Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten Commissieplan Normalisatie: de wereld op één lijn.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten Commissieplan Normalisatie: de wereld op één lijn."

Transcriptie

1 Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten Commissieplan Normalisatie: de wereld op één lijn.

2 Geachte lezer, Voor u ligt het vernieuwde commissieplan van de normcommissie Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten. Gedreven door veranderingen in klimaat en milieu zijn er veel technologische ontwikkelingen gaande naar nieuwe vormen van energie. Denk hierbij aan het gebruik van alternatieve brandstoffen ter vervanging van fossiele brandstoffen. Ook de winning en het transport van energie zijn onderhevig aan technologische ontwikkelingen, bijvoorbeeld de winning van schaliegas. Duurzaamheid van energie is daarnaast een belangrijk onderwerp met een grote maatschappelijke interesse. In een sterk veranderende wereld is normalisatie belangrijk voor het creëren van een gelijk speelveld tussen alle betrokken partijen. Als product specialist bij Kuwait Petroleum International werk ik al vele jaren mee aan de ontwikkeling van Europese normen voor brandstoffen. De introductie van biobrandstoffen heeft geleid tot een diversificatie van producten. Door goede afstemming tussen alle belanghebbenden in de industrie worden technische specificaties, mede ingegeven door de eisen van Europese en lokale wetgevers, vastgelegd in Europese normen. Hierdoor kunt u als gebruiker overal in Europa onbezorgd brandstof tanken. Actieve betrokkenheid van alle belanghebbenden in de normcommissie zorgt voor continuïteit in normontwikkeling op het gebied van (bio)brandstoffen, (bio)smeermiddelen en petrochemische vloeistoffen. De normcommissie ziet erop toe dat normalisatie van nieuwe onderwerpen in de zich steeds verbredende petroleummarkt tijdig en technisch correct en afgewogen plaatsvindt. Door participatie in deze normcommissie kunt u invloed uitoefenen op de Nederlandse, Europese en Internationale normalisatie en brandstofspecificaties. Liesbeth Jansen Voorzitter Normcommissie

3 Commissieplan Belang commissie Momenteel zijn petroleumproducten nog steeds de hoofdbron voor energie consumptie op een wereldwijde schaal, als ook voor de EU. In Nederland worden vooral olie en aardgas verbruikt. In de Europese olievoorziening en de oliehandel heeft Nederland een zeer belangrijke functie, wat vooral te danken is aan de Rotterdamse Mainport met haar raffinaderijen, opslagcapaciteit en goede infrastructuur. De belangrijkste component van hernieuwbare energie voor vervoer bestaat sinds 2006 uit biobrandstoffen, eerst gestimuleerd door een korting op de accijns, vanaf 2007 door een verplichting. In 2014 bestond de brandstof op de Nederlandse markt voor vervoer gemiddeld voor 5,54% uit hernieuwbare energie (4,12% voor benzine en voor diesel 6,40%).. Nederland kende begin 2014 ongeveer 30 biobrandstof producenten met variërende productiecapaciteit. Biodiesel vormde de hoofdmoot met. 1,45 miljoen ton, en daarnaast zijn er leveranciers van ETBE, bio-ethanol, bio-methanol en biogas.. In april 2011 zijn de Brandstofkwaliteitsrichtlijn (FQD, 2009/28/EC) en de Richtlijn Hernieuwbare Energie (RED, 2009/30/EC) geïmplementeerd. Deze regelingen bevatten duurzaamheidscriteria voor biobrandstoffen en leggen daarnaast streefcijfers op voor de leveranciers (in Nederland de accijnsgoederenplaatsen, AGP's). In 2015 en 2016 heeft de EC de markt vragen gesteld over beide richtlijnen. Dit leidt voor 2020 mogelijk tot aanpassingen die nauw dient te volgen. In 2014 heeft het Ministerie van I&M in het kader van de doelstellingen voor 2030 uit het Energieakkoord een Duurzame brandstofvisie opgeteld. De verdere implementatie heeft zeker invloed op het werk van de normcommissie. Parallel aan dit initiatief is in november 2014 de Alternative Fuels Infrastructure Directive (AFID) door de EU gepubliceerd. Deze richtlijn is een uitwerking van het Clean Power beleid en verplicht EU lidstaten om voor november 2016 duidelijke plannen te maken om een volledige dekkende infrastructuur voor aardgas/biogas, waterstof en elektriciteit voor wagens en vaartuigen mogelijk te maken. Te denken valt dan aan connectoren, oplaadpunten, stations en aanduiding aan de pomp. Dat laatste is van belang voor deze normcommissie aangezien de risico's voor onduidelijke informatie aan de consument hier vooral voor biobrandstoffen gelden. Afstemming beleid De normcommissie is het aanspreekpunt voor Nederlandse belanghebbenden en draagt zorg voor nationale normontwikkelingsactiviteiten en de Nederlandse inbreng in de relevante technische commissies van ISO en CEN. De normcommissie heeft in 2009 een regulier overleg met het Ministerie van I&M (destijds VROM) geïnitieerd. Dit vindt nog altijd plaats en zal in de toekomst geïntensiveerd worden om elkaar van de ontwikkelingen te informeren. Vanuit de Nederlandse normcommissie wordt via de voorzitters en projectleiders getracht praktische samenwerking op te zetten, bijvoorbeeld op het vlak van intra-laboratorium onderzoek. Nu NEN het ISO/TC 28 secretariaat heeft overgenomen, zijn er mogelijkheden om vanuit Europa en Nederland een stimulans aan de wereldwijde harmonisatie te geven. Daartoe wordt de NEN secretaris veelvuldig afgevaardigd naar internationale (ASTM) vergaderingen en bijeenkomsten. Deadlines van de Richtlijn Alternatieve Tankinfrastructuur

