Schrijfkramp, een lastige en nog vaak miskende vorm van focale dystonie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schrijfkramp, een lastige en nog vaak miskende vorm van focale dystonie"

Transcriptie

1 N E U R O L O G I E Schrijfkramp, een lastige en nog vaak miskende vorm van focale dystonie T R E F W O O R D E N S CHRIJFKRAMP; FOCALE DYSTONIE; PATHOFYSIO- LOGIE; BOTULINE TOXINE BEHANDELING. door J.J.M. Kruisdijk en J.H.T.M. Koelman Samenvatting Schrijfkramp werd lange tijd als een psychogene aandoening beschouwd. Tegenwoordig is het duidelijk dat het om een organische, meestal idiopathische, taak-specifieke dystonie van de hand gaat. In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de klinische verschijnselen, classificatie, het pathofysiologische onderzoek en de therapeutische mogelijkheden. (Ned Tijdschr Neurol 2001;2:92-97) Inleiding Voor een vaardigheid als schrijven is een goede coördinatie vereist. De normale organisatie van agonistisch en antagonistisch werkende spieren, nodig voor het afstemmen van vloeiende en doelgerichte bewegingen, verloopt normaal gesproken zonder dat we erbij stilstaan. Bij de patiënt met schrijfkramp is dit echter niet zo vanzelfsprekend en wordt de schrijfvaardigheid verstoord door co-contracties van agonisten en antagonisten en overmatige en verlengde spieractivatie, wat tot een ernstige beperking van de handfunctie kan leiden. 1,2 Schrijfkramp is een taak-specifieke dystonie van de hand. 3 De prevalentie wordt gerapporteerd als 7 per , maar ligt waarschijnlijk hoger doordat de aandoening vaak niet als zodanig wordt herkend. 3,4 De symptomen presenteren zich meestal tussen het 20e en 50e levensjaar. 3 Soms kunnen de symptomen zich uitbreiden tot een meer gegeneraliseerde vorm van dystonie. 3 De pathofysiologie is nog grotendeels onopgehelderd. 1,5,6 Klinische verschijnselen De symptomen bestaan uit het optreden van onwillekeurige contracties van één of meer vinger-, hand-, en armspieren, die geprovoceerd worden door schrijven en vaak aanleiding geven tot een abnormale houding (Figuur 1). Bij ongeveer een derde van de patiënten treedt daarbij ook een tremor op. 7 De verschijnselen kunnen beginnen zodra de pen wordt opgepakt, of na een paar woorden schrijven en uiten zich vaak in een overdreven krachtige grip van de pen en een verhoogde druk op het papier. Er kan een (hyper)flexie òf -extensie van bijvoorbeeld de duim of wijsvinger optreden (Figuur 2, op pagina 94). De pols kan hyperextensie of -flexie vertonen, supinatie of pronatie. De elleboog en schouder kunnen ook betrokken zijn bij de abnormale houding. Het schrijven gaat langzaam en onregelmatig, geeft een krampgevoel en vaak pijnklachten in de onderarm en hand, die na het stoppen met schrijven enige tijd kunnen aanhouden. Het schrijven kan al na enkele woorden onmogelijk worden. Sommige patiënten vinden enige baat bij het stabiliseren van de schrijfhand met de andere hand of door de schrijfhand alleen al aan te raken met de andere hand. Deze sensory trick of geste antagonistique is een proprioceptieve of tactiele inputprikkel, die de dystonie tijdelijk op kan heffen. 3,7 Classificatie Schrijfkramp behoort tot de focale, taak-specifieke dystonieën, dat wil zeggen dat de dystonie in één lichaamsdeel en bij een specifieke activiteit optreedt. Een andere, nauw verwante vorm van taak-specifieke dystonie zijn de vinger- en handkrampen die bij musici kunnen optreden ( musician s dystonia ). Bij de zuivere vorm, wanneer de dystonie alleen bij schrijven optreedt, spreekt men van eenvoudige schrijfkramp. Sommige patiënten hebben in eerste instantie een eenvoudige schrijfkramp, maar ontwikkelen na verloop van tijd (soms maanden, soms jaren) ook bij andere vaardigheden (bijvoorbeeld bij het gebruiken van bestek of gereedschap), een dystonie. Deze vorm wordt geclassificeerd als progressieve schrijfkramp. 3,7 Een derde groep die onderscheiden kan worden, zijn patiënten die al vanaf het begin niet alleen bij schrijven, maar ook bij andere vaardigheden dystone verschijnselen van de hand krijgen. Dit wordt dystone schrijfkramp genoemd. 3,7 In het merendeel van de gevallen betreft het een primaire, 92 NR N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E

2 Figuur 1. Patiënt met schrijfkramp; onwillekeurige extensie van het metacarpo-phalangeale gewricht van digiti II en III tijdens het schrijven. dus idiopathische, aandoening. In zeldzame gevallen kan schrijfkramp een onderdeel of het begin zijn van een andere neurologische aandoening, zoals de ziekte van Parkinson, Multipele Sclerose, de ziekte van Wilson, dystonia musculorum deformans, of een perifere zenuw- of wortellaesie. 7 Diagnostiek en aanvullend onderzoek De diagnose wordt gesteld op basis van de anamnese en observatie van het schrijven (zie ook eerder onder klinische verschijnselen). Het is soms raadzaam om de patiënt te vragen met de niet-dominante hand te schrijven en de gebruikelijke schrijfhand in een ontspannen houding op tafel te leggen. Op deze manier kan soms de zogenaamde spiegel-dystonie worden waargenomen: het optreden van dystone bewegingen en/of houding van de oorspronkelijk aangedane hand, terwijl de patiënt met de andere hand schrijft. 7 De eerder genoemde sensorische trucjes zijn ook een opvallend kenmerk van dystonie en een diagnostische aanwijzing. Soms kan elektromyografie (EMG) van nut zijn, met gelijktijdige registratie van agonist en antagonist. 2 Kenmerkend zijn verlengde co-contracties in plaats van de normale alternerende contracties van agonisten en antagonisten en overflow van spieractiviteit naar inadequate spieren. Ook kan hiermee een eventuele onderliggende perifere zenuw- of wortelcompressie worden opgespoord. Bij patiënten onder de leeftijd van 50 jaar dient de ziekte van Wilson te worden uitgesloten door middel van een koper- en ceruloplasminebepaling. 8,9 Beeldvormend onderzoek (MRI/CT) is in pricipe niet nodig, tenzij er aanwijzingen zijn voor een structurele cerebrale of cervicale afwijking. Pathofysiologie De pathogenese van deze aandoening is nog grotendeels onopgehelderd. Schrijfkramp begint vaak in situaties die extra inspanning vragen, zoals het moeten schrijven onder tijdsdruk en stress, na een trauma of overbelasting van de hand of arm, of na een emotionele gebeurtenis of psychisch trauma. 3,5,6 Tot het eind van de jaren zeventig van de twintigste eeuw werd het ziektebeeld nog als primair psychogeen bestempeld, vergelijkbaar met de hysterische paralyse. Pas de laatste twintig jaar, sinds het toonaangevende artikel van Sheehy en Marsden in Brain, 1982, wordt schrijfkramp als een organische aandoening beschouwd. 3 De laatste jaren verschijnen er steeds meer studies N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E NR

