier met een bepaalde waarde dat je rechts bovenaan op een envelop plakt.

Nadere informatie

Krabbie Krab wordt Kapper

Krabbie Krab wordt Kapper E-boek Geschreven en Vormgeving Esther van Duin Copyright Esthers Atelier www.esthersatelier.nl email info@esthersatelier.nl Krabbie Krab wordt Kapper Krabbie krab was een kunstenaar. Hij maakte beelden

Nadere informatie

Onderwerp Invalshoek Actie leerlingen Opmerkingen

Onderwerp Invalshoek Actie leerlingen Opmerkingen Museumles Skyline Scheveningen Lesbeschrijving voor museumdocenten voor intern gebruik. Onderwerp Invalshoek Actie leerlingen Opmerkingen 1. Inleiding Heet de groep welkom en start met de les Powerpoint

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Nummer archiefinventaris: 1.01.47.09 Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Auteur: J. de Hullu Nationaal Archief, Den Haag 1924 Copyright: cc0 This

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Oude Glorie. Evenementen. Nieuwsbrief jaargang 1, nummer 7. Onregelmatig (als er iets te melden valt) 10 september 2015. Website Oude Glorie

Oude Glorie. Evenementen. Nieuwsbrief jaargang 1, nummer 7. Onregelmatig (als er iets te melden valt) 10 september 2015. Website Oude Glorie Oude Glorie Nieuwsbrief jaargang 1, nummer 7 Onregelmatig (als er iets te melden valt) 10 september 2015 Website Oude Glorie De een is op weg naar het volgende evenement, de ander ligt al weer in de thuishaven.

Nadere informatie

landelijk, licht EN eclectisch interieur

landelijk, licht EN eclectisch interieur interieur landelijk, licht EN eclectisch TEKST: ANNEMIE WILLEMSE - FOTOGRAFIE: JAN VERLINDE De bewoners van dit huis woonden eerder al in hetzelfde park. Ze waren het erover eens dat dit het leukste en

Nadere informatie

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk.

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. We gedenken vanavond Ramón Smits Alvarez. We staan stil bij zijn leven, we staan stil

Nadere informatie

Index. Locatiedetails Veerweg 15, 3231 CW Brielle Locatie RD (X, Y): 71924, Orderdetails. voor de locatie (X, Y) 71924,

Index. Locatiedetails Veerweg 15, 3231 CW Brielle Locatie RD (X, Y): 71924, Orderdetails. voor de locatie (X, Y) 71924, Index voor de locatie (X, Y) 71924, 436285 Product naam Legenda Bonneblad Legenda TOP50 kaart Legenda TOP25 kaart TOP50KAART TOP50KAART Jaar 2011 2010 2010 2010 2009 2008 2007 2006 2004 1998 1995 1990

Nadere informatie

X BASISLES LESBRIEF ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS - VMBO - GESCHIEDENIS ANTWOORDEN OPDRACHTEN MAASVLAKTE 2

X BASISLES LESBRIEF ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS - VMBO - GESCHIEDENIS ANTWOORDEN OPDRACHTEN MAASVLAKTE 2 X BASISLES LESBRIEF ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS - VMBO - GESCHIEDENIS ANTWOORDEN MAASVLAKTE 2 X De haven van Rotterdam x werd te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom

Nadere informatie

J.J. Allanstraat 63 van Simon Jacobszn Schoen en zijn zoon Gerrit Simonszn Schoen

J.J. Allanstraat 63 van Simon Jacobszn Schoen en zijn zoon Gerrit Simonszn Schoen Een vervolg van het verhaal over de boerderijen van de familie Schoen uit juni. J.J. Allanstraat 63 van Simon Jacobszn Schoen en zijn zoon Gerrit Simonszn Schoen Simon boerde met zijn vrouw Elisabeth de

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl speurtocht basisonderwijs gr.7/8 2014 tekst: MaritaVerlaan tekeningen:roel Mulder Loop naar de eerste verdieping van het