4 Het werkgebied Technologie - testmethoden en bepaling en toepassing van precisiedata; - algemene classificaties en specificaties voor transport- en stationaire toepassingen; - specificaties van vloeibare en gasvormige brandstoffen bijv. benzine, diesel, autogas, gasolie en biobrandstoffen; - kwaliteitseisen met betrekking tot bulk transport. - aanduiding aan de pomp van alternatieve brandstoffen. Draagvlak creëren Er zijn in Nederland een tiental oliemaatschappijen actief die verkopen aan de consument. Onderzoekslaboratoria van deze bedrijven en hun raffinaderijen houden zich onder andere bezig met de controle van tal van kwaliteitsparameters. Deze controle wordt regelmatig geheel of gedeeltelijk uitbesteed aan onafhankelijke onderzoek- en meetlaboratoria. Alle grote brandstofleveranciers, verschillende brancheorganisaties, de testlaboratoria en verscheidene fabrikanten van testapparatuur zijn, naast de overheid en enkele OEMs, lid van ronden, maar de aandacht voor wordt verbreed en werk voor bijvoorbeeld binnenvaart wordt in de toekomst opgepakt. Het hanteren van genormeerde testmethoden is kostenbesparend; met betrekking tot rapportage van procedures en resultaten kan worden volstaan met een verwijzing naar de gebruikte normen. Tal van testmethoden van kwaliteitskenmerken van olieproducten zijn vastgelegd in internationale normen. Deze vallen onder ISO/TC 28, waar NEN ook het secretariaat van voert. Een aantal daarvan zijn tevens overgenomen als Europese normen, in het bijzonder die gerelateerd zijn aan de Europese (bio)brandstofspecificaties. Normen voor classificaties van producten leveren onder andere een bijdrage aan vermindering van discussies en misverstanden in het internationale handelsverkeer.` De petrochemische industrie speelt een belangrijke rol in Nederland. Omdat deze sector internationaal van karakter is, is het belangrijk dat Nederland actief deelneemt aan Europese en internationale normalisatie. Europees is de leidraad het opstellen van productspecificaties. Dit gebeurt door CEN/TC 19, waarvan het secretariaat en het voorzitterschap in Nederland liggen. Deels in opdracht (mandaat) van de Europese Commissie wordt gewerkt aan specificaties voor benzine, diesel, LPG, smeermiddelen en biobrandstoffen (varianten van biodiesel, bio-ethanol, bio-olie en biomethaan). Gemeenschappelijke productspecificaties hebben onder andere tot gevolg dat de afzet van producten binnen Europa wordt vereenvoudigd. Verder is in 2015 op initiatie van de EC begonnen aan harmonisatie van de aanduidingen aan de pomp voor alternatieve brandstoffen. Dit onderwerp, van belang voor de implementatie van een nieuwe, bredere richtlijn, wordt uitgewerkt onder CEN/TC 441. Het plan is om het in 2016 af te Activiteiten De activiteiten van de normcommissie bestaan uit het volgende: het voorbewerken van een onderwerp ten behoeve van inbreng in ISO/TC 28 en CEN/TC 19; het vaststellen van de Nederlandse stem, afvaardiging en eventueel commentaar op de documenten die door ISO/TC 28 (en subcommissies), CEN/TC 19 en CEN/TC 441 ter discussie/stemming zijn gesteld; het verplicht overnemen van CEN normen en het waar nodig verzorgen van nationale klimaatkeuzes, aanvulling of toelichting; Europese alternatieve brandstoffen strategie het optioneel overnemen van ISO/TC 28 normen; het informeren van de markt over de stand van zaken op het gebied van normalisatie voor petroleum, (bio)brandstoffen, smeermiddelen- en hydraulische vloeistoffen.

