HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME"

Transcriptie

1 FRANK KÖRVER BETTEKE VAN RULER HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME in actie Hoe professionals het Frame gebruiken

2 Concept en redactie: Frank Körver Betteke van Ruler Ontwerp Bianca Spierenburg, studiopolkadot.nl Uitgevers GKSV >> DtC >> >> Hoewel deze uitgave met zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in deze uitgave. Alle rechten voorbehouden. Copyright 2017 Frank Körver Betteke van Ruler

3 HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME in actie Hoe professionals het Frame gebruiken

4 INHOUD 6 Voorwoord 8 Waarom ontwikkelden wij het Strategisch Communicatie Frame? HOOFDSTUK I HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? 14 Van uitvoerend orgaan naar strategische partner, Toinja van Daal 18 Van inzicht via doorzicht naar vooruitzicht, Jorien Douma en Jade Wissink 22 Zo stel je prioriteiten en geef je sturing, Frederique Kram 28 Het invullen is maar het halve werk, Drea van Ark 31 Een nieuwe communicatievisie voor Hogeschool Rotterdam, Carmen Mo-Ajok en Jeroen Cok 37 Prachtig instrument dat vraagt om inspirerende facilitatie, Christel Berkhout 41 Wel houvast, geen keurslijf, Lidwine Romviel HOOFDSTUK II WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? 46 Richten voor resultaat, Erik van Goor 50 Een nieuwe communicatiestrategie, Willem van den Oetelaar 54 Van open dag naar Always On, Paul Helbing en Hester van Wageningen 60 Vaarwel communicatieplan, welkom communicatie Frame, Marianne van der Zwan 63 Frame past bij agile werken, Gidion Peters en Geeke van Bruggen 70 Ik kan het model dromen maar dat geldt niet voor iedereen, Anne Marie de Ronde

5 HOOFDSTUK III WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCHE COMMUNICATIE FRAME? 75 Zes s voor het Strategisch Communicatie Frame, Nicolette Kersbergen en Luceline Hesselink 79 De stad en de Amsterdammers staan centraal, Violet Rouwhorst 83 Vergeet het Frame, koester de vragen, Hans van den Broek 87 Een praktische methode om samen keuzes te maken, Zwanet Draadjer 90 De slag gewonnen maar niet de strijd, Evelyn Borgsteijn 93 Dit is wat er gebeurde toen wij met het Frame gingen werken, Annelies van Ek-Papjes en Bartho Boer TOT SLOT TIEN GOUDEN TIPS 98 Laat het Strategisch Communicatie Frame voor je werken 5

6 VOORWOORD In mei 2014 verscheen ons boek Het Strategisch Communicatie Frame. We zijn nu bijna drie jaar verder en de vierde druk is in aantocht. We wisten dat het boek zou voorzien in een grote behoefte, maar we hadden niet durven dromen dat ons model zo breed zou worden omarmd. Wij beschouwen dat als een groot compliment. De eerste positieve reacties op ons boek maakten ons ook nieuwsgierig naar het gebruik van het Frame in de praktijk. Immers, the proof of the pudding is in the eating. Hoe zou het gebruik van het Frame bevallen? Gelukkig krijgen wij altijd veel directe feedback. Zowel van de professionals die de masterclasses bij de Van Ruler Academy volgen als van organisaties waar Frank vanuit GKSV voor werkt. Wat blijkt? Het werken met het Frame bevalt goed, het is een overzichtelijk en redelijk eenvoudig model, maar het is geen sinecure om het goed te doen. Dat is niet verwonderlijk. Het ontwikkelen van een strategie is een uitdaging. Het gaat om keuzes maken. Soms zijn die keuzes best ingrijpend. Het is doodnormaal dat dat je af en toe hoofdbrekens bezorgt. Het Frame is bedoeld om je te helpen bij het maken van die keuzes en het in lijn brengen van al die keuzes. Hoe je het Frame toepast en welke keuzes je maakt, is uiteraard geheel aan jou. Wij doen suggesties, maar schrijven niks voor. Dat kan ook niet, want er bestaat niet zoiets als een koninklijke route. Daarvoor is de context te belangrijk. Iedere context vraagt om een eigen, agile aanpak. Het afgelopen jaar ontstond bij ons het idee om iets te doen met de ervaringen van gebruikers. Die ervaringen zijn namelijk ontzettend waardevol. Ze geven weer hoe professionals het Frame in een specifieke context en met een specifiek doel hebben toegepast. Zo krijgen we meer inzicht in wat wel en wat niet werkt. Het idee was om de praktijk op praktische wijze aan het woord te laten. Het resultaat daarvan tref je hier. Dit e-book gaat verder waar het boek Het Strategisch Communicatie Frame eindigt. Beide boeken zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dit e-book over hoe professionals het Frame gebruiken valt dan ook niet goed te lezen zonder kennis van de ins en outs van het Frame. Het Strategisch Communicatie Frame vormt de basis. Dit e-book is hopelijk een waardevolle aanvulling. Een aanvulling die je inspireert. Een boekje met teksten die je aan het denken zetten én je helpen om er zelf mee aan de slag te gaan. 6

7 Wij zijn de professionals die aan dit e-book hebben meegewerkt erg dankbaar. Wij kozen hen uit omdat ze bij Betteke een masterclass hadden gevolgd, door Frank waren begeleid, of op één of andere manier contact hadden gezocht in verband met het Frame. Fijn dat zij bereid zijn hun ideeën met ons te delen. Dit zijn natuurlijk persoonlijke ervaringen waar je als lezer van alles van mag vinden. We verwachten dan ook niet dat je de werkwijzen van de professionals die in dit e-book aan bod komen een-op-een overneemt. Wel hopen wij dat je geïnspireerd wordt. Zodat je vervolgens je eigen route gaat bepalen. Frank Körver >> Betteke van Ruler >> Maart 2017 PS. Dit boek is een momentopname. Samen zijn we continu bezig het Strategisch Communicatie Frame verder te ontwikkelen. Jouw ervaringen als professional zijn daarbij uitermate nuttig. Aarzel dan ook om feedback (positief en negatief) met ons te blijven delen - 7

8 WAAROM ONTWIKKELDEN WIJ HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME HEBBEN WE ONTWIKKELD ALS METHODE VOOR HET BEPALEN VAN EEN EFFECTIEVE STRATEGIE. EEN STRATE- GIE VOOR WAT DAN OOK. OF HET NU GAAT OM EEN COMMUNICATIESTRATEGIE VOOR DE LANGE TERMIJN VOOR DE ORGANISATIE, EEN COMMUNICATIESTRATEGIE VOOR EEN OP HANDEN ZIJNDE FUSIE OF OVERNAME, OF EEN COMMUNICATIE- STRATEGIE WAARMEE JE PROGRAMMADOELEN WILT REALISEREN HET MAAKT NIET UIT. TOT ONZE VERRASSING MERKEN WE DAT HET FRAME OOK DOOR ANDERE AFDELINGEN WORDT GEBRUIKT EN HIER EN DAAR OOK DOOR ALGEMEEN MANAGEMENT. HET BLIJKT DUS EEN UNIVERSEEL MODEL VOOR STRATEGIE- ONTWIKKELING. Het doel van het Strategisch Communicatie Frame is professionals te helpen scherpe keuzes te maken. Dat is wat het Strategisch Communicatie Frame is, een hulpmiddel. Niets meer maar ook niets minder. Het Frame schrijft dus niet voor wat je moet doen of welke strategie de beste is. Dat hangt er namelijk maar net vanaf. Wel helpt het Frame om de juiste vragen te stellen, om uit te zoeken wat in jouw organisatie, bij jouw klant of in jouw project echt nodig is, en het dwingt je na te denken hoe communicatie daaraan kan bijdragen. Het helpt je keuzes te maken in wie en wat je nodig hebt om je ambities te realiseren. En last but not least, het brengt je weer een stapje verder om accountable te zijn door te laten zien hoe je dat aanpakt. Voor het gemak, en zeker ook voor de leesbaarheid, hebben wij het in dit e-book nog vooral over de communicatieafdeling. Vervang dat woord echter gerust door communicatieprofessional, communicatieteam, communicatiebureau of ieder ander woord dat op jouw situatie van toepassing is. 8

9 BEHOEFTE AAN VERNIEUWING Met het Strategisch Communicatie Frame hebben we een planningsmethode ontwikkeld die anders is dan het klassieke stappenplan. Daar geloven wij namelijk niet in. Dat is te statisch en vaak niet meer dan een invuloefening. Bovendien zijn de meeste communicatieplannen te veel gericht op het beheersen. HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME HELPT JE KEUZES TE MAKEN IN WIE EN WAT JE NODIG HEBT OM JE AMBITIES TE REALISEREN Vernieuwing zit niet alleen in nieuwe dingen doen maar ook in dingen op een nieuwe manier doen. Met het Strategisch Communicatie Frame nodigen we lezers uit om op een andere manier met strategie- ontwikkeling bezig te zijn. Door nadrukkelijk de interne en externe context mee te nemen en tegen elkaar af te wegen en die te combineren met jouw visie op communicatie. Door veel meer samen te werken met sleutelpersonen. Door nog ingrijpender keuzes te maken dan je waarschijnlijk al doet. Door vervolgens ook periodiek deze keuzes weer aan te scherpen. Door de doelen van de organisatie als uitgangspunt te nemen. Door iteratief te werken. En dat allemaal op basis van de fundamentele vraag: hoe kan nou echt met communicatie het verschil worden gemaakt? STRATEGIE ALS CONTINU PROCES Strategisch handelen toont zich in wat je dagelijks doet. Daaraan zie je of iemand relevante dingen doet of niet. Maar de vraag wat relevant is, is niet vanzelfsprekend in deze situatie en voor deze organisatie. Het antwoord mag niet afhangen van de waan van de dag of van persoonlijke voorkeuren. Want die zijn niet per se relevant. Het Strategisch Communicatie Frame helpt je om te reflecteren op wat je doet en om de juiste vragen te stellen zodat je de meest effectieve keuzes maakt. Het helpt je iedere dag om in één oogopslag te zien waar je ook al weer naartoe werkt en om te kijken of je nog steeds met de goede dingen bezig bent. En het laat je zien dat strategie altijd onderhoud behoeft. Als een van je keuzes niet meer relevant blijkt te zijn heeft dat meestal gevolgen voor je andere keuzes. Strategievorming is nu eenmaal een continu en zeer agile proces. 9

10 Het Strategisch Communicatie Frame helpt je om te komen tot strategische keuzes. We benadrukken altijd dat die keuzes scherp moeten zijn. En zo beknopt, dat ze passen op pakweg 1 A4. Dat weerhoudt je ervan om pagina na pagina te schrijven aan een plan dat vervolgens door niemand wordt gelezen. Het gaat om de essentie. Wil je toch meer schrijven, prima, maar neem dat dan op in de bijlagen. Het ontwikkelen van een strategie is een van de meest fascinerende uitdagingen voor een professional. Er staat immers veel op het spel. Onze ervaring is dat strategieontwikkeling weliswaar een complex proces is, maar dat de strategie op zich op een heldere manier moet kunnen worden uitgelegd. Je zult je strategie dan ook kiss proof en helder moeten formuleren. Ook dat is een hele uitdaging om het goed te doen. Als je dat doet en je weet het Frame goed toe te passen, dan zul je snel zien of je keuzes congruent zijn aan elkaar, of er alignment is. Constateer je dat de interne situatie om meer aandacht vraagt dan de externe, dan zul je je ambities ook intern moeten richten. En vind je het jouw verantwoordelijkheid om bepaalde publieksgroepen van gedrag te laten veranderen, dan heb je niet alleen de competenties van de communicatieafdeling nodig die dat kunnen waarmaken, maar zul je ook andere afdelingen of soms zelfs andere organisaties als partner nodig hebben. Gedrag veranderen kan nu eenmaal niet met communicatie alleen. GUN JEZELF RUST EN RUIMTE Werken met het Strategisch Communicatie Frame vergt een investering in tijd en energie. En zo hoort het ook. De keuzes die je maakt bepalen namelijk in grote mate hoe er gecommuniceerd wordt en welke impact dit heeft. Wij willen dan ook benadrukken dat je jezelf tijd moet gunnen voor het ontwikkelen van een strategie. Op een vrijdagmiddag het jaarplan aftikken is een absolute no-go. En in twee werksessies de koers voor de komende jaren ontwikkelen, is een onmogelijke opgave. Tijd leidt tot kwaliteit. Dat hebben we na bijna 3 jaar werken met het Strategisch Communicatie Frame vele malen ervaren. Als je het Strategisch Communicatie Frame eenmaal succesvol hebt weten toe te passen, dan heb je ook wat. Met de uitkomst kun je voor de dag komen. Iedereen ziet in een oogopslag welke keuzes je hebt gemaakt en wat je van plan bent. De professionals die hierna aan bod komen, kunnen je er alles over vertellen. 10

11 WAAROM EEN GOEDE COMMUNICATIESTRATEGIE BELANGRIJK IS Communicatie kan een bijdrage leveren aan het succes van een organisatie, maar alleen als je de juiste dingen doet, deze op de juiste manier doet en dat ook laat zien. Accountability komt daardoor steeds hoger op de agenda. Een goede communicatiestrategie vergroot je accountability. Een communicatiestrategie waarvoor geen draagvlak is buiten de communicatieafdeling is gedoemd te mislukken. De manier waarop je tot strategische keuzes komt, is misschien net zo belangrijk als de strategische keuzes zelf. Een goede communicatiestrategie zorgt voor draagvlak en enthousiasme bij interne en externe stakeholders. Niet alleen het topmanagement legt de lat ten aanzien van communicatie steeds hoger. Ook de meeste communicatieprofessionals zijn uitermate ambitieus. Professioneel hobbyisme wil niemand meer. Daarvoor staat er te veel op het spel. Een goede communicatiestrategie is dan ook een belangrijk bewijs van jouw kunnen. Planning blijft van essentieel belang. Maar het plan van vroeger is verleden tijd; er is een groeiende behoefte aan intelligent pragmatisme en flexibiliteit. Want alleen dan realiseer je echt toegevoegde waarde. Een goede strategie speelt in op die behoefte aan pragmatisme en wendbaarheid. We leven in een snelle wereld. We willen wel de tijd nemen voor de onderwerpen die belangrijk zijn, maar krijgen die vaak niet. Daarom moeten strategische keuzes in een oogopslag helder zijn. Een goede strategie benoemt de essentie en is daarom op een A4 uit te leggen. Lukt dat niet dan ben je niet scherp genoeg geweest. Strategie is keuzes maken die je in één oogopslag kunt laten zien. Excelleren is die keuzes maken die er daadwerkelijk toe doen. 11

12 Foto: Carola de Vree, interim hoofd Communicatie Deltares 12

13 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME I Zo kun je het Frame voor je laten werken 13

14 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? VAN UITVOEREND ORGAAN NAAR STRATEGISCHE PARTNER TOINJA VAN DAAL SR COMMUNICATIEADVISEUR BRINK GROEP Communicatie met al haar uitdagingen is mijn ding. Ik heb er bijna de helft van mijn leven ervaring in opgedaan. Ik ben een allround-btb-communicatie-vakfanaat. De afdeling Communicatie van Brink Groep wordt in 2014 bijna gehalveerd en moet zichzelf opnieuw uitvinden. Waar ligt haar toegevoegde waarde en wat worden haar kerntaken? Brink Groep vormt het solide fundament waarop vier bedrijven groeien. Gespecialiseerde bedrijven in management, advies en automatisering, die klanten ondersteunen bij bouw, huisvesting en vastgoed opgaven. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Proactief in gesprek gaan met de organisatie om samen scherp te krijgen hoe de inzet van communicatie optimaal kan bijdragen aan de organisatiedoelstellingen. Wat zijn hun bedrijfsambities, hun zorgen en hun uitdagingen? Wat hebben zij van Communicatie nodig om hun doelen te behalen? Wat ik de volgende keer anders zou doen: Eerder en vaker in gesprek gaan met communicatiespecialisten werkzaam bij andere organisaties. Twitter is een uitstekend medium om met hen in contact te komen. Trek de stoute schoenen aan en ga in gesprek om inzichten te delen. Afgelopen jaar heeft me dat veel gebracht. 14

15 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Het is Brink Groep bestaat uit diverse businessunits die onder dezelfde naam zichtbaar zijn in de markt. Maar de markt verandert. Er moet sneller en flexibeler ingespeeld worden op marktontwikkelingen. Grotere verschillen tussen de businessunits ontstaan; verschillen in doelgroepen, niveaus van opdrachtgevers en tarieven waarvoor wordt gewerkt. Dit vraagt om een transformatie van het bedrijf. Vanaf 2014 worden de businessunits omgezet naar vier zelfstandige bedrijven, met Brink Groep als verbindend fundament. De vier bedrijven krijgen ieder een helder profiel, aansluitend bij de vragen uit de markt. Elk bedrijf wordt onder andere zelf verantwoordelijk voor de marketing- en communicatievraagstukken. Dit betekent ook een omslag voor de afdeling Communicatie. De uitvoering van communicatievraagstukken wordt decentraal belegd waardoor we afstand doen van 1,1 fte. Een fase waarin we scherp moeten krijgen welke toegevoegde waarde de afdeling met 1,4 fte gaat leveren volgt. IDEEËN TERUGBRENGEN TOT DE KERN Dit is heftig en ingewikkeld, is mijn primaire reactie. Duidelijk geen gevalletje copy paste van voorgaande jaren. Het voelt alsof we komend jaar de winkel moeten verbouwen, terwijl de verkoop gewoon doorgaat. Dat vraagt om extra inzet, flexibiliteit en een ondernemende houding. Maar mijn opgave is duidelijk: Hoe zorg ik dat we meer impact krijgen én voorkom ik dat we niet worden opgeslokt door de waan van de dag? Een periode van denken in plaats van doen breekt aan. Een periode die onzeker aanvoelt. Ik verdiep me in diverse bronnen en stuit op de glossy CommunicatieNU van Betteke van Ruler. Gaandeweg wordt me duidelijker wat er in ons brede communicatievak gebeurt. Het claimen van communicatie als exclusief domein van de afdeling Communicatie was altijd al krampachtig, maar is nu écht verleden tijd. Het vak vraagt om verbreding, verdieping, vernieuwing én verbinding. Ideeën gonzen door mijn hoofd. Ik voel onrust, maar ook enthousiasme. Hoe breng ik al deze ideeën terug tot de kern? 15

16 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE BASIS VOOR EEN DOORDACHT COMMUNICATIEPLAN En dan is daar, precies op tijd, het Strategisch Communicatie Frame. In de zomervakantie lees ik vanuit mijn luie stoel het boek aandachtig door. De praktische voorbeelden inspireren me. Mijn marker maakt overuren. Al snel weet ik het zeker: dit Frame gaat de basis vormen voor ons nieuwe, goed doordachte afdelingsplan. Vol energie ga ik aan de slag met de eerste schetsen van het Frame. Eerst maar eens goed brainen met mijn directe collega. Daarna ook met een externe specialist en met managementleden. De kickstarters die te vinden zijn aan het einde van elk hoofdstuk helpen me bij het stellen van de juiste vragen. Een fase van bijschaven en aanscherpen volgt. We vullen het Frame aan met smart KPI s en bedenken hoe we de voortgang gaan monitoren. Maar ik wil het plan meer handen en voeten geven. Brink Groep is een bedrijf van denken én doen. Aangeven waarom we een bepaald communicatiebudget wensen is niet voldoende. Het management wil ook in grove lijnen weten hoe we daar concreet invulling aan geven. Daarbij ligt de nadruk op in grove lijnen want in een jaar tijd kan veel veranderen. Een dichtgetimmerd plan biedt geen antwoord. We vinden de oplossing in de toevoeging van twee A4-tjes als bijlagen: een begroting en een visueel overzichtelijke communicatiekalender. Het afdelingsplan, bestaande uit in totaal drie A4-tjes, is klaar. NIET ALLEEN VOOR DE AFDELING COMMUNICATIE Vol trots presenteer ik het communicatieplan aan de managers van de andere stafdiensten: HRM, ICT, FZ en Huisvesting. Hun reacties maken me blij. Het Frame toont in één oogopslag waar de toegevoegde waarde van de afdeling Communicatie ligt en wat haar kerntaken zijn. Het laat zien dat we begrijpen wat de belangrijkste dilemma s binnen en buiten ons bedrijf zijn en wat communicatie daarin kan betekenen. Ook maakt het inzichtelijk wie en wat we nodig hebben om onze ambities te realiseren, zeggen ze. De reacties zijn dus positief. Zo positief zelfs, dat we besluiten om alle plannen van de stafdiensten om te gieten naar het Frame. Dit blijkt met name voor HRM een zeer goede match. LESS IS MORE Het is tijd om de reactie van de directievoorzitter te peilen. Communicatie behoort tot zijn portefeuille. Zijn commitment is dus van cruciaal belang. Ook hij is onder de 16

17 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? indruk. Ik zou willen dat alle afdelings- en bedrijfsplannen op zo n overzichtelijke manier worden gepresenteerd. Dat scheelt bergen leeswerk en zo krijgen plannen gemakkelijker de aandacht die ze verdienen. In de weken daarop kost het weinig moeite om het plan aan het management en de directie te presenteren. Het less is more principe valt in de smaak en het plan wordt goedgekeurd. Het Frame heeft enorm geholpen bij het benoemen van de essentie en het stellen van de juiste vragen. Hierdoor hebben we antwoord gevonden op de vraag op welke manier de afdeling Communicatie Brink Groep het beste kan dienen in het behalen van haar (groei)doelen. Door te sparren met diverse sleutelfiguren van binnen en buiten de afdeling werd duidelijk wat de organisatie echt nodig had. Het is onmogelijk om dat in je eentje scherp te krijgen. Daarvoor moet je in gesprek gaan met de omgeving. Het Frame helpt daarbij. WE HEBBEN DE EERSTE SLAG GEMAAKT EN DENKEN MEER IN STRATEGIE EN DOELEN EN MINDER IN MIDDELEN. VERNIEUWING BLIJKT NIET ALLEEN TE ZITTEN IN NIEUWE DINGEN DOEN, MAAR OOK IN DINGEN OP EEN NIEUWE MANIER DOEN. OOK GEDURENDE DE UITVOERING VAN HET PLAN BIEDT HET FRAME MIJ HET HELE JAAR DOOR HOUVAST. SLUITEN NIEUWE AANVRAGEN/IDEEËN NIET AAN BIJ ONZE KERNOPDRACHTEN, DAN WORDEN ZE NIET UITGEVOERD. DE KOERS STAAT DUS VAST EN WE KUNNEN DAARDOOR OOK CONTINU GERICHT BIJSTUREN. HET FRAME HEEFT ONS ALS AFDELING EN MIJ ALS PERSOON IN MIJN VAK STERKER GEMAAKT. IK HEB ER ENORM VEEL ZIN IN OM HET FRAME DE KOMENDE JAREN IN TE ZETTEN. 17

18 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? VAN INZICHT VIA DOORZICHT NAAR VOORUITZICHT JORIEN DOUMA EN JADE WISSINK COMMUNICATIEMANAGERS BIJ RIJKSWATERSTAAT Jorien Douma werkt bij Rijkswaterstaat aan de grootste projecten om Nederland te beschermen tegen overstromingen. Jade Wissink coördineert het communicatieteam bij Ruimte voor de Rivier. Wat wij de volgende keer hetzelfde zouden doen: Het visualiseren van het Frame: je neemt in één oogopslag je organisatie mee in wat de beoogde communicatieambitie is. Onze opgave was om met behulp van het Frame een visualisatie van onze communicatie ambities te maken: omgeving centraal en anderen vertellen het verhaal. In Nederland werken Rijkswaterstaat, waterschappen, gemeenten en provincies voortdurend aan waterveiligheid in verschillende uitvoeringsprogramma s, zoals Hoogwaterbeschermingsprogramma, Ruimte voor de Rivier en Maaswerken. Wat wij de volgende keer anders zouden doen: We gaan het Frame voor 2017 tijdens een creatieve communicatiesessie opnieuw vullen, dit keer met onze belangrijkste interne én externe stakeholders samen zodat er ook een frisse blik van buiten het team op onze strategie komt. 18

