Geriatrische tandheelkunde

Transcriptie

1 Geriatrische tandheelkunde

2

3 Geriatrische tandheelkunde De problematiek van ouder worden en mondgezondheid Onder redactie van Dr. C. de Baat Prof. dr. W. Kalk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem 1999

4 1999 Bohn Stafleu Van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912r het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artike117 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het ovememen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. ISBN NUGI 748 D/1999/3407/049 Ontwerp omslag: Boekhorst design, Culemborg Bohn Stafleu Van Loghum De Molen AW Houten Kouterveld Diegem

5 Woord vooraf Bijna negen jaar na de presentatie van het eerste Nederlandse proefschrift over gerodontologie en geriatrische tandheelkunde verschijnt thans het eerste oorspronkelijke Nederlandstalige leerboek over deze onderwerpen. In de titel is met opzet gekozen voor het begrip 'geriatrische tandheelkunde' dat kan worden gedefinieerd als het onderdeel van de tandheelkunde waarin het gaat om de preventie, de diagnostiek, de behandeling en de nazorg van orofaciale ziekten en problemen bij ouderen. Dit om te laten uitkomen dat het de bedoeling is tandartsen, mondhygienisten, studenten tandheelkunde, studenten mondhygiene, anderen die zorg verlenen aan ouderen en overige geinteresseerden praktisch bruikbare informatie te verschaffen. Veroudering gaat gepaard met een voortdurend toenemende kwetsbaarheid op somatisch, psychisch en sociaal gebied. Het oplossen van tandheelkundige problemen bij ouderen vraagt een benadering die rekening houdt met deze specifieke omstandigheden. Daarom wordt in deel I informatie verschaft over veroudering in het algemeen en in deel II over veroudering in het orofaciale systeem en de gevolgen hiervan voor het tandheelkundig handelen. Pas in deel III komt de echte geriatrische tandheelkunde aan de orde en in deel IV volgen nog enkele bijzondere onderwerpen. Aan de totstandkoming van dit boek is door 32 auteurs met grote inzet gewerkt. Zonder auteurs met specifieke kennis van deelgebieden van de gerontologie en de geriatrische tandheelkunde zou het schrijven van dit boek onmogelijk zijn geweest. Wij als redacteuren zijn de auteurs daarom bijzonder dankbaar voor hun onmisbare bijdragen. Aan twee hoofdstukken van dit boek is met groot enthousiasme gewerkt door prof. dr. A.F. Kayser. Bij het verschijnen van dit boek is het alweer enkele maanden geleden dat hij aan de gevolgen van een slopende ziekte is overleden. Moge het verschijnen van dit boek ook een kleine hommage zijn ter nagedachtenis aan deze fijne collega en groot docent en wetenschapper. Tot slot hechten wij eraan te vermelden dat dit boek tot stand is gekomen toen wij beiden nog werkzaam waren bij de Sector Orale Functieleer van de Katholieke Universiteit Nijmegen. Veel medewerkers van deze Sector hebben ons met raad en daad ter zijde gestaan en wij zijn hen daarvoor zeer erkentelijk. Dr. C. de Baat Prof. dr. W. Kalk

6 VI WOORD VOORAF Redactie Dr. C. de Baat, afdeling Mond ziekten, Kaakch irurgie en Bijzondere Tandheelkunde, Academisch Ziekenhuis Rotterdam. Prof. dr. W. Kalk, Instituut Tandheelkunde en Mondh ygiene, Rijksuniversiteit Groningen.

7 Auteurs Dr. C. de Baat, afdeling Mond ziekten, Kaakchirurgie en Bijzondere Tandheelkunde, Academisch Ziekenhuis Rotterdam. Prof. dr. N.H.J. Creugers, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen. Mevr. drs. J.F.A. van Elswijk, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen. Mevr. prof. dr. J. de Jong-Gierveld, Nederlands Interdi sciplinair Demografisch Instituut, 's-gravenhage. Prof. dr. W. Kalk, Instituut Tandheelkunde en Mondhygiene, Rijksuniversiteit Gronin gen. Dr. R.J.A.M. de Kanter, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijme gen. Prof. dr. A.F. Kayser, emeritus hoogleraar, Sector Orale Funct ieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen. Dr. H.M.A.M. Keltjens, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen. Prof. dr. C.P.M. Knipscheer, Vakgroep Socio logie en Sociale Gerontologie, Vrije Universiteit, Amsterdam. Prof. dr. D.L. Knook, TNO Verouderingsonderzoek, Leiden. Mevr. dr. Y. Kuin, Vakgroep Psychogerontologie, Katholieke Universiteit Nijmegen. Mevr. dr. J.M. Kwakman, Afdel ing Mond- en Kaakchirurgie, Academisch Ziekenhuis St. Radboud, Nijmegen. Mevr. dr. A.M. Lagaay, Leids Medi sch Centrum, Leiden. Dr. C. van Loveren, Vakgroep Cariologie, Endodontologie en Pedodontologie, Academi sch Centrum Tandheelkunde Amsterdam.