5 EU beleid Door meer mandaten vanuit de Europese Commissie voor bijvoorbeeld biosmeermiddelen en bio-olie (verkregen via hydrotreating of pyrolyse), wordt de nadruk nog verder op Europese normalisatie gelegd. Het streven naar een schone en duurzame energievoorziening in de transportsector legt meer en meer de (na)druk op CEN/TC 19. Ontwikkelingen in CEN/TC 441 openen de deur naar de rol als (consumenten)marktinformatie platform en overlegpartner van verschillende Directoraat-Generaals van de EC. Waarom deelnemen? De normcommissie vormt een breed netwerk van producenten, leveranciers, apparaten- en voertuigfabrikanten en beleidsmakers. In elke CEN of ISO werkgroep tracht men een Door de toenemende variëteit (aan grondstoffen voor) biobrandstoffen aan de ene kant en de steeds hogere eisen aan motoren qua emissies en prestaties, wordt de kwaliteitsspecificatie voor brandstoffen steeds belangrijker. Gezamenlijk onderzoek, tot aan voertuigtesten toe, van alle belanghebbenden waarbij CEN (en daarmee NEN en ) een sturende rol spelen wordt dan van belang. Het beleid t.a.v. bio-energie en bio-based economie wordt meer decentraal opgepakt waarmee een grotere variëteit aan biobrandstoffen ontstaat. De industrie heeft echter wel behoefte heeft aan eenduidige, breed-toepasbare specificaties. Ook de eisen aan testmethodes die nauwkeuriger, lager, sneller en meer kunnen meten nemen toe. De terugloop aan expertise en de mogelijkheden van de bedrijven om mensen op verschillende fronten in te kunnen zetten, geeft dat nauwere samenwerking tussen ASTM, CEN en ISO belangrijker wordt. afvaardiging te benoemen, waarop elke vergadering wordt teruggekoppeld. Dit geeft deelnemers een groot kennisnetwerk en ook de mogelijkheid om (in)direct invloed uit te voeren op de internationale normontwikkelingen. Verder wordt door het ondersteunen van de CEN en ISO technische commissies vanuit NEN een krachtig informatief en richtinggevend forum gecreëerd, waarbij ook nog eens zeer direct contact is met Nederlandse ministeries, Europese Commissie en een dozijn Europese brancheorganisaties. Speerpunten in de komende jaren 1. Het ontwikkelen van normen voor verbeterde biobrandstoffen en vraag naar flexibele brandstoftypes. 2. CEN/TC 19 positie als de organisatie voor Europese en internationale brandstofnormalisatie handhaven en de Nederlandse rol daarin bevestigen. 3. Actieve rol bij de implementatie van de Brandstof-, Schone Aandrijvings- en andere Richtlijnen in de Nederlandse markt door nauwer overleg met de ministeries. 4. Actieve rol in de ontwikkeling en implementatie van de Europese brandstofspecificaties en de ISO en CEN testontwikkelingen. 5. Pre-normatief onderzoek voor biobrandstoffen voortzetten.