19 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? CONTINU LEREN, LUISTEREN EN REFLECTEREN OM JEZELF EN JE TEAM TE VERBE- TEREN. DAT ZIEN WIJ TOCH ALS DE MOOISTE UITDAGINGEN VAN ONS VAK. DOOR RELEVANTE CONGRESSEN TE BEZOEKEN OM TE HOREN OVER DE NIEUWSTE (COMMUNICATIE) TRENDS, VAKBLADEN TE LEZEN EN INSPIRATIE OP TE DOEN BIJ VAKGENOTEN, KOMEN WE TOT NIEUWE INZICHTEN VOOR ONZE COMMUNICATIE- STRATEGIE. COMMUNICATIEGOEROE ANNE VAN DER MEIDEN NOEMDE DAT OOIT HOE JE VAN INZICHT VIA DOORZICHT NAAR VOORUITZICHT KOMT IN JE COMMU- NICATIEAANPAK. Waarom hebben jullie ervoor gekozen om met het Strategisch Communicatie Frame te werken? Het Strategisch Communicatie Frame was voor ons een uitkomst. In één beweging konden we voortaan ons plan in A0 op tafel leggen om er vervolgens met onze gespreksgenoten om heen te staan en er met elkaar over in gesprek te gaan. Want ons communicatieplan moet toch korter, slimmer en efficiënter kunnen? Jullie kwamen op een leuke manier in aanraking met het Strategisch Communicatie Frame. Kunnen jullie daar iets over vertellen? In ons communicatieoverleg hebben we een terugkerend thema: de leestafel. Een van de adviseurs die de beurt heeft, bespreekt een boek dat zij heeft gelezen of een congres waar hij naartoe is geweest. Zo kwam ook het Strategisch Communicatie Frame ter tafel. Meteen werd het team enthousiast. Hier gaan we ons nieuwe jaarplan mee maken! Het sprak onze teamgenoten aan dat je op een overzichtelijke manier je plan opbouwt met strategische blokken een model dat ook nog eens past op één (grote) bladzijde. En toen? Ja, zo gezegd zo gedaan. De blokken werden met elkaar ingevuld tijdens een strategiesessie: alle communicatiecollega s dachten mee. Eerst met geeltjes aan de slag. Wat zijn knelpunten en kansen in de binnen- en buitenwereld? Hoe passen onze ambities daarbij en hoe maken we ons werk accountable? Het invullen van het Frame was een team effort. We lieten dit traject parallel lopen aan twee andere belangrijke professionaliseringsprocessen van ons team: een actiebord opzetten zodat niet alleen het plan maar 19

20 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? ook onze vergaderingen slimmer werden en een nulmeting op de accountability van onze communicatie. Zo zie je maar hoe het ene idee tot het volgende kan leiden. Hoe hebben jullie het Frame toegepast? Op één pagina hebben we onze communicatiestrategie uiteindelijk gevisualiseerd (zie foto). Kunnen laten zien wat je vanuit Communicatie bijdraagt aan de organisatie, is altijd belangrijk. Met behulp van het gevisualiseerde Frame lichtten wij onze strategie toe in het directieteam. Aan de hand van beelden maken we duidelijk wat we zien gebeuren, wat we daarmee doen en hoe we dat doen. We zijn eigenlijk de storytellers van onze eigen communicatiebelofte geworden door het Frame zo in te zetten door het te framen. Hiermee maak je je toegevoegde waarde direct inzichtelijk, zichtbaar. En accountable: we toetsen het Frame steeds aan onze doelen tijdens vergaderingen. Verandert ons kader, dan sturen we direct bij, in plaats van te wachten tot een volgend jaarplan. Een voorbeeld is een voorgenomen nieuwsonderzoek dat we vorig jaar wilde uitvoeren: omdat we al zoveel in de belangstelling van de media stonden, hebben we dit onderzoek een jaar verschoven, wanneer media meer nevengeul-moe zouden zijn. Dat is een resultaat van steeds meten en onze plannen op basis van actualiteit en accountable werken bijstellen. Jullie passen het Frame geregeld toe. Ook buiten Communicatie? We helpen geregeld ook andere teams hun strategie te bepalen door samen met hen het Frame te doorlopen en uit te leggen hoe je aan de verschillende blokken uit het Frame invulling kunt geven. Het blijken niet alleen communicatieteams te zijn die er baat bij hebben. Zo heeft Jorien het Frame een keer toegelicht bij een team dat verantwoordelijk is voor alle opleidingen binnen de organisatie. En Jade heeft dat gedaan bij het team dat innovatieve ideeën bij werknemers van de organisatie ophaalt. Op deze gestructureerde manier nadenken over strategie helpt dus meerdere disciplines. En het zorgt daarmee ook voor verbinding van de communicatieafdeling met andere afdelingen, als facilitators in andermans strategieprocessen. Mooie bijvangst, vinden we dat. 20

21 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? STRATEGISCH COMMUNICATIEFRAME RUIMTE VOOR DE RIVIER INTERNE SITUATIE ACCOUNTABILITY DECISIONAL & PERFORMATIVE STAKEHOLDERS Deltaprogramma AANPAK VISIE BIJ RUIMTE VOOR DE RIVIER STAAT DE OMGEVING CENTRAAL AMBITIE aannemers HWBP bestuurders en politici MEGO Maaswerken Stroomlijn media bewoners professionals RESOURCES EXTERNE SITUATIE VERBINDEN EN OVERDRAGEN Gevisualiseerd Strategisch Communicatie Frame, met in de bouwsteen Accountability een foto van Jade bij het actiebord 21

22 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? ZO STEL JE PRIORITEITEN EN GEEF JE STURING FREDERIQUE KRAM HOOFD COMMUNICATIE EN FONDSENWERVING PAX Frederique Kram is hoofd Communicatie en Fondsenwerving bij PAX. Door een groei van de afdeling Communicatie, een veelheid aan activiteiten en het ontbreken van heldere kernopdrachten, was het tijd voor helderheid. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: De strategiesessie goed voorbereiden en daarbij rekening houdend met welke mensen en werkvormen je het Frame gaat invullen. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Het Frame eerder inzetten als blijkt dat de kernopdrachten niet helder zijn. PAX staat voor vrede. Samen met mensen in conflictgebieden en kritische burgers in Nederland werkt PAX aan een menswaardige en vreedzame samenleving, overal in de wereld. 22

23 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Bij PAX werken we nu bijna twee jaar met het Strategisch Communicatie Frame. Het helpt ons prioriteiten te stellen en geeft sturing aan de manier waarop we ons werk doen. In de organisatie gebruiken we het Frame om te laten zien wat we doen en waarop we afgerekend kunnen worden. De voorgaande jaren had de afdeling Communicatie een grote inhaalslag gemaakt in professionaliteit. In eerste instantie ontbraken er heldere communicatiekaders. Er was een te grote wisseling van medewerkers, waardoor continuïteit ontbrak. Veel medewerkers hadden een meer junior profiel waardoor er onvoldoende strategische kwaliteit op de afdeling was. Het team functioneerde te veel op een eilandje binnen de organisatie en werd door collega s buiten de afdeling niet voor vol aangezien. Het was een grote uitdaging om helderheid te krijgen over de kernopdrachten en doelstellingen van de afdeling Communicatie. Het Frame hielp ons om deze te formuleren, prioriteiten te stellen en richting te geven. Rond 2015 voelden de medewerkers zich inmiddels voldoende toegerust om zich binnen de organisatie te laten zien en stevig communicatieadvies te geven. De naamsverandering van IKV Pax Christi naar PAX was een feit, het bijbehorende nieuwe communicatieconcept Vrede. Wie durft? uitgerold en de nieuwe huisstijl doorgevoerd. Meer vragen dan antwoorden Omdat er vanuit de organisatie steeds meer waarde werd toegekend aan het vergroten en betrekken van onze achterban en het voeren van campagnes, was de afdeling Communicatie gegroeid qua medewerkers en budget. Ook hadden we een breed scala aan verantwoordelijkheden en werkzaamheden. Deze waren echter meer impliciet dan expliciet benoemd en varieerden van het bijhouden van de website en het maken van communicatiemiddelen tot het ontwikkelen van acties en campagnes en het binnenhalen van particuliere fondsen. Regelmatig kwamen daar ook nog eens projecten en evenementen bij als Walk of Peace en de vrijwilligerspool. Deze vergden extra aandacht. 23

24 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Door de veelheid aan activiteiten zagen we soms door de bomen het bos niet meer. Binnen de organisatie vroeg men zich af waarom de afdeling Communicatie zo groot moest zijn. Wat doen al die mensen de hele dag? En wat hebben wij daar met onze eigen afdeling aan? Ook binnen de afdeling zelf stelden we ons belangrijke vragen. Wat is nou precies onze opdracht? Hoe stellen we prioriteiten? Hoe draagt wat wij doen bij aan de organisatiedoelstellingen? Doen we de juiste dingen? Dat zijn fundamentele vragen waar we geen goed antwoord op hadden. Het was wel belangrijk dat die antwoorden er kwamen. TIJD VOOR HELDERHEID In feite begon het al met onze kernopdracht. Die hadden we niet helder genoeg geformuleerd. Dit gaf zowel bij de mensen die hier werkten als in de rest van de organisatie onzekerheid over de prioriteitstelling en toegevoegde waarde van de afdeling. Daarnaast kregen andere afdelingen soms overlappende of zelfs conflicterende opdrachten mee, waardoor in de uitvoering spanning optrad. We konden niet langer wachten. Het was de hoogste tijd om allereerst zelf heel helder te hebben wat vanuit het perspectief van de afdeling de kernopdrachten zouden moeten zijn en vervolgens het gesprek daarover aan te gaan met de directie. De goedkeuring en het mandaat van de directie was daarbij cruciaal. We vonden het essentieel dat de directie het Strategisch Communicatie Frame zou vaststellen en ons daarna het mandaat zou geven om met het ingevulde Frame te gaan werken. Hiermee zou namelijk de nodige legitimiteit en ruimte gegeven worden aan ons werk als afdeling en duidelijk worden aan welke kernopdrachten we werken en waarop we afgerekend kunnen worden. DE METHODE SLIM TOEPASSEN Het Strategisch Communicatie Frame bleek zich uitstekend te lenen om onze rol en kernopdrachten helder te omschrijven. Door de pragmatische aanpak van bouwstenen met bijbehorende vragen was het mogelijk om in relatief korte tijd een helder beeld te vormen van de ontwikkelingen binnen het communicatievak en onze rol. Aan de hand van dit beeld maakten we een analyse van de in- en externe situatie van PAX om zo te komen tot logische kernopdrachten. Bij het vaststellen van de kernopdrachten keken we met name naar waar de toegevoegde waarde van 24

25 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? de afdeling zit. Met andere woorden: wat kunnen wij wat anderen niet kunnen? Door duidelijke kernopdrachten vast te stellen, geef je direct richting aan de inzet van mensen en middelen, de keuzes voor strategieën, het vaststellen van doelstellingen en uiteindelijk de jaarplannen. Een kleine groep communicatiecollega s heeft in een tweedaagse sessie de bouwstenen behandeld. Cruciaal was daarbij dat de deelnemers boven zichzelf en de afdeling konden uitstijgen om op een overkoepelende manier naar de bouwstenen te kijken en antwoorden te formuleren. Ik wilde stappen maken en dan is voor persoonlijke emoties met betrekking tot de werkpraktijk en verkokerd denken geen ruimte. Dit vroeg van de deelnemers strategisch denkvermogen en overzicht, iets waarmee ik bij het samenstellen van de groep rekening had gehouden. Voor een juiste afweging is het belangrijk dat je de collega s goed kent en kunt inschatten wat hun rol en toegevoegde waarde ter plekke zal zijn. Het helpt ook om met de facilitator van de sessie, die meer op afstaand staat, vervolgens te toetsen of jouw inzichten inderdaad logisch zijn. Zonder goede voorbereiding geen succes Vooraf hebben we goed nagedacht over de werkvormen die we konden inzetten om met elkaar effectief tot antwoorden te komen op de vragen van de betreffende bouwstenen (zie hiervoor ook de bijdrage van Christel Berkhout in dit e-book). Dit vroeg ook individuele voorbereiding en commitment van de deelnemers vooraf. Zonder deze voorbereiding zou de tweedaagse sessie beslist minder effectief zijn geweest. De deelnemers werd bijvoorbeeld gevraagd om individueel de vragen behorende bij de bouwstenen 1 tot en met 6, kort in bullets, voor te bereiden. Voorbeelden van vragen waren: Wat is in jouw ogen de unieke kracht van communicatie? En welke thema s of onderwerpen domineren de informele gesprekken op het kantoor van PAX? Om snelle stappen te kunnen zetten, namen we de theorie als uitgangspunt en maakten meteen een vertaalslag naar onze organisatie. We verloren geen tijd aan discussies over de theorie in het algemeen en de definitie van termen als bijvoorbeeld accountability. We grepen regelmatig terug op de literatuur vanuit het principe dat veel denkwerk al uitgebreid door anderen is gedaan. Bijkomstige winst was dat onze theoretische kennis ook werd opgefrist. 25

26 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De rest van de afdeling erbij betrekken Na het invullen van de bouwstenen door de werkgroep, was het van belang deze te toetsen aan de rest van de afdeling. Om dit pragmatisch te houden, hingen we de uitgewerkte bouwstenen aan de muur. Bij elk vel met informatie stond iemand van de werkgroep voor de nodige toelichting. Iedereen mocht rondlopen, kreeg per bouwsteen een korte uitleg en kon vragen stellen of wijzigingen/toevoegingen voorstellen. Hiermee werkten we in één ochtend aan het voorkomen van blinde vlekken, het creëren van draagvlak voor het Frame en een gemeenschappelijk referentiekader. Een goed ingevuld Strategisch Communicatie Frame stelt je in staat om in je eigen organisatie het gesprek over doel en functie van de afdeling Communicatie met zelfvertrouwen te voeren. Aan de hand meenemen Toen de acht bouwstenen in concept op papier stonden, voelden we de behoefte om dit samengevat en overzichtelijk vorm te geven op een grote poster. Met de poster op de wand en natuurlijk goed voorbereid op de inhoud, presenteerde ik het Frame aan de directie. Ik nam hen aan de hand en vertelde over de weg die we zelf hadden bewandeld om tot de ingevulde bouwstenen te komen. Waar noodzakelijk gaf ik wat extra theoretische achtergrond, zodat zij keuzes beter konden begrijpen. Er was ruimte voor vragen, discussie en achteraf tijd om het te laten bezinken. Uiteindelijk stelde ik samen met de directie het Frame definitief vast. Als de kernopdrachten met huidige menskracht en budget niet realistisch zijn, ga daar dan vooraf met de directie of het management over in gesprek. Als er niet voldoende resources beschikbaar zijn, dan moeten de kernopdrachten worden aangepast. Daarmee voorkom je dat je onrealistische verwachtingen wekt. Na deze stap was het van belang de kernwaarden als uitgangspunt te nemen bij verdere strategieontwikkeling, het vaststellen van doelstellingen en de jaarplannen. Door dit systematisch te doen, weet iedereen op de afdeling aan welke kernopdracht hij of zij werkt en op welke manier. Dit geeft houvast en zelfvertrouwen. Elke medewerker weet wat de opdracht is en hoe de werkzaamheden hieraan bijdragen. Zowel binnen de afdeling Communicatie als daarbuiten geven de bouwstenen nu handvatten voor het gesprek over de invulling van de communicatieambities. 26

27 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE MOOI VORMGEGEVEN POSTER IS CENTRAAL OPGEHANGEN OP DE AFDELING EN IN MIJN KANTOOR. REGELMATIG LOPEN ER COLLEGA S BINNEN VAN ANDERE AFDELINGEN, DIE MET BELANGSTELLING BLIJVEN STAAN EN ZICH AFVRAGEN WAT DIT PRECIES INHOUDT. DAT BIEDT ONS EEN MOOIE, INFORMELE KANS OM MEER TE VERTELLEN OVER DE AMBITIES VAN DE AFDELING COMMUNICATIE EN UIT TE LEGGEN WAAR AL DIE COMMUNICATIECOLLEGA S VAN DIE GROTE AFDELING TOCH DE HELE DAG ZO DRUK MEE ZIJN. Het ingevulde Frame aan de muur bij de afdeling Communicatie van PAX 27

28 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET INVULLEN IS MAAR HET HALVE WERK DREA VAN ARK COMMUNICATIEADVISEUR OMGEVINGSDIENST REGIO UTRECHT Ik ben eigenaar van webshop Toen ik deze bijdrage schreef werkte ik als communicatieadviseur bij de Omgevingsdienst regio Utrecht (ODRU). Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Met enthousiasme een nieuwe manier introduceren om theorie te vertalen naar strategie & praktijk. De afdeling Communicatie goed neerzetten; duidelijkheid voor het team, de directie en de collega s in de organisatie; scherp hebben wat onze toegevoegde waarde is. Daar ging het om. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Meer bewust zijn van de planning (Frame toetsen en reactie (input) verzamelen) en dit voor betrokkenen helder maken. De Omgevingsdienst regio Utrecht (ODRU) ondersteunt vijftien gemeenten in de regio Midden-Nederland bij de uitvoering van milieu- en omgevingstaken. 28

29 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Ik volg Betteke van Ruler op social media. En zo kwam ik meer te weten over haar masterclass over het Frame. De timing was perfect. Het kwam toevallig zo uit dat ik het ook meteen kon gebruiken in de praktijk. Hoe begon jij? Ik moest wel eerst mijn collega-communicatieadviseur enthousiast krijgen maar dat kostte weinig moeite. We hebben in een gesprek de methodiek en aanpak met elkaar afgestemd en kwamen tot de conclusie dat dit een mooie manier is om een nieuwe, passende strategie voor onze organisatie op te zetten. We zijn snel aan de slag gegaan met z n tweeën en hebben een concept opgesteld. In drie ppt-slides: één met theoretische vragen, één met de beantwoording van die vragen en nog eentje met een toelichting van de belangrijkste strategische keuzes, vertaald naar operationele werkzaamheden. Dat ging vlot. Toen waren jullie er nog niet. Wat waren de vervolgstappen? Nadat het concept klaar was, hebben mijn collega en ik de methode en de inhoud gepresenteerd aan de directie. Die vonden het fraai maar stelden ook terecht de vraag hoe we de vertaalslag van strategisch naar tactisch niveau gingen maken. Wat gaan jullie nu eigenlijk doen? Maar zover waren wij toen nog niet. Ik heb mijn hersens behoorlijk laten kraken. Volgens mij waren we inhoudelijk op de goede weg, we hadden goed nagedacht over onze keuzerichting en mensen waren positief over het Frame als een nieuwe manier van een plan schrijven. Hoe kijk je terug op het proces en wat waren belangrijke momenten? Achteraf kan ik wel zeggen dat het eigenlijk nog teveel papieren informatie was. Dit merkten we ook aan de peer group, een clubje van in- en externe mensen met wie we de inhoud van ons Frame doornamen. Wat bleek? Communicatiemensen of mensen met gevoel voor communicatie konden met ons meekomen. Maar mensen met andere bloedgroepen reageerden soms anders op de inhoud en vroegen steeds door. Ja, klinkt wel interessant, maar hoe zit het dan? Bijvoorbeeld: als je het hebt over bereikbaarheid, hoe vertaal je dat naar hoe de telefoniste de klanten te woord staat en goed kan doorverbinden? Vaak de vraag naar heel operationele vertaling dus. 29

30 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Je verhaal goed hebben is een must, je moet het zelf goed hebben doorleefd want anders kun je nooit de storyteller van je eigen strategie worden en dat is bij het Strategisch Communicatie Frame extreem belangrijk. Mijn dilemma was: hoe match ik ons Frame - inhoudelijk door communicatie - adviseurs vormgegeven - met bijvoorbeeld leidinggevenden die er heel anders instaan? Daarvoor moet je zelf het verhaal scherp hebben. Met een klassiek communicatieplan ligt dat anders. Daarin schrijf je alles uit, je reikt het aan en je hoort het wel (of niet). Dat vraagt iets heel nieuws van ons, je moet je continu goed inleven in je gesprekspartners. Tot welk niveau neem ik ze mee en wat verwacht ik van hun inbreng? Zo n nieuwe manier van werken is wennen. Hèt grote voordeel is wel dat door de scherpe keuzes, je een veel beter praatstuk hebt. Je hebt letterlijk 1 of 2 A4 tjes op tafel of op je scherm. Het is zo voor mensen beter inhoudelijk te volgen. En voor ons na elk gesprek makkelijker te toetsen of de inhoud klopt of dat we die moeten bijstellen (aanvullen/schrappen). Uiteindelijk hebben jullie een mooie strategie ontwikkeld. Wat zijn je learnings? Na een paar maanden hebben we de strategische keuzes nog een keer en nog scherper gedefinieerd en een deel van de vertaling naar de praktijk gemaakt. Naar mijn idee duurde het traject van afstemmen lang. Maar ja, het is natuurlijk ook wel een nieuwe methode die we introduceren. Geen eenvoudige opgave. ONS ADVIES IS OM ZO SNEL MOGELIJK JE TACTISCHE EN OPERATIONELE TAKEN ACHTER HET FRAME TE PLAKKEN. IK WILDE EERST DE INHOUD VAN HET FRAME MET IEDEREEN (NOU JA MET DE RELEVANTE IEDEREEN) ROND HEBBEN EN PAS DAARNA DE TACTISCHE KANT BENOEMEN. HIERDOOR WERD DE TIJDSPANNE LANG EN DAT IS NOU JUIST NIET HET IDEE VAN DEZE DYNAMISCHE METHODE. KORTOM, EEN PROCES VAN VALLEN EN OPSTAAN. MAAR UITEINDELIJK ZIJN WIJ IN ONZE ORGANISATIE WEL EEN FAN GEWORDEN VAN HET FRAME. 30

31 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? EEN NIEUWE COMMUNICATIEVISIE VOOR HOGESCHOOL ROTTERDAM CARMEN MO-AJOK & JEROEN COK COMMUNICATIEADVISEURS HOGESCHOOL ROTTERDAM Carmen Mo-Ajok en Jeroen Cok zijn senior communicatieadviseurs concerncommunicatie en woordvoering. Jeroen is gespecialiseerd in strategische communicatie. Carmen is gespecialiseerd in issuemanagement. Wat wij de volgende keer hetzelfde zouden doen: Informatie ophalen bij relevante stakeholders, ter voorbereiding op de werksessies. De opbrengst was richtinggevend voor onze keuzes. De samenleving, de organisatie en het communicatievak verandert. De afdeling Concerncommunicatie wilde haar rol en kerntaken opnieuw definiëren. Dat was onze opgave. Wat wij de volgende keer anders zouden doen: De inhoud van het strategische Frame tussentijds toetsen en afstemmen met communicatiecollega s, zodat het direct een gezamenlijk verhaal wordt. Hogeschool Rotterdam staat voor onderwijs dat kwalitatief hoogwaardig en inclusief is. De hogeschool bereidt studenten voor op een continu veranderende wereld. 31

32 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Hogeschool Rotterdam is sinds een aantal jaren flink in beweging. In 2012 zijn we o.l.v. een nieuwe collegevoorzitter een andere weg ingeslagen. In het kwaliteitsprogramma Focus zijn duidelijke keuzes gemaakt om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Er is een kanteling van de organisatie ingezet, waardoor docententeams meer verantwoordelijkheid hebben gekregen voor de kwaliteit van het onderwijs. De interactie tussen de studenten en docenten staat in de nieuwe koers centraal. De introductie van Focus heeft ook gevolgen voor de aard van de communicatievragen die er leven in de organisatie. We merken dat communicatievraagstukken steeds minder uit centraal beleid voortvloeien, maar steeds vaker ontstaan vanuit grote veranderbewegingen. Hierdoor worden de communicatieprofessionals op meer en andere skills en competenties aangesproken, in lijn met de ontwikkelingen in het vakgebied. De vraag die ons steeds meer bezighoudt: op welke manier dragen we als communicatieprofessionals optimaal bij aan de strategische ambities en doelen van een hogeschool in ontwikkeling? Sense of urgency is groot Doordat de aard van de communicatievragen veranderde, ontstond ook het besef dat er een andere kijk op de rol van communicatie nodig was. Door de sense of urgency waren we in staat om op onze eigen rol te reflecteren en gaf het management ons de ruimte om over de rol en toegevoegde waarde van communicatie na te denken. Dat was nodig om de veranderingen in de organisatie, de samenleving en het vakgebied te vertalen naar de communicatiefunctie van de hogeschool en de daarbij horende (nieuwe) taken, rollen en aandachtsgebieden. Na het lezen van het boek het Strategisch Communicatie Frame waren we enthousiast geworden. De bouwstenen in het Frame waren ook onze vraagstukken. Ze geven voldoende ruimte om een invulling te geven die aansluit bij de context van de hogeschool. Bovendien spreekt de pragmatische benadering ons aan. Het Frame biedt een praktische methode die past bij de Rotterdamse mentaliteit van de hogeschool. Verder helpt het om een grondige strategische analyse te maken en op basis daarvan richting te bepalen en scherpe keuzes te maken. 32