8 VIII AUTEURS Drs. L.EE. Michels, emeritus kaakchirurg te Helmond. Drs. l.a.h.g. Moerenburg, tandarts te Katwijk (Z-H). Prof. dr. A. van Nieuw Amerongen, Vakgroep Orale Biochemie, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam. Drs. R. Pikaar, Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Drs. R.D. Plomp, Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, 's-gravenhage. Prof. dr. H.H. Renggli, Sector Preventieve en Curatieve Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Drs. P.A.G. Rijsemus, Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Dr. FJ.M. Roeters, Sector Preventieve en Curatieve Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Drs. G.R.E. Schuil, tandarts te Heerde. Drs. P.A. Snoek, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen. Drs. M.T. Stel, Sector Preventieve en Curatieve Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Dr. E.H. Verdonschot, Sector Preventieve en Curatieve Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Dr. R.A.C.A. Voorsmit, Afdeling Mond- en Kaakchirurgie, Academisch Ziekenhuis St. Radboud, Nijmegen. Drs. E de Vries, Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Prof. dr. I. van der Waal, Vakgroep Mondziekten en Kaakchirurgie/Orale Pathologie, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam. Dr. ir. H. Weinans, Vakgroep Orthopedie, Erasmus Universiteit, Rotterdam. Dr. W.L. Willemsen, Sector Preventieve en Curatieve Tandheelkunde, Katholieke Universiteit Nijmegen. Dr. D.J. Witter, Sector Orale Functieleer, Katholieke Universiteit Nijmegen.

9 Inhoud Woord vooraf De auteurs v VII Deel I Veroudering (algemeen) Ret verouderingsproces: oorzaken en verklaringen 1 Prof dr. D.L. Knaak 1.1 Veroudering en vergrijzing: nieuwe verschijnselen Wat is veroudering? Natuurlijke veroudering versus ziekte Theorieen over het verouderingsproces: voorwaarden Ret tellen van cellen Is veroudering erfelijk bepaald? Veroudering: het gevolg van willekeurige beschadigingen Minder eten, langer leven Een gemtegreerd beeld Toekomstperspectief 8 ~~ 9 2 Ouder worden vanuit sociologisch perspectief Prof dr. C.P.M. Knipscheer Inleiding Ouderen als sociale categorie; het macroniveau Ouderen in diverse sectoren van de maatschappij; het mesoniveau Primair sociaal netwerk van ouderen; het microniveau Slotbeschouwing Ouder worden als dynamisch proces; enkele psychologische aspecten 23 Mevr. dr. Y. Kuin Inleiding Volwassenheid in ontwikkeling 23 24

10 x INHOUD Een uitdagend begin van de tweede levenshelft 3.4 Ouder worden: de uitdaging blijft 3.5 Cognitieve functies 3.6 Belangrijke levensgebeurtenissen 3.7 Verschuivingen in zinervaring 3.8 Conclusie Gezondheid en ziekte op oudere leeftijd Mevr. dr. A.M. Lagaay 4.1 Oud en leeftijd 4.2 Kenmerken van de geriatrische patient 4.3 De geriatrische reuzen 4.4 Preventie 4.5 Het geriatrische team 4.6 Leeftijdspecifieke ziekten 4.7 Leeftijdsgrenzen en leeftijdsdiscriminatie 4.8 Optimaal, normaal of succesvol verouderen 4.9 Medicatie bij ouderen 4.10 De laatste levensfase Demografie Mevr. prof dr. J. de Jong-Gierveld en drs. RD. Plomp Inleiding Wie behoren tot de ouderen? Levensverwachting Vergrijzing in Nederland Nederland in vergelijking met andere Europese landen Demografische karakteristieken in relatie tot de tandheelkundige zorgverlening Deel II 6 7 Veroudering in het orofaciale systeem en de gevolgen hiervan voor het tandheelkundig handelen Veroudering van de harde tandweefsels; leeftijdsafhankelijke veranderingen, slijtage en caries Dr. EH. Verdonschot en dr. C. de Baat 6.1 Inleiding 6.2 Leeftijdsafhankelijke veranderingen 6.3 Slijtage van harde tandweefsels 6.4 Caries Endodontie Dr. WL. Willemsen en dr. C. de Baat

11 INHOUD XI 7.1 Inleiding Veranderingen in de pulpa en de omringende weefsels Endodontische behandeling Slotbeschouwing Parodontium Prof dr. HH. Renggli 8.1 Inleiding 8.2 Leeftijdsafhankelijke veranderingen 8.3 Aandoeningen van het parodontium 8.4 Prevalentie van parodontale aandoeningen 8.5 Behandeling van parodontale aandoeningen 8.6 Prognose 8.7 Medisch gecompromitteerde patienten 8.8 Nazorg 8.9 Slotbeschouwing Het mondslijmvlies Prof dr. I. van der Waal 9.1 Inleiding 9.2 Verwaarlozing van de dentitie en de gebitsprothese 9.3 Enkele goedaardige slijmvliesafwijkingen 9.4 Premaligne afwijkingen 9.5 Kwaadaardige afwijkingen 9.6 Mondbranden 9.7 Besluit Groei, stofwisseling en adaptatie van botweefsel Dr. ir. H. Weinans 10.1 Anatomie en groei 10.2 Botstofwisseling en -onderhoud 10.3 Adaptatie 10.4 Veroudering van bot 10.5 Implicaties voor de tandheelkunde Speeksel en speekselklieren Drs. L.F.E. Michels en prof dr. A. van Nieuw Amerongen 11.1 Inleiding 11.2 Normale veroudering van speekselklieren 11.3 Anamnese en onderzoek 11.4 Afwijkingen en behandelmogelijkheden 11.5 Behandeling of begeleiding?