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

Vrienden van de Voetveren. Verenigingsnieuws. Verennieuws 9 maart 2015 (bladz. 1) Jaarstukken. Binnenkort ALV. Vrijwilligers gevraagd

Vrienden van de Voetveren. Verenigingsnieuws. Verennieuws 9 maart 2015 (bladz. 1) Jaarstukken. Binnenkort ALV. Vrijwilligers gevraagd (bladz. 1) Verenigingsnieuws Jaarstukken Vorige jaren werden de jaarstukken vaak al in februari verstuurd. Dat had te maken met het feit dat de ALV al begin april plaatsvond. Aangezien de ALV dit jaar

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

Cornelis Dros ( ), keldergraf 135, vak B Mede-eigenaar van de zeepziederij De Gekroonde Haan

Cornelis Dros ( ), keldergraf 135, vak B Mede-eigenaar van de zeepziederij De Gekroonde Haan Cornelis Dros (1800-1874), keldergraf 135, vak B Mede-eigenaar van de zeepziederij De Gekroonde Haan Personalia Cornelis Dros Geboren: 3 juli 1800 te Nigtevecht Zoon van: Dirk Dros en Marritje de Vries

Nadere informatie

vertellingen en gedichten bij expositie BLOEMENZEE salão arte no pendor november 2012

vertellingen en gedichten bij expositie BLOEMENZEE salão arte no pendor november 2012 J o h a n B r u i n e n b e r g b l o e m e n z e e vertellingen en gedichten bij expositie BLOEMENZEE salão arte no pendor november 2012 No 7 - voorblad - uitsnede titel: bloemstilleven met gemberpot

Nadere informatie

Firma C. van Beek Koffie en Theehandel, Koloniale waren, Meerkerk

Firma C. van Beek Koffie en Theehandel, Koloniale waren, Meerkerk Firma C. van Beek Koffie en Theehandel, Koloniale waren, Meerkerk Het dorp Meerkerk in de Alblasserwaard (Zuid-Holland) had in de eerste helft van de eeuw een kaasmarkt. Aan het begin van de eeuw waren

Nadere informatie

De oplage is beperkt. Wilt u per deelnemende groep één formulier meenemen? Extra exemplaren kunt u downloaden van de site www.ovopperdoes.

De oplage is beperkt. Wilt u per deelnemende groep één formulier meenemen? Extra exemplaren kunt u downloaden van de site www.ovopperdoes. U gaat zo beginnen met de puzzeltocht welke is opgesteld door de Oranjevereniging. Spelenderwijs en informatief wordt u door het mooi versierde dorp Opperdoes geleid. Vele inwoners zijn de afgelopen tijd

Nadere informatie

Informatie: Waddeneilanden

Informatie: Waddeneilanden Informatie: Waddeneilanden Texel Van de Nederlandse Waddeneilanden is Texel het grootste eiland met veruit de meeste bezoekers. Bewoners van de andere eilanden zeggen vaak dat Texel geen echt eiland is,

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Eline's Silhouetten. Kunst van Eline Janssens. Werkstuk door Isis Uiterwaal Op de groene Alm groep 7

Eline's Silhouetten. Kunst van Eline Janssens. Werkstuk door Isis Uiterwaal Op de groene Alm groep 7 Eline's Silhouetten Kunst van Eline Janssens Werkstuk door Isis Uiterwaal Op de groene Alm groep 7 1 Inleiding Mijn werkstuk gaat over Eline Janssens, ik vind het leuk om het over haar te hebben omdat

Nadere informatie

inhoud Zee, strand en duin 1. Zand 2. Zon en wind 3. Het duin 4. Dieren in het duin 5. Eb en vloed 6. De jutter 7. Schelpen 8.

inhoud Zee, strand en duin 1. Zand 2. Zon en wind 3. Het duin 4. Dieren in het duin 5. Eb en vloed 6. De jutter 7. Schelpen 8. Zee, strand en duin inhoud Zee, strand en duin 3 1. Zand 4 2. Zon en wind 5 3. Het duin 6 4. Dieren in het duin 7 5. Eb en vloed 8 6. De jutter 9 7. Schelpen 10 8. De zeehond 11 9. Naar het strand 12 10.