33 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Geen klassiek stappenplan. Dat is vaak te statisch en past niet meer bij de dynamische ontwikkelingen van het vakgebied én de hogeschool. Kortom: een hands-on communicatiestrategie die als een kompas dient voor onze communicatie. En dat biedt het Strategisch Communicatie Frame. Starten met een goede verkenning Voor de invulling van het Frame hebben we eerst een globale interne en externe analyse gedaan. Voor de interne analyse hebben we gesprekken gevoerd met bestuursleden, directeuren van opleidingsinstituten, maar ook met docenten en leden van de medezeggenschap, waarin ook studenten vertegenwoordigd zijn. Dit waren richtinggevende gesprekken, waarin we boven water kregen waar we als afdeling Communicatie goed in zijn en op welk gebied we nog stappen moeten zetten. We hebben ons in dit proces kwetsbaar opgesteld en stonden open voor alle feedback, hoe confronterend dat soms ook was. Dit was een wezenlijk onderdeel van het proces, omdat we alleen op die manier de vinger op de zere plek konden leggen. Bijkomend voordeel was dat we op voorhand draagvlak wisten te creëren bij verschillende stakeholders. Voor de externe analyse hebben we gebruik gemaakt van literatuur en bestaand onderzoek, zowel vakinhoudelijk als op het gebied van onderwijs. Voorbeelden van dat laatste zijn de strategische onderwijsvisies van het ministerie, de Vereniging Hogescholen en de gemeente Rotterdam. Concrete keuzes maken In een team van acht collega s zijn we vervolgens in twee strategische werksessies met de opbrengst van de analyse aan de slag gegaan. Dit deden we met collega s uit de hele communicatiekolom van de hogeschool. Naast de centrale afdeling Communicatie zijn er bij elk instituut (waar de opleidingen onderdeel van zijn) communicatieadviseurs in dienst. Bij de sessies waren zowel collega s van de centrale als de decentrale communicatiefunctie aanwezig. Op deze manier waren er verschillende communicatiedisciplines vertegenwoordigd en hebben we de discussie over de strategie vanuit verschillende perspectieven benaderd. 33

34 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? In de sessies hebben we de bouwstenen van het Strategisch Communicatie Frame uitgewerkt door eerst op zoek te gaan naar een gezamenlijke visie. Die visie, samen met de interne en externe analyse, was leidend bij het maken van de strategische keuzes. Dat heeft geresulteerd in 3 kerntaken: 1) verandering in de organisatie ondersteunen, 2) reputatie versterken en 3) organisatie communicatiever maken (zie ook het kader achteraan dit artikel). Die kerntaken zijn het resultaat van een stevige dialoog waarin we voor de hand liggende oplossingen en richtingen ter discussie hebben gesteld en onszelf hebben gedwongen om out of the box te denken. Tijdens de sessies werden we uitgedaagd om over onze eigen schaduw heen te springen. De doelen en ambities van de hogeschool stonden in het gesprek steeds centraal. Dat vraagt van alle deelnemers dat zij los kunnen en durven denken van bestaande functies, personen en activiteiten. Dat bleek soms een opgave, omdat scherpe keuzes maken ook betekent dat bepaalde zaken minder prioriteit krijgen of zelfs worden afgebouwd. We hadden echter allemaal de overtuiging dat keuzes maken noodzakelijk was om als communicatieprofessional van toegevoegde waarde te blijven voor de organisatie. Benoemen van vlaggenschipprojecten Vanuit de ambities met ons vak en de kerntaken hebben we concrete doelstellingen geformuleerd waar we de komende twee jaar aan willen werken. Om de strategie van papier te krijgen hebben we per kerntaak een aantal vlaggenschipprojecten in het leven geroepen. Dit zijn substantiële projecten die van waarde zijn voor de organisatie en direct zichtbaar zijn, waarbij de toegevoegde waarde van communicatie evident is. Eén daarvan is bijvoorbeeld het ontwikkelen van een corporate story, waarmee we kunnen uitdrukken wie wij zijn (heden, verleden, toekomst) en waar wij voor staan. Een wezenlijk onderdeel van de sessie was de begeleiding van Frank Körver. Juist als er lastige keuzes gemaakt moeten worden, is het bijna noodzakelijk een discussieleider te vragen die met afstand naar de afdeling en de organisatie kijkt. Frank gaf structuur, een frisse blik en daagde ons continu uit concrete keuzes te maken. Doordat hij vrij is van organisatiepolitiek en cultuur was hij in staat om ons uit te dagen om buiten de kaders te denken en beslissingen te nemen. 34

35 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De grote uitdaging: van strategie naar actie We staan nu voor de opgave om de uitgangspunten van de strategie te vertalen naar ons denken en doen, zodat de organisatie merkt dat we vanuit een ander perspectief invulling geven aan onze rol. Dat doen we door de organisatie van dienst te zijn als sparringpartner, adviseur en dienstverlener. We laten zien dat we inzicht hebben in de (toekomstige) ontwikkelingen en zoeken proactief aansluiting. Daarnaast is het van belang dat alle collega s in de hele communicatiekolom, zowel centraal als decentraal, zich committeren aan de strategische uitgangspunten. We hebben alle communicatie-collega s gedurende de strategieontwikkeling geïnformeerd over de voortgang en draagvlakgesprekken gevoerd toen we het Frame hadden ingevuld. Het is nu zaak om aan de slag te gaan en dat samen te doen. Dat doen we door elke kerntaak eerst verder te verdiepen en betekenis te geven binnen de context van de hogeschool. We formeren per kerntaak expertisegroepen die verantwoordelijk zijn voor de concrete uitwerking van de ambities en doelstellingen uit de strategie. Op een aantal gebieden zetten we al kleine stappen, bijvoorbeeld op het gebied van contentontwikkeling, op andere gebieden werken we eerst aan de professionele ontwikkeling van de communicatiemedewerkers. HOGESCHOOL ROTTERDAM STAAT OP EEN CRUCIAAL PUNT IN HAAR ONTWIKKELING. GOEDE COMMUNICATIE IS HIERBIJ VAN BETEKENISVOLLE WAARDE. HET IS ZAAK DAT WIJ NU DOORPAKKEN EN VOOROP LOPEN. ONZE COMMUNICATIESTRATEGIE BIEDT ONS HIERVOOR HET JUISTE KOMPAS. 35

36 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE DRIE KERNTAKEN VAN DE AFDELING COMMUNICATIE VAN DE HOGESCHOOL ROTTERDAM 1 Veranderingen in de organisatie ondersteunen De hogeschool staat de komende jaren voor een aantal grote veranderingen. Met communicatie willen we de juiste beweging op gang brengen. Waar we nú voornamelijk over de verandering communiceren, gaan we dus veel meer onderdeel uitmaken van de verandering. Een goed voorbeeld daarvan is de manier waarop we nu participeren in de ontwikkeling van de nieuwe strategische agenda. Voor de totstandkoming van die agenda is een proces gestart, waarin medewerkers, studenten en externe stakeholders hun visie geven op het onderwijs in Communicatie is vanaf het begin onderdeel van de beweging door het proces te begeleiden en sleutelpersonen te faciliteren, adviseren en coachen. 2 Reputatie versterken We zien voor onszelf een rol weggelegd om het verhaal van de hogeschool en haar opleidingen te (helpen) vertellen. Met een authentiek verhaal willen we de verbinding maken tussen de hogeschool en onze collega s, studenten en externe partijen waarmee we samenwerken. Dat verhaal gaat uit van de identiteit van de hogeschool, draagt uit waar we vandaan komen, waar we voor staan en waar we voor gaan, maar vertelt ook waarom we bepaalde keuzes maken. Het draagt uit wie wij zijn. We zien het als onze taak om hierin als afdeling Communicatie het voortouw te nemen en de organisatie gevraagd en ongevraagd te adviseren. 3 Organisatie communicatiever maken Iedereen in de organisatie communiceert. Dat zien we als een kracht, zeker voor onze organisatie met haar maatschappelijke opdracht. We hebben als hogeschool veel kennis in huis die we intern en extern meer kunnen delen. Als communicatieafdeling kunnen wij deze kracht beter benutten door onze key communicators te mobiliseren en faciliteren. We zien bijvoorbeeld ook dat maatschappelijke vraagstukken en discussies via social media hun weg vinden naar de klas. We willen de bewustwording daarvan binnen de organisatie vergroten. We beschouwen het open en transparante karakter van de samenleving vooral als kans en vinden het onze rol om collega s te faciliteren, adviseren en coachen om daar responsief mee om te gaan. 36

37 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? PRACHTIG INSTRUMENT DAT VRAAGT OM INSPIRERENDE FACILITATIE CHRISTEL BERKHOUT FACILITATOR PLANNENVANDEPLANK Christel biedt coaching on the job, hands-on communicatiehulp en is communicatiecoach voor teams. Haar missie is Communicatie boardroomproof! Communicatiemanagers willen aan de slag met het Strategisch Communicatie Frame. Facilitatie borgt effectieve voorbereiding, zorgt voor focus en het bereiken van doelen. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Gedegen voorbereiding en inspirerende facilitatie. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Experimenteren met brede interne reviews (scrum) tijdens het strategieproces. Christel Berkhout faciliteert met haar bedrijf Plannenvandeplank onder andere strategiedagen aan de hand van het Strategisch Communicatie Frame. 37

38 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Het Strategisch Communicatie Frame beloofde bij verschijnen een praktische methode voor het ontwikkelen van een effectieve strategie te bieden. Het is inderdaad een fijn model, maar het is helemaal niet zo gemakkelijk om het goed te gebruiken. Teams en afdelingen moeten keuzes maken en een klinkende ambitie omarmen. Dat vraagt om een goede voorbereiding, gedegen inbreng, hoog energieniveau, inspiratie, ferme besluitvorming en stevige interacties. Daarom zeven tips en tricks uit de facilitatie-praktijk waarmee je de belofte van het boek ten volle kunt waarmaken. Streng uitnodigingsbeleid Wees je als eigenaar van het strategieproces altijd heel bewust van je uitnodigingsbeleid. De uitkomst van strategievorming wordt immers bepaald door de kennis, ervaring en expertise van degenen die bijdragen. Bepaal wie, wanneer, hoe bijdraagt. Zo kunnen collega s op papier punten inbrengen, op onderdelen expertise aanleveren of gewoon bij strategiesessies aanwezig zijn. Bied vervolgens alle betrokkenen helderheid over het waarom van wel of geen deelname. Dit voorkomt een valse start of een detour tijdens het strategievormingsproces en houdt de snelheid erin. Stevige huiswerkopdracht Geef de kickstart-vragen als huiswerk vooraf. Ze vormen een prachtig uitgangspunt voor inbreng van deelnemers bij de diverse bouwstenen van het Frame. Dit garandeert een gezamenlijk vertrekpunt en is een basisvoorwaarde om ieders wijsheid boven tafel te krijgen. Ongeacht zijn of haar positie in het systeem van de afdeling of organisatie. Let op energiehuishouding Houd het energieniveau hoog. Daarbij past de wet van divergeren en convergeren: ieder individueel laten inbrengen, dit samenbrengen en daarop besluitvormende methoden loslaten. Zoals bijvoorbeeld alle deelnemers een gelimiteerde hoeveelheid groene (eens), gele (kans) en rode (oneens) stickers te laten plakken bij de uitkomsten van een divergerende werkvorm. Zo help je deelnemers om actief deel te nemen. Daarnaast zijn spelregels onontbeerlijk, zoals rond telefoongebruik en bijvoorbeeld over het gebruik van rode kaarten ( ik haak nu als deelnemer af ). 38

39 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Afwisseling in het programma, pauzes op gezette tijden en een energizer na de lunch zijn eveneens noodzakelijk om iedereen bij de les en actief te houden. Kruisbestuiving vakgebieden Maak gebruik van inspiratie en kennis uit diverse vakgebieden bij het doorlopen van de bouwstenen. Een stevig vakmatig fundament is onontbeerlijk om werkelijk op een strategisch niveau te komen. En wil je boardroomproof zijn in je communicatiestrategie, dan moet je je gemaakte keuzes kunnen onderbouwen! Haal er dus alle kennis bij die je kunt bedenken of vraag andere afdelingen wat zij voor tips hebben. Kijk ook eens bij de Logeion Beroepsniveauprofielen-test onder Resources. Kies je werkvormen Maak een Bouwplan van de bijeenkomst als je kiest voor strategiesessies. Daarin neem je stapsgewijs opbrengsten van onderdelen, inspirerende werkvormen en te verwachten lastige situaties op. Ook het aantal deelnemers, het aanwezige kaliber en de letterlijk beschikbare ruimte zijn randvoorwaarden om tot de juiste werkvormkeuze te komen. Denk bijvoorbeeld aan het maken van trendwolken, waarbij je de verkenning van de externe situatie visualiseert op grote vellen papier aan de muur. Je hebt dan ruimte nodig om deelnemers rond te laten lopen om hun bijdrage met post-its te plakken. Waardeer én prioriteer Kom tot de ambitie en werkelijke kernopdracht van communicatiemanager, team of afdeling met effectieve besluitvorming. Dat start bij het toekennen van waarde aan de gezamenlijke uitkomsten van de diverse bouwstenen. Maak dat zichtbaar voor alle deelnemers, bijvoorbeeld door met kleurenstickers te werken. Iedereen plakt maximaal 3 stickers groen (doen), rood (stoppen) en geel (kansrijk) op flip-overs met uitkomsten. Mocht je willen toetsen bij stakeholders in je bedrijf of organisatie, schaal dit dan (online) op. Voeg denkhoeden van De Bono of klantperspectieven toe. Zorg ervoor dat de waardering van de uitkomsten helder is, alvorens de daartoe gemachtigde een besluit neemt over de uiteindelijke keuzes. 39

40 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Beoefen realiteitszin Toets in de eindfase van strategievorming of je zowel de huidige situatie ( ist ) als de toekomstige situatie ( soll ) in ogenschouw hebt genomen. Zodat de uiteindelijk benoemde kernopdracht in alle bouwstenen voor de toekomst past. Deze fase in het werken met het Frame kenmerkt zich door puzzelen en breinkraken. Een keuze bij de ene bouwsteen, leidt tot consequenties voor de andere. Je wordt met zijn allen uitgedaagd om de zaak kloppend te maken. Dit vraagt om scherpte van de facilitator, zowel op vooringenomen standpunten, op nieuwe uitkomsten, op stokpaardjes en heilige huisjes, op groepsdynamiek en verhoudingen. Dit is de meest spannende en intense fase van strategieontwikkeling én facilitatie van het proces. Brillen vallen af, emoties lopen soms hoog op en confrontaties blijven niet uit. Je zult dan moeten spiegelen op wat je ziet gebeuren, op metaniveau gaan communiceren en soms een time-out moeten inlassen. Cruciale besluiten zul je moeten kunnen verwoorden, zonder oordeel, zodat de deelnemers weten wat de winst en de prijs van het betreffende besluit is. DE COMMUNICATIEPROFESSIONALS WAAR IK MEE HEB GEWERKT ERVAREN DAT EEN GOED DOORLOPEN STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME LEIDT TOT HERKENNING EN ERKENNING. DE LINKERHELFT VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME ZORGT VOOR ONDERBOUWDE AANSLUITING BIJ ORGANISATIEPRIORITEITEN, DE BUITENWERELD EN ONS VAKGEBIED. MET DE RECHTERHELFT GEEF JE ER BLIJK VAN DAT JE JE VAK VERSTAAT, WEET WAAR JE OVER PRAAT EN STEVIGE KEUZES NIET SCHUWT. ZAKEN WAAR DIRECTIES, COLLEGA S IN DE LIJN, BETREFFENDE COMMUNICATIEMANAGERS ÉN TEAMS HEEL BLIJ VAN WORDEN. NOG LOS VAN DE ENERGIE DIE HET OPLEVERT OM MET ELKAAR PROFESSIONELE MATERIE TE DOORGRONDEN EN VAKKENNIS TOE TE PASSEN. DAARMEE LEVERT HET FRAME GROTE TOEGEVOEGDE WAARDE VOOR HET COMMUNICATIEVAK. 40

41 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? WEL HOUVAST, GEEN KEURSLIJF LIDWINE ROMVIEL COMMUNICATIEMANAGER GEMEENTE ZEVENAAR Lidwine Romviel is verantwoordelijk voor het strategische communicatiebeleid en advisering van College en organisatie en stuurt de communicatieafdeling inhoudelijk aan. Wat wordt de focus en rol van de communicatieafdeling van de gemeente Zevenaar de komende jaren? Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Veel energie steken in het voortraject en samen als afdeling de rol en focus bepalen. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Verwachtingen beter managen wanneer je op deze manier te werk gaat. Landelijk groen, gemoedelijk dorps, maar wel met een stadscentrum waar je kunt shoppen, uitgaan of een terrasje pakken en heel veel cultuur en evenementen. De gemeente Zevenaar ligt in de Liemers en telt na de herindeling met Rijnwaarden in 2018 zo n inwoners. 41

42 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De veranderende rol en omgeving heeft onvermijdbare gevolgen voor de relatie en dus de communicatie tussen gemeente en inwoners, organisaties en ondernemers. Om hier goed op in te kunnen spelen, is eigentijds communicatiebeleid voor de gemeente Zevenaar hard nodig. In 2015 ontstond behoefte aan een compact en richtinggevend communicatiebeleidsplan met duidelijke speerpunten voor communicatie. Een plan dat dus antwoord zou geven op vragen als: Waar gaan we voor en waar staan we voor als gemeente? Wie zijn we als organisatie? Wat willen we communiceren? Hoe doen we dat? Corporate en projectgerelateerd? En wat betekent dit concreet voor communicatie in het algemeen en voor de communicatieafdeling in het bijzonder? De keuze voor het Strategisch Communicatie Frame was snel gemaakt Strategie en beleid ontwikkelen betekent keuzes maken en dan liefst gebaseerd op een degelijke communicatievisie. Ook het krijgen van draagvlak voor die keuzes binnen de gemeente is belangrijk. Ze moeten worden gesteund door het College en het managementteam. Voor de opbouw van het communicatiebeleidsplan hebben we ervoor gekozen om het Strategisch Communicatie Frame als uitgangspunt te nemen. Het boek sprak ons erg aan. Bovendien kende ik Frank Körver en zijn manier van werken van een eerder traject bij de gemeente Westland. Het Frame is een praktische methode die ons helpt om gezamenlijk de juiste keuzes te maken. Het strategisch denkframe kent een logische opbouw zonder rigide te zijn en waarbij de verbinding tussen gemaakte keuzes wordt gelegd. Het Strategisch Communicatie Frame biedt dus houvast, zonder je in een keurslijf te stoppen waardoor je juist zou worden beperkt. 42

43 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Eerst een rondje langs sleutelpersonen Om input te krijgen voor de diverse onderdelen van het Frame ben ik het gesprek aangegaan met meer dan dertig sleutelpersonen in onze organisatie. Naast de College- en managementteamleden, waren dit medewerkers van alle afdelingen en uit alle lagen van de organisatie. De voorbeeldvragen in het boek zijn een goed hulpmiddel hierbij. Ze zijn eenvoudig aan te vullen en waar nodig aan te passen voor je eigen organisatie en situatie. De gesprekken leverden verrassende input op. Want je denkt vaak te weten hoe men in de organisatie tegen zaken aankijkt, maar dat weet je pas echt als je er om vraagt. En je merkt dan ook hoe het onderwerp gaat leven en op de agenda komt; zowel bij het College, het management, de sleutelfiguren als bij de eigen communicatieafdeling. En zo ervaar je hoe keuzes maken en draagvlak creëren hand in hand gaan. Met de input gingen we vervolgens aan de slag De communicatieafdeling is gezamenlijk aan de slag gegaan met het concreet krijgen van de onderdelen van het Frame, te beginnen met de rol en toegevoegde waarde van de communicatieafdeling. Nu én in de toekomst. Zo geeft het communicatiebeleidsplan richting en stelt daarbij, aan de hand van gemaakte keuzes, prioriteiten. Doel is immers om met communicatie nog beter bij te dragen aan het realiseren van de ambities van College, managementteam en uiteindelijk alle medewerkers van de gemeente en nog beter in te spelen op wensen en behoeftes van inwoners en bedrijven. We organiseerden een aantal intensieve werksessies waarin we met elkaar het gesprek aangingen over vragen die ertoe doen. We gingen bewust de lastige vragen niet uit de weg. Met elkaar zochten we naar antwoorden en gingen we in gesprek over dilemma s, kansen, uitdagingen, et cetera. Zo hebben we onder meer onze ambities, kerntaken, speerpunten en concrete actiepunten voor de komende jaren bepaald. Deze vormen de grondslag om opnieuw met de sleutelfiguren in gesprek te gaan om zo onze keuzes voor te leggen, toe te lichten en daarna waar nodig bij te stellen. Hiermee bezig zijn, gaf de hele communicatieafdeling ontzettend veel positieve energie. 43

44 HOOFDSTUK 1 HOE GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Meteen toepassen in de praktijk Om deze flow vast te houden én daadwerkelijk aan te tonen wat een andere manier van werken inhoudt en kan opleveren, is de communicatiestrategie voor de mogelijke komst van een Gezamenlijke Vreemdelingenlocatie (GVL) in Zevenaar als case gebruikt. Een project met groot afbreukrisico en dito maatschappelijk belang. Hier hebben we toegepast wat we in de werksessies hebben besproken. Dat was een parallel spoor waardoor het Frame direct een enorme praktische waarde kreeg. HET TOEPASSEN VAN HET FRAME BIJ DE START VAN DAT BELANGRIJKE PROJECT GAF WEER EEN HELE ANDERE DIMENSIE AAN DE TOEGEVOEGDE WAARDE VAN HET FRAME. ZO ERVAAR JE NOG EENS EXTRA HOE FLEXIBEL HET FRAME TE GEBRUIKEN IS. AAN DE HAND VAN EEN CONTEXT- EN IMPACTANALYSE WERD INZICHTELIJK GE- MAAKT WAT DE BEDREIGINGEN EN KANSEN WAREN. DIT VORMDE DE BASIS VOOR DE UITEINDELIJKE COMMUNICATIESTRATEGIE. 44

45 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME II Zo kun je het Frame voor je laten werken 45

46 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? RICHTEN VOOR RESULTAAT ERIK VAN GOOR MANAGER COMMUNICATIE EN FONDSENWERVING MEANDER MEDISCH CENTRUM Erik van Goor was tot 2016 manager Marketing en Communicatie bij de Kamer van Koophandel. Nu werkt hij bij Meander Medisch Centrum als manager Communicatie en Fondsenwerving. Bij de Kamer van Koophandel was het mijn opgave om meer impact te creëren van de afdeling Marketing en Communicatie op het bereik en de waardering van de Kamer en de interne samenwerking na de reorganisatie vorm te geven. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Consequent de systematiek van het Strategisch Communicatie Frame volgen. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Consulteer tussentijds een aantal interne stakeholders en zorg voor een goede borging na afloop. Loop periodiek nog eens je uitgangspunten, taken en resultaten na. Met ingang van 2014 is de Kamer van Koophandel een zelfstandig bestuursorgaan met negentien kantoren. De KvK heeft als wettelijke taak het beheer van het Nederlands Handelsregister. 46

47 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Met de fusie van twaalf regionale Kamers van Koophandel, KvK Nederland en Syntens Innovatiecentrum, ontstond eind 2013 een nieuwe landelijke organisatie. Deze nieuwe Kamer van Koophandel nam afscheid van een decentrale organisatiestructuur met relatief autonome KvK s in de regio en koos voor een centrale governance en sturing. Voor de meer dan honderd marketing- en communicatie medewerkers betekende de reorganisatie een radicale omslag: minder mensen en de vorming van een centrale afdeling Marketing & Communicatie waarin alle communicatiedisciplines, online, marketing, public affairs en evenementen, een plek kregen. Wat deed jullie besluiten om een nieuwe strategie te ontwikkelen? Met de reorganisatie in volle gang, startte op 1 januari 2014 de nieuwe afdeling Marketing & Communicatie. De afdeling was toen ruim 50 man/vrouw sterk. Allemaal stevige professionals, gepokt en gemazeld in het vak en met veel lokale kennis en ervaring. Vanaf dag 1 werd duidelijk dat de schaalgrootte van de organisatie en de centrale, landelijke focus nieuwe kaders behoefden voor de marketing en communicatie. Maar waar te beginnen in een organisatie die een flinke transformatie doormaakt terwijl de winkel open is? Na een jaar van ontdekken, experimenteren en ontwikkelen was duidelijk dat het strategisch fundament van de afdeling Marketing & Communicatie te zwak was om de transformatie van KvK en de gevolgen daarvan goed te ondersteunen. Ook de afdeling zelf moest mee transformeren en had daar nieuwe handvatten voor nodig. We hadden een strategie nodig. En snel. Waarom kozen jullie voor het Strategisch Communicatie Frame? Ik kan me nog heel goed herinneren dat ik als manager van de afdeling Marketing & Communicatie door een collega werd geattendeerd op de methode. In eerste instantie zag ik weinig nieuws onder de zon: de verankering aan de organisatiedoelstellingen, omgevingsanalyse, draagvlak van interne stakeholders, sturen op KPI s en resourceplanning. Dit is al lange tijd gemeengoed in ons vak. 47