6 NEN Energie Postbus GB Delft Vlinderweg AX Delft T (015) Normalisatie: de wereld op één lijn.

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Classificatie en duurzame productie van biomassa voor energietoepassing

Classificatie en duurzame productie van biomassa voor energietoepassing Classificatie en duurzame productie van biomassa voor energietoepassing Laten we een afspraak maken! Jarno Dakhorst NEN Energiewinning Seminar Beleid en emissies bij bio-wkk Bodegraven, 7 mei 2009 Programma

Nadere informatie

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

Commissieplan 2016 Normcommissie , Ter plaatse vervaardigde metalen opslagtanks

Commissieplan 2016 Normcommissie , Ter plaatse vervaardigde metalen opslagtanks kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-03-15 pagina 1/4 Commissieplan 2016 Normcommissie NORMCOMMISSIE 11 januari 2016 NEN Industrie & Veiligheid Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX

Nadere informatie

Alternatieve brandstoffen en tunnelveiligheid

Alternatieve brandstoffen en tunnelveiligheid Alternatieve brandstoffen en tunnelveiligheid Brandstoffenmix visie Clean Power for transport package / Alternative Fuels Infrastructure directive Hoe ver zijn wij? Nationale kaders SER Energieakkoord

Nadere informatie

Commissieplan 2015 Normcommissie 380419, 'Forensisch technisch onderzoek'

Commissieplan 2015 Normcommissie 380419, 'Forensisch technisch onderzoek' kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-04-28 pagina 1/5 Commissieplan 2015 Normcommissie NORMCOMMISSIE NEN Kennis & Informatiediensten Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft T 015-269

Nadere informatie

Normcommissie 310 028 Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten

Normcommissie 310 028 Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/16 Normcommissie 310 028 Vloeibare en gasvormige brandstoffen, smeermiddelen en verwante producten NORMCOMMISSIE 310 028 Vloeibare en gasvormige brandstoffen,

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/4 Commissieplan 2014 Normcommissie , Outsourcing

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/4 Commissieplan 2014 Normcommissie , Outsourcing kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2014-03-11 pagina 1/4 Commissieplan 2014 Normcommissie NORMCOMMISSIE NEN Kennis & Informatiediensten Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft T 015

Nadere informatie

Uitvoering RED NL regelgeving

Uitvoering RED NL regelgeving Uitvoering RED NL regelgeving Hans de Waal Ministerie van Infrastructuur en Milieu Projectdirectie Biobrandstoffen 6-12-2010 Inhoud Richtlijn hernieuwbare energie / onderdeel vervoer Implementatie in NL

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2014-12-04 pagina 1/5 (Concept) projectvoorstel Brandveiligheid van gebouwen Brandmeldinstallaties Systeem- en kwaliteitseisen en projectierichtlijnen HERZIENING

Nadere informatie

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Doelstellingen - Mondiaal Parijs-akkoord: Well below 2 degrees. Mondiaal circa 50% emissiereductie nodig in

Nadere informatie

Commissieplan 2017 Normcommissie , Afvalinzamelsystemen

Commissieplan 2017 Normcommissie , Afvalinzamelsystemen NEN Industrie & Veiligheid Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft (015) 2 690 390 iv@nen.nl www.nen.nl Nederlands Normalisatie-instituut Commissieplan 2017 Normcommissie NORMCOMISSIE NEN

Nadere informatie

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Bekend? Wie van aanwezigen heeft gehoord van de duurzame brandstoffenmix? Opzet presentatie Terugblik: energieakkoord, visie & actieprogramma brandstoffenmix

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Commissieplan. Normcommissie 342 082 - VERVORMINGSSTAAL

Commissieplan. Normcommissie 342 082 - VERVORMINGSSTAAL Commissieplan Normcommissie 342 082 - VERVORMINGSSTAAL 2012 . Inhoud 1 Inleiding 1 2 Werkgebied 2 3 Belang 3 4 Inbedding in de NEN organisatie 4 5 Internationale binding 5 6 Omgevingsfactoren 6 7 Ledenbestand

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Brandstofkwaliteit NL regelgeving

Brandstofkwaliteit NL regelgeving Brandstofkwaliteit NL regelgeving + Rob Cuelenaere Ministerie van Infrastructuur en Milieu Directie Klimaat & Luchtkwaliteit 3-12-2010 Richtlijn 2009/30/EG Omzetting in nationale regelgeving: uiterlijk

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Commissieplan 2017 Normcommissie , Productgeometrie COMMISSIEPLAN NEN Industrie & Veiligheid. Postbus GB Delft