12 XII INHOUD 11.6 Slotbeschouwing Functie en disfunctie van het tand-kaakstelsel 131 Dr. RJ.A.M. de Kanter en drs. F. de Vries 12.1 Inleiding Functioneren van het tand-kaakstelsel bij veroudering Leeftijdsafhankelijke en pathologische veranderingen van het tand-kaakstelsel Tekenen, symptomen en nevenverschijnselen van TMD Prevalentie en behandelingsbehoefte van TMD Anamnese, klinisch en rontgenologisch onderzoek Behandelmogelijkheden Klinische voorbeelden Deel III Geriatrische tandheelkunde Epidemiologie mondgezondheid Drs. GRE Schuil en dr. C. de Baat 13.1 Inleiding 13.2 Gemdustrialiseerde landen 13.3 Nederland 13.4 Niet-geindustrialiseerde landen of gebieden 13.5 Verwachtingen voor de toekomst Preventie Dr. C. van Loveren 14.1 Inleiding 14.2 Risico's bij het ouder worden 14.3 Collectieve preventie 14.4 Individuele preventie 14.5 Gebitsreiniging 14.6 Reiniging van gebitsprothesen 14.7 Fluoride 14.8 Chloorhexidine 14.9 Specifieke preventieve maatregelen Tot slot Anamnese en onderzoek D,: C. de Baat en mevr. drs. 1.F.A. van Elswijk Inleiding Anamnese Extra- en intraoraal onderzoek

13 INHOUD XIII Rontgenonderzoek 15.5 Beoordeling gegevens 15.6 Infonnatie aan de patient Behandelplan en behandelingsplanning Prof dr. A.F. Kayser en drs. P.A. Snoek 16.1 Inleiding 16.2 Behandelplan 16.3 Uitgangspunten bij de restauratieve behandeling 16.4 Verschillen met het recente verleden 16.5 Kostenreductie met behoud van kwaliteit 16.6 Klinische voorbeelden 16.7 Slotbeschouwing Restauratieve behandeling met plastische vulmaterialen Dr. F.J.M. Roeters en drs. M.T Stel 17.1 Inleiding 17.2 Plastische vulmaterialen en hun indicatiegebied 17.3 Principes van preparatie en restauratie 17.4 Repareren van restauraties 17.5 Cervicale restauraties 17.6 Veneers 17.7 Directe etsbrug 17.8 Spalken 17.9 Slotbeschouwing Vaste prothetische voorzieningen Dr. D.J. Witter, prof dr. NH.J. Creugers en prof dr. A.F. Kayser 18.1 Inleiding 18.2 Behandelprincipes 18.3 Kronen 18.4 Conventioneel brugwerk 18.5 Adhesief brugwerk 18.6 Reparatie van kroon- en brugwerk 18.7 Slotbeschouwing Uitneembare prothetische voorzieningen Dr. H.M.A.M.Keltjens en prof dr. W. Kalk 19.1 Inleiding 19.2 Verdeling in probleemgebieden 19.3 Complicerende factoren 19.4 Behandelmogelijkheden bij de diverse mutilaties

14 XIV INHOUD 19.5 Edentate bovenkaak en verschillende mutilaties in de onderkaak Verkorte tandboog in de bovenkaak en verschillende mutilaties in de onderkaak Onderbroken tandboog in de bovenkaak en verschillende mutilaties in de onderkaak Volledige natuurlijke dentitie in de bovenkaak en verschillende mutilaties in de onderkaak Slotbeschouwing Deel IV Bijzondere onderwerpen 20 Zorgverlening aan hulpbehoevenden Drs. JAH.G. Moerenburg en dr. C. de Baat Inleiding Geriatrisch zorgcircuit Tandheelkundige zorgverlening aan hulpbehoevenden Individueel kenmerken van gebitsprothesen Tandheelkundige zorgverlening aan terminale patienten Preprothetische chirurgie bij edentaten Dr. R.A.CA. Voorsmit en mevr. dr. J.M. Kwakman 21.1 Inleiding 21.2 Indicatie en diagnostiek 21.3 Chirurgie van de weke delen 21.4 Botchirurgie 21.5 Implantologie 21.6 Chirurgie na behandeling van hoofd-halstumoren Maxillofaciale prothetiek Drs. P.A.G. Rijsemus, drs. R. Pikaar en dr. C. de Baat 22.1 Inleiding 22.2 Schisis 22.3 Prothetische behandeling van schisis 22.4 Kankertherapie 22.5 Prothetische behandeling na kankertherapie 22.6 Slotbeschouwing Register