48 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Maar ik vergiste me. Dat was helemaal niet de essentie van het Strategisch Communicatie Frame. Het Frame geeft een methode om al deze bouwstenen op een planmatige manier met elkaar in verband te brengen en toe te passen in je eigen organisatie. Prikkelend en praktisch. Dit hadden we nodig. Ik was om en met een groep collega s van de afdeling zijn we onder begeleiding van Frank Körver aan de slag gegaan met het Strategisch Communicatie Frame. Wat was in jullie geval de centrale vraag? Heel simpel: hoe gaan wij als afdeling het verschil maken? Voor het antwoord gingen we op een interactieve reis langs alle elementen van het Frame. Wat is onze visie op de rol en meerwaarde van de afdeling? Wat zien we intern en extern aan (vak)ontwikkelingen? Dit gaf ons het inzicht dat we als afdeling niet alleen moesten bouwen aan een sterk merk en reputatie maar dat we ook een functie hadden als change accelerator. De organisatie was namelijk volop in beweging. Wij zagen een rol voor ons weggelegd bij het versnellen van het veranderproces, het realiseren van doorbraken en het versterken van de digitale mindset. Deze inzichten vertaalden we naar 5 strategische kerntaken. Waar staan we dan voor opgesteld? Wat is de impact van de kerntaken en welke inhoudelijke speerpunten vereisen de komende jaren onze aandacht? Het resultaat was een stevig houvast. Het sprak aan niet alleen omdat het verrassend was, maar omdat het simpel en logisch was. (zie figuur 1 en 2). Hoe hebben jullie de stap van strategie naar uitvoering gemaakt? Het benoemen van de activiteiten en projecten vloeide daar vrijwel automatisch uit voort en leverde direct ook de basis op voor het jaarplan van de afdeling. Daarna restte nog één vraag. Wat is de signatuur van de afdeling? Oftewel, wat kenmerkt onze manier van (samen)werken? Frank Körver legde daar bewust veel nadruk op. Het antwoord geeft namelijk veel richting aan de gewenste cultuur binnen de afdeling en de afspraken die daarbij horen. 48

49 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE SESSIES EN HET EINDRESULTAAT HEBBEN DE AFDELING EEN STEVIG FUN- DAMENT EN RICHTING GEGEVEN EN DE POSITIE VERSTERKT. ECHTER VOOR EEN DUURZAME VERANKERING VAN DIT RESULTAAT IS MEER AANDACHT EN STRUCTU- REEL ONDERHOUD NODIG. HET FRAME ZOU EIGENLIJK OOK MOETEN VOORZIEN IN EEN STRUCTURELE ONDERHOUDSPARAGRAAF. HOE HOUDEN WE ONSZELF SCHERP? DAN WINT HET FRAME ALS METHODE NOG MEER AAN IMPACT. Ontwikkelen, versterken en beschermen van merk en reputatie In de markt zetten van relevante proposities Monitoring (weten wat er speelt) Positioneren van de KvK, de RvB en de (digitale) strategie Innovatie (marketing, communicatie) Communiceren met externe stakeholders Alignen van medewerkers met de verandering Kerntaken / waar M&C voor staat opgesteld IJzersterk merk Nieuwe, tevreden en trouwe klanten Inzicht Relevante en onderscheidende positie Vernieuwing License to operate Trots, verbinding & verandering Ambities / wat KvK zou missen als M&C er niet zou zijn 49

50 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? EEN NIEUWE COMMUNICATIESTRATEGIE WILLEM VAN DEN OETELAAR ADVISEUR STRATEGIE EN COMMUNICATIE Willem van den Oetelaar is strategisch adviseur bij complexe strategie- en communicatievraagstukken. Gespecialiseerd in reputatie-, issues- en interim management. Mijn opgave? Gezamenlijke ontwikkeling communicatiestrategie, aansluitend bij nieuwe bedrijfsstrategie. Stel het juiste team samen en ontwikkel de vereiste competenties van medewerkers. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Vanaf het begin je MT betrekken bij ontwikkeling communicatiestrategie. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Het MT volledig meenemen, niet op de troepen vooruitlopen als afdeling Communicatie. Nictiz, expertisecentrum voor ehealth en standaardisatie in de zorg, heeft als missie: Betere gezondheid door betere informatie. Dat doen zij door kennisdeling en ontwikkeling van informatiestandaarden. 50

51 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Nictiz, expertisecentrum voor ehealth en standaardisatie in de zorg, is enkele jaren geleden opgericht om ziekenhuizen, huisartsen, apothekers en andere zorgverleners te helpen hun ICT-systemen beter met elkaar te laten praten. Daardoor wordt niet alleen de onderlinge communicatie maar ook de kwaliteit van zorg beter en krijgen we straks allemaal online toegang tot ons medisch dossier. De missie van Nictiz is dan ook glashelder: Betere gezondheid door betere informatie. Wat was de vraag? De ontwikkelingen in de ICT in de zorg, ook wel ehealth genoemd, gaan razendsnel. En iedereen vindt er wat van. Privacy, veiligheid, big data: het zijn onderwerpen van maatschappelijk debat waar Nictiz middenin staat. Tegelijkertijd is de zorg een conservatieve sector. Nictiz ontwikkelt samen met partners veel mooie innovaties, maar te vaak blijft het bij enkele succesvolle pilots. Daar wil de directie graag wat aan doen. Die wil een veel actievere rol gaan spelen in een brede implementatie van deze innovaties. Daarom is de strategie recent aangepast. Een beter moment om te starten als interim hoofd Communicatie had ik mij niet kunnen wensen. Er is een ambitieus MT met een duidelijke visie. Eerste vraag aan mij was: hoe moet de communicatiestrategie eruitzien en hoe borgen we dat die in lijn is met de strategie van Nictiz? Hoe ben je te werk gegaan? Ik wil met zowel het MT als de communicatieafdeling over communicatiestrategie kunnen praten zonder al het bekende communicatiejargon. Gewoon pragmatisch en in een taal die het MT ook begrijpt. De ICT-wereld kent al jargon genoeg Voor mij was het duidelijk: hier gaat het Strategisch Communicatie Frame mij helpen! Omdat de vraag om een communicatiestrategie direct gerelateerd was aan een strategiewijziging, heb ik vanaf het begin het MT intensief betrokken bij het werken met het Frame. Dáár moet het draagvlak voor communicatie immers vandaan komen. Het MT moet nut en vooral noodzaak van communicatie voelen en snappen. Daar komen de ambities voor communicatie vandaan. En een MT kan ook heel goed meedenken over accountability. Wie weet er nou beter wat er nodig is om je medewerkers communicatiever te maken dan de manager zelf?! 51

52 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? We hebben in ruim vier weken een communicatiestrategie ontwikkeld met het Frame. De start was een workshop over het Frame met alle MT-leden en communicatieadviseurs. Na een maand hebben we deze workshop nog eens gedaan en alle nieuwe inzichten in het Frame verwerkt. Uit deze strategie komt heel duidelijk naar voren wat we als afdeling gaan opleveren, waar we aan gaan werken. En het is voor mij als manager helder waar de ontwikkeling in het team moet zitten. Voor 2017 hebben we ook enkele parels bedacht: dáármee gaan we het verschil maken als afdeling. Dat brengt focus in het plan van aanpak. Hoe verliep het proces? Na de eerste workshop was iedereen enthousiast én in de war. Ook wij als communicatie-experts. Het Frame biedt houvast maar genereert ook een ongelooflijk grote hoeveelheid informatie en keuzes. Wat kan allemaal? Wat is nou echt relevant? Wat weten we nog niet? Een berg huiswerk. In de aanloop naar de tweede en laatste workshop (vier weken later) zijn we als afdeling Communicatie een paar keer bij elkaar gaan zitten om het Frame opnieuw in te vullen. Dat hebben we ook nog twee keer kort met het MT besproken en om feedback gevraagd. Daarmee ontstond een idee van een nieuw Frame - waarvoor binnen Communicatie commitment was, en ook wel binnen het MT. Al was het nog niet van harte. Tijd dus voor een flinke challenge tijdens de tweede en laatste workshop. Die leverde nieuwe inzichten op. Nu kon iedereen kijken met meer basis. En eindigden we met duidelijke ambities, een eerste aanzet voor accountability en een nog in te vullen aanpak. Maar het ging niet zonder slag of stoot. We hadden er als communicatieteam last van dat we eerder een concept Frame hadden gemaakt én tussentijds hadden besproken met het MT. Een Frame dat uiteindelijk nog niet scherp genoeg was, maar waar we ons al wel aan gecommitteerd hadden. Het was niet gemakkelijk om dat weer los te laten, en een ander, samen met het MT ontwikkeld Frame te omarmen. 52

53 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Welke inzichten wil je meegeven? Betrek vanaf het begin het MT bij het invullen van je Frame: dat geeft niet alleen draagvlak, maar zorgt er vooral voor dat de juiste keuzes worden gemaakt, die waarborgen dat je communicatiestrategie in lijn is met de bedrijfsstrategie. Bijkomend voordeel: het MT maakt duidelijk wat het verwacht van communicatie. Daarop kun je elkaar wederzijds aanspreken. Formuleer met name visie, ambities en ook je accountability samen met het MT: zij weten heel goed waarmee Communicatie hen concreet kan ondersteunen. Aanpak, resources en relevante stakeholders kun je heel goed zelf als communicatieteam oppakken. N eem de tijd voor het bespreken van het Frame met het MT. Doe dat niet in een halfuurtje, maar trek er echt een middag voor uit. Indien nodig meerdere keren. Wees helder over het hele proces, vanaf het begin. Vertel iedereen wat de stappen zijn en wat de status van elke stap is. Houd alle mogelijke ambities tijdens het proces steeds open en leg goed uit waarom je dat doet: mensen kunnen het lastig vinden om te spelen met ambities en accountability - dit gaat wél over hun werk. Vermijd jargon: zeg in heldere taal wat je wil (zo scherp je ook jezelf). Markeer ook een eindpunt: het Frame is nooit af, maar je moet echt een streep trekken en de ambities vaststellen voor een langere tijd, anders blijf je zweven. Vergeet niet om je Strategisch Communicatie Frame intern te communiceren: het helpt als medewerkers snappen wat je doet en waarom. VOOR 2017 HEBBEN WE OOK ENKELE PARELS BEDACHT: DÁÁRMEE GAAN WE HET VERSCHIL MAKEN ALS AFDELING. 53

54 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? VAN OPEN DAG NAAR ALWAYS ON PAUL HELBING & HESTER VAN WAGENINGEN AFDELING COMMUNICATIE HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Paul Helbing en Hester van Wageningen zijn respectievelijk directeur Communicatie en teamleider Studiekeuzecommunicatie van de Hogeschool van Amsterdam. Onze opgave was: Hoe communiceren we met studiekiezers via de kanalen die zij gebruiken en op de momenten dat zij daar behoefte aan hebben? De Hogeschool van Amsterdam is met studenten de grootste kennisinstelling van Nederland. Jaarlijks beginnen studenten met een studie aan één van de ruim 80 opleidingen. Wat wij de volgende keer hetzelfde zouden doen: Kom uit het hok van je communicatieafdeling en ga aan de slag met de mensen voor wie je het doet en met wie je het doet. Eerst het waarom, dan het wat en dan pas het hoe. Wat wij de volgende keer anders zouden doen: We hadden vooraf al een beeld van de gewenste uitkomst en pasten dat onderweg aan. De volgende keer starten we met een meer open vizier. 54

55 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? In 2015 bogen we ons bij de Hogeschool van Amsterdam over het nieuwe meerjarenplan voor de periode Een van de onderdelen van het communicatiebeleid is de communicatie met onze studiekiezers. Dat is belangrijk voor de hogeschool omdat wij het motto hanteren de juiste student op de juiste plaats. Iedereen heeft er baat bij dat de scholier de juiste keuze maakt. Want voor hem of haar zelf is het een teleurstelling en verspilling van tijd en geld geweest als het niet goed gaat. En de docent heeft tijd en energie geïnvesteerd in een student zonder dat dit tot het gewenste resultaat leidt. We hoefden niet ontevreden te zijn op dat moment. De open dagen, bezocht door zo n kiezers per jaar; de informatie die beschikbaar is op ons web; de folders; de contacten met scholen, een telefonische helpdesk, een twitterkanaal speciaal voor deze doelgroep; we hadden het allemaal en kregen goede feedback uit de buitenwereld. Ambitie: van studievoorlichting naar studiekeuzecommunicatie Maar toch. we keken naar de scholieren die we kennen. Naar onze eigen kinderen, die soms in de leeftijd zijn van onze studiekiezers: tussen 15 en 18 jaar oud. We zagen hoe zij dag en nacht online zijn. Hoe zij hun informatie en hun beelden niet ophalen bij officiële instanties maar bij hun vrienden, vriendinnen, hun peers. We zagen hoe zij twijfelen, de ene keer Rechten willen gaan studeren, de week daarna naar een technische opleiding kijken maar uiteindelijk kiezen voor de Lerarenopleiding Geschiedenis. Hoe zij hun studiekeuze soms maakten op voor ons onlogische manier. Het studiekeuzeproces van de individuele scholier verloopt niet lineair, zoals wij lange tijd veronderstelden, maar iteratief. Onvoorspelbaar, met sprongetjes door de inhoud en door de tijd. En we hebben te maken met schoolverlaters met uiteenlopende profielen. Met kinderen van stad en land, met mbo ers, hbo ers of wo ers, met kinderen uit uiteenlopende sociaaleconomische milieus en met mensen die al gestudeerd hebben en aan het werk zijn maar overwegen om bij ons een vervolgopleiding te volgen of zich bij te scholen. Er zijn bevestigingzoekers, twijfelaars, wel of niet zeker-weters, gevoelskiezers en mensen die meer op hun ratio varen. De ene studiekiezer is de andere niet. Het is een individueel proces. 55

56 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Kortom, zo concludeerden wij, het was de hoogste tijd om onze toch wel wat traditionele studievoorlichting te gaan vernieuwen. Om scholieren niet langer mee te nemen in onze planning en middelen, maar om onszelf aan te passen aan hoe zij feitelijk hun studiekeuze aanpakken. Tijd om afscheid te nemen van de klassieke studievoorlichting en de stap te zetten naar werkelijke studiekeuzecommunicatie. Die moet tijd- en plaatsongebonden zijn en gepersonaliseerd, Always On. Zoveel mensen, zoveel meningen. En toen stokte het Tijd- en plaatsongebonden en gepersonaliseerde studiekeuzecommunicatie was dus onze ambitie. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Al pratend met elkaar en met collega s ondervonden we dat ieder daar zo zijn eigen ideeën over heeft. Ook over nut en noodzaak waren de meningen verdeeld. Want het ging toch prima zo? We hebben een goede structuur en studiekiezers beoordelen onze informatie als eerlijk en consistent. Bovendien, iedereen had het toch al druk genoeg zo? Er kon écht níets meer bij. Daar stokte het. Hoe konden we de rode draad vinden die er ligt onder al onze opvattingen, belangen, activiteiten en manieren van communiceren? Hoe konden we goed gebruik maken van de kennis en ervaringen van heel veel collega s? Hoe kregen we vervolgens iedereen op één, iets gewijzigde lijn? In die tijd lazen we Het Strategisch Communicatie Frame. Het goed toepassen van het Frame en het leiden van werksessies doe je niet uit de losse pols. Dat ondervonden we door schade en schande. En dus hebben we hulp gezocht en schakelden we GKSV in, het bureau van Frank Körver. Eerst de basis op orde We zijn begonnen met het formeren van een kernteam. Daarin is iedere faculteit vertegenwoordigd. In de meeste gevallen zijn dat hoofden Communicatie. Voorzitter van het kernteam is de teamleider studiekeuzecommunicatie van HvA Communicatie (Hester van Wageningen, red). Opdrachtgever is de directeur Communicatie (Paul Helbing, red.). 56

57 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De leden van het kernteam fungeren als ambassadeurs, toetsen projectvoorstellen aan ambities, bereiden voor en monitoren op uitwerking. Het HvA COM strategisch overleg is beginpunt en eindpunt voor projecten die de meerjarenambities gaan realiseren. Elk project start met een projectbeschrijving ter akkoord voorgelegd aan HvA COM. Afsluiting van het betreffende project gebeurt ook daar. De ambities staan standaard op de agenda. HvA Studiekeuzecommunicatie en instroom bereidt de startdocumenten voor, voert uit in werkgroepen en zorgt voor inhoudelijke bijdragen van en draagvlak onder belanghebbenden uit faculteiten. Dit in nauw overleg met leden van het kernteam, voor zover dit andere personen zijn. Proces in vijf interactieve stappen In december nam het kernteam in een kick off onze visie op studiekeuzecommunicatie onder de loep. Dat was stap 1. Vervolgens toetsten we onze uitgangspunten en visie aan uiteenlopende studiekiezers. Zij zorgden voor aanscherping en inspiratie. Met deze tweede stap was ons inhoudelijk vertrekpunt klaar. Opleidingsmanagers, propedeusecoördinatoren, directeuren bedrijfsvoering, communicatieadviseurs, medewerkers onderwijsbureaus en kwaliteitszorg. Gezamenlijk stelden deze sleutelpersonen in de derde stap de visie vast, bogen ze zich over interne en externe context en over vragen. Wanneer doen we het goed? Wat willen we concreet bereiken? In twee werksessies hielden we ons bezig met de linkerkant van het Frame en bepaalden we de richting. De vertaling van de doelstellingen, speerpunten en prioriteiten, vervolgstappen en succesvoorwaarden was in handen van weer andere sleutelpersonen. Deze vierde stap ging over de realisatie, de rechterkant van het Frame. We verzamelden en deelden de uitkomsten na iedere fase. In juni bundelden we als laatste stap de totale opbrengst tot een strategisch kader en een actieplan. Daarmee gingen we opnieuw op pad, nu op het niveau van hoger management. We deelden inhoudelijke opbrengsten, deden verslag van het proces. We nodigden uit: om nieuwe projecten aan te dragen, om verbeteringen en vooral samenwerking te ondersteunen.de essentie: van voorlichting via communicatie naar service 57

58 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? We zien het als onze maatschappelijke taak om ervoor te zorgen dat studiekiezers de best passende studiekeuze maken In 2018 is één-op-één communicatie met studiekiezers de standaard In 2018 is er een actieve studiekeuzecommunicatie community In 2018 is de HvA integraal ingericht op het verlenen van studiekeuzeservice De visie, context en behoeftes van sleutelpersonen leidden tot drie ambities De uitkomsten van de eerste werksessies van ons programma hebben ons in positieve zin verrast omdat het ons een flinke stap verder bracht in onze visie op studiekeuze dan we vooraf verwacht hadden. Komend van studievoorlichting, waarin we meer zenden dan luisteren en we met name de grootste gemene deler studiekiezers goed bedienen, hadden we onze focus al eerder verlegd naar studiekeuzecommunicatie. We differentiëren beter: op doelgroep, op behoefte, op fase in het studiekeuzeproces. En we gaan steeds meer een dialoog aan. Die uitgangspunten van studiekeuzecommunicatie wilden we beter gestalte geven. Bij het bepalen van onze richting bleken we echter nog verder te willen gaan. Waarom niet focussen op studiekeuzeservice? Daarmee stellen we uitdrukkelijk niet onszelf maar de studiekiezer centraal en kiezen we ook een iets andere positie. De HvA zien we als de plek waar mensen elkaar informeren, van elkaar leren, samenwerken. We faciliteren die ontmoetingsplek en bepalen dat we het niet altijd beter weten of het zelf moeten doen. Nee, we bereiken meer als we belanghebbenden een rol geven. Peer-to-peer communicatie krijgt bijvoorbeeld een veel grotere rol dan voorheen. Informatie en begeleiding bij studiekeuze door onze studenten in plaats van medewerkers bijvoorbeeld, en meer aandacht voor platforms waar scholieren onderling informatie en ervaringen uitwisselen. 58

59 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Studiekeuzeservice vormde de verrassende en inspirerende uitkomst van stap 3. Wat het Frame ons nog meer opgeleverd heeft Door met een grote groep betrokken mensen te werken volgens de gestructureerde aanpak van het Strategisch Communicatie Frame zijn wij in relatief korte tijd tot een werkelijk gedeelde visie en strategie gekomen die een goed kader biedt voor onze activiteiten op het gebied van studiekeuze. Het resultaat spreekt iedereen aan, waardoor we doelgericht en effectief aan de slag kunnen en niet telkens opnieuw discussies hoeven te voeren over het waarom. We hebben een inhoudelijk kader waarmee we keuzes kunnen maken, oude zaken los durven laten omdat helder is waar we heengaan. We hebben Always On gedefinieerd als een programma, een paraplu die alle lopende, ogenschijnlijk losse projecten samenbindt en een begrijpelijke rode draad biedt. Aan de gezamenlijk bepaalde uitgangspunten kunnen we nieuwe ideeën en plannen toetsen. HET FRAME HEEFT ONS OOK EEN INSPIREREND PROCES OPGELEVERD. MET EEN GROOT AANTAL VERSCHILLENDE MENSEN, JUIST OOK BUITEN DE COMMUNICATIE- DISCIPLINE, HEBBEN WE DIT DOORLOPEN. BIJKOMEND VOORDEEL HIERVAN IS DAT HET DE SAMENWERKING BINNEN DE COMMUNICATIEDISCIPLINE VAN DE HVA HEEFT VERBETERD EN DAT HET DE POSITIE VAN DE COMMUNICATIEADVISEURS IN HUN FACULTEIT HEEFT VERSTERKT. LAST BUT NOT LEAST: INHOUDELIJKE KEUZES BLIJKEN WE BEST GOED TE KUNNEN MAKEN EN WE ZIJN HELEMAAL NIET ZO BANG OM HET OUDE BEKENDE OP TE GEVEN. ZIJN WE KLAAR? NEE, NOG LANG NIET. MAAR WE WETEN NU WEL PRECIES WAAR- AAN, WAARMEE, WAARVOOR EN WANNEER WE KLAAR WILLEN ZIJN. DAT BIEDT VEEL HOUVAST, GEEFT RICHTING EN ENERGIE. 59

60 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? VAARWEL COMMUNICATIEPLAN, WELKOM COMMUNICATIE FRAME MARIANNE VAN DER ZWAN COO COMMUNICATIONS ING Marianne van der Zwan werkt 20 jaar als allround communicatiespecialist met een passie voor het communicatievak, IT en vernieuwing. Mijn opgave: Hoe kunnen we als communicatiediscipline flexibeler worden in een snel veranderende organisatie? Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: In één keer de hele aanpak veranderen, dat kan niet gefaseerd. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Minder ongeduldig zijn naar het team wat betreft de verandering. ING COO (Chief Operations Officer) omvat een wereldwijd domein met fte s binnen ING, bestaande uit Operations, IT, Security, Process management, Data management en Transformation Management. 60

61 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Waarom hadden jullie een nieuwe strategie nodig? Het zijn bijzonder interessante tijden in onze sector. Veranderende klantbehoeften, eisen van toezichthouders, de komst van Fintechs, technologische ontwikkelingen; veranderingen die de organisatie raken en die het noodzakelijk maken vanuit communicatie hier snel op in te spelen. Ons vakgebied verandert door deze ontwikkelingen ook; qua aanpak, qua impact, maar ook qua middelen die we gebruiken en producten die we maken. Willen we als communicatiediscipline een belangrijke speler blijven in dit snel veranderende speelveld, dan moeten we steeds sneller schakelen en ook leveren. Kortom, we moeten flexibeler worden en veel van het vertrouwde loslaten. We willen immers niet als discipline buitenspel worden gezet. Jullie kozen bewust voor een agile aanpak. Waarom? Onze situatie en de uitdagingen waar we mee te maken hebben, vragen om een flexibele ofwel agile aanpak van communicatie. De agile benadering is ontstaan in de IT en gaat uit van het opleveren van een minimal viable product en de ruimte om in het proces van ontwikkeling naar eindproduct steeds veranderingen door te voeren in het product (continuous development). Door die toepassing hebben de technologische toepassingen een enorme vlucht genomen. Waarom zou dat ook niet in ons vak kunnen werken? En? Werkt het? Jazeker. Een aantal jaren geleden heb ik naar voorbeeld van de IT de Reflectieve Communicatie Scrum van Betteke van Ruler en continuous development ingevoerd als werkwijze in het communicatievak. Ofwel met een klein communicatie- DevOps-team, bestaande uit experts (developers) en specialisten (operations) op een scrumwijze het communicatievak bedrijven. Op basis van een overall Definition of Done leveren we in korte sprints de minimal viable producten en services aan onze stakeholders, die bijdragen aan de realisatie en versnelling van de bedrijfsstrategie, visie en doelstellingen. 61