Commissieplan 2017 Normcommissie , Productgeometrie COMMISSIEPLAN NEN Industrie & Veiligheid. Postbus GB Delft COMMISSIEPLAN 2017 NEN Industrie & Veiligheid Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft (015) 2 690 180 IV@nen.nl www.nen.nl Nederlands Normalisatie-instituut Commissieplan 2017 Normcommissie

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business

Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business Tim Kniep Standardisation Consultant NEN 2009-11-04 1 In deze presentatie Wat zijn normen NEN, CEN en ISO Waarom normen Normen en normalisatie

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst schone scheepvaart. SHIP, 1 november Henri van der Weide

Informatiebijeenkomst schone scheepvaart. SHIP, 1 november Henri van der Weide Informatiebijeenkomst schone scheepvaart SHIP, 1 november Henri van der Weide Vluchtige organische stoffen (VOS), geur van lading en geluid bij overslag Kooldioxide (CO2),Stikstofoxiden (NO X), Zwaveloxiden

Nadere informatie

Commissieplan 2016 Normcommissie 341093, Explosieve atmosferen

Commissieplan 2016 Normcommissie 341093, Explosieve atmosferen kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-01-13 pagina 1/4 Commissieplan 2016 Normcommissie NORMCOMMISSIE 341093, Ontplofbare atmosferen NEN Industrie & Veiligheid Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg

Nadere informatie

LNG is meer dan een nieuwe brandstof Het is pure concurrentiekracht... LNG, de brandstof van de toekomst is nu beschikbaar

LNG is meer dan een nieuwe brandstof Het is pure concurrentiekracht... LNG, de brandstof van de toekomst is nu beschikbaar LNG is meer dan een nieuwe brandstof Het is pure concurrentiekracht... LNG, de brandstof van de toekomst is nu beschikbaar De transportsector stapt over op LNG... De brandstof van de toekomst Liquefied

Nadere informatie

Standpunt van Synergrid met betrekking tot electrische voertuigen. Seminarie van 20 april 2010 FOD EKME

Standpunt van Synergrid met betrekking tot electrische voertuigen. Seminarie van 20 april 2010 FOD EKME Standpunt van Synergrid met betrekking tot electrische voertuigen Seminarie van 20 april 2010 FOD EKME INHOUD Voorstelling van Synergrid en de rol van de netbeheerders Integratie van elektrische voertuigen

Nadere informatie

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Programmaleider Verkeersemissies, Ministerie van VROM Agenda 1. Wat willen we bereiken? Klimaat Luchtkwaliteit 2. Wat kan verkeer

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek EFRO project Factsheets rondvaart Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek 2 Inhoud Inleiding Technische opties voor een schonere vloot Emissie in de praktijk Overzicht Conclusies

Nadere informatie

Commissieplan 2016 Normcommissie , Wegenonderhoudsmachines en -producten

Commissieplan 2016 Normcommissie , Wegenonderhoudsmachines en -producten kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-03-15 pagina 1/4 Commissieplan 2016 Normcommissie 341075, Wegenonderhoudsmachines en NORMCOMMISSIE NEN Industrie & Veiligheid Postbus 5059 2600 GB Delft

Nadere informatie

Commissieplan 2017 Normcommissie Meetapparatuur voor elektrische en elektromagnetische grootheden

Commissieplan 2017 Normcommissie Meetapparatuur voor elektrische en elektromagnetische grootheden NEN Elektro & ICT Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft (015) 2 690 376 ev@nen.nl www.nen.nl Nederlands Normalisatie-instituut Commissieplan 2017 Normcommissie 364085 Meetapparatuur voor

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry april 2015 Jeroen Koot -CEO

BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry april 2015 Jeroen Koot -CEO BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry 2015 9 april 2015 Jeroen Koot -CEO Content Bio-methanol belangrijke grondstof voor o.a. transport en chemie BioMCN ontwikkelt duurzame en bio-based

Nadere informatie

Tarievenlijst Accijns en verbruiksbelastingen

Tarievenlijst Accijns en verbruiksbelastingen Douane Belastingdienst Tarievenlijst Accijns en verbruiksbelastingen ACC 055-2Z*67FOL , anders dan zwavelvrij bestemd voor luchtvaartuigen, voor wegverkeer, niet voor wegverkeer Gebruiksaanwijzing Met