3 Figuur 2. Dezelfde patiënt na iets langer schrijven; onwillekeurige dystone extensie van de index-vinger. naar de onderliggende pathofysiologische mechanismen, die betrokken zijn bij het ontstaan van schrijfkramp. Op het eerste gezicht is schrijfkramp een puur motorische stoornis. Evenals andere taakspecifieke dystonieën, wordt schrijfkramp gekenmerkt door een excessieve spieractivatie optredend tijdens bepaalde vaardigheden. In het geval van schrijven wordt deze excessieve activatie gewoonlijk gezien in de onderarm- en handspieren. In de zeldzame gevallen waarin bij schrijfkramp structurele afwijkingen werden gevonden, waren die steeds gelocaliseerd in putamen, nucleus caudatus, globus pallidus, thalamus en verbindende banen daartussen. 1,10 Men neemt tot nu toe aan dat de primaire stoornis in de basale ganglia gelegen is. 1 Door middel van elektrofysiologisch onderzoek zijn echter ook afwijkingen op spinaal en hersenstam niveau aangetoond, maar hier zijn nog nooit structurele afwijkingen gevonden. 1 Het lijkt daarom aannemelijk dat deze veranderingen het gevolg zijn van een veranderde input vanuit hogere cerebrale structuren. Het belangrijkste output-doel van de basale ganglia is de motorische cortex. De functie van de motorische efferente banen kan worden onderzocht met behulp van transcraniële magnetische stimulatie (TMS). Met de double-pulse techniek kan de prikkelbaarheid van de motorische cortex worden onderzocht. Bij patiënten met schrijfkramp is er een verminderde cortico-corticale suppressie gevonden vergeleken met de controlegroep. 11 Dit zou verklaard kunnen worden door een verstoorde output van de basale ganglia naar de motorische cortex, waardoor een verminderde prikkelbaarheid van corticale inhibitoire circuits optreedt. Het bestaan van een aantal klinische verschijnselen suggereert echter dat ook het somatosensibele systeem een belangrijke rol speelt bij het optreden van dystonie. Een voorbeeld hiervan is de sensory trick, waardoor de dystonie tijdelijk verminderd of opgeheven kan worden. Andere voorbeelden zijn dat vibratie op de hand een dystonie kan induceren bij patiënten met schrijfkramp en dat een afferente blokkade (met alcohol of botuline) deze weer kan opheffen. 12 Tenslotte zijn er ook aanwijzingen dat patiënten met schrijfkramp een abnormale perceptie van beweging hebben. 13 Het somatosensibele systeem kan met behulp van somatosensory evoked potentials (SEP) onderzocht worden. Bij schrijfkramppatiënten laat topografische mapping van de vingers met behulp van SEP een abnormale organisatie van de vingerrepresentaties zien in de primaire somatosensibele cortex NR N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E

4 Reilly et al. onderzochten de n. medianus SEP bij patiënten met schrijfkramp. 15 Zij vonden bij patiënten dat de frontale N30 component, die gegenereerd zou worden in de supplementaire motorische cortex, een significant grotere amplitude had vergeleken met die van de controlepersonen. Dit staat in tegenstelling tot wat eerder bij Parkinson patiënten werd gevonden. Die hadden juist een afgenomen N30 amplitude. Dit zou kunnen wijzen op een verminderde excitatie van de supplementaire motorische cortex bij Parkinson patiënten, terwijl er bij schrijfkramp patiënten juist een excessieve excitatie van dit gebied optreedt. Therapeutische mogelijkheden Schrijfkramp en de andere beroepsdystonieën zijn in het algemeen zeer therapieresistent. Een curatieve behandeling is helaas niet voorhanden. De conservatieve benadering houdt in dat het schrijven met de aangedane hand zoveel mogelijk moet worden beperkt, door bijvoorbeeld te typen of te dicteren. Leren schrijven met de andere hand kan voor een aantal patiënten uitkomst bieden, maar ongeveer 25% ontwikkelt na verloop van tijd ook daarin schrijfkramp. Sommige patiënten hebben baat bij een andere manier van vasthouden van de pen (zie Figuur 3) of het gebruik van een dikkere pen of ringpen. Fysiotherapie, gedragstherapie en alternatieve therapieën hebben in het algemeen gering tot geen effect. Medicamenteuze behandeling is meestal zeer teleurstellend. Anticholinergica (bijvoorbeeld trihexyfenidyl) kunnen bij sommige patiënten helpen, maar het gebruik wordt vaak beperkt door de bijwerkingen. Patiënten met schrijfkramp kunnen worden behandeld met botuline toxine injecties in de voor de dystone stand verantwoordelijke spieren, doordat het botuline toxine de geïnjecteerde spieren verzwakt. Botuline toxine blokkeert de neuromusculaire transmissie door het vrijkomen van acetylcholine in de synapsspleet te belemmeren. Het toxine heeft tevens een blokkerende werking op de intrafusale motorische eindplaatjes met als gevolg een verminderde afferente input van de spierspoeltjes op het centrale zenuwstelsel. 16 De behandeling van dystonie met botuline toxine injecties is niet nieuw. Bij de in Nederland geregistreerde indicaties torticollis spasmodica en blefarospasme, is inmiddels ruime ervaring opgebouwd en zijn de behandelingsresultaten gunstig. Bij schrijfkramp ligt dit toch anders. Deze indicatie is Figuur 3. Dezelfde patiënt, die nu een alternatieve pengrip gebruikt, waarbij de pen tussen de duim en de middelvinger wordt vastgehouden, om de dystonie tegen te gaan. N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E NR