62 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Voldoet de agile manier van werken aan je verwachtingen? Absoluut. Ik werk met mijn team nu 3 jaar op deze manier. Gewoon op x-moment beginnen, in een keer de hele mindset, aanpak en werkwijze veranderen en met vallen en opstaan continu leren en veranderen. Een hele gestructureerde en gefocuste aanpak, zeer doel- en resultaatgericht. Zonder grote strategische plannen, maar daardoor niet minder strategisch, sturend en realiserend. Hoe speelt het Strategisch Communicatie Frame hierin een rol? Essentieel bij de agile-benadering van communicatie is om het hogere doel niet uit het oog verliezen. Dat is waar het Strategisch Communicatie Frame een belangrijke aanvulling op de werkwijze geeft. Vaarwel communicatiestrategie, communicatieplan, communicatiematrix en langetermijnplanning. Welkom richtinggevend Strategisch Communicatie Frame. Ik moet wel zeggen, we gebruiken het Frame een beetje anders dan in het boek staat. Bij ons vullen mijn stakeholders de interne situatie, de externe situatie, de missie en de visie van de organisatie in. Wij vullen dit zelf aan met een overzicht van de betrokken stakeholders, onze communicatie-aanpak, onze resources en hoe we onze communicatieactiviteiten gaan meten. Een gezamenlijke inspanning, kort en krachtig geformuleerd Frame op 1 A3 en begrijpelijk voor iedereen. Dat is inderdaad afwijkend. Bevalt het? Ja. Het voordeel is dat alle partijen een aandeel hebben en met hun input richting geven aan de aanpak en realisatie. Als gevolg komt Communicatie als discipline uit de silo en gaat op in het grotere geheel van de organisatie. Dat kan vanuit een communicatieteam in eerste instantie voelen als verlies aan autoriteit en zeggenschap, echter deze open source-wijze - sterker worden en ontwikkelen door kennis te delen - maakt de discipline uiteindelijk sterker en door iedereen gedragen. Met een grotere impact als gevolg. DOOR EEN UITSPLITSING VAN DE DEFINITION OF DONE NAAR THEMES, EPICS EN USERSTORIES OP ÉÉN BACKLOG (DE SCRUM AANPAK), KUNNEN WE CONTINU VOOR DE TROEPEN UITLOPEN. WE ONDERSTEUNEN, MAAR GEVEN DUS OOK RICHTING AAN DE ORGANISATIE EN HET MANAGEMENT OM DE STRATEGIE DAADWERKELIJK TE IMPLEMENTEREN EN TE REALISEREN. 62

63 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? FRAME PAST BIJ AGILE WERKEN GIDION PETERS & GEEKE VAN BRUGGEN SCRUM COMPANY Gidion Peters en Geeke van Bruggen zijn Agile Scrum coaches bij Scrum Company. Zij helpen organisaties om wendbaar en flexibel te worden. Wat wij de volgende keer hetzelfde zouden doen: Verschillende rondes met toetsing door stakeholders, wanneer het Frame nog in opbouw is. Organisaties die agile willen werken, hebben een houvast nodig. Ze willen een heldere strategie, die je aan kunt blijven passen. Dat is onze opgave. Wat wij de volgende keer anders zouden doen: Bij de start van een Frame traject al afspraken maken over borging met Agile Portfolio en Scrum. Wij gebruikten dit onder meer voor de coaching van programmateams bij SURF, agile marketing teams, een internationale retailer en een organisatie binnen het Rijk. 63

64 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Waarom werken jullie met het Frame? We zijn elke dag bezig met het wendbaar en flexibel maken van organisaties en teams. Daarbij geloven we in de agile filosofie, die draait om toegewijde teams, werken in korte cycli en visueel werken. Daar past het Strategisch Communicatie Frame goed bij; om richting te bepalen, te prioriteren en bij te sturen op hoog niveau, maar altijd gekoppeld aan het werk van alledag. Wat ons met name aanspreekt is dat het Frame weinig documentatie oplevert, visueel is en dat je het als team samen kunt opstellen in interactie met je omgeving. Agile werken en toch een strategie bedenken? Dat agile werken zou betekenen dat je geen visie of ambities meer hebt voor de langere termijn is echt onzin. Agile werken betekent juist dat je zorgvuldig richting bepaalt en dat je dat samen doet. Daarbij bouw je ook ruimte in om vanuit nieuwe inzichten met regelmaat aanpassingen te kunnen maken. Precies wat het Frame ook beoogt. Zo komen we op twee belangrijke gedeelde waarden van het Frame en agile werken: 1 Multidisciplinaire samenwerking: communicatie is alleen succesvol wanneer de strategie aansluit op de kernactiviteiten van een bedrijf of organisatie; de beste communicatiestrategieën zijn dan ook niet van de afdeling Communicatie of van communicatieprofessionals, maar worden gemaakt en gedragen door mensen met verschillende disciplines, vaardigheden en expertises. 2 Wendbaarheid: een goede strategie geeft richting zonder een doel op zich te worden. We dagen teams uit om het Frame te gebruiken als een instrument om met elkaar en hun omgeving in gesprek te gaan over de meest fundamentele aspecten van hun werk. De uitkomst daarvan blijft altijd open staan voor veranderingen en nieuwe inzichten. Daarom is het nodig om met vaste, korte cycli het Frame te toetsen en in lijn te brengen met de veranderende omgeving. 64

65 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Waarvoor gebruiken jullie het Frame? De lenigheid van het model is prettig, en maakt verschillende invalshoeken mogelijk. En het model is niet alleen interessant voor communicatieafdelingen. Zo hebben we met een telkens iets aangepaste versie van het Frame de strategie bepaald voor bijvoorbeeld een retailer die een nieuwe internationale propositie lanceerde, hebben we het gebruikt bij een groot veranderprogramma op het gebied van duurzame overheidsinformatie, en bij marketingafdelingen die Agile Marketing in praktijk willen brengen. Een fijn houvast voor teams is de opsplitsing van het Frame in links en rechts: in richting en realisatie. Links gaat over wat je, met oog voor de omgeving, wil; rechts over hoe je daar praktisch gaat komen. Hiermee heb je meteen een structuur voor een fundamenteel, maar ook praktisch gesprek. We hebben een aantal aanpassingen in de bouwstenen van het Frame gedaan, op basis van ervaring, feedback en agile principes. Waar zit dat met name in? Waar de interne en externe situatie door hun inventariserende karakter mooie opstapjes zijn, begint bij het formuleren van de visie het echte werk. Hierin leggen teams de basis voor de richting die zij willen inzetten. Wij gebruiken voor de formulering van de visie een zogenaamde project story, die komt uit het agile werken met de Reflectieve Communicatie Scrum. Het format is: als..., willen we..., zodat..., met aandacht voor Bijvoorbeeld: Als SURFnet netwerken en connectiviteit; Willen we oplossingen aandragen voor use cases van onze gebruikers en inspireren op basis van toekomstige use cases; Zodat ICT-afdelingen hun eigen gebruikers optimaal kunnen ondersteunen en instellingen het vertrouwen hebben dat Surfnet nu en in de toekomst de beste samenwerkingspartner is op het gebied van connectiviteit; Met aandacht voor de centrale rol van de ICT-afdelingen van onze klanten en de wisselende kennisbehoefte bij onze doelgroepen. Deze wijze van formuleren van een visie levert vragen op als: wat doen we wel en wat niet, en biedt de basis voor scherpe keuzes. We dagen teams uit om in de formulering van hun visie na te gaan wat hun eigen rol is en zich te richten op de korte tot middellange in plaats van lange termijn en hun visie op die manier zo 65

66 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? scherp mogelijk aan te zetten. De ambitie vormt de doorvertaling van de visie: Als dit je visie is, vanuit welke waarden werk je dan en welke kernopdrachten zie je dan voor jezelf in de komende x maanden? Hoe kijken jullie tegen de bouwsteen Stakeholders aan? Stakeholders heb je in allerlei soorten en maten. Het inventariseren van stakeholders helpt je om niet alleen vanuit je eigen blik, maar ook vanuit die van je omgeving naar het Frame te kijken en de manier waarop je stakeholders wilt betrekken scherp te krijgen. Omdat stakeholders zo sterk wisselen van rol en functie dagen we teams uit om stakeholders in te delen op basis van de ringen van invloed. Het team plaatst beslissers, beïnvloeders, klanten en leveranciers in een van de volgende cirkels: meebeslissen, meewerken, meedenken en meeweten. In de organisatie bevinden zich vaak beslissers die je dus ook mee moet laten beslissen omdat het je strategie anders aan mandaat ontbreekt. Aan de andere kant van het spectrum bevinden zich stakeholders die minder van invloed zijn, maar waarvan het wel van belang is dat ze op de hoogte zijn van je werk: de mee-weters. Bij het plotten van stakeholders dagen we teams niet alleen uit om de huidige situatie in kaart te brengen, maar ook een voorstel te doen voor hoe hun stakeholderveld er idealiter uitziet. Dit heeft weer gevolgen voor de bouwstenen ambitie en aanpak. Stakeholders ingedeeld naar type en mate van invloed 66

67 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? En de bouwsteen Resources? Iedere strategie kent zijn eigen dreamteam. Bij de bouwsteen Resources dagen we, zoals het Strategisch Communicatie Frame voorstelt, teams inderdaad uit om los te komen van namen, rugnummers, functies en vertegenwoordigingen door zich te richten op competenties, expertise en mindset. Welke mix hebben we nodig van bijvoorbeeld: netwerkers, productkenners, aanjagers, ontwerpers, schrijvers, woordvoerders en ambassadeurs. We maken daarbij een onderverdeling tussen interne en externe resources. Soms vinden teams de expertise die ze nodig hebben binnen hun eigen club, op andere momenten verzamelen ze die om zich heen. Ook kijken we naar het budget dat teams nodig hebben om hun doelen te realiseren. Vaak staat dit al vast. Het budget zichtbaar maken in het Frame vergroot transparantie en maakt scherp welke speelruimte er is. Scrum is gericht op doen; hoe verwerken jullie dat in het Frame? Een strategie zonder aanpak is wat ons betreft een tandeloze tijger. Daarom vertalen we bij de bouwsteen Aanpak, de kernopdrachten naar concrete projecten en activiteiten gedurende de looptijd van het Frame (maximaal 1 jaar). Deze benoemen we gezamenlijk en het team wijst daar trekkers bij aan: zo ontstaat draagvlak en onderlinge accountability. Als alle prioriteiten zijn bepaald dagen we teams uit om hierin nog een verdere prioritering aan te brengen door te benoemen wat als eerste (binnen maximaal 3 maanden) moet worden opgepakt. Prioriteiten uit het Frame kunnen we weer doorvertalen naar een Agile Portfolio in het geval van afdelingen of programma s en/of een (scrum) product backlog in het geval van projecten. Daarmee maken we ook dagelijkse en wekelijkse bijsturing mogelijk. Wat vinden jullie de lastigste bouwsteen? Accountability is in onze ervaring misschien wel de meest lastige bouwsteen van het Frame. Wij geloven erin dat rekenschap in eerste instantie ontstaat door intrinsiek gemotiveerde professionals ruimte en vertrouwen te geven en een goede samenwerking te faciliteren. Teams spreken elkaar onderling aan op resultaten, en hoeven daarbij niet altijd met SMART resultaatindicatoren te wapperen. Wel is het zinvol om het gesprek te voeren over wat het team als zijn verantwoordelijkheid ziet en hoe en met welke regelmaat het hierover rekenschap wil afleggen: onderling en ten aanzien van de omgeving. Van Betteke van Ruler hebben wij de trits: Professional, decisional en performative accountability overgenomen. 67

68 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Die zijn voor ons een kapstok voor dit gesprek. Maar ook bijvoorbeeld de Definition of Done: dit is een lijst uit scrum die beschrijft wanneer het team vindt dat een concreet project af is. Hoe richten jullie een werkproces in? Onze ervaring is dat een zorgvuldig geselecteerd gezelschap van professionals met een goede voorbereiding in drie gefaciliteerde sessies van een halve dag een Frame kan bouwen. Wij beginnen altijd met een kick-off: het team en hun stakeholders maken kennis met het Frame, worden voorbereid op hun rol en de aanpak en krijgen de gelegenheid om vragen te stellen over en vorm te geven aan de doelstelling die ze hebben met het bouwen van het Frame. Daarna gaan we bouwen: het team werkt afwisselend in groepjes en gezamenlijk de verschillende bouwstenen van het Frame uit onder begeleiding van een facilitator. Resultaten worden direct zichtbaar door met stiften te werken op flipovers en post-its. De sessies worden steeds afgesloten met een presentatie aan de stakeholders van het team die de gelegenheid krijgen om vragen te stellen en aanbevelingen te doen aan het team. In de laatste bouwsessie worden ook afspraken gemaakt voor het vervolg en het laatste gesprek met stakeholders heeft de vorm van een afsluitende presentatie. Het belangrijkste onderdeel van de voorbereiding is te komen tot een gebalanceerd team van drie tot negen enthousiaste professionals die beschikbaar zijn om het Frame met elkaar te bouwen en ook daarna een rol voor zichzelf zien in de realisatie. Vaak is een van hen de meewerkend voorman die de rol heeft van organisator, aanjager en ambassadeur naar de omgeving van het team en die waar nodig knopen doorhakt. Wat vinden jullie essentieel en mag niet worden onderschat? Om de strategie ook echt te internaliseren en deze continue te kunnen blijven bijschaven, is een vaste regelmaat nodig voor updates. Het beste is om de bespreking van het Frame te integreren in andere agile bijeenkomsten, zoals standups, Agile Portfolio meetups of weekstarten. Minstens eens per 3 weken moet er een gelegenheid zijn om kort te reflecteren en te vernieuwen. Grotere strategische herijkingen zijn daar een toevoeging op, en kunnen eens per kwartaal of half jaar plaatsvinden. 68

69 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET LEUKE AAN HET FRAME, IS DAT HET LETTERLIJK EEN RAAMWERK IS: EEN RAAMWERK DAT RUIMTE BIEDT VOOR NIEUWE PLUG-INS, ZOALS DIE VAN AGILE EN SCRUM. ALS FACILITATOR KUN JE DEZE PLUG-INS GEBRUIKEN OM DIE DINGEN NAAR BOVEN TE HALEN, DIE TOT EEN NUTTIG STRATEGISCH GESPREK LEIDEN EN WAARMEE JE RICHTING KUNT GEVEN AAN HET WERK VAN TEAM EN ORGANISATIE. ZOLANG HET FRAME EN DE PLUG-INS ZICH BLIJVEN ONTWIKKELEN, HEEFT DEZE MANIER VAN WERKEN VEEL TOEKOMST. 69

70 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? IK KAN HET MODEL DROMEN MAAR DAT GELDT NIET VOOR IEDEREEN ANNE MARIE DE RONDE ZELFSTANDIG COMMUNICATIEADVISEUR Anne Marie de Ronde is meer dan 25 jaar zelfstandig communicatieadviseur. Van bedrijfsleven tot provincie, van brandweer tot Rijkswaterstaat, van gemeente tot cultuurbedrijf. Wat ik de volgende keer hetzelfde zou doen: Het model met zoveel mogelijk betrokkenen invullen. Er vaak over praten en het steeds opnieuw aanscherpen. Duidelijk maken dat het een dynamisch document is. Deze bijdrage gaat over twee opgaven: Interne en externe communicatie over nieuwe werkwijze bij Rijkswaterstaat: zakelijk samenwerken, en: Implementatie Strategisch Communicatie Frame bij Waterschap Aa en Maas. Wat ik de volgende keer anders zou doen: Aangeven dat je het model niet in één middag maakt. Het lijkt simpel maar het kost tijd om met elkaar de goede formulering te vinden. 70

71 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Als externe communicatieadviseur heb ik het voorrecht om in meerdere organisaties aanwezig te zijn. Natuurlijk ben ik daar om een goed advies te geven, een plan te maken en gewoon aan te pakken! En wat zo mooi is: ik leer zelf ook nog iedere dag! Dat is zeker het geval met het Strategisch Communicatie Frame. Hoe maakte jij kennis met het Strategisch Communicatie Frame? Ik volgde de masterclass van Betteke van Ruler. Vol inspiratie ging ik de laatste dag weg uit Utrecht. Haar verhaal sprak me enorm aan. Wat sprak je aan? Geen dikke plannen meer die al achterhaald zijn zodra ze af zijn. Maar met zo veel mogelijk betrokkenen in de organisatie in gesprek over vragen die er toe doen. Wat is de ambitie van de organisatie en hoe draagt communicatie daaraan bij? Welke keuzes maken we en hoe meten we het effect van het gecommuniceer? Iedereen communiceert en hoe kan de communicatieprofessional daarbij ondersteunen? Een nieuwe dynamiek in het opstellen van het communicatieplan op één A4. Okay een A3 dan! Hoe gebruik jij het Strategisch Communicatie Frame? Voor het programma Zakelijk Samenwerken van Rijkswaterstaat was al een communicatiestrategie met doelen en kernboodschappen. Ik had behoefte om dit concreter te maken en het maken van middelen dat het team belangrijk vindt ook echt nog even met elkaar goed voor te bereiden. Na een aantal gesprekken en op basis van wat er al was heb ik zelf vervolgens vier verschillende Frames gemaakt. Het programma kent namelijk twee heel verschillende sporen. Voor elk spoor heb ik een aparte strategie gemaakt voor de interne en de externe communicatie. In een teamoverleg heeft iedereen zaken weggestreept of aangevuld en hebben we met elkaar de juiste woorden gekozen die de essentie van het programma weergeven. Na meerdere vergaderingen waarin bleek dat we over de echte aanpak niet altijd op één lijn zaten, heb ik het Frame steeds verder aangescherpt. In een volgend teamoverleg hebben we met elkaar gezegd dit is het!. 71

72 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Ook op corporate niveau is binnen Rijkswaterstaat een communicatiestrategie gemaakt met het Strategisch Communicatie Frame als uitgangspunt. Hoe mooi is het om daar vanuit de organisatie eigenlijk al op vooruit te lopen en straks op aan te sluiten! Hoe reageren anderen op de strategie? Wisselend. Opvallend is dat iemand mij laatst vroeg kun je even een samenvatting maken want het model leest niet zo lekker. In eerste instantie was ik verbaasd maar later begreep ik het wel. Het is niet echt makkelijk om zo analytisch te lezen en de keuzes staan er natuurlijk alleen met trefwoorden in. Niet alleen over inhoud, ook over vorm moet je dus echt goed nadenken. Wat ik ook merk is dat ik zelf het model kan dromen en ook steeds van daaruit handel maar dat het bij anderen toch minder leeft. Een valkuil. Het is aan mij om daar op een positieve manier aandacht voor te blijven houden en waar nodig het model steeds weer aan te scherpen. Zo is het echt een dynamisch document. Heb je het Strategisch Communicatie Frame vaker ingezet? Ja. Onder meer bij een waterschap dat zelf al aan de slag was gegaan met het Frame na een interne workshop van Betteke. Dat was al gepresenteerd aan het bestuur en moest nu verder uitgerold worden. Het feit dat ik ervaring met het Strategisch Communicatie Frame had, vonden zij uitermate prettig. Voor hen blijkt het nu al winst om met elkaar na te denken over een nieuwe strategie. Wat zij echt heel goed hebben gedaan is het maken van een verhaallijn met de essentie van het Frame. En daarbij een supermooie presentatie met 20 foto s die de essentie van de nieuwe strategie weergeven: betekenisvol ontmoeten, verbinding, beleving. Want het lezen en interpreteren van het Frame vraagt wel wat van mensen die dat niet gewend zijn. Dat moet je niet onderschatten. Nu is het aan mij om samen met de werkgroep de hoofddoelstellingen verder uit te werken en de organisatie mee te nemen in de filosofie. Heb je nog tips voor anderen die met het Frame willen werken? Jazeker. Maak vanaf het begin duidelijk dat je een Frame niet in één middag invult. Door het label een plan op 1 A4 hebben sommigen het idee dat je dit dus ook heel snel wel even maakt. Dat is niet zo. Het Frame is een middel om met elkaar in gesprek te gaan. Deze energie en dynamiek is veel waard. De uiteindelijke formulering, de woorden moeten die van de groep zijn. Ook dat kost tijd! 72

73 HOOFDSTUK 2 WAAROM GEBRUIKEN PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Zelf vind je het Frame een mooi model maar heb ook oog voor de beleving van je collega s en het management. Het is echt een andere mindset om op deze manier een communicatieplan te maken, vast te stellen en er mee aan de slag te gaan. Zorg ervoor dat het niet jouw model is! Bedenk een goede manier om het Frame te presenteren aan anderen in de organisatie die er ook iets van kunnen vinden of het vast moeten stellen. IK VIND HET FRAME FIJN OM MEE TE WERKEN MAAR IK HEB OOK ALS TIP MEEGE- KREGEN: VERHEERLIJK HET MODEL NIET WANT SOMMIGEN MOETEN ER NOG WEL AAN WENNEN. EN HET IS ZEKER NOG NIET OVERAL GOED GELAND. AANDACHTSPUNT IN EEN BESTUURLIJKE ORGANISATIE IS OOK HET BESLUITVOR- MINGSPROCES. HET DOCUMENT VAN HET FRAME LEENT ZICH DAAR NIET ZO GOED VOOR OMDAT HET EEN DYNAMISCH DOCUMENT IS EN AFWIJKT VAN DE STAN- DAARDNOTA S. MAAR DAAR VINDEN WE ZEKER EEN MANIER VOOR. 73

74 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME kun je het Frame voor je laten werken III Zo 74

75 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? ZES S VOOR HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME NICOLETTE KERSBERGEN EN LUCELINE HESSELINK COMMUNICATIEMANAGERS BIJ ZILVEREN KRUIS Nicolette Kersbergen is manager Communicatie en Luceline Hesselink is senior manager Merk & Communicatie bij Zilveren Kruis. Wat je wel moet doen als je het Frame gebruikt: In onze Agile werkwijze is het juist goed om alle stakeholders te betrekken bij het opstellen van het Frame. Zilveren Kruis is met ruim 3,3 miljoen verzekerden één van de grootste zorgverzekeraars van Nederland. Wij staan onze klanten met raad en daad bij. Of het nu gaat om het regelen van zorg, het betalen van zorg of het streven naar vitaliteit. Wat je niet moet doen als je het Frame gebruikt: Je laten verleiden tot het uitwerken van onderwerpen die niet behoren tot jouw communicatievisie en -ambitie. Om een doordachte communicatiestrategie te ontwikkelen voor onze communicatievraagstukken, en onze stakeholders hier actief bij te betrekken, hebben wij het Frame ingezet. 75

76 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De afgelopen maanden zijn we bij Zilveren Kruis gaan werken met het Strategisch Communicatie Frame. Het blijkt een vernieuwende werkwijze die ons veel heeft gebracht. Op basis van onze ervaringen tot nu toe hebben we zes positieve punten waarom het Strategisch Communicatie Frame er bij ons in blijft. 1 A4 vs stapel papier We hebben ze ook bij Zilveren Kruis gemaakt, mooi vormgegeven, goede communicatieplannen. Stapels papier en vele uren besteed aan het vinden van de juiste woorden. We spraken vaak met elkaar door middel van het papier. De plannen waren uiteindelijk goed, maar alleen de kern werd gebruikt. Door het gebruik van het Frame leveren wij nu een one-pager op, die alles behelst wat relevant is, en niet meer. Al het overtollige vet is eraf gesneden! 2 Eerst focus op strategie in plaats van middelen denken Zilveren kruis kent een duidelijke positionering. Uitdaging was deze op consistente wijze naar de markt te brengen. Bij het werken met de traditionele communicatieplannen was onze valkuil dat we vanuit communicatie direct in het middelen denken sprongen zonder eerst goed de bovenliggende doelstelling en strategie gezamenlijk te definiëren. Waarmee we geen eenduidige invulling aan onze strategie gaven. Het Frame dwingt ons eerst goed stil te staan bij onze visie en ambitie en doelstellingen vanuit communicatieperspectief, in plaats van direct de operationele invulling te geven. Dit geeft houvast. En focus, pure focus. Alles wat in het Frame staat moet kloppen en we kunnen elkaar continu scherp houden om de focus te bewaren. Want ja, we zijn ook vastgelopen bij het invullen van het Frame. Maar we kwamen er snel achter waar dat door komt: dan was of de visie of de ambitie niet scherp genoeg. Dus terug naar het begin. 3 Het interne en externe humeur De Bouwstenen Interne en Externe Situatie dwingen om breder te kijken. Wat speelt er bijvoorbeeld in de eigen organisatie. Waar moeten we rekening mee houden? Het is goed om te luisteren naar het interne humeur als voelspriet naar buiten. En natuurlijk ook expliciet stil te staan bij het maatschappelijke humeur: sluit dit aan bij wat wij doen? En hoe nemen we dit mee in onze communicatie? 76