Nadere informatie

Integraal Afwegingskader

Integraal Afwegingskader Integraal Afwegingskader Implementatie ILUC-richtlijn en operationalisering reductieverplichting van de richtlijn brandstofkwaliteit 1. Wat is de aanleiding? In 2015 zijn door de Europese Commissie twee

Nadere informatie

Industrie & Veiligheid

Industrie & Veiligheid Platform Industrie & Veiligheid Johan van Velthoven 17 maart 2017 1 In geval van nood Volg deze borden naar de uitgang Follow these signs to the nearest exit Liften niet gebruiken Do not use elevators

Nadere informatie

De groene delta van Nijmegen

De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions Workshop GDF SUEZ LNG Solutions - 10 oktober 2014 Leon Sluiman Manager operations & Technology De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions WAT IS LNG LNG: HET PRODUCT Vloeibaar

Nadere informatie

Onderweg naar schone stille en zuinige mobiliteit

Onderweg naar schone stille en zuinige mobiliteit Onderweg naar schone stille en zuinige mobiliteit Duurzame brandstofmix transport visie en actieagenda Els de Wit Ministerie IenM 141216 Waarom? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 16 december 2016

Nadere informatie

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Delft, CE Delft, juni 2017 Publicatienummer: 17.5M61.91 Deze notitie is opgesteld door: Anouk van Grinsven

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Open BIM standaarden in internationaal verband

Open BIM standaarden in internationaal verband Open BIM standaarden in internationaal verband BIM Loket Kennisdag Schiphol, Dik Spekkink We leven in Nederland niet op een eiland De bouw is een internationale business Wat heeft ontwikkeling van puur

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Bij de voorbereiding van dit advies werd de CDB bijgestaan door: Willem Wiskerke.

Bij de voorbereiding van dit advies werd de CDB bijgestaan door: Willem Wiskerke. De Commissie Duurzaamheidsvraagstukken Biomassa (CDB) bestaat uit: Dorette Corbey (voorzitter), Prem Bindraban, Dominic Boot, Ewald Breunesse, Bart-Willem ten Cate, Daan Dijk, André Faaij, Wilfred Hadders,

Nadere informatie

Commissieplan 2015 Normcommissie , ISO OHS-managementsysteem

Commissieplan 2015 Normcommissie , ISO OHS-managementsysteem kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2015-02-24 pagina 1/4 Commissieplan 2015 Normcommissie 302051 ISO 45001 OHS-managementsysteem NORMCOMMISSIE Normcommissie 302051 ISO 45001 OHS-managementsysteem

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie , Machineveiligheid

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie , Machineveiligheid kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-01-13 pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie NORMCOMMISSIE DATUM: 30 OKTOBER 2015 1 Algemene gegevens 1.1 Commissie NEN Industrie & Veiligheid Postbus

Nadere informatie

Hernieuwbare waterstof en HBEmarkt

Hernieuwbare waterstof en HBEmarkt Hernieuwbare waterstof en HBEmarkt John van Himbergen Opbouw presentatie Wettelijk kader Systematiek Eisen aan inboeken Wanneer is H 2 hernieuwbaar? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Systematiek

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2011 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

1 van 12. Periode: 1 januari t/m 31 december 2012

1 van 12. Periode: 1 januari t/m 31 december 2012 1 van 12 Periodieke rapportage: Rapportage 2012 en reductiedoelstellingen 2013 en 2014 Periode: 1 januari t/m 31 december 2012 2 van 12 Inhoudsopgave Naam 7.3 ISO 14064-1 Periodieke rapportage Inleiding

Nadere informatie

Normcommissie Zetmeel, -derivaten en nevenproducten

Normcommissie Zetmeel, -derivaten en nevenproducten kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-01-25 pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie 370 093 Zetmeel, -derivaten en nevenproducten 1 NORMCOMMISSIE 370 093 'Zetmeel, -derivaten en nevenproducten'

Nadere informatie

Nieuwe uitvoeringssystematiek

Nieuwe uitvoeringssystematiek Nieuwe uitvoeringssystematiek Voorlichtingsbijeenkomst NEa 3 december 2014 Opbouw 1. Einddoel en jaarverplichting 2. Uitvoeringssystematiek HBE s 3. Wat betekent dit voor u? 4. Rol van de NEa 5. Conclusie