5 ook nog niet officieel geregistreerd in Nederland. Alhoewel er verschillende open studies gepubliceerd zijn betreffende de behandeling van schrijfkramp met botuline toxine injecties, waarin een behoorlijk aantal patiënten was geïncludeerd, is het effect slechts bij een klein aantal patiënten op dubbelblind, placebo-gecontroleerde wijze onderzocht. Waar de resultaten van de open studies aangeven dat zo'n 70 tot 85% van de schrijfkramppatiënten enige mate van subjectieve verbetering ondervond van de behandeling, 17,18 zijn de resultaten van de drie dubbelblinde studies (met respectievelijk 17, 20 en 10 patiënten), niet eenduidig. 19,20,21 Opmerkelijk is bijvoorbeeld dat een subjectieve verbetering niet altijd gerelateerd was aan een objectieve verbetering. De te injecteren spieren kunnen worden geselecteerd op grond van observatie tijdens het schrijven. In sommige gevallen kan EMG behulpzaam zijn. Er wordt dan gebruik gemaakt van multi-kanaals registratie van agonist-antagonist spiergroepen met draad-electrodes, zodat de patiënt een relevante beweging kan uitvoeren tijdens het registreren. Het EMG is noodzakelijk voor een accurate plaatsing van de injectienaald in de spierbuik. Een holle naald met isolerend omhulsel en een niet-geïsoleerde punt kan zowel voor registratie als injectie gebruikt worden en maakt het mogelijk om de juiste doelspier voor injectie te selecteren. Het effect van de injecties laat meestal zo'n 5 tot 10 dagen op zich wachten. Onder andere als gevolg van sprouting, het vormen van nieuwe zenuwuitlopertjes, is de werking reversibel. Daardoor zal de injectie na gemiddeld 8 tot 14 weken moeten worden herhaald. Soms houdt het effect langer aan. De belangrijkste bijwerking is excessieve lokale zwakte, die enkele weken kan duren. Pijn op de injectieplaats is meestal kortdurend. 23 Conclusie Schrijfkramp is een moeilijk behandelbare vorm van focale dystonie. Lokale botulinetoxine injecties vormen een veelbelovende therapeutische optie. Verdere resultaten van prospectief, dubbel-blind, gerandomiseerd, placebo-gecontroleerd onderzoek moeten worden afgewacht. Uit diverse neurofysiologische studies komen aanwijzingen naar voren dat er bij schrijfkramp een stoornis optreedt in de centrale verwerking van somatosensibele input. Aangenomen wordt dat de basale kernen aan de basis staan van de regelkring van inhibitie en excitatie van verschillende corticale gebieden. Een mogelijke verklaring voor de in dit artikel besproken sensibele verschijnselen zou kunnen zijn, dat sensorische input een sterker effect heeft op bepaalde corticale gebieden wanneer er ter plaatse een gebrek aan inhibitie bestaat. Echter de voor schrijfkramp verantwoordelijke laesie zou dan nog op diverse plaatsen in het circuit gelegen kunnen zijn. Al met al zal het duidelijk zijn dat er meer onderzoek nodig is om de pathogenese van schrijfkramp op te helderen. Referenties 1. Berardelli A, Rothwell JC, Hallett M, Thompson PD, Manfredi M, Marsden CD. The pathofysiology of primary dystonia. (Invited Review) Brain 1998;121: Cohen LG, Hallett M. Hand cramps: Clinical features and electromyographic patterns in a focal dystonia. Neurol 1988;38: Sheehy MP, Marsden CD. Writers Cramp - A Focal Dystonia. Brain 1982;105: Nutt JG, Muenter MD, Melton LJ, Aronson A, Kurland LT. Epidemiology of dystonia in Rochester, Minnesota. Adv Neurol 1988;50: Hallett M. Is dystonia a sensory disorder? Ann Neurol 1995;38(2): Kaji R, Shibasaki H, Kimura J. Writer s Cramp: A disorder of motor subroutine? Ann Neurol 1995;38(6): Sheehy MP, Rothwell JC, Marsden CD. Writer s Cramp. In: Advances in Neurology, Vol.50: Dystonia 2. New York: Raven Press, 1988: Fahn S, Marsden CD, Calne DB. Clarification and investigation of dystonia. In: Movement Disorders 2. London: Butterworths, 1987: Marsden CD. Investigation of dystonia. Adv Neurol 1988;50: Rothwell JC, Obeso JA. The anatomical and physiological basis of torsion dystonia. In: Movement Disorders 2. London: Butterworths, 1987: Ridding MC, Sheean G, Rothwell JC, Inzelberg R, Kujirai T. Changes in the balance between motor cortical excitation and inhibition in focal, task specific dystonia. JNNP 1995;59: Kaji R, Rothwell JC, Katayama M, Ikeda T, Kubori T, Kohara N, et al. Tonic vibration reflex and muscle afferent block in writer's cramp. Ann Neurol 1995;38: Grünewald RA, Yoneda Y, Shipman JM, Sagar HJ. Idiopathic focal dystonia: a disorder of muscle spindle afferent processing? Brain 1997;120: Bara-Jimenez W, Catalan MJ, Hallett M, Gerloff C. Abnormal Homunculus in Dystonia of the Hand. Ann Neurol 1998;44: Reilly JA, Hallett M, Cohen LG, Tarkka IM, Dang Nguyet. 96 NR N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E