77 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Zo voorkomen wij dat onze klanten en wij zelf verrast worden met ongewenste zaken. 4 Waar we van zijn De focus die het Frame biedt, helpt ons ook ons te richten op waar wij van zijn en waaraan wij kunnen bijdragen. En waar we niet van zijn. En ons niet te laten verleiden door allerlei nevenzaken. Waar we wellicht wel wat van vinden, maar waar we niet direct aan kunnen bijdragen. Dit geeft ons rust en ruimte. En meer tijd om ook de daadwerkelijke uitwerking goed op te pakken. 5 Past 1 op 1 in de trend van agile werken Met het werken op agile wijze ontstaan meerdere projectteams, of multidisciplinaire teams zoals wij ze noemen. Het Frame leent zich uitermate goed als middel om in deze multidisciplinaire teams samen te werken. Het op A0 geprinte Frame zorgt ervoor dat we met het hele projectteam rond het Frame kunnen staan en het life opstellen en bespreken. We voeren dus direct het gesprek in plaats van via papier met elkaar te communiceren. Zo bedoelen we allemaal hetzelfde en nemen we dezelfde uitgangspunten. We kunnen aanpassingen direct doorvoeren en hiermee ook meteen aan de slag gaan. En dat maakt het voor ons alleen maar makkelijker om samen verbinding en draagvlak op te zoeken voor onze communicatiestrategie. Naast het feit dat dit effectiever is, is het ook veel verrijkender (er ontstaat een verdiepende dialoog), geeft het veel meer betrokkenheid, en is, niet onbelangrijk, veel plezieriger. 6 Voor meer dingen te gebruiken We zijn met onze communicatieadviseurs aan de slag gegaan. We zijn getraind door Betteke van Ruler en hebben in de training een voorbeeld Frame uitgewerkt. Daarna zijn we met genoeg huiswerk aan het werk gezet. En nu passen we het dagelijks toe. 77

78 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Onze communicatieadviseurs hebben inmiddels ook de marketeers meegenomen in het werken met het Frame. En we zien regelmatig onze projectgroepen om de Frames staan discussiëren. Iedereen wordt enthousiast. Ook de marketeers, want ja, ook voor het neerzetten van een goede marketingstrategie kan het Frame worden ingezet. ZELF HEBBEN WE HET FRAME ONLANGS TOEGEPAST VOOR ONZE EIGEN PROFESSIONELE ONTWIKKELING. WAT IS MIJN VISIE, WAT IS MIJN PROFESSIONELE AMBITIE, MET WELKE OMSTANDIGHEDEN HEB IK TE MAKEN, WAT WIL IK CONCREET BEREIKEN IN MIJN LOOPBAAN, WIE HEB IK DAARVOOR NODIG EN HOE GA IK DAT VOOR ELKAAR KRIJGEN!? HEEL INSPIREREND, EN ÉÉN DING IS ZEKER: MET BEHULP VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME BLIJVEN WE FLINKE STAPPEN VOORUIT MAKEN! 78

79 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE STAD EN DE AMSTERDAMMERS STAAN CENTRAAL VIOLET ROUWHORST COMMUNICATIEADVISEUR GEMEENTE AMSTERDAM Violet Rouwhorst is communicatieadviseur van de gemeentesecretaris en het managementteam van de gemeente Amsterdam. Vanuit die rol coördineert zij de interne communicatie van de gemeente. Bij de gemeente Amsterdam werken ca medewerkers aan taken op het gebied van sociale voorzieningen, ruimte en economie, dienstverlening en bedrijfsvoering. Het team Interne Communicatie van de gemeente Amsterdam gebruikte het Strategisch Communicatie Frame om de strategie uit te zetten voor de gemeentebrede interne communicatie. Wat je wel moet doen als je het Frame gebruikt: bij deze communicatiestrategie, meewerken aan de totstandkoming ervan. ondernomen interventies en uitgevoerde communicatieacties, in relatie tot de ambities in het Strategisch Communicatie Frame. Wat je niet moet doen als je het Frame gebruikt: communicatieplan bij te schrijven. 79

80 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De stad en de Amsterdammers staan centraal bij alles wat we doen. Dat is een van de (vijf) belangrijke organisatieprincipes van de gemeente Amsterdam. Of je nu vuilnisman bent of jurist, planoloog of jongerenwerker; we denken niet vanuit de organisatie (wat heeft onze afdeling te bieden), maar vanuit de opgave (wat is nodig in de stad). Bestuurlijk kompas Onze organisatieprincipes betekenen veel voor onze (gewenste) manier van werken, en daarmee ook voor onze interne communicatie. Al onze huidige ambities met betrekking tot interne communicatie, en ook de uitwerking daarvan, zijn gekoppeld aan of terug te leiden naar het bestuurlijk kompas van onze organisatie, waaruit de principes zijn afgeleid. En ook in de communicatieaanpak (uitgangspunten, vorm, boegbeelden) is de organisatievisie duidelijk terug te vinden. Maar hoe belangrijk de koppeling organisatievisie interne communicatieaanpak ook is, er speelt natuurlijk veel meer mee bij het bepalen en uitwerken van de communicatiestrategie. De veranderende rol van de (interne) communicatieprofessional bijvoorbeeld. En de actuele situatie binnen en buiten de organisatie. Ook de organisatie van de communicatie is van invloed, en deze is in de periode (mede ingegeven door bezuinigingen), volop aan het veranderen bij de gemeente Amsterdam. Overzichtelijk schema De grote meerwaarde van het Strategisch Communicatie Frame vind ik, naast de scrumachtige werkwijze waar je veel collega s bij betrekt, het overzichtelijke schema dat je uiteindelijk in handen hebt en waarmee je je stakeholders op eenvoudige wijze kunt meenemen in wat de strategie inhoudt en welke factoren daarop van invloed zijn. Niet alleen geef je je collega s (MT, communicatiecollega s, P&O ers, beleidsmakers etc) een compleet beeld, het is ook duidelijk dat wanneer in een van de situaties iets verandert, de strategie moet worden bijgestuurd. En tevens wat de eigen rol van de stakeholder is, en welke (grote) rol de rest van de organisatie speelt bij interne communicatie. 80

81 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? In 2016 zijn we als team interne communicatie gestart met het gebruik van het Frame, en we gaan er zeker mee door. Dat betekent niet dat alles meteen vlekkeloos gaat. Het hieronder opgestelde lijstje do s and don ts is dan ook niet alleen bedoeld voor iedereen die graag praktische tips wil, maar is net zo goed een belangrijke reminder voor onszelf! Wat je moet doen bij het invullen van het Frame Zorg dat alle communicatiecollega s die belang hebben bij deze communicatie strategie, meewerken aan de totstandkoming ervan. Sta jezelf toe om eerst vrij te denken, en pas in een later stadium te schrappen (wat is de komende periode echt belangrijk gezien onze organisatiedoelstellingen, de situatie waarin we zitten, en de rol van communicatie zoals wij hem zien). Haal die frisse blik erbij: iemand van een andere afdeling of andere organisatie. Wat je moet doen na het bepalen van de strategie Hang het Frame duidelijk in het zicht op. Het helpt je bij je focus, is nodig om te kunnen bijstellen, en geeft anderen gelegenheid er vragen over te stellen en zicht te hebben op waar jij mee bezig bent. Bij elke communicatieactie die je onderneemt: verwijs naar de ambitie waar deze actie aan bijdraagt. Maak (voor al je stakeholders en voor jezelf) periodiek een overzicht, zo beeldend en to the point mogelijk, van de ondernomen interventies en uitgevoerde communicatieacties, in relatie tot de ambities in het Strategisch Communicatie Frame. Wat je vooral niet moet doen Wij hebben ook geleerd dat je een aantal zaken per se niet moet doen. Zoals het lang bij jezelf houden. Deze werkwijze vraagt er echt om om het samen te doen. Laat je ook niet verleiden om er toch een heel communicatieplan bij te schrijven. En de laatste belangrijke valkuil: geen scherpe keuzes maken. Scherpe keuzes maken is echt essentieel. 81

82 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Interne gemeentebrede communicatiestrategie 2016 Gemeente Amsterdam Visie op communicatie Communiceren: - doe je samen - haalt buiten naar binnen - moet open en echt zijn - heeft oog voor de menselijke maat Goede communicatie: - draagt bij aan goed organiseren - speelt in op de behoefte van de ontvanger - sluit aan op de actualiteit - is interactief Interne situatie Grote complexe organisatie Enorme verandering doorgemaakt, deels nog niet klaar Extra bezuinigingen Verandering naar 1Amsterdam wordt zowel positief als negatief ervaren. Bestuurlijk kompas = leidraad Streven is lerende organisatie Actualiteit heeft invloed op dagelijkse werk Medewerkers vragen om duidelijkheid, persoonlijke aandacht, ruimte voor feedback Medewerkers hebben passie voor hun werk Issues: - fraude- en integriteitszaken - raadsenquête financiën Externe situatie De maatschappij verandert snel Terugtrekkende overheid Mondige burger Amsterdammers zijn trots op, en betrokken bij stad Vluchtelingenproblematiek en terreurdreiging De pers is alert op incidenten Ambitie Kernopdrachten: 1. Geven van duidelijkheid Medewerkers helderheid geven over de organisatie, gewenste werkwijzen, structuur, faciliteiten, etc. 2. Stimuleren van de dialoog Zorgen voor meer dialoog in de organisatie, zodat management en medewerkers elkaar beter kennen, weten wat speelt, van elkaar kunnen leren, zich gehoord voelen. 3. Aandacht voor actuele thema s Inspelen op wat leeft buiten en binnen de organisatie. 4. Trots en focus In de buiten- en binnenwereld de spotlight zetten op het werk dat de Amsterdamse ambtenaren doen, met focus op het bestuurlijk kompas en de corporate thema s. Aanpak Uitgangspunt: Samen voor 1Amsterdam! We werken vanuit verschillende specialismen en vakgebieden, maar wel vanuit de gedachte van 1Amsterdam, aan resultaten voor Amsterdam en al zijn bewoners, ondernemers en bezoekers. Kernwoorden: aantrekkelijke hoofdstad, dichtbij de Amsterdammers, van buiten naar binnen, leren en ontwikkelen, ruimte voor talent en vakmanschap, we doen het samen. Vorm: zoveel mogelijk inzetten op interactie organisatie communicatiever maken inspelen op de actualiteit, door te luisteren en aan te sluiten op het gesprek uitnodigende communicatie open, actief, integer spotlight op verhalen uit de praktijk Boegbeelden: de vakmannen en -vrouwen van onze organisatie (uitvoering) gemeentelijk management team en het topmanagement (koers) Organisatie: De uitwerking van de interne communicatiestrategie wordt gezamenlijk door de IC-adviseurs opgepakt. De opzet van de expertpool interne communicatie loopt hier parallel aan. Wat hebben we nodig: Capaciteit: Primair: Communicatieadviseurs gemeentebrede interne communicatie, DMC, P&Oa Nauw betrokken: expertpool/vakgroep IC, team corporate communicatie, strategen van de clusters, stadsdelen en B&O, voorlichters wethouders (met name weth P&O), manager concerncommunicatie en Directeur Communicatie Uitvoering: Communicatiebureau: webredactie, vormgeving, evenementen, campagnebureau, coördinator storytelling + team tekst, verhalencoaches, trainers workshops storytelling Andere afdelingen: P&Oa, Amsterdamse School, concernmanager P&O + team, staf GS Stakeholders Enablers: GS en GMT, ambtelijke top Partners: Afdeling P&Oa, Amsterdamse School, concernmanager P&O (en zijn team), ondernemingsraad Doelgroepen: medewerkers (kantoor + buitendienst) en middenmanagement Accountability Succesfactoren: Commitment management Gemeentebrede samenwerking op het gebied van interne communicatie Samenwerking met P&Oa, DMC en Amsterdamse School Meten: MWO Reputatieonderzoek (OIS) Aantal bijeenkomsten en deelnemers Aantal lezers magazine, intranet Aantal praktijkvoorbeelden in verhaalvorm Aantal actieve groepen Tamtam Budget: Deze aanpak kan binnen het bestaande communicatiebudget worden gerealiseerd. Hierbij gaan we uit van de communicatiecapaciteit zoals hiernaast benoemd, en voortzetting van de financiering van de huidige middelen (magazine voor 1Amsterdam, intranet, Tamtam, facilitaire ondersteuning bij bijeenkomsten en evenementen) Het Strategisch Communicatie Frame ingevuld door de afdeling Communicatie van de gemeente Amsterdam 82

83 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? VERGEET HET FRAME, KOESTER DE VRAGEN HANS VAN DEN BROEK DIRECTEUR COMMUNICATIE MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN Hans van den Broek stapte in 2003 over van de parlementaire journalistiek naar de overheidscommunicatie. Vier maanden, gaf hij zichzelf om het communicatievak te proeven. Ruim 13 jaar geleden alweer. Het ministerie van Economische Zaken staat voor een duurzaam, ondernemend Nederland. We zetten ons in voor een uitstekend ondernemersklimaat en een sterke internationale concurrentiepositie. Door de juiste randvoorwaarden te creëren en door ondernemers de ruimte te geven om te vernieuwen en te groeien. Wat je vooral wel moet doen als je werkt met het Frame: Je blijven realiseren dat het Frame een hulpmiddel is, geen wondermiddel. Wat je vooral niet moet doen als je werkt met het Frame: Vragen die aan het Frame ten grondslag liggen, gemakshalve overslaan. Zij zijn namelijk het begin van een goed gesprek. Het ministerie van Economische Zaken ontwikkelt zich tot een netwerkorganisatie. De directie Communicatie wil hierbij een voortrekkersrol vervullen. 83

84 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Ten aarzel, zou cabaretier André Manuel zeggen. De twijfel sloeg genadeloos toe toen ik gevraagd werd een bijdrage aan dit praktijkboek over het Strategisch Communicatie Frame te leveren. Mag ik mijzelf een ervaringsdeskundige noemen? Hoe zat het ook alweer: heb ik eigenlijk zelf wel eens dat Frame gebruikt? Heb ik het anderen aan- of juist afgeraden, binnen of buiten mijn eigen directie? Wat vind ik nou eerlijk gezegd van dat Frame met zijn acht bouwstenen, dat zo uitgekiend precies op een A4-tje past? Een Frame dat bovendien nog steeds teveel ruimte laat in woorden te denken in plaats van in beelden? Nieuwsgierig naar het Frame Laat ik er maar geen geheim van maken: ik ben niet zo van methodieken en modellen, van schema s en structuren, van regels en richtingaanwijzers. Intuitie, gezond verstand, leren door te doen, kennis opdoen door (door) te vragen; dat alles past veel beter bij mij. Zal wel te maken hebben met mijn journalistieke achtergrond, met een grenzeloze nieuwsgierigheid. Het is precies die nieuwsgierigheid die mij heeft verleid om eens in dat Frame te stappen. En zowaar, de eerste ontmoeting smaakte naar meer. Niet zozeer naar dat Frame, dat bijenraat van de strategische communicatie, maar naar het fundament waarop dat Frame rust: naar de tientallen vragen die we onszelf als communicatieprofessionals moeten stellen om te komen tot scherpe keuzes die we in korte, krachtige zinnen weten te verwoorden zodat iedereen kan zien waarom we wat doen. En het alleraardigste is natuurlijk dat mijn oude (journalistiek) en nieuwe liefde (overheidscommunicatie) - voor de eeuwigheid verenigd in de taal - elkaar hier troffen. Het Frame stimuleert en daagt uit Het Frame is in die zin het aloude journalistieke sextet Wie, Wat, Waar, Wanneer, Waarom en Hoe in een nieuw muzikaal jasje. Dat deuntje bevalt mij al heel lang. Het is een uitdagende exercitie om je jaarplan, net af voordat het Strategisch Communicatie Frame als boek verschijnt, nog eens kritisch langs de meetlat van dat Frame te leggen. Oeps, accountability wordt wel erg ondergewaardeerd in ons jaarplan. Niet handig in tijden van druk op communicatiebudgetten. Ai, de stijl van het huis (prachtige, rake formulering) over het hoofd gezien. En verwarren de auteurs of ik nu ambitie met visie? Al die vragen, al die do s en don ts, ze stimuleren focus, ze scheppen overzicht, ze nodigen uit tot (zelf)reflectie. 84

85 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Het Frame nodigt uit tot een goed gesprek Maar de vragen nodigen vooral uit tot het goede gesprek, (en) tot samenwerking. Voorbij de tijd dat de adviseur zich terugtrok in het steile achterkamertje van zijn huis om een allesomvattend, in beton gegoten communicatieplan te schrijven. Dat de woordvoerder de adviseur meende vandaag en morgen niet nodig te hebben, heel misschien ( maar dat zien we dan wel weer ) overmorgen. Samenwerken is het sleutelwoord. We denken dat we dat al zo goed en vaak doen, maar juist op dat punt is nog een wereld te winnen. Het Frame helpt om af te stemmen Dezelfde taal spreken is een van de belangrijkste randvoorwaarden voor goede samenwerking. Maar het gaat niet eens alleen om dezelfde taal, het gaat evenzeer om duidelijke taal. In mijn eerste sollicitatiegesprek binnen de rijksoverheid vlogen woorden als afstemmen, elkaar in positie houden, de lijn veelvuldig over tafel. Ik had een vaag gevoel wat de ambtenaren-betekenis van die woorden was, maar kon toen nog niet bevroeden dat hier een wereld achter schuil gaat. Die overigens ook weer niet zoveel verschilt met bijvoorbeeld de journalistieke wereld als soms wel gesuggereerd wordt. Afstemmen is wat journalisten eindredactie noemen. Elkaar in positie houden betekent dat je je chef tijdig bijpraat en de lijn is simpelweg je baas boven je. Zo zie je maar: niets menselijks is de ambtenarij vreemd. Zoals niets menselijks de journalistiek vreemd is. Het Frame helpt bij de samenwerking Ik dwaal af. Terug naar de kunst van het (professioneel) samenwerken. Goede timing, het verschil willen maken, in je rol blijven, een gezamenlijk doel en gedeelde ambitie hebben, je omgeving kennen, het zijn slechts enkele wezenlijke elementen die het succes of falen van samenwerking bepalen. De vele vragen, de kickstarters, de do s en don ts in het Strategisch Communicatie Frame zijn een even doeltreffend als eenvoudig hulpmiddel om te komen tot zo n samenwerking die er toe doet, die levert. 85

86 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De vragen zijn heilig, het middel niet En dan doet het er wat mij betreft in het geheel niet toe of dat vervolgens allemaal netjes in dit Frame past. Een ander raamwerk, even goede vrienden. Toch de voorkeur voor twee A4-tjes treffende tekst, ook goed. Een wiskundige formule, voor mijn part. En hoe uitdagend zou het niet zijn om je hele strategie in 1 beeld te kunnen vangen? Zolang je keuze maar past bij de organisatie waarvoor je werkt, bij je klant en bij jezelf. WEET WAAROM JE WAT VOOR WIE DOET. EN WAAR, WANNEER EN HOE JE DAT HET BESTE KUNT DOEN. KORTOM: VERGEET HET FRAME, KOESTER DE VRAGEN. 86

87 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? EEN PRAKTISCHE METHODE OM SAMEN KEUZES TE MAKEN ZWANET DRAADJER ACHMEA Zwanet Draadjer is sr manager Corporate Communicatie Achmea. Zij is zeer gedreven om nieuwe kansen en mogelijkheden te creëren in het sterk veranderende communicatievak. Wat je vooral wel moet doen als je werkt met het Frame: De tijd nemen om echt stil te staan bij elk onderdeel van het Frame en het te doorleven om een gezamenlijke basis te creëren. Met 10 miljoen klanten is Achmea de grootste verzekeraar van Nederland. We verzekeren onze klanten voor schade, zorg en inkomen. En richten ons op een duurzame toekomst voor onze klanten, de samenleving en onze onderneming. Wat je vooral niet moet doen als je werkt met het Frame: Het Frame is geen keurslijf, maar leidraad en toetskader. Het helpt je vooral bewust te worden van de verschillende perspectieven van ons vak en deze in de juiste context te plaatsen. We hebben het Strategisch Communicatie Frame ingezet als leidraad bij het opstellen van het businessplan corporate communicatie van Achmea. Dat was onze opgave. 87

88 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Als afdeling kregen we te maken met een aanzienlijke kostenbesparing en personeelsreductie terwijl we tegelijkertijd zien dat het een steeds grotere uitdaging wordt om de reputatie te beschermen en uit te bouwen. De buitenwereld en ook toezichthouders eisen meer transparantie, een heldere positionering. De snel veranderende externe context en interne veranderingen vragen intern om de juiste duiding. Kortom, het zijn voor ons interessante tijden. De vraag was hoe we onze communicatieprofessionals hier zo goed mogelijk op konden voorbereiden. We zijn gestart met het creëren van gezamenlijke uitgangspunten en gemeenschappelijke kaders. Daar heeft het Strategisch Communicatie Frame van Frank en Betteke ons enorm bij geholpen. Gezamenlijk resultaat Zelfstandigheid, multidisciplinair werken en verantwoordelijkheden verschuiven naar zelfsturende teams binnen de afdeling; deze lijn van werken hebben we na de personeelsreductie ingevoerd. Uitvoering geven aan zelfsturing kan alleen als je als team heel goed weet waarvoor je staat opgesteld en binnen welke context en kaders je moet werken. Daar moet je met elkaar het gesprek over aan gaan. Ik ben van mening dat je dat wel op een gestructureerde manier moet doen. Welke vragen moeten we stellen? Met welke vragen moeten we starten? We hebben bewust gebroken met de traditie om als MT in heisessies het businessplan communicatie op te stellen. Met zelfsturing vragen we meer verantwoordelijkheid en eigenaarschap van elke collega. En dus een eenduidig gezamenlijk vertrekpunt. We hebben de ontwikkeling van ons businessplan gebruikt om samen - met al onze communicatieprofessionals de belangrijkste vragen te beantwoorden. Iedereen deed mee, ongeacht rol of functie. In korte tijd doken we diepte in. Een heldere structuur Frank Körver introduceerde bij ons het Strategisch Communicatie Frame en heeft met een gestructureerde aanpak ons geholpen het businessplan vorm te geven. In een pressure cooker planning met diverse workshops zijn we met z n allen alle bouwstenen van het Frame langs gegaan. 88

89 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? De structuur van het Frame hebben we als inspiratie gebruikt voor de inhoudsopgave van ons businessplan. We zijn begonnen met het beschrijven van de externe en interne context. Heel waardevol om hier afdelingsbreed veel meer awareness op te krijgen. Wat speelt er? Wat komt er op ons af? En wat betekent dat? Uiteindelijk kwamen we tot de conclusie dat het ondersteunen van de business en het veranderproces en het in verbinding staan met stakeholders onze belangrijkste activiteiten zijn. Die staan dan ook centraal in ons business plan. Strategieproces pittige kost? Het Frame bood houvast We ontwikkelden het business plan als team. Stond iedereen te trappelen om mee te doen? Nee, zeker niet. Maar gelukkig vonden de meesten het juist een prachtige uitdaging. En uiteindelijk heeft iedereen een bijdrage geleverd. De moeilijkste stap in het proces was misschien wel de laatste waarin de teams de voorgaande stappen in het Frame moesten vertalen naar concrete activiteiten voor het eigen team. Toch heeft het geleid tot een stevige awareness bij alles wat we doen en een kritische houding bij alle collega s of wat we doen voldoende bijdraagt aan onze gezamenlijke doelstellingen. HET FRAME MOET GEEN KORSET ZIJN, MAAR JE KUNT HET WEL GEBRUIKEN ALS HULPMIDDEL BIJ HET FORMULEREN VAN ANTWOORDEN OP VRAGEN DIE ER TOE DOEN. 89

90 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DE SLAG GEWONNEN MAAR NIET DE STRIJD EVELYN BORGSTEIJN DIRECTEUR CORPORATE AFFAIRS COOPERATIE VGZ Evelyn Borgsteijn is directeur Corporate Affairs bij Coöperatie VGZ en verantwoordelijk voor corporate communicatie, reputatie- en stakeholdermanagement, issuesmanagement en public affairs. Coöperatie VGZ is een zorgverzekeraar zonder winstoogmerk. VGZ werkt samen met zorgaanbieders en patiënten aan zinnige zorg in Nederland. We gebruiken het Frame voor complexe communicatievraagstukken waar interne en externe stakeholdergroepen een rol spelen en diverse afdelingen samen aan werken. Wat je vooral wel moet doen als je werkt met het Frame: Co-creatie organiseren, voorkom dat je alleen met communicatieprofessionals het Frame bouwt. Gebruik het Frame ook tijdens de uitvoering om te checken of gewerkt wordt aan de gestelde uitgangspunten of dat inmiddels de waan van de dag regeert. Wat je vooral niet moet doen als je werkt met het Frame: Alles in het Frame willen stoppen. Houd focus op de kernvraag en beperk het speelveld. 90