Nadere informatie

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten Atelier Schilderijen en Gedichten Fietsen Fietsen leegt mijn hoofd en vult mijn hart. Deelt mijn vreugde met de vogels, maakt van mijn chaos een nieuwe start. Fietsen maakt mij blij, of wind en regen,

Nadere informatie

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5 De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 INHOUD Voorwoord.. 3 Inleiding.. 4 Doelstellingen.. 5 Missie... 6 Beleid en beheer... 7 Gegevens

Nadere informatie

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Johannes Theodorus Munnich, Gezicht naar op Haarlem richting het noordoosten, vanaf de Bavo, 1858 Het doet me heel veel plezier om

Nadere informatie

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 3 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 5 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 7 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 8 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 9 25-03-10

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

Verteld door Schulp en Tuffer

Verteld door Schulp en Tuffer Verteld door Schulp en Tuffer Het allereerste kerstfeest Het allereerste kerstfeest Verteld door Schulp en Tuffer Vertaald en bewerkt door Maria en Koos Stenger Getekend door Etienne Morel en Doug Calder

Nadere informatie

Rondje Vledder. een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis

Rondje Vledder. een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis Rondje Vledder een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis 10 11 1 8 9 2 4 5 6 7 3 Het plattegrondje geeft een beeld van Vledder tussen ca. 1930 en 1940. De nummers langs de

Nadere informatie

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de stad in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat, de mensen staan allemaal op straat. De volgende

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

Bovendien was er een leuke bijkomstigheid: de "Groene Draeck" met aan het roer Prins Willem Alexander en aan boord Prinses Maxima en de drie kleine

Bovendien was er een leuke bijkomstigheid: de Groene Draeck met aan het roer Prins Willem Alexander en aan boord Prinses Maxima en de drie kleine Voorjaarstocht 2011 De voorjaarstocht 2011 ging dit jaar naar Texel en omdat velen van ons de tijd van werken achter ons hebben liggen, kon praktisch iedereen op z'n dooie akkertje richting eiland varen.

Nadere informatie

Turfgravers worden binnenschippers

Turfgravers worden binnenschippers Turfgravers worden binnenschippers Aan het eind van de zeventiende eeuw waren Hoogezand-Sappemeer, de Pekela s, Wildervank en Veendam allemaal plaatsen in opkomst. Het veen was grotendeels afgegraven en

Nadere informatie

KUNSTWOORD. Gedichten bij kunstwerken. Hein Walter

KUNSTWOORD. Gedichten bij kunstwerken. Hein Walter KUNSTWOORD Gedichten bij kunstwerken Hein Walter Monument voor de Noordoostpolder Het ketelhuisje Gerard Koopman / Frank Bolink 1994 A6 - tussen de Ketelbrug en afslag Nagele/Urk 3 x 8 x 10 meter Baksteen,

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 1 BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 De boerderij dateert waarschijnlijk uit 1868. Sinds 1926 is er een bakkerij in gevestigd. Hier beoefenen drie generaties Vriend het bakkers vak. Na 1986 wordt

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009

Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009 Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009 Verkade albums Marjan Pelle- van Ooijen Bij ons in een kast liggen enkele Verkade albums. De boeken zien er oud uit en ook aan de binnenkant is te zien dat

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen.

Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen. Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen. Een levenslijn Tijdens het kennismakingsgesprek of in het eerste themagesprek kunt u met iets bijzonders beginnen:

Nadere informatie

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede.