6 A ANWIJZINGEN VOOR DE PRAKTIJK 1 Schrijfkramp moet beschouwd worden als een taak-specifieke dystonie van de hand. In zeldzame gevallen kan het een begin of onderdeel zijn van een meer gegeneraliseerde vorm van dystonie. 2 De diagnose wordt gesteld op basis van de anamnese en observatie van het schrijven. Het optreden van spiegel-dystonie en sensory tricks zijn kenmerkend, maar niet altijd aanwezig. EMG met gelijktijdige registratie van agonisten en antagonisten kan behulpzaam zijn voor het aantonen van co-contractie en overflow. 3 De behandeling kan in eerste instantie bestaan uit conservatieve maatregelen, zoals het gebruik van een ringpen of een toetsenbord of leren schrijven met de andere hand; vervolgens kan medicamenteuze behandeling (anticholinergica, levodopa) worden geprobeerd, maar dat is vaak teleurstellend. 4 De behandeling met botuline toxine injecties is veelbelovend, maar zal in dubbelblind studieverband verder moeten worden onderzocht. The N30 component of somatosensory evoked potentials in patients with dystonia. Electroenceph Clin Neurophysiol 1991;84: Modugno N, Priori A, Berardelli A, Vacca L, Mercuri B, Manfredi M. Botulinum toxin restores presynaptic inhibition of group Ia afferents in patients with essential tremor. Muscle & Nerve 1998;21: Karp BI, Cole RA, Cohen LG, Grill S, Lou JS, Hallett M. Long-term botulinum toxin treatment of focal hand dystonia. Neurol 1994;44: Koelman JHTM, Struys MA, Ongerboer de Visser BW, Speelman JD. Schrijfkramp behandeld met botuline-injecties. Ned Tijdschr Geneeskd 1998;142: Yoshimura DM, Aminoff MJ, Olney RK. Botulinum toxin therapy for limb dystonias. Neurol 1992;42: Tsui JK, Bhatt M, Calne S, Calne DB. Botulinum toxin in the treatment of writer s cramp: a double-blind study. Neurol1993;43: Cole R, Hallett M, Cohen LG. Double-blind trial of botulinum toxin for treatment of focal hand dystonia. Mov Disord 1995;10: v 22. Pirtosek Z. Limb dystonia, including writer's cramp. In: Handbook of Botulinum Toxin Treatment. Peter Moore, edt. Blackwell Science. 1995: Oproep voor de klinische studie Schrijfkramp: Behandeling en pathogenese In het AMC te Amsterdam is een tweeledige klinische studie bij patiënten met schrijfkramp patiënten gestart ( Schrijfkramp: behandeling en pathogenese ), waarvan het eerste deel bestaat uit een prospectieve, gerandomiseerde, placebogecontroleerde, dubbelblinde studie naar het effect van botuline toxine injecties en het tweede deel uit klinisch neurofysiologisch onderzoek naar de pathofysiologische mechanismen. Wanneer u een patiënt met schrijfkramp heeft, die aan deze klinische studie zou willen deelnemen, dan zouden wij het zeer op prijs stellen als u die naar ons verwijst. Correspondentie-adres auteurs: Mw. Drs. J.J.M. Kruisdijk, neuroloog Drs. J.H.T.M. Koelman, neuroloog/ klinisch neurofysioloog Afdeling Neurologie/Klinische Neurofysiologie Academisch Medisch Centrum Meibergdreef AZ Amsterdam N E D E R L A N D S T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E NR

Botulinetoxine werkzaam tegen schrijfkramp

Botulinetoxine werkzaam tegen schrijfkramp Botulinetoxine werkzaam tegen schrijfkramp J.J.M. (José) Kruisdijk, J.H.T.M. (Hans) Koelman, Bram W. Ongerboer de Visser, Rob J. de Haan en J.D. (Hans) Speelman ONDERZOEK DOEL OPZET METHODE RESULTATEN

Nadere informatie

Inhoud. Dystonie in de dagelijkse praktijk Hoe te herkennen en te behandelen binnen dystonienet. Indelingen. Prevalentie primaire dystonie in NL

Inhoud. Dystonie in de dagelijkse praktijk Hoe te herkennen en te behandelen binnen dystonienet. Indelingen. Prevalentie primaire dystonie in NL Inhoud Dystonie in de dagelijkse praktijk Hoe te herkennen en te behandelen binnen dystonienet Wat is dystonie? Oorzaak dystonie Behandeling dystonie Video s verschillende uitingsvormen van dystonie M.

Nadere informatie

Wat is Spasmodische torticollis?

Wat is Spasmodische torticollis? Wat is Spasmodische torticollis? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is Spasmodische torticollis? Tortis betekent gedraaid, collis hals en spasmodisch

Nadere informatie

Wat is dystonie? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten. Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door:

Wat is dystonie? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten. Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is dystonie? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is dystonie? De term dystonie betekent: stoornis in de spierspanning. Het woord is afgeleid

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Dystonia. Reflexions on movement Koelman, J.H.T.M. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Dystonia. Reflexions on movement Koelman, J.H.T.M. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Dystonia. Reflexions on movement Koelman, J.H.T.M. Link to publication Citation for published version (APA): Koelman, J. H. T. M. (2001). Dystonia. Reflexions on

Nadere informatie

Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie

Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie Fleur van Rootselaar Neuroloog/klinisch neurofysioloog 29 mei 2015, 2e OT-ontmoetingsdag Presentatie Wat is tremor? Classificatie Hoe ontstaat tremor? Etiologie

Nadere informatie

Hoe vaak gegeneraliseerde dystonie voor? Gegeneraliseerde dystonie is een zeldzame ziekte en komt ongeveer bij één op kinderen voor.

Hoe vaak gegeneraliseerde dystonie voor? Gegeneraliseerde dystonie is een zeldzame ziekte en komt ongeveer bij één op kinderen voor. Gegeneraliseerde dystonie Wat is gegeneraliseerde dystonie? Gegeneraliseerde dystonie is een ziekte waarbij de spieren van verschillende lichaamsdelen, bijvoorbeeld een arm, een been of het gezicht een

Nadere informatie

Hoofdstuk 11 D E W E R K I N G E N T O E P A S S I N G V A N B O T U L I N E T O X I N E A. Drs. Ed H. Wiltink

Hoofdstuk 11 D E W E R K I N G E N T O E P A S S I N G V A N B O T U L I N E T O X I N E A. Drs. Ed H. Wiltink Hoofdstuk 11 D E W E R K I N G E N T O E P A S S I N G V A N B O T U L I N E T O X I N E A Drs. Ed H. Wiltink 1 I n l e i d i n g Spieren trekken niet vanzelf samen, maar moeten daarvoor eerst via de zenuwen

Nadere informatie

Botuline bij dystonie

Botuline bij dystonie Botuline bij dystonie Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw is het mogelijk om verschillende vormen van dystonie te behandelen met botulinetoxine. Botulinetoxine wordt vooral als behandeling gebruikt bij

Nadere informatie

Wat is blefarospasme?

Wat is blefarospasme? Wat is blefarospasme? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is blefarospasme? Vrij vertaald uit het Grieks betekent blefarospasme (oog) lidkramp.

Nadere informatie

Conversiestoornissen. Emile Broeksteeg en Marleen Tibben HSK Expertisecentrum Conversie. 8 november 2018

Conversiestoornissen. Emile Broeksteeg en Marleen Tibben HSK Expertisecentrum Conversie. 8 november 2018 Conversiestoornissen Emile Broeksteeg en Marleen Tibben HSK Expertisecentrum Conversie 8 november 2018 Dhr. drs. E.M.R. Broeksteeg GZ-Psycholoog/Cognitief gedragstherapeut VGCt Mw. drs. M.I. (Marleen)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting proefschrift Renée Walhout. Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose

Nederlandse samenvatting proefschrift Renée Walhout. Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose Nederlandse samenvatting proefschrift Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose Cerebral changes in Amyotrophic Lateral Sclerosis, 5 september 2017, UMC Utrecht Inleiding Amyotrofische

Nadere informatie

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Inleiding De neuroloog heeft met u besproken dat u een aandoening heeft die behandeld kan worden met botulinetoxine. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Myoclonus dystonie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Myoclonus dystonie Myoclonus dystonie Wat is myoclonus dystonie? Myoclonus dystonie is een erfelijke aandoening waarbij jongeren en volwassenen last hebben van kortdurende schokjes in het lichaam (myocloniëen) terwijl daarnaast

Nadere informatie

Hyperkinetische bewegingsstoornissen

Hyperkinetische bewegingsstoornissen Hyperkinetische bewegingsstoornissen Dystonie Trefwoorden: afwijkende stand, draaiende bewegingen, stereotype, traag Van focaal tot gegeneraliseerd Wel een mobiele bewegingsstoornis - een gefixeerde afwijkende

Nadere informatie

Dystonie. Movement disorders GRONINGEN He althy Ageing: moving to the next generation

Dystonie. Movement disorders GRONINGEN He althy Ageing: moving to the next generation Dystonie He althy Ageing: moving to the next generation WAT IS DYSTONIE? Dystonie is een bewegingsstoornis die ontstaat door een verstoorde aanspanning van de spieren. Het woord dystonie is afgeleid van

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle   holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20126 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dumas, Eve Marie Title: Huntington s disease : functional and structural biomarkers

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met botuline toxine

Spasticiteit en behandeling met botuline toxine Spasticiteit en behandeling met botuline toxine In deze folder vindt u algemene informatie over spasticiteit en behandeling met botuline toxine. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek

Nadere informatie

Spasticiteit en Dystonie

Spasticiteit en Dystonie Spasticiteit en Dystonie Injectie met botulinetoxine A bij de behandeling van spasticiteit en dystonie Inleiding Er zijn verschillende neurologische aandoeningen waarbij spasticiteit en/of dystonie kunnen

Nadere informatie

Botoxbehandeling bij dystonie

Botoxbehandeling bij dystonie Neurologie en Neurochirurgie Botoxbehandeling bij dystonie www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl NEU032 / Botoxbehandeling bij dystonie / 04-10-2018

Nadere informatie

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 VROUW, 60 JAAR, PIJN BENEN EN MOE Pijn in de benen, vermoeidheid en niet kunnen staan - Al jaren last,

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol In deze folder vindt u algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek

Nadere informatie

Botulinetoxine A injectie

Botulinetoxine A injectie Botulinetoxine A injectie Bij de behandeling van spasticiteit en dystonie Door verschillende neurologische aandoeningen, zoals een hersenberoerte, multiple sclerose of een dwarslaesie, kunnen er problemen

Nadere informatie

Behandeling van dystonie met Botulinetoxine

Behandeling van dystonie met Botulinetoxine Behandeling van dystonie met Botulinetoxine Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Inleiding Sinds 1984 is het mogelijk om verschillende vormen van dystonie

Nadere informatie

EDUCATIEVE INFORMATIE VOOR PATIËNTEN

EDUCATIEVE INFORMATIE VOOR PATIËNTEN De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel BOCOUTURE. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol Deze folder bevat algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met

Nadere informatie

Trigeminusneuralgie Multidisciplinaire aanpak en behandeling

Trigeminusneuralgie Multidisciplinaire aanpak en behandeling Trigeminusneuralgie Multidisciplinaire aanpak en behandeling Dr Olivier Deryck Ter inleiding Incidentie 4-5/100000/jaar Middelbare tot oudere leeftijd (60-70 jaar, 90% ouder dan 40 jaar) zz adolescenten

Nadere informatie

21 november 2015. Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! Behandeling van neuropatische pijnklachten anno 2015

21 november 2015. Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! Behandeling van neuropatische pijnklachten anno 2015 21 november 2015 Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! Behandeling van neuropatische pijnklachten anno 2015 multidisciplinair pijncentrum AZ Monica - Pijnsymposium 1 2 De waarde van neurofysiologisch

Nadere informatie

Behandeling met botulinetoxine bij blefarospasme

Behandeling met botulinetoxine bij blefarospasme Behandeling met botulinetoxine bij blefarospasme Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding De neuroloog heeft met u besproken dat u behandeld kunt worden met botulinetoxine.

Nadere informatie

Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit

Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit BOTULINETOXINE TYPE A BEHANDELING BIJ VOLWASSENEN MET SPASTICITEIT Hevige stijfheid of gespannenheid in de spieren wordt spasticiteit

Nadere informatie

Gevorderde MS & Spasticiteit. Gevorderde MS & Spasticiteit. Spasticiteit [Lance] MS en spasticiteit. MS en spasticiteit. 17.000 MS patiënten/nederland

Gevorderde MS & Spasticiteit. Gevorderde MS & Spasticiteit. Spasticiteit [Lance] MS en spasticiteit. MS en spasticiteit. 17.000 MS patiënten/nederland Gevorderde MS & Spasticiteit Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling : geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven : geen Ar Henning, fysiotherapeut Johan Koops,

Nadere informatie

Neurochirurgische behandeling van idiopathische cervicale dystonie (torticollis spasmodica): de selectieve periferezenuwdenervatie volgens Bertrand

Neurochirurgische behandeling van idiopathische cervicale dystonie (torticollis spasmodica): de selectieve periferezenuwdenervatie volgens Bertrand N E U R O C H I R U R G I E Neurochirurgische behandeling van idiopathische cervicale dystonie (torticollis spasmodica): de selectieve periferezenuwdenervatie volgens Bertrand T R E F W O O R D E N TORTICOLLIS

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Chapter 10 Nederlandse samenvatting Samenvatting Dunnevezelneuropathie (DVN) is een aandoening waarbij selectief of overwegend de dunne zenuwvezels (Aδ en C) zijn aangedaan. Het klinisch beeld wordt gekenmerkt

Nadere informatie

Wat zijn segmentale relaties?

Wat zijn segmentale relaties? 5 Wat zijn segmentale relaties? Samenvatting Tussen de ingewanden, het verborgene, en het waarneembare lichaam bestaan relaties en interacties die hun basis hebben in de segmentale innervatie. Een aandoening

Nadere informatie

Botulinetoxine behandeling

Botulinetoxine behandeling Botulinetoxine behandeling Locatie Purmerend/Volendam Botulinetoxinebehandeling vindt plaats voor verschillende medische indicaties. Op de afdeling neurologie wordt het gebruikt voor de behandeling van

Nadere informatie

Wat is hemifacialisspasme?

Wat is hemifacialisspasme? Wat is hemifacialisspasme? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is hemifacialisspasme? Hemifacialisspasme is een bewegingsstoornis die de spieren

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Orthostatische tremor.

Kinderneurologie.eu. Orthostatische tremor. Orthostatische tremor Wat is een orthostatische tremor? Een orthostatische tremor is een aandoening waarbij kinderen of volwassen last hebben van trillen van de benen tijdens het staan. Hoe wordt een orthostatische

Nadere informatie

Paroxysmale kinesiogene chorea en paroxysmale kinesiogene dystonie zijn dus vormen van een paroxysmale kinesiogene dyskinesie.

Paroxysmale kinesiogene chorea en paroxysmale kinesiogene dystonie zijn dus vormen van een paroxysmale kinesiogene dyskinesie. Paroxysmale kinesiogene dyskinesie Wat is paroxysmale kinesiogene dyskinesie? Paroxysmale kinesiogene dyskinesie is een bewegingsstoornis waarbij een kind aanvallen heeft waarbij zijn/haar lichaam onbedoelde

Nadere informatie

Botuline-toxine behandeling

Botuline-toxine behandeling Botuline-toxine behandeling 2 In overleg met uw behandelend arts heeft u een afspraak gemaakt voor een behandeling met botuline-toxine. Deze behandeling wordt toegepast bij overmatige spieraanspanning.

Nadere informatie

Botulinetoxine A injectie bij de behandeling van spasticiteit en dystonie

Botulinetoxine A injectie bij de behandeling van spasticiteit en dystonie Botulinetoxine A injectie bij de behandeling van spasticiteit en dystonie Inleiding Wat is spasticiteit? Spasticiteit kan zich ontwikkelen na schade aan het centrale zenuwstelsel. Spasticiteit is een verstoorde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting HET BEGRIJPEN VAN COGNITIEVE ACHTERUITGANG BIJ MULTIPLE SCLEROSE Met focus op de thalamus, de hippocampus en de dorsolaterale prefrontale cortex Wereldwijd lijden ongeveer 2.3

Nadere informatie

Non-motor symptomen in dystonie

Non-motor symptomen in dystonie Non-motor symptomen in dystonie Elze Timmers Inhoud 2 Dopa-responsieve dystonie Myoclonus dystonie Non-motore symptomen Resultaten van onderzoek Wat is Dopa-responsieve dystonie? 3 Dystonie Een veranderde

Nadere informatie

Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016

Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016 Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016 Disclosures spreker (potentiële) belangenverstrengeling geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Botuline-toxine behandeling

Botuline-toxine behandeling Botuline-toxine behandeling U heeft binnenkort afspraak voor een behandeling met botuline-toxine. Deze stof heeft een sterke, maar tijdelijke werking op de spierzenuwovergang. Hierdoor worden de signalen

Nadere informatie

Heleen Boven Voorzitter HNN Eerste lijn, manueeltherapeut Tweede lijn, diagnostisch fysiotherapeut hoofdpijncentrum MZH Lid werkgroep Hoofdpijn

Heleen Boven Voorzitter HNN Eerste lijn, manueeltherapeut Tweede lijn, diagnostisch fysiotherapeut hoofdpijncentrum MZH Lid werkgroep Hoofdpijn Heleen Boven Voorzitter HNN Eerste lijn, manueeltherapeut Tweede lijn, diagnostisch fysiotherapeut hoofdpijncentrum MZH Lid werkgroep Hoofdpijn eerste lijn MZH De twee hoofd vragen: Waarom de nek behandelen

Nadere informatie

Epilepsie bij kinderen Voorstellen kind met aanvallen volgens de nieuwe classificatie en 1e stap in de behandeling. Symposium 2 juni 2018 sessie 1

Epilepsie bij kinderen Voorstellen kind met aanvallen volgens de nieuwe classificatie en 1e stap in de behandeling. Symposium 2 juni 2018 sessie 1 Epilepsie bij kinderen Voorstellen kind met aanvallen volgens de nieuwe classificatie en 1e stap in de behandeling. Symposium 2 juni 2018 sessie 1 Marleen Arends Epilepsieconsulent Martiniziekenhuis Groningen

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol In deze folder vindt u algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek

Nadere informatie

Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336

Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336 Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336 069499010 401,82 Lokale injectie van corticosteroiden (ontstekingsremmers)(met

Nadere informatie

Botuline-toxine behandeling

Botuline-toxine behandeling Botuline-toxine behandeling In overleg met uw behandelend arts heeft u een afspraak gemaakt voor een behandeling met botuline-toxine. Deze behandeling wordt toegepast bij overmatige spieraanspanning. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Subtotaal - Ondersteuners Subtotaal - Honorarium. Subtotaal - Poorter. Subtotaal - Kosten. Declaratiecode Zorgproduct.

Subtotaal - Ondersteuners Subtotaal - Honorarium. Subtotaal - Poorter. Subtotaal - Kosten. Declaratiecode Zorgproduct. 14C010 990029011 Reguliere ongecompliceerde zorg (1 of 2 contacten door Consultatieve Psychiatrie) bij Een psychische 76,13 stoornis 116,64 5,96 122,60 198,73 14C021 990030011 Multidisciplinaire behandeling

Nadere informatie

University of Groningen. Motor and non-motor symptoms in cervical dystonia Smit, Marenka

University of Groningen. Motor and non-motor symptoms in cervical dystonia Smit, Marenka University of Groningen Motor and non-motor symptoms in cervical dystonia Smit, Marenka IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

Wat is cervicale dystonie en wat houdt een behandeling met NeuroBloc in

Wat is cervicale dystonie en wat houdt een behandeling met NeuroBloc in Informatie voor de patiënt Informatie voor mensen die botulinetoxine B (NeuroBloc ) voorgeschreven hebben gekregen ter behandeling van cervicale dystonie Wat is cervicale dystonie en wat houdt een behandeling

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Introductie Hersenen sturen onze bewegingen aan. De aansturing van een spier tijdens een beweging verloopt via de motorische gebieden in onze hersenen (primaire motorcortex en secundaire motorgebieden)

Nadere informatie

maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis

maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis >>>> maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis 1 2 >>>> Wat is spasticiteit? In deze brochure kunt u lezen wat spasticiteit is en hoe de symptomen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu DYT-24.

Kinderneurologie.eu DYT-24. DYT-24 Wat is DYT-24? DYT-24 is een aangeboren aandoening waarbij jongeren en volwassenen last krijgen van trillingen en een afwijkende stand van hoofd, nek en armen als gevolg van een bewegingsstoornis

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen Samenvatting 125 126 SAMENVATTING De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen waarbij zenuwcellen in de middenhersenen, die de neurotransmitter dopamine produceren, afsterven.

Nadere informatie

University of Groningen. Neuroimaging in tremor and functional motor disorders Broersma, Marja

University of Groningen. Neuroimaging in tremor and functional motor disorders Broersma, Marja University of Groningen Neuroimaging in tremor and functional motor disorders Broersma, Marja IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Hoe psychogeen is dystonie? Inzichten van vroeger tot nu

Hoe psychogeen is dystonie? Inzichten van vroeger tot nu PSYCHE EN BEWEGING HOE PSYCHOGEEN IS DYSTONIE? INZICHTEN VAN VROEGER TOT NU Hoe psychogeen is dystonie? Inzichten van vroeger tot nu Samenvatting De afgelopen eeuwen werd dystonie wisselend als een organische,

Nadere informatie

Orthostatische tremor

Orthostatische tremor Orthostatische tremor 3 e ontmoetingsdag 13 mei 2016 Fleur van Rootselaar Neuroloog - klinisch neurofysioloog AMC Amsterdam Presentatie Inleiding, overzicht literatuur Ingestuurde vragen Discussie Orthotatische

Nadere informatie

Carpale tunnel syndroom (CTS)

Carpale tunnel syndroom (CTS) Carpale tunnel syndroom (CTS) gahandenpolscentrum.nl Carpale tunnel syndroom (CTS) Wat is het carpale tunnel syndroom? Bij het carpale tunnel syndroom (CTS) bestaat een verhoogde druk op de zenuw in de

Nadere informatie

Operatieve behandelingen van dystonie

Operatieve behandelingen van dystonie Operatieve behandelingen van dystonie Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Welke vormen van dystonie komen in aanmerking voor operatie? Bij enkele focale

Nadere informatie

Behandeling met Botox. Klinische neurofysiologie

Behandeling met Botox. Klinische neurofysiologie Behandeling met Botox Klinische neurofysiologie Binnenkort komt u voor een Botox behandeling naar Klinische neurofysiologie. Uw huisarts of specialist heeft u hiervoor doorverwezen. In deze folder wordt

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu DYT-6.

Kinderneurologie.eu DYT-6. DYT-6 Wat is DYT-6? DYT-6 is een aangeboren aandoening waarbij jongeren en volwassenen last krijgen van problemen met praten, kauwen, slikken en later ook met het bewegen van de armen en benen als gevolg

Nadere informatie

Ingeklemde zenuw in de pols. Carpal tunnel syndroom

Ingeklemde zenuw in de pols. Carpal tunnel syndroom Ingeklemde zenuw in de pols Carpal tunnel syndroom Inhoudsopgave Wat is het carpal tunnel syndroom... 1 Waardoor wordt het veroorzaakt... 2 Klachten... 2 Diagnose... 3 Behandeling... 3 Tot slot... 5 Wat

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 1 geeft een algemene inleiding op dit proefschrift. Artrose is een chronische progressieve gewrichtsaandoening. Men schat dat de hoge prevalentie wereldwijd verder zal toenemen vanwege de stijgende

Nadere informatie

Het Sensory Trick fenomeen bij. Torticollis spasmodica. Afstudeeropdracht van: Ingrid de Boer Klas: 4A

Het Sensory Trick fenomeen bij. Torticollis spasmodica. Afstudeeropdracht van: Ingrid de Boer Klas: 4A Het Sensory Trick fenomeen bij Torticollis spasmodica. Afstudeeropdracht van: Ingrid de Boer Klas: 4A Het Sensory Trick fenomeen bij Torticollis spasmodica. Samenvatting Achtergrond: In dit artikel is

Nadere informatie

L-OT-genotendag 16 mei 2014. Orthostatische tremor. Fleur van Rootselaar Arthur Buijink. Neurologie AMC, Amsterdam. Wie zijn wij?

L-OT-genotendag 16 mei 2014. Orthostatische tremor. Fleur van Rootselaar Arthur Buijink. Neurologie AMC, Amsterdam. Wie zijn wij? L-OT-genotendag 16 mei 2014 Orthostatische tremor Fleur van Rootselaar Arthur Buijink Neurologie AMC, Amsterdam Fleur van Rootselaar Wie zijn wij? Neuroloog/ klinisch neurofysioloog AMC Behandeling en

Nadere informatie

CARPALE TUNNEL SYNDROOM (CTS)

CARPALE TUNNEL SYNDROOM (CTS) CARPALE TUNNEL SYNDROOM (CTS) nervus medianus dwarse polsband = dak van de carpale tunnel CARPALE TUNNEL SYNDROOM Wat is het? Het carpale tunnel syndroom (CTS) is een aandoening waarbij een zenuw (de nervus

Nadere informatie

Sniffing out Parkinson s disease. Samenvatting

Sniffing out Parkinson s disease. Samenvatting Samenvatting 139 Samenvatting De eerste beschrijving van een reukstoornis bij de ziekte van Parkinson (ZvP) dateert uit 1975. Sindsdien is het duidelijk geworden dat Parkinson-patiënten reukstoornissen

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson. Ria Noordmans Margreeth Kooij

De ziekte van Parkinson. Ria Noordmans Margreeth Kooij De ziekte van Parkinson Ria Noordmans Margreeth Kooij - Oorzaak - Verschijnselen - Symptomen - Psychische verschijnselen - Diagnose - Parkinsonisme - Medicatie - Therapieën - Met elkaar in gesprek gaan

Nadere informatie

Het carpaletunnelsyndroom

Het carpaletunnelsyndroom Patiënteninformatie Het carpaletunnelsyndroom Informatie over de diagnose en de behandeling van deze klacht aan de handen Het carpaletunnelsyndroom Informatie over de diagnose en de behandeling van deze

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20120 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bogaard, Simon Johannes Adrianus van den Title: Huntington's disease : quantifying

Nadere informatie

Zenuwcellen die door hun uitlopers de spieren aansturen (motorische neuronen) zijn zowel in de hersenen gelokaliseerd (centraal gelegen motorische neu

Zenuwcellen die door hun uitlopers de spieren aansturen (motorische neuronen) zijn zowel in de hersenen gelokaliseerd (centraal gelegen motorische neu Zenuwcellen die door hun uitlopers de spieren aansturen (motorische neuronen) zijn zowel in de hersenen gelokaliseerd (centraal gelegen motorische neuronen) als in de hersenstam en het ruggenmerg (perifeer

Nadere informatie

Deep Brain Stimulation

Deep Brain Stimulation Deep Brain Stimulation He althy Ageing: moving to the next generation WAT IS DEEP BRAIN STIMULATION? Deep Brain Stimulation (DBS), in het Nederlands diepe-hersenkernstimulatie, is een therapie waarbij

Nadere informatie

Erfelijkheid en Dystonie

Erfelijkheid en Dystonie Erfelijkheid en Dystonie Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is genetica? Genetica is de leer van de overdracht van erfelijke informatie op het

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Contarino, M. F. (2013). Improving surgical treatment for movement disorders

Citation for published version (APA): Contarino, M. F. (2013). Improving surgical treatment for movement disorders UvA-DARE (Digital Academic Repository) Improving surgical treatment for movement disorders Contarino, M.F. Link to publication Citation for published version (APA): Contarino, M. F. (2013). Improving surgical

Nadere informatie

Behandeling met Botox. Klinische neurofysiologie

Behandeling met Botox. Klinische neurofysiologie Behandeling met Botox Klinische neurofysiologie Binnenkort komt u voor een Botox behandeling naar Klinische neurofysiologie. Uw huisarts of specialist heeft u hiervoor doorverwezen. In deze folder wordt

Nadere informatie

Polikliniek Carpale Tunnelsyndroom (CTS)

Polikliniek Carpale Tunnelsyndroom (CTS) Polikliniek Carpale Tunnelsyndroom (CTS) U bent door uw huisarts verwezen naar de polikliniek Carpale Tunnel Syndroom (CTS) van de afdeling Neurologie. In deze brochure vindt u informatie over het CTS

Nadere informatie

hoofdstuk 4 & 7 hoofdstuk 3 & 6 hoofdstuk 2 hoofdstuk 5 Hoofdstuk 2 tot en met 5 hoofdstuk 6 en 7 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 hoofdstuk

hoofdstuk 4 & 7 hoofdstuk 3 & 6 hoofdstuk 2 hoofdstuk 5 Hoofdstuk 2 tot en met 5 hoofdstuk 6 en 7 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 hoofdstuk Samenvatting De Lokomat is een apparaat dat bestaat uit een tredmolen, een harnas voor lichaamsgewichtondersteuning en twee robot armen die de benen van neurologische patiënten kunnen begeleiden tijdens

Nadere informatie

Wat is spasmodische dysfonie?

Wat is spasmodische dysfonie? Wat is spasmodische dysfonie? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is spasmodische dysfonie? De term spasmodische dysfonie betekent: slecht spreken.

Nadere informatie

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Acute medicatie geïnduceerde bewegingsstoornissen. Prof. dr. Peter N van Harten.

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Acute medicatie geïnduceerde bewegingsstoornissen. Prof. dr. Peter N van Harten. BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Acute medicatie geïnduceerde bewegingsstoornissen Prof. dr. Peter N van Harten Themanummer: Bewegingsstoornissen in de Psychiatrie Vanuit Maastricht University en

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Extrapiramidale syndromen (EPS) geassocieerd met antipsychotica zijn het onderwerp van dit proefschrift. In de introductie van dit proefschrift wordt ingegaan op de historie

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Vergelijkende studie om de effectiviteit van natuurlijke enzymen oraal versus injectiepreparaat en valproïnezuur te vergelijken in tonisch clonische aanvallen bij primaire systemische

Nadere informatie

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N.

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven Uitgave 2013 C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. 2013 by Euro Books Uitgegeven door Euro Trans Lloyd Kaleshoek 8 8340 Damme

Nadere informatie

Dystonie. Neurologie. Locatie Hoorn/Enkhuizen

Dystonie. Neurologie. Locatie Hoorn/Enkhuizen Dystonie Neurologie Locatie Hoorn/Enkhuizen Inleiding Uw neuroloog stelt voor u te behandelen met botulinetoxine. Botulinetoxine is een gif dat in de natuur voorkomt maar wat gezuiverd en verdund als medicijn

Nadere informatie

Controle van de romp bij lagerugpijnpatiënten

Controle van de romp bij lagerugpijnpatiënten Controle van de romp bij lagerugpijnpatiënten In hoofdstuk 1 worden de achtergrond en de doelen van mijn onderzoek beschreven. Lage rugpijn is een belangrijk maatschappelijk probleem, zowel op het gebied

Nadere informatie

(Botuline) behandel richtlijn cervicale dystonie

(Botuline) behandel richtlijn cervicale dystonie Auteurs; (Botuline) behandel richtlijn cervicale dystonie Mevr. M. Postma, verpleegkundig consulent bewegingsstoornissen (AMC) Drs. E. Zoons, arts onderzoeker (AMC) Dr. J.D. Speelman, neuroloog (AMC) Prof.dr

Nadere informatie

parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK

parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK ONDERWERPEN PARKINSON, OORZAAK EN ONTSTAAN GETALLEN: HOE VAAK KOMT DEZE ZIEKTE VOOR? KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BELOOP THERAPIE CONSEQUENTIES VOOR

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Elke dag opnieuw een gevecht

Elke dag opnieuw een gevecht Ergotherapie bij personen met de Ziekte van Parkinson Studiedag 16 oktober 2014 Hilde Vandevyvere en Nadine Praet Elke dag opnieuw een gevecht https://www.youtube.com/watch?v=g8z04kqzmp4 Commercial Parkinson

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

Carpaletunnelsyndroom

Carpaletunnelsyndroom Carpaletunnelsyndroom Neurologie alle aandacht Het carpale-tunnelsyndroom Het carpale-tunnelsyndroom is een veel voorkomende aandoening met klachten in de de handen. De oorzaak is een beknelling van een

Nadere informatie

Fenolisatie Revalidatiecentrum Breda

Fenolisatie Revalidatiecentrum Breda Fenolisatie Revalidatiecentrum Breda Inleiding Door diverse neurologische aandoeningen kunt u last hebben van verhoogde spierspanning, ofwel spasticiteit. In sommige gevallen heeft u hier weinig hinder

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

Volwassenen met spasticiteit helpen

Volwassenen met spasticiteit helpen Volwassenen met spasticiteit helpen Uw gids voor behandeling met BOTOX (Botulinum Toxin Type A) Uw dokter heeft u aanbevolen als geschikte kandida(a)t(e) voor injecties met BOTOX en geeft u daarom dit

Nadere informatie