91 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Schaken op meerdere communicatievlakken tegelijk. Voor mij en mijn collega s van Corporate Communicatie bij Coöperatie VGZ is het aan de orde van de dag. We schaken extern met zorgaanbieders, klanten, overheden en belangenbehartigers van patiënten en intern met medewerkers en managers van verschillende divisies en afdelingen die wij meenemen in onze missie van zinnige zorg in Nederland. Het Strategisch Communicatie Frame helpt ons overzicht te houden op alle schaakpartijen, maar wat ons betreft mag het een stap verder gaan. Het Frame geeft focus, maar voorspelt nog niet wat onze volgende zet moet zijn. Het hele speelveld in een oogopslag in kaart Het Strategisch Communicatie Frame levert een prachtig overzicht op: in één oogopslag heb je het hele speelveld in kaart. Dat heb ik zelf kunnen constateren en dezelfde kracht zien ook mijn collega s. Waar een communicatieplan vaak leidt tot breedsprakigheid en vooral véél tekst, dwingt het Frame via scrumtechniek tot nadenken over alle stakeholders en over de interne en externe uitwerking van je boodschap. Het is prettig het Strategisch Communicatie Frame binnen handbereik te hebben wanneer overzicht vereist is. Ook zorgt de scrummethodiek voor nieuwe energie op een afdeling. Maar toch In de beperking toont zich de meester. Het Strategisch Communicatie Frame vraagt om die beperking, want weinig staat de gebruiker in de weg om tot in het oneindige stakeholders en issues in het Frame te verwerken. Het Frame is er om focus aan te brengen, maar stelt daarbij zelf geen beperkingen. Wij zouden geen communicatieprofessionals zijn als wij niet alle voors en tegens in kaart brengen. Tegelijk is dat vaak ook onze grootste valkuil. Het Frame kan dwingender Ik pleit voor meer kill your darlings en meer handvatten daartoe in het Strategisch Communicatie Frame. Hoe zorgen we ervoor dat het speelveld kleiner wordt, in plaats van groter? Een kleiner speelveld maakt keuzes makkelijker en brengt ons sneller van strategie naar tactiek. Het laat ons sneller zien wat wij moeten doen en welke effecten dat intern en extern gaat hebben. 91

92 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Het huidige Frame is een handleiding die keuzes neerlegt bij de gebruiker, maar die gebruiker niet dwingt tot het maken van keuzes. Het Frame is in mijn ogen meer compleet als het dat wél zou doen. Het Frame wordt dan méér dan alleen een denkraam. Het risico bestaat nu dat het Frame vooraf gebruikt wordt, maar daarna verstoft omdat het weinig handelingsperspectief biedt. Collega s gingen glazig kijken Om met de schaakmetafoor verder te gaan: wat doen we als het Strategisch Communicatie Frame inderdaad een schaakbord is, terwijl de collega s van de afdeling Verkoop aan het dammen zijn en de medewerkers van Klantenservice het werk meer zien als Mens Erger Je Niet? Wat ik zeggen wil: binnen VGZ hanteren wij uiteraard allerhande KPI s die voortkomen uit bestaande bedrijfsprocessen, en het Frame moet aansluiten bij die waarden binnen het bedrijf. We deelden het Frame enkele keren met andere collega s, die dan glazig gingen kijken. Je kunt het format niet zomaar opleggen aan anderen. Daarmee wordt het vooral een tool voor de communicatieprofessionals en een manier om te checken of aan alles gedacht is. Het is nog geen krachtig instrument om iedereen aligned te houden. Verdere ontwikkeling van het Frame Bij VGZ constateren we dagelijks dat de zorg volop in beweging is. Het Frame helpt ons met overzicht, maar tegelijkertijd zou het Frame zelf ook in beweging moeten blijven om nog meer aan te sluiten bij de bestaande waarden en behoeften binnen een bedrijf. Het brengt focus in afgewogen porties. Van mij mag het Frame meer zijn dan dat; het mag een handleiding zijn van strategie naar tactiek, van issue naar keuze en oplossing. IN HET HUIDIGE FRAME ZIE IK EEN IDEAAL STARTPUNT VOOR ELK ISSUE. ELKE COM- MUNICATIEPROFESSIONAL KAN ER STAPPEN MEE ZETTEN EN KOMEN TOT EEN MEER CONGRUENTE BOODSCHAP RICHTING INTERNE EN EXTERNE STAKEHOL- DERS. DAT IS DE WINST VAN FRAME, MAAR NOG NIET DE WINST OP HET BORD. OF DE COMMUNICATIEWETENSCHAP ONS DIE WINST KAN BEZORGEN? BETTEKE VAN RULER EN FRANK KÖRVER HEBBEN VOOR MIJ BEWEZEN MET HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME EEN HEEL EIND OP DE GOEDE WEG TE ZIJN. 92

93 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? DIT IS WAT ER GEBEURDE TOEN WIJ MET HET FRAME GINGEN WERKEN ANNELIES VAN EK-PAPJES EN BARTHO BOER COMMUNICATIEPROFESSIONALS BIJ NS Annelies van Ek-Papjes is een bevlogen communicatieadviseur die werkt aan verschillende verandertrajecten binnen NS; Bartho Boer is directeur Communicatie bij NS. Wat je vooral wel moet doen als je werkt met het Frame: Samen invullen in werksessies en het gebruiken als startpunt voor een professioneel gesprek. Iedere dag nemen 1,2 miljoen reizigers de trein. Zo houdt NS Nederland in beweging. Wat je vooral niet moet doen als je werkt met het Frame: Het Frame eenmalig als tool gebruiken en daarna terzijde schuiven. Wij hebben het Frame gebruikt bij de start van een meerjarig HR-programma om NS-collega s langer fit en duurzaam inzetbaar te houden. 93

94 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? We stonden aan de vooravond van een groot verandertraject. Het was warm voor de tijd van het jaar. Overal popten blote benen op als paddenstoelen in het najaar en de terrassen van Utrecht waren goed gevuld. Voor ons geen terras, maar een mooie communicatie-uitdaging. Bij NS willen we medewerkers helpen om gezonder te gaan leven. Zowel fysiek als mentaal. Het programma zou meerdere jaren in beslag nemen en aan de afdeling Communicatie de vraag om te helpen hier een succes van te maken. De opdrachtgever gaf meerdere malen aan dat communicatie essentieel was voor het slagen van de verandering. En alle projectleden knikten instemmend. Een ouderwets communicatieplan maken zou gekkenwerk zijn. De laatste keer dat ik naar mijn functienaam keek stond er communicatieadviseur en geen waarzegger. Een mooi moment dus om met het Strategisch Communicatie Frame aan de slag te gaan om ons te helpen de juiste keuzes te maken. Dit is wat er gebeurde in 5 tips. Tip 1: Identificeer de juiste personen Waarschijnlijk kun je als communicatieprofessional het Frame best zelf invullen, zonder opdrachtgevers. Maar dan mis je het belangrijkste voordeel van het Strategisch Communicatie Frame: het gezamenlijk benoemen van de communicatieopdracht en strategie met de business owner. Het Frame is zo laagdrempelig dat je het kunt invullen samen met collega s die niet op de afdeling Communicatie werken. En dat is belangrijk; daardoor voer je het gesprek over de vraag wat de opdracht precies is en waar je samen voor gaat. Denk daarom vooraf goed na wie je precies bij dat eerste gesprek wil betrekken. Welke mensen heb je nodig aan tafel om een helder beeld van de communicatieopdracht te krijgen? Heeft iedereen dezelfde visie op de rol van communicatie, of niet? Vraag je alleen de programmaleider of is het betrekken van projectleden of andere disciplines binnen het bedrijf ook slim? Tip 2: Ga het gesprek aan over de ambitie en accountability In het gesprek haalden we veel informatie op. We nodigden alle betrokkenen uit voor een goede werksessie. Niet zo n urenlange sessie in een bedompt hok, waarbij mensen half in slaap vallen, maar het delen van dromen en vergezichten. Hoe ziet de ultieme eindsituatie eruit? In zo n gesprek komen (soms tegenstrijdige) belangen eigenlijk altijd samen. Je verzandt daardoor niet in de invulling van communicatie ( wij willen een nieuwsbrief, regel jij dat even? ), maar benoemt gezamenlijk wat voor effect de communicatie zou moeten hebben. 94

95 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Uiteindelijk spraken we het langste over de vlakken ambitie en accountability. De back bone van het Strategisch Communicatie Frame. Daardoor werd de kernopdracht helder: medewerkers supporten door managers te supporten. Zo willen we collega s maximaal verleiden om geestelijk en lichamelijk in beweging te komen en hen bewust maken van de voordelen (why) hiervan. Wanneer je aan het begin veel aandacht besteedt aan het afbakenen van de opdracht en zaken concreet benoemt, gaat dat je gegarandeerd helpen later in het project. Tip 3: Nice to meet you De ambitie was helder en de opdracht wat communicatie betreft duidelijk. We benoemden manieren hoe we daadwerkelijk konden meten wat de bijdrage van Communicatie was en sloten het vlakje accountability af. Want er komt een moment dat je moet laten zien welk effect de communicatie heeft gehad. We zijn veel tijd en energie kwijt geweest aan het inregelen van meetinstrumenten en KPI s. Collega s vonden het bijvoorbeeld veel gedoe dat we de stijl van het huis wilden pre-testen onder medewerkers. Dat zou alleen maar tijd kosten. Ook keken we hoe een EPS (Employee Promoter Score de internal branding variant van de NPS) goed kunnen inrichten. Op welke plekken en momenten meten we dan? Neem echt even de tijd om dit aan het begin goed uit te zoeken en te bepalen. Dit gedoe aan het begin gaat je in de loop van het project helpen om te bepalen of je op de goede weg bent en of er iets extra nodig is. Tip 4: Wees burgerlijk ongehoorzaam Het Frame is duidelijk ontwikkeld om de afdeling Communicatie te helpen strategische vraagstukken in kaart te brengen. Je kijkt als het ware vanuit een helikopter naar de opdracht. Het bijbehorende boek helpt je om de juiste vragen te stellen. Wanneer je het Frame gaat gebruiken als vervanging van het traditionele communicatieplan loop je tegen een paar dingen aan. Met name bij kleinere opdrachten. De vragen uit het boek blijken dan minder relevant. Wanneer je vanuit die vragen op meta-niveau kijkt naar de eerste vlakken visie en interne situatie blijken die bij veel projecten vrijwel gelijk. Met name bij organisatiebrede, interne vraagstukken: dezelfde trends blijven relevant en ook de stijl van het huis verandert niet binnen een maand. Wat burgerlijke ongehoorzaamheid helpt dan om het Frame toch naar een concreet niveau te brengen. Lees bijvoorbeeld bij visie dan eens verandervisie. Of de HR-prioriteiten voor het komende jaar, wanneer je een overkoepelende communicatiestrategie moet schrijven voor de afdeling HR. 95

96 HOOFDSTUK 3 WAT VINDEN PROFESSIONALS VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME? Begin daarom iedere keer fris met een leeg Frame en maak de invuloefening voor jezelf een stukje concreter. Tip 5: Combineer met ander gereedschap Ongeveer twee weken na het invullen van het Frame kwamen de vragen: En nu? Wat gaan we concreet doen en wat kunnen we wanneer verwachten? Collega s willen weten waar ze aan toe zijn, want ze willen ook de stakeholders meenemen. Je ontkomt er dan niet aan om het één en ander op een A-4 of powerpointslide te zetten. Bijvoorbeeld de concrete doorvertaling van de bouwsteen Aanpak. Deze realiteit bevestigt dat het Strategisch Communicatie Frame één van de vele gereedschappen is in je gereedschapskist en dat het aan jou als professional is om ze effectief met elkaar te combineren. Maak daarom bewust de keuze voor welk project je het Frame in zet. Het moet wel werkbaar blijven. Voor kleinere projecten is een plan van aanpak met een goede actielijst met rollen en verantwoordelijkheden soms net zo effectief. RUIM EEN JAAR GELEDEN VOLGDEN WE DE TUTORIAL VAN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME EN WE KIJKEN ER POSITIEF OP TERUG. HET GEEFT JE EEN GOEDE BASIS VOOR EEN PRODUCTIEF EN PROFESSIONEEL GESPREK OVER COMMUNICATIE. WE HEBBEN ERVAREN DAT EEN INGEVULD FRAME PAS HET BEGIN IS. HOU HET FRAME BIJVOORBEELD REGELMATIG NAAST DE GEPLANDE ACTIVITEITEN EN COMMUNICATIEMIDDELEN. DOEN WE NU ECHT WAT WE MET ELKAAR HEBBEN AFGESPROKEN? KUNNEN WE METEN HOE EFFECTIEF ONZE AANPAK IS? WANNEER JE HET FRAME STANDAARD OP DE AGENDA ZET VAN JE OVERLEG, DAN HELPT DIT ENORM OM HET TE BLIJVEN BESPREKEN. EN UITEINDELIJK IS OOK HET WERKEN MET HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME EEN KWESTIE VAN BEGINNEN, DOEN EN LEREN. 96

97 TIEN GOUDEN TIPS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME Zo kun je het Frame voor je laten werken 97

98 10 GOUDEN TIPS LAAT HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME VOOR JE WERKEN DIT BOEK GAAT OVER DE PRAKTIJK. IN DE VOORGAANDE HOOFDSTUKKEN HEB JE GELEZEN HOE PROFESSIONALS HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME HEB- BEN TOEGEPAST. ALS BEDENKERS VAN HET FRAME HEBBEN WE DE BIJDRAGEN MET ONTZETTEND VEEL PLEZIER GELEZEN. DE AFGELOPEN JAREN HEBBEN WE HET FRAME OOK ZELF UITGEBREID TOEGEPAST. OP BASIS HIERVAN WILLEN WE JE TOT SLOT 10 TIPS MEEGEVEN UIT ONZE EIGEN PRAKTIJK DIE ONS ERG HEBBEN GEHOLPEN. TIEN TIPS DIE HELPEN HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME SUCCESVOL TOE TE PASSEN. 1 Start met je Visie op de bijdrage van Communicatie. Die is erg bepalend voor waar jij je mee wilt bemoeien en hoe je tegen issues in en om de organisatie aankijkt. Begin daarmee, bespreek wat je een topprestatie vindt van een communicatieprofessional en vraag je af waarom je dat vindt. Denk na over welke rol je als afdeling, unit of professional wilt spelen in of voor de organisatie. Maak dat allemaal concreet, verbeeld het op een leuke manier, maak een mooie one-liner met hoge plakfactor, en toets je keuzes daar steeds aan. 2 Kies voor de inclusieve aanpak. Een strategie ontwikkel je niet in je eentje. Onmogelijk. Denk heel goed na over wie je bij het proces gaat betrekken. Dat kunnen directe collega s zijn, maar het kunnen ook personen van andere afdelingen zijn. Wij geloven sterk in de kracht van diversiteit. Waarom niet de business of investor relations uitnodigen als het gaat over reputatie? Waarom niet HR-professionals laten meedenken als het gaat over verandervraagstukken? Waarom niet IT-ers uitnodigen als het gaat om de ontwikkeling van een nieuw social intranet? Gewoon doen. 98

99 10 GOUDEN TIPS 3 Maak er een feestje van. De kwaliteit van het proces is in grote mate bepalend voor het eindresultaat. Zorg ervoor dat de strategie op een plezierige manier tot stand komt. Trek je bijvoorbeeld voor werksessies niet terug in een bedompte kelder, maar zoek een mooie, grote ruimte op. Laat chagrijn buiten de deur. Gebruik inspirerende werkmethodes, geef de ruimte voor sprankelende visioenen en zorg dat je altijd weer met je voeten op de grond komt. Wees trots op wat je samen ontwikkelt. Zorg voor goede koffie en iets lekkers erbij. En vier met elkaar het eindresultaat. 4 Neem de tijd. Strategieontwikkeling is geen trucje. Het is geen kwestie van afvinken. Aandacht, scherpte en creativiteit zijn cruciaal. Zorg er dan ook voor dat je voldoende tijd hebt voor het goede gesprek. Niets is dodelijker voor creativiteit dan een tikkende klok. Ben je na afloop van een sessie nog niet tevreden? Plan dan vooral nog een sessie in en maak afspraken over wat je dan wilt bereiken. Enige discipline is ook belangrijk: kom nooit te laat bij werksessies en ga natuurlijk ook niet eerder weg vanwege die andere belangrijke meeting. 5 Verkies dialoog boven discussie. Bij het ontwikkelen van de strategie komen tal van onderwerpen aan bod. Soms kunnen onderwerpen uitermate gevoelig zijn. Het risico op een pittige discussie is dan reëel. Wees daar alert op. Een goede discussie is nooit weg, maar wij geven de voorkeur aan een stevige dialoog. Luister naar elkaar en begrijp elkaar. En als er zaken niet zijn uitgesproken, zoek daar dan een goed moment voor. Alleen zo wordt het een strategie van iedereen. 6 Maak keuzes. Het Strategisch Communicatie Frame is er op gericht om je te helpen bij het maken van keuzes. Het maken van keuzes is essentieel, zeker als de resources beperkt zijn. In het Strategisch Communicatie Frame zeiden we al dat je je een beetje unheimisch moet voelen bij de strategie. If you are entirely comfortable with your strategy, there s a strong chance it isn t very good. You need to be uncomfortable and apprehensive: true strategy is about placing bets and making hard choices (Roger L. Martin, Harvard Business Review, jan/feb 2014). 99

100 10 GOUDEN TIPS 7 Divergeer en convergeer. Zoek vooral eerst de breedte op, voordat je de diepte ingaat. Verken opties, benoem scenario s, discussieer over mogelijkheden maar ga vooral niet te snel de diepte in. Gebruik dus veel, heel veel flipovers en brown papers. En zoek dan naar verbanden, streep mogelijkheden weg en kom met elkaar tot de essentie. Het is belangrijk dat hoofd- en bijzaken uit elkaar worden gehaald. Houd daartoe continu de opdracht voor ogen. Waartoe dient de strategie? Tip: lees het boek de Pyramid Principle van Barbara Minto. 8 Focus op de zaken waar je invloed op kan uitoefenen. Te vaak merken we dat in werksessies wordt gediscussieerd over zaken waar je als communicatieprofessional geen invloed op hebt. Bijvoorbeeld: van de strategie van de onderneming kun je zeggen wat je wilt, maar als deze is vastgesteld, zul je het ermee moeten doen. Social media zijn here to stay, of je dat nou prettig vindt of niet. Bezuinigingen zijn vaak onherroepelijk. Focus op datgene waar je wél invloed op hebt, wat bij jouw verantwoordelijkheden hoort. Geklaag over zaken die buiten je invloedssfeer liggen, is ook zonde van de tijd. Niet doen dus. 9 Kill your darlings. We zeggen het continu: strategie is keuzes maken. Dat kan betekenen dat sommige keuzes niet jouw voorkeur hebben. Of dat jouw briljante idee niet enthousiast wordt ontvangen. Het zij zo. Kill your darlings. Soms is het essentieel. Door nodeloze ballast weg te snijden, wordt de strategie alleen maar scherper. 10 Zorg voor enthousiasme bij de top. Als je de steun hebt van de ceo, de programma directeur of een andere opdrachtgever zul je een stuk sterker in je schoenen staan. Je strategie zal er een stuk serieuzer worden genomen. Neem de top mee in het proces. En wees volkomen helder hoe de aanpak en de uitkomst (de strategie) bijdragen aan het realiseren van de organisatiedoelen. Bespreek je strategie vol overtuiging en enthousiasme. LAST BUT NOT LEAST: BEDENK DAT HET STRATEGISCH COMMUNICATIE FRAME EEN BETAMODEL IS EN DAT OOK ALTIJD BLIJFT. INDIEN DE CONTEXT HET VEREIST, MOET JE DE BOUWSTENEN, MAAR OOK DE INVULLING VAN DIE BOUWSTENEN, ALTIJD KUNNEN EN WILLEN AANPASSEN. ZET HET FRAME RUSTIG NAAR JE HAND. WANT IN HET GEBRUIK KOMT HET PAS TOT LEVEN. 100

101 YOU MAY NOT BE INTERESTED IN STRATEGY, BUT STRATEGY IS INTERESTED IN YOU - Leon Trotski 101

102 PERSONEN DIE WIJ WILLEN BEDANKEN Wij danken uiteraard alle professionals die belangeloos hun ervaringen met ons hebben willen delen. Dat is natuurlijk ontzettend bijzonder. Daarnaast danken wij alle professionals die het boek hebben gelezen en het Strategisch Communicatie Frame in de praktijk hebben toegepast. Voor jullie hebben wij het Frame ontwikkeld. Het communicatievak is prachtig en wij vinden het mooi om daar met het Strategisch Communicatie Frame een bijdrage aan te mogen leveren. Vier jaar geleden begonnen wij met het schrijven van Het Strategisch Communicatie Frame. Het is fijn om te zien welke impact het Frame heeft. 102

103 OVER DE AUTEURS Betteke van Ruler was tot 2010 hoogleraar corporate communicatie en communicatiemanagement aan de Universiteit van Amsterdam. De eerste zeventien jaar van haar carrière werkte zij in de praktijk van het communicatievak. Na haar emeritaat heeft zij zich toegelegd op het slaan van de brug tussen theorie en praktijk. Zij publiceerde recent Met het oog op communicatie, reflecties op het communicatievak; Communicatie NU, grootboek van het communicatievak; Reflectieve Communicatie Scrum, zó ben je accountable, CommTalks en Communicatie is een vak. Zij verzorgt veel masterclasses en workshops over nieuwe ontwikkelingen in het communicatievak en is een veelgevraagd spreker. Frank Körver houdt zich als adviseur bezig met vraagstukken op het snijvlak van strategie, reputatie en corporate communicatie. Zijn klanten hebben vaak te maken met lastige issues of strategische veranderingen of ze willen de toegevoegde waarde van communicatie vergroten. Frank is trusted advisor van communicatiedirecteuren en andere senior executives. Waar nodig versterkt hij tijdelijk managementteams. In 2013 heeft Frank samen met collega s van Boer & Croon het adviesbureau GKSV Reputatie I Communicatie I Public Affairs opgericht. Het bureau is gevestigd in Amsterdam en telt inmiddels ruim 15 medewerkers. 103

Het. Communicatie Frame

Het. Communicatie Frame Het Strategisch Communicatie Frame Betteke van Ruler Frank Körver SCF_binnenwerk_final_4edruk_compleet.indd 1 07-04-17 14:44 1e druk - juni 2014 2e druk - september 2014 3e druk - oktober 2015 4e druk

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler Communicatieonderzoek jaagt vernieuwing aan Adwin Peeks 80 De wereld verandert snel en ingrijpend

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler De vlucht naar voren van de communicatieafdeling Jorien Douma en Jade Wissink 160 Het communicatievak

Nadere informatie

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA VOORWOORD Hoe leiden we elke student op tot de professional voor de wereld van morgen? Met de blik op 2025 daagt die vraag

Nadere informatie

Heb je het veel te druk? Vind je het moeilijk om te kiezen? Vind je het lastig om anderen te overtuigen van jouw meerwaarde?

Heb je het veel te druk? Vind je het moeilijk om te kiezen? Vind je het lastig om anderen te overtuigen van jouw meerwaarde? Heb je het veel te druk? Vind je het moeilijk om te kiezen? Vind je het lastig om anderen te overtuigen van jouw meerwaarde? Volg dan deze 2-daagse Masterclass. Hierin leer je werken met het Strategisch

Nadere informatie

Verantwoordelijkheid ontwikkelen. Informatiekit om uw medewerkers te helpen bij het voorkomen van werkstress

Verantwoordelijkheid ontwikkelen. Informatiekit om uw medewerkers te helpen bij het voorkomen van werkstress Verantwoordelijkheid ontwikkelen Informatiekit om uw medewerkers te helpen bij het voorkomen van werkstress 1 Inhoud Inleiding 3 A Verantwoordelijkheid nemen voor jezelf 4 - Goede afspraken maken - Stel

Nadere informatie

APQ-vragenlijst 30 januari Daan Demo

APQ-vragenlijst 30 januari Daan Demo APQ-vragenlijst 30 januari 2019 Daan Demo Inleiding In dit rapport bespreken we jouw inzetbaarheid en wat je kunt doen om jouw positie op de arbeidsmarkt te verbeteren. Om dit te bepalen hebben we de volgende

Nadere informatie

Samenvatting: Help, onze strategie komt niet aan!?

Samenvatting: Help, onze strategie komt niet aan!? Samenvatting: Help, onze strategie komt niet aan!? De communicatieve strategiecyclus voor je organisatiestrategie Omgeving en organisatie vragen om voortdurende aanpassing. Deze wordt vaak verwoord in

Nadere informatie

APQ-vragenlijst 28 maart Bea Voorbeeld

APQ-vragenlijst 28 maart Bea Voorbeeld APQ-vragenlijst 28 maart 2018 Bea Voorbeeld Inleiding In dit rapport bespreken we jouw inzetbaarheid wat je kunt doen om jouw positie op de arbeidsmarkt te verbeteren. Om dit te bepalen hebben we de volgende

Nadere informatie

DE AFDELING STRATEGIE MANAGEMENT VAN STRATEGIE NAAR EXECUTIE STRATAEGOS.COM

DE AFDELING STRATEGIE MANAGEMENT VAN STRATEGIE NAAR EXECUTIE STRATAEGOS.COM DE AFDELING MANAGEMENT VAN NAAR EXECUTIE STRATAEGOS.COM VERANDERING CRUCIAAL IN TURBULENTE OMGEVINGEN 1 Bedrijfstakken worden continue verstoord door start-ups, nieuwe technologieën, veranderde consumenten

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. Naam: Datum:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. Naam: Datum: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 24.03.2016 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 24.03.2016 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

E-book. In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus

E-book. In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus 7 5 6 3 4 2 1 E-book In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus Inleiding Het doel van de HR-cyclus is: medewerkers ondersteunen in het leren en presteren, zodat zij maximaal bijdragen aan het succes van

Nadere informatie

Samenvatting: Help, weer een verandering!?

Samenvatting: Help, weer een verandering!? Samenvatting: Help, weer een verandering!? Communicatie als integraal onderdeel van effectieve verandering Vanuit de eisen van de omgeving of ambities van de organisatie ontstaan vele veranderingen. Die

Nadere informatie

In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern kunt introduceren.

In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern kunt introduceren. Ben je het oude communicatieplan zat? Wil je flexibeler werken en meer plezier beleven aan de projecten waarin je meedraait? In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern

Nadere informatie

Hoe kunt u passende sturing en ruimte geven aan uw team?

Hoe kunt u passende sturing en ruimte geven aan uw team? Hoe kunt u passende sturing en ruimte geven aan uw team? Leidinggevenden in het mbo hebben tijdens de werkplaats van SOM op 20 september gespard en ervaringen uitgewisseld over dagelijkse dilemma s rondom

Nadere informatie

De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren

De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren Onderzoek Accountability & data : Inzichten, conclusies en aanbevelingen Amsterdam, augustus 2014 Dit document bevat

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Piter Jelles Strategisch Perspectief

Piter Jelles Strategisch Perspectief Piter Jelles Strategisch Perspectief Strategisch Perspectief Inhoudsopgave Vooraf 05 Piter Jelles Onze missie 07 Onze ambities 07 Kernthema s Verbinden 09 Verbeteren 15 Vernieuwen 19 Ten slotte 23 02 03

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

RESEARCH COMMUNITIES HEEN KUNNEN

RESEARCH COMMUNITIES HEEN KUNNEN DE 7 REDENEN WAAROM MARKETEERS NIET OM RESEARCH COMMUNITIES HEEN KUNNEN Odette Vlek Senior marktonderzoeker Ruigrok NetPanel November 2015 INTRODUCTIE Online research communities zijn al enige jaren hot.

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak

Rapportage. Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak Rapportage Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak In opdracht van: DirectResearch & Logeion en d Associatie van hoofden Communicatie Datum: 15 september 2014 Projectnummer: 2013008 Auteur(s): John

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler Impact vereist focus, focus, focus Frank Körver 176 Hoe ontwikkel je een communicatiefunctie die

Nadere informatie

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken?

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken? FCE / Stichting Opleidingskunde 2007 Een groep interviewen met de waarderende methode Bijvoorbeeld over samenwerken... 1. Thema scherp (het gaat in dit voorbeeld over effectief samenwerken ) 2. In kleine

Nadere informatie

>> STAP VOOR STAP IMPACT CREËREN DBZ IN BEGRIJPBARE BROKKEN

>> STAP VOOR STAP IMPACT CREËREN DBZ IN BEGRIJPBARE BROKKEN >> STAP VOOR STAP IMPACT CREËREN IN BEGRIJPBARE BROKKEN WIJ WILLEN EEN POSITIEF EFFECT HEBBEN OP ZOVEEL MOGELIJK MENSEN Dat doen we door mensen uit te nodigen om de wereld om ons heen anders te bekijken,

Nadere informatie

Training Creatief denken

Training Creatief denken Training Creatief denken Creatief denken: een oplossing voor elk probleem Creatief denken is vandaag de dag een must. De markt verandert razendsnel en als je niet innovatief bent, loop je achter de feiten

Nadere informatie

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leidinggevende*: er zijn 6 hoofdrollen geïdentificeerd voor de leidinggevende en 3 niveaus van leiderschap, te weten strategisch, tactisch en operationeel.

Nadere informatie

Succesvol zijn wie je bent. Monique Dekker, mei 2018

Succesvol zijn wie je bent. Monique Dekker, mei 2018 E-BOOK Succesvol zijn wie je bent. Monique Dekker, mei 2018 0 Inhoudsopgave 1. Voorwoord... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 2. Inleiding... 3 Wie is Monique Dekker?... 3 3. Bewustzijn... 4 Zijn wie

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

E-book. In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus

E-book. In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus 7 5 6 3 4 2 1 E-book In 7 stappen naar een effectieve HR-cyclus Inleiding Het doel van de HR-cyclus is: medewerkers ondersteunen in het leren en presteren, zodat zij maximaal bijdragen aan het succes van

Nadere informatie

Toelichting bij de vragen uit de Veranderplanner. 1. Verkennen van het probleem

Toelichting bij de vragen uit de Veranderplanner. 1. Verkennen van het probleem Toelichting bij de vragen uit de Veranderplanner Bij iedere vraag uit de veranderplanner is hier een korte toelichting gegeven. Dit kan helpen bij het invullen van de vragen van de Veranderplanner. 1.

Nadere informatie

welkom. brochure 2019

welkom. brochure 2019 welkom. brochure 2019 for those who make it possible. Possible is er voor mensen. Niet zomaar mensen, maar vakmensen zoals jij. Professionals die weten waar ze mee bezig zijn, hun vak beheersen en hun

Nadere informatie

Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie

Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Leer authentiek bloggen en trek meer klanten aan Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Backhuijs Communicatie 1 Les 2: Onderwerpen Les

Nadere informatie

Let s Ynnovate! Let s Ynnovate! LET S YNNOVATE! OVER FLEUR & ESTHER FLEUR PULLEN & ESTHER VAN DER STORM

Let s Ynnovate! Let s Ynnovate! LET S YNNOVATE! OVER FLEUR & ESTHER FLEUR PULLEN & ESTHER VAN DER STORM LET S YNNOVATE! Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg, riep Einstein al een dikke eeuw geleden. Wil je innoveren, dan zul je uit je routine moeten stappen. Maar hoe kun je succesvol

Nadere informatie

T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F

T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F werkboek T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F Werkboek: Je unieke aanbod maken W W W. M A R L O E S H A L M A N S. C O M Je unieke aanbod of "signature service" maken, dat aanbod waar

Nadere informatie

Case 1: de fusie. Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten?

Case 1: de fusie. Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten? Case 1: de fusie Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten? Twee regionale organisaties zijn samengegaan in een grotere, provinciegrens overlappende organisatie en de integratie verliep niet zo soepel

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

E-book. 49 vragen voor een effectieve continue dialoog

E-book. 49 vragen voor een effectieve continue dialoog E-book 49 vragen voor een effectieve continue dialoog Inleiding Door Jochem Aubel Veel organisaties hebben de ambitie om een continue dialoog op gang te brengen. Een doorlopend gesprek tussen medewerkers

Nadere informatie

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Voorbeeldprogramma - 1 Voorbeeldprogramma Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Hier vindt u een voorbeeldprogramma voor een werksessie/trainingsmodule communicatiekalender Factor C, met een

Nadere informatie

In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern kunt introduceren.

In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern kunt introduceren. Ben je het oude communicatieplan zat? Wil je flexibeler werken en meer plezier beleven aan de projecten waarin je meedraait? In twee dagen leer je wat scrum betekent, hoe je het doet en hoe je het intern

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler Leve de nieuwe communicatiecompetenties! Paulijn de Bruijne, Jan Willem Schouw en Miriam van Staden

Nadere informatie

AGILE WERKEN Leer je eigen capaciteiten optimaal te benutten dankzij een effectieve samenwerking.

AGILE WERKEN Leer je eigen capaciteiten optimaal te benutten dankzij een effectieve samenwerking. AGILE WERKEN Leer je eigen capaciteiten optimaal te benutten dankzij een effectieve samenwerking T: +31 (0)20 24 022 44 E: info@gladwell.nl www.gladwell.nl WAT IS AGILE? Agile is een denkwijze die erop

Nadere informatie

Niet betrokken medewerkers worden gecreëerd door de organisatie zelf.

Niet betrokken medewerkers worden gecreëerd door de organisatie zelf. Vandaag Winst maken is het hoogste doel. Er heerst controle en hiërarchie. Klanten worden bediend. Met de omgeving is geen tot reactief contact. Het gaat goed zoals het gaat. Maar hoelang nog? Slechts

Nadere informatie

Maak je eigen professionaliseringsplan!

Maak je eigen professionaliseringsplan! DAG VAN DE LERAAR 5 OKTOBER 2013 Maak je eigen professionaliseringsplan! Een minicursus Sectorraad Hoger Onderwijs CNV Onderwijs Academie Maak je eigen professionaliseringsplan! 1. Inleiding In de CAO

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

PRODUCT OWNER.

PRODUCT OWNER. PRODUCT OWNER www.gladwell.nl bel ons 020-240 2244 PRODUCT OWNER Het wordt steeds gangbaarder: werken met de Scrum methode. Zeker in de IT maar ook bedrijven in andere sectoren omarmen deze praktische

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

compact communicatietraject Speciaal voor startende ondernemers en kleine bedrijven

compact communicatietraject Speciaal voor startende ondernemers en kleine bedrijven Speciaal voor startende ondernemers en kleine bedrijven Wat wil je met je bedrijf bereiken? En hoe helpt communicatie daarbij? Wij hebben speciaal voor startende en kleine bedrijven een communicatie traject:

Nadere informatie

Het is belangrijk dat studenten ervaren wat informele zorg inhoudt

Het is belangrijk dat studenten ervaren wat informele zorg inhoudt Inspiratie voor hbo zorg en welzijn Informele zorg & Toegepaste Gerontologie aan de hogescholen Windesheim en Fontys Het is belangrijk dat studenten ervaren wat informele zorg inhoudt Het is belangrijk

Nadere informatie

Eigenzinnige zorg van Zideris Wij zijn er voor jou!

Eigenzinnige zorg van Zideris Wij zijn er voor jou! Eigenzinnige zorg van Zideris Wij zijn er voor jou! Eigenzinnige zorg, wat verstaan jullie daar onder? vragen mensen mij wel eens. De claim zet je ook aan het denken, want het betekent ook dat je eigenwijs

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

Vacature ervaren communicatieadviseur

Vacature ervaren communicatieadviseur Vacature ervaren communicatieadviseur Het Oranje Fonds zoekt per direct een ervaren communicatieadviseur op de afdeling Communicatie, Fondsenwerving & Campagnes. De functie Je zet het Oranje Fonds stevig

Nadere informatie

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Intervisie Helpende Z&W versnelde leerroute ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Reflecteren Eén van de definities van reflecteren: Reflecteren is het terugblikken op je handelen, nadenken

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Ondernemerschap door loslaten van vaste functies

Ondernemerschap door loslaten van vaste functies Organisatie naam: Full Management Support Plaats: Breda Aantal medewerkers: 25 en een netwerk van ZZP ers Soort arbeidsflexibiliteit: zelfsturende teams, ondernemerschap door functionele flexibiliteit

Nadere informatie

STEK: EEN MANIER OM SAMEN TE GROEIEN

STEK: EEN MANIER OM SAMEN TE GROEIEN Versie: mei 2016 STEK: EEN MANIER OM SAMEN TE GROEIEN Samen Toekomstgericht vanuit Eigen Kracht SAMEN TOEKOMSTGERICHT VANUIT EIGEN KRACHT! STEK 2-5-2016 2 Inhoudsopgave Tot Slot 22 Inhoud Pagina Inhoudsopgave

Nadere informatie

Werkvorm groepsgesprek professionals

Werkvorm groepsgesprek professionals Werkvorm groepsgesprek professionals Creëren van een stimulerende werkomgeving en het vergroten van professionele autonomie Deze werkvorm kan worden gebruikt om met medewerkers van Justitiële Jeugdinrichtingen

Nadere informatie

Implementeren van een zorginnovatie. Heel gewoon.

Implementeren van een zorginnovatie. Heel gewoon. Implementeren van een zorginnovatie. Heel gewoon. zorgvannu.nl Innoveren in de zorg, dat is heel erg zorg van nu. Het kan zelfs zo zijn dat wat je collega innovatief vindt, jij als dagelijkse routine ziet,

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

1 People Do Change/IVA Onderwijs

1 People Do Change/IVA Onderwijs 1 People Do Change/IVA Onderwijs 2 People Do Change/IVA Onderwijs 3 People Do Change/IVA Onderwijs 1 Dit vergt minimaal 1 dagdeel van 4 klokuren. De werkwijze kan tot 10 teamleden door 1 facilitator worden

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Deel je verhaal en blijf vernieuwen

Deel je verhaal en blijf vernieuwen Visualiseer je droomprestatie Ga experimenteren Zet door en houd vol Deel je verhaal en blijf vernieuwen Kom samen in beweging Inspiratiebronnen Over de auteur Het was tijdens een van mijn vele trainingsrondjes

Nadere informatie

IN 7 STAPPEN NAAR MEER IMPACT

IN 7 STAPPEN NAAR MEER IMPACT IN 7 STAPPEN NAAR MEER 1 2 3 4 IMPACT 7 6 GEEF VORM AAN JE COMMUNICATIE 5 1 VERKEN 2 DENK De eerste stap naar meer impact is het uitnodigen van een outside eye, een buitenstaander die je helpt om door

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Herman Suijdendorp ism Astrid Bouman/HRM-adviseur Datum 6 april 2010 Functienummer

Herman Suijdendorp ism Astrid Bouman/HRM-adviseur Datum 6 april 2010 Functienummer Functieprofiel Medewerker Functie Communicatiemedewerker Afdeling unit strategie & beleid Manager Herman Suijdendorp Opgesteld door Herman Suijdendorp ism Astrid Bouman/HRM-adviseur Datum 6 april 2010

Nadere informatie

De interne communicatieadviseur

De interne communicatieadviseur De interne communicatieadviseur Dit zijn de kenmerken van een complex Verschillende ideeën Kleine wijzigingen kunnen grote gevolgen hebben Beweeglijke doelen Het pad ontrolt zich met iedere stap??? Geen

Nadere informatie

Whitepaper Verbindend communiceren In 4 stappen effectief feedback geven

Whitepaper Verbindend communiceren In 4 stappen effectief feedback geven Whitepaper Verbindend communiceren In 4 stappen effectief feedback geven De 4 stappen Je communiceert de hele dag en meestal hebben wij het gevoel dat dat ons best goed afgaat, toch? Pas op het moment

Nadere informatie

Arrangement 1 De Luisterthermometer

Arrangement 1 De Luisterthermometer Arrangement 1 De Luisterthermometer DEEL 1 De manager Naam: Organisatie: Datum: Luisterprincipe 1 Luisteren begint met luisteren naar jezelf 1.1 Inventariseren van stemmen Vertel eens van een situatie

Nadere informatie

Impact Masters Checklist

Impact Masters Checklist Impact Masters Checklist Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Vliegwiel van Impact 4 3. Checklist 6 4. Vervolgvragen 8 Blz. 2 Inleiding Impact Masters helpt ondernemers nieuwe kansen te ontdekken voor hun bedrijf

Nadere informatie

Evaluatie PMA Training Gesprekken met leerlingen - Da Vinci College

Evaluatie PMA Training Gesprekken met leerlingen - Da Vinci College Evaluatie PMA Training Gesprekken met leerlingen - Da Vinci College mei 2018 Wat zal je het meeste bijblijven van de training: - De PMA methodiek. - De 5 stappen van de PMA methodiek. - De groepsgesprekken.

Nadere informatie

Flitsende en bruisende dienstverlening

Flitsende en bruisende dienstverlening Beleidsprogramma A+O fondsen Flitsende en bruisende dienstverlening Door: Rieke Veurink/ Fotografie: Shutterstock / Kees Winkelman Niet meer alleen het oude faciliteren, maar op weg gaan naar iets nieuws.

Nadere informatie

Werkvorm: Bouw je krachtveld

Werkvorm: Bouw je krachtveld Werkvorm: Bouw je krachtveld Het krachtenveld om je co-creatie project heen kan worden ingedeeld in verschillende lagen. Dit document bevat tips en denkvragen om je bewust te maken van het krachtenveld

Nadere informatie

Functieomschrijving stagestudent

Functieomschrijving stagestudent Functieomschrijving stagestudent Waarom bieden wij een stageplaats aan? Wij beschouwen het aanbieden van een stageplek als een belangrijk onderdeel van onze werking. Op die manier kunnen we jongeren de

Nadere informatie

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo Sander, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk vindt.

Nadere informatie

Adviesgesprek Van contact naar contract

Adviesgesprek Van contact naar contract Adviesgesprek Van contact naar contract Het doel van het eerste adviesgesprek is het om het eens te worden over de vraag van de opdrachtgever en over de werkwijze van de adviseur. Het resultaat is een

Nadere informatie

Een leertraject evalueren tijdens een levendige sessie

Een leertraject evalueren tijdens een levendige sessie onderzoek doen 4 Een leertraject evalueren tijdens een levendige sessie Hoe je de terugblik op een training leerzaam en effectief kunt maken Door Suzanne Verdonschot en Marjolein van Vossen Evalueren van

Nadere informatie

Hoe je het maximale uit jouw team haalt. Zes ingrediënten voor een High Performance Team

Hoe je het maximale uit jouw team haalt. Zes ingrediënten voor een High Performance Team Hoe je het maximale uit jouw team haalt Zes ingrediënten voor een High Performance Team Hoe je het maximale uit jouw team haalt Zes ingrediënten voor een High Performance Team Jouw team loopt best goed,

Nadere informatie

Training Conflicthantering

Training Conflicthantering Training Conflicthantering Conflicthantering, onderhandelen met resultaat Effectief ruziemaken. Kan dat? Wij denken van wel. Een conflict kan zorgen voor een nieuw inzicht of een frisse wind in een relatie.

Nadere informatie

Molendijk Noord JE Rijssen

Molendijk Noord JE Rijssen Molendijk Noord 80 www.invented.nl 7461 JE Rijssen info@invented.nl Invented is opgericht met als doel; Focus op kostbare zaken en duurzame groei. Hoe groter je bedrijf en hoe sneller het groeit, hoe moeilijker

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID Beleid is alleen nodig als je iets gaat veranderen. INLEIDING Het beleid van een organisatie bepaalt hoe je moet werken en wat de bestuurders belangrijk vinden. Dat beleid

Nadere informatie

ONTSLA JEZELF Jouw Eerste Stap Naar Werken Met Energie En Voldoening Dit rapport is geschreven voor iedereen die al lang op zoek is naar werk dat echt voldoening gaat geven en in een ideale wereld het

Nadere informatie

Training Projectmanagement

Training Projectmanagement Training Projectmanagement Projectmanagement, sturen op resultaat Binnen jullie organisatie werken jullie veel met projecten. Jij bent projectleider, of je maakt deel uit van een speciaal opgesteld projectteam.

Nadere informatie

Leve de competente coach!

Leve de competente coach! Silvia van Schaik-Kuijer Leve de competente coach! Van competentieanalyse naar ontwikkelplan Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Deel 1 Algemene informatie over Leve de competente coach! Coachen en coachcompetenties:

Nadere informatie

KNLTB Stappenplan. beleidsplan tennisvereniging X

KNLTB Stappenplan. beleidsplan tennisvereniging X KNLTB Stappenplan beleidsplan tennisvereniging X Inleiding Iedere verenigingsbestuurder weet in het achterhoofd dat het belangrijk is om beleidsmatig en doelgericht te werken. Toch komen de meeste verenigingsbestuurders

Nadere informatie

REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN ORGANISATIES

REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN ORGANISATIES Goed bestuur School & omgeving REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN S Samen staan voor het onderwijs in de regio! Versterk de samenwerking met uw partners met behulp van dit reflectie-instrument.

Nadere informatie

ENQUÊTE VACATURE. Deel jouw droom over gemeente zijn!

ENQUÊTE VACATURE. Deel jouw droom over gemeente zijn! ENQUÊTE VACATURE Deel jouw droom over gemeente zijn! Beste mede-dromer, Wij zijn op zoek naar wat jij graag wilt, waar je behoefte ligt en wat jij verwacht als het gaat over gemeente zijn (cq kerk zijn)

Nadere informatie

REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN ORGANISATIES

REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN ORGANISATIES Goed bestuur School & omgeving REFLECTIE-INSTRUMENT BIJ SAMENWERKING TUSSEN S Samen staan voor het onderwijs in de regio! Versterk de samenwerking met uw partners met behulp van dit reflectie-instrument.

Nadere informatie

De publieke professional van de toekomst. in gesprek met 10 jonge professionals

De publieke professional van de toekomst. in gesprek met 10 jonge professionals De van de toekomst in gesprek met 10 jonge professionals Benutten van talent Wij geloven dat het menselijk kapitaal van publieke organisaties beter kan worden benut. Het benutten van dit potentieel vraagt

Nadere informatie

T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F

T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F werkboek T R A I N I N G B O O S T J O U W D R O O M B E D R I J F Werkboek: Een krachtige boodschap maken W W W. M A R L O E S H A L M A N S. C O M Of we het leuk vinden of niet, als ondernemers zullen

Nadere informatie

Young People Coaching Experience

Young People Coaching Experience Hét loopbaanprogramma voor Young Professionals Young People Coaching Experience In 5 stappen naar je ideale baan! Ga jij met tegenzin naar je werk? Heb je er genoeg van om werk te doen dat niet bij je

Nadere informatie

Centrale regie en decentraal gebruik binnen communicatie

Centrale regie en decentraal gebruik binnen  communicatie binnen e-mailcommunicatie Een guide voor het regisseren en faciliteren van e-mail als communicatiemiddel binnen organisaties met decentrale verantwoordelijkheden Powered by De inzet van e-mail als communicatiemiddel

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7 Over dit boek 9

Inhoud. Voorwoord 7 Over dit boek 9 Inhoud Voorwoord 7 Over dit boek 9 1 Het uitgangspunt 11 2 Een overzicht van de zeven eigenschappen 18 3 Wat is een persoonlijke missie? 25 4 Vier criteria voor een goede missie 33 5 Ontwerp je persoonlijke

Nadere informatie

Brave decisions. Kiezen vanuit persoonlijke drijfveren: Meer overtuiging. Meer bereik en resultaat. Van stress naar helderheid.

Brave decisions. Kiezen vanuit persoonlijke drijfveren: Meer overtuiging. Meer bereik en resultaat. Van stress naar helderheid. Brave decisions Kiezen vanuit persoonlijke drijfveren: Meer overtuiging. Meer bereik en resultaat. Het FemaleTopTalent programma Brave decisions voor de vrouwelijke professional: met een HBO- of academische

Nadere informatie

Samenvatting: Help, hoe kom ik in positie?

Samenvatting: Help, hoe kom ik in positie? Samenvatting: Help, hoe kom ik in positie? IC functie met impact De hele dag door praten managers en medewerkers met elkaar, hun klanten en hun leveranciers. Dat gaat over het algemeen best goed en is

Nadere informatie

Toelichting op de Uitnodiging tot solliciteren!

Toelichting op de Uitnodiging tot solliciteren! Toelichting op de Uitnodiging tot solliciteren! F-Fort zoekt met regelmaat nieuwe collega s! Uitnodiging tot solliciteren via Best Value People Lees snel verder hoe het werkt! Team F-Fort augustus 2016

Nadere informatie

Vitale zorgteams in dynamische tijden

Vitale zorgteams in dynamische tijden Vitale zorgteams in dynamische tijden Een onderzoek naar de impact van een management-ontwikkelingstraject bij een zorginstelling Derk van der Pol, Paul Keursten en Sanne Netten 1 Stel, je bent een zorginstelling

Nadere informatie

5 stappen DESIGN SPRINT 5 STAPPEN. Design Sprint. Maak betere producten, sneller!

5 stappen DESIGN SPRINT 5 STAPPEN. Design Sprint. Maak betere producten, sneller! 5 stappen DESIGN SPRINT 5 STAPPEN Design Sprint Maak betere producten, sneller! Maak het verschil Hey! In dit e-boek zul je gaan ontdekken wat in mijn optiek de meest effectieve design werkwijze is van

Nadere informatie