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Inleiding Bij het invoeren van een Heemsteedse huwelijksakte van het echtpaar Hooreman-Kortenhof

Nadere informatie

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid Opening van zondag 19 april 2009 Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid De opening Hans Siegmund oud-docent van de exposanten begon de openingstoespraak met te zeggen dat hij wel eerst wat glaasjes

Nadere informatie

Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl)

Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl) Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl) Gulden snede als gouden basisregel Het werkt zo Verdeel het beeld dat je wilt fotograferen in gedachte in negen gelijke vlakken, door er twee horizontale en twee

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Tips voor betere foto's

Tips voor betere foto's Tips voor betere foto's Henk Hoedemaekers December 2006 Wanneer je alles net zo fotografeert als je in het voorbijgaan ziet, krijg je zelden interessante foto's. Door met de volgende tips rekening te houden,

Nadere informatie

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid Verzamelaars van oude ansichten (2) Jan Verboom De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid en oog voor detail met een onverzadigbare liefde voor zijn of haar onderwerp.

Nadere informatie

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten Atelier Schilderijen en Gedichten Op eigen kracht Gevaar is nooit in rust. Bergen, woestijnen, zeeën, Zeeuwse kust. De Schelde ver beneden. Ik leid je door de tijd, weet waar te zijn, Drijf je op liefde,

Nadere informatie

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer Detop100vandefamilienameninNederland LeendertBrouwer Voor een totaalbeeld van de familienamen in Nederland beschikken we over twee ijkjaren: 1947(volkstelling) en 2007(Gemeentelijke Basisadministratie).

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Opdrachten bij Architectuurroute Uden

Opdrachten bij Architectuurroute Uden Op de vouwfolder staat de route aangegeven. Je loopt route A, die begint bij het Museum voor Religieuze Kunst. Bij enkele gebouwen op de route worden vragen gesteld. Deze vragen maak je in klad in dit

Nadere informatie

Aan de poort van de stad der geletterdheid

Aan de poort van de stad der geletterdheid Aan de poort van de stad der geletterdheid Wij hebben besloten om eindelijk onze stem te laten horen. Samen met de cursisten en docenten. Omdat je als laaggeletterde geen toegang krijgt tot de stad. Met

Nadere informatie

Tabellen en Grafieken 008

Tabellen en Grafieken 008 Tabellen en Grafieken 008 Eiland : Doel : Tabellen maken Ordenen van meervoudige informatie in een eigen tabel Liniaal Potlood Opgave 1 Station Den Bosch. Opgave 2 Basisschool het Bouwblok. De trein naar

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

Korte Reke 6. 4325 AM Renesse Huurprijs: 1.000 euro p/mnd. Vraa. Winkelpand met mogelijkheid voor meerdere bestemmingen in de kern van Renesse.

Korte Reke 6. 4325 AM Renesse Huurprijs: 1.000 euro p/mnd. Vraa. Winkelpand met mogelijkheid voor meerdere bestemmingen in de kern van Renesse. Korte Reke 6 4325 AM Renesse Huurprijs: 1.000 euro p/mnd Vraa Winkelpand met mogelijkheid voor meerdere bestemmingen in de kern van Renesse. Deze winkelruimte ligt op een goede locatie in de kern van Renesse,

Nadere informatie

Mevr. Habets-Abrahams

Mevr. Habets-Abrahams NIEUWSBRIEF Nr.24-4 e JAARGANG uitgave nr.6 van 2015 opmaak: oktober 2015 info@heemkunde-margraten.nl www.heemkunde-margraten.nl Verenigingslokaal: Rijksweg 68 Margraten (naast feestzaal het Kroontje en

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

N e d e r w e e r t d o o r h e t o o g v a n... Jef Kirkels S t i c h t i n g G e s c h i e d s c h r i j v i n g N e d e r w e e r t

N e d e r w e e r t d o o r h e t o o g v a n... Jef Kirkels S t i c h t i n g G e s c h i e d s c h r i j v i n g N e d e r w e e r t N e d e r w e e r t d o o r h e t o o g v a n... Jef Kirkels S t i c h t i n g G e s c h i e d s c h r i j v i n g N e d e r w e e r t Nieuwe uitgave in de serie Nederweerts Verleden van de Stichting Geschiedschrijving

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie