Mahlers Eerste symfonie

Transcriptie

1 woensdag 9 november t/m zaterdag 19 november Mahlers Eerste symfonie Daniele Rustioni dirigent Francesca Dego viool i.s.m. Het Orkest van het Oosten

2 woensdag 9 november t/m zaterdag 19 november Daniele Rustioni dirigent Francesca Dego viool i.s.m. Het Orkest van het Oosten PROGRAMMA Jean Sibelius ( ) Vioolconcert in d opus 47 ( ) Allegro moderato Adagio di molto Allegro, ma non tanto Pauze Gustav Mahler ( ) Symfonie nr. 1 in D Titan ( ) Langsam. Schleppend. Wie ein Naturlaut Im Anfang sehr gemächlich Kräftig bewegt, doch nicht zu schnell Feierlich und gemessen, ohne zu schleppen Stürmisch bewegt Gustav Mahler

3 BIOGRAFIE Daniele Rustioni Daniele Rustioni had al een veelzijdige opleiding achter de rug als pianist, organist en componist toen hij zijn studie orkestdirectie ter hand nam, die hij onder meer volgde aan de Royal Academy of Music in Londen. Daarna werd hij gecoacht door grootheden als Gianandrea Noseda en Antonio Pappano. Het opende voor hem de deuren van belangrijke operahuizen, waaronder het Teatro Regio Torino en Covent Garden in Londen. De Times schreef veelbetekenend over hem: Zonder twijfel een opkomend talent dat voorbestemd is tot grote dingen. Veel van die grote dingen heeft Rustioni inmiddels bereikt. Hij dirigeerde producties in befaamde operatheaters als La Fenice in Venetië, de Opéra National de Paris en de Staatsoper Berlin. Dit seizoen maakt hij zijn debuut bij de Metropolitan Opera in New York. Maar ook op het concertpodium heeft de Italiaanse dirigent zijn sporen verdiend. Hij leidde onder meer het Filarmonica della Scala in Milaan, het London Philharmonic Orchestra en het Symfonieorkest van Tokio. Momenteel is hij chefdirigent van het Orchestra della Toscana. Met dit orkest maakte hij een bijzondere cd-opname van Italiaanse symfonische muziek van de 20 e eeuw. Vanaf seizoen zal hij de leiding op zich nemen van de Opéra National de Lyon. Daniele Rustioni

4 BIOGRAFIE Francesca Dego Al op haar veertiende gaf de Italiaanse violiste Francesca Dego een gedenkwaardige uitvoering van Beethovens vioolconcert. Enkele jaren later was zij de jongste prijswinnaar tijdens het Paganini Concours in Genua. Geen wonder dat een van haar leermeesters, de legendarische Salvatore Accardo haar beschouwde als het meest uitzonderlijke talent dat ik ooit ben tegengekomen. Ondanks haar jeugdige leeftijd heeft Francesca al opgetreden met enkele gerenommeerde orkesten, waaronder het Philharmonia Orchestra London, het Gürzenich Orchester Köln en het Symfonieorkest van Tokio. Met Het Orkest van het Oosten maakte ze een tournee door Nederland. Francesca Dego is zeer actief in de kamermuziek. Regelmatig treedt ze op met haar vaste pianopartner Francesca Leonardi. Daarnaast werkte ze samen met onder meer Bruno Giuranna, Rocco Filippini en Antonio Meneses. Inmiddels heeft ze ettelijke cd s op haar naam staan. Zo nam ze de zeer virtuoze Caprices van Paganini op. En in oktober 2015 verscheen het laatste deel in een serie met de complete vioolsonates van Beethoven. Francesca Dego

5 TOELICHTING Sibelius Het mag bekend zijn: wat spontaan klinkt, is nog niet altijd spontaan geschreven. Het aus einem Guss, het meesterwerk dat er in één keer is voordat de componist er erg in heeft, ach, dat komt betrekkelijk zelden voor. Bloed, zweet en tranen staan vaak dichter bij de compositorische werkelijkheid. Meestal blijft zo n proces van zwoegen met wild spartelende materie binnen de vier muren van het werkhok, en ook bij het vioolconcert van Finlands grootste componist Sibelius zie je de arbeidsinspanning er niet aan af. Maar het premièrepubliek hoorde indertijd een ander concert dan wij. En was niet blij. Een misgreep, het concert is om eerlijk te zijn vervelend, iets wat nog niet eerder van een werk van Jean Sibelius kon worden gezegd. Ook de solist had het er maar moeilijk mee: Een rood aangelopen en hevig zwetende Victor Nováček vocht een verloren strijd met een solopartij die wemelde van de moeilijkheden. Een door dit alles behoorlijk aangeslagen componist liet kort na die eerste uitvoering in februari 1904 aan een vriend weten dat hij het stuk daarom maar terugtrok: Niet eerder dan over twee jaar komt het weer tevoorschijn. Dat is mijn grote geheime verdriet op dit moment. Ingrijpende veranderingen stonden op stapel, het eerste deel wilde hij helemaal opnieuw vormgeven en de proporties van het Adagio moesten echt anders. Twee jaar bleek ruim beraamd: Sibelius opereerde zijn concert in een maand. Het langzame deel bleef nagenoeg zoals het was maar in het eerste deel en de finale werd flink gesnoeid. Veel virtuoos solowerk ging eruit, onder andere een tweede, Bach-achtige cadens van 64 maten. De nieuwe versie ging in oktober 1905 in première. Sindsdien is dit concert van de man die zelf violist had willen worden, geliefd; het Jean Sibelius heeft zelfs de eer het meest opgenomen soloconcert van de 20 e en 21 e eeuw te zijn.

6 Mahler Mahlers immense Eerste symfonie gaat over strijd en, zij het in wat mindere mate, overwinning. Een mooi thema, en duidelijk te horen. Toch voegde Mahler dit programma pas later toe, namelijk toen bij de première in 1889 in Boedapest geen mens het begreep. Door wat explicieter te zijn hoopte Mahler het tij te keren. Der Titan doopte hij het immense stuk bij de tweede uitvoering, daarbij denkend aan een jeugdliefde: Der Titan was een roman van de volbloed romanticus Jean Paul, over een man die aan zijn eigen grootheid ten onder gaat inderdaad een thema voor een jong genie om mee te dwepen. Mahler werkte zijn programma niet bepaald benepen uit: Aus den Tagen der Jugend heette de eerste helft, en de tweede Commedia humana. Kortom een symfonie waarin een hele levensloop werd samengevat. Dat bleek ook uit de opschriften van enkele delen: het scherzo heette Met volle zeilen, Gestrand de dodenmars (thans het derde deel) waarin een eenzame contrabas de canon Vader Jacob speelt maar dan in mineur, terwijl Mahler over de betekenis van de finale geen enkel misverstand liet bestaan: Dall Inferno (uit de hel), als de plotselinge kreet van vertwijfeling van een tot in het diepst gewond hart. Vooral bij deze finale leek Mahlers uitleg een verstandige zet; deze nietsontziende muzikale razernij waar de uiteindelijke loutering maar liefst 20 minuten op zich laat wachten, was voor de luisteraar van toen echt niet te volgen. Angstige vrienden Het mocht niet baten. Nomen est omen en zoals Jean Pauls Titan ging de symfonie andermaal ten onder. Beschreef Mahler wellicht een overwinning op zichzelf in zo n lang en complex werk werd véél compositorisch terrein ontgonnen, publiek en critici waren nog immer niet geslagen. Integendeel: Een golf Jean Paul, romanschrijver Der Titan

7 van verontwaardiging ging door de Duitse pers, zijn vrienden meden hem angstig Toch viel er ook wat te lachen. Een elegante dame die vlak naast mij zat, vertelde Mahler, was zo geschokt door de abrupte overgang naar het laatste deel dat ze een stapel artikelen uit haar handen liet vallen. In de definitieve versie schrapte Mahler de opschriften toen maar weer (plus een heel deel, Blumine). Slechts één buitenmuzikale aanwijzing bleef over; bij het eerste deel staat nog altijd Wie ein Naturlaut, en zeker, hier wordt de vroege ochtend geschilderd. Plant en dier ontwaken, in de houtblazers horen we vogels en uit duizenden herkenbaar is de koekoek al zingt het diertje bij Mahler een kwart in plaats van een terts. Ook verderop evoceert Mahler ongetwijfeld de natuur; niet voor niets is het hoofdthema (in de celli) een zelfcitaat uit zijn lied Ging heut morgen übers Feld, Tau noch auf den Gräsern hing Lieber Augustin De symfonie, en zelfs dit eerste deel, is daarmee bepaald geen reine idylle. Soms hoor je als uit de verte dreigende fanfares, echo s min of meer van de militaire kapel uit het Moravische garnizoensplaatsje waar Mahler opgroeide. In gesprek met Sigmund Freud vertelde Mahler eens dat opperste tragiek en lichtvoetig amusement in zijn geest met elkaar waren verankerd. De ene gemoedsstemming riep onherroepelijk de andere op een tragische gewaarwording opgedaan toen hij als kind het populaire liedje O du lieber Augustin hoorde juist toen zijn ouders hevige ruzie hadden. Zo kon ook de stemming in Mahlers muziek van het ene op het andere moment omslaan. Komponierhäuschen Mahler, Toblach Stephen Westra

8 Binnenkort in de concertzaal Nieuwsgierig wat er binnenkort speelt? Op vindt u het hele jaarprogramma. Inclusief biografieën en een uitgebreide toelichting op de te spelen stukken. Remy van Kesteren DOETINCHEM Amphion, 1 december NIJMEGEN De Vereeniging, 2 december ARNHEM Eusebiuskerk, 3 december Kerstconcert Dvořáks Achtste ARNHEM Eusebiuskerk, 15 december, 26 december NIJMEGEN De Vereeniging, 18 december APELDOORN Orpheus, 20 december AMSTERDAM Koninklijk Concertgebouw, 27 december Nieuwjaarsconcert Opera Highlights DOETINCHEM Amphion, 5 januari NIJMEGEN De Vereeniging, 6 januari ARNHEM Eusebiuskerk, 7 januari Kaarten bestellen? Telefoon [email protected] HetGeldersOrkest Twitter@GeldersOrkest