Nadere informatie

Oiltraining.nl. In de komende maanden worden onder andere de volgende cursussen met regelmaat georganiseerd:

Oiltraining.nl. In de komende maanden worden onder andere de volgende cursussen met regelmaat georganiseerd: Oiltraining.nl Oiltraining.nl de is naam waaronder in samenwerking met Saybolt Nederland B.V. cursussen en trainingen aanbiedt op het gebied van olieproducten. Oiltraining.nl is in 2002 opgericht door

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2014 Revisie:

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie , Dierenwelzijn

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie , Dierenwelzijn kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 Commissieplan 2016 Normcommissie NORMCOMMISSIE NEN AgroFood & Consument Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX Delft T (015) 2 690 351 F (015)

Nadere informatie

Hoe kan innovatie helpen?

Hoe kan innovatie helpen? Themabijeenkomst 16 december: Luchtvervuiling, en hoe houden wij Nederland mobiel? Verkeer Toenemende en invloed luchtvervuiling: van milieu-eisen op de sector hoe kan 2 Inhoud Waar komen verkeersemissies

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

Gas op Maat. Postbus 250, 3190 AG Hoogvliet Rotterdam Telefoon +31(0)

Gas op Maat. Postbus 250, 3190 AG Hoogvliet Rotterdam Telefoon +31(0) Gas op Maat De maatschappij is op weg naar een CO 2 -neutraal energiesysteem. De gassector wil graag bijdragen aan het behalen van deze doelstelling. In de transitieperiode is de rol van aardgas maatwerk:

Nadere informatie

1) Bij brief van 16 november 2005 heeft de Nederlandse overheid de bovengenoemde steunmaatregel aangemeld.

1) Bij brief van 16 november 2005 heeft de Nederlandse overheid de bovengenoemde steunmaatregel aangemeld. EUROPESE COMMISSIE Brussel, 22.XII.2005 C(2005)5946 Betreft: Steunmaatregel N 570/2005 - Nederland Vermindering accijns biobrandstoffen Excellentie, De Commissie deelt Nederland hierbij mede dat zij na

Nadere informatie

Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap

Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap Jan Haers 07.02.2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht ILUC 2030 klimaat-energiekader Mededeling over energieprijzen en kosten Mededeling over overheidsinterventie

Nadere informatie

De auto van de toekomst is voor vandaag

De auto van de toekomst is voor vandaag De auto van de toekomst is voor vandaag Woensdag 7 mei 2014 Belgian Platform on Alternative Transport Fuels #8 Agenda 1. Inleiding 2. Belgische cijfers over de markt en het park 3. Andere Europese landen

Nadere informatie

PUBLIC. Brussel, 23 februari 2012 (02.03) (OR. en) RAAD VA DE EUROPESE U IE. 6788/12 Interinstitutioneel dossier: 2011/0092 (C S) LIMITE

PUBLIC. Brussel, 23 februari 2012 (02.03) (OR. en) RAAD VA DE EUROPESE U IE. 6788/12 Interinstitutioneel dossier: 2011/0092 (C S) LIMITE eil UE PUBLIC RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 23 februari 2012 (02.03) (OR. en) 6788/12 Interinstitutioneel dossier: 2011/0092 (C S) LIMITE FISC 25 E ER 65 E V 134 OTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap

Nadere informatie

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 28 000 IXB Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 2002 Nr. 3 BRIEF

Nadere informatie

Waterstof als transportbrandstof

Waterstof als transportbrandstof Waterstof als transportbrandstof Valkuilen en aanbevelingen Hans van Wermeskerken Rotterdam, 9 oktober 2013 NWBA/Ecomobiel Discipline naam [1] Ballast Nedam Oorsprong Ballast (1877) en Nedam (1899) Fusie

Nadere informatie

Notitie 5 september Handhaaf doelstellingen en verplichtingen

Notitie 5 september Handhaaf doelstellingen en verplichtingen Notitie 5 september 2016 Reactie Platform Duurzame Biobrandstoffen op ontwerpwet tot wijziging Wet milieubeheer inzake implementatie ILUC-richtlijn en reductieverplichting richtlijn brandstofkwaliteit,

Nadere informatie

Geachte Voorzitter, Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Geachte Voorzitter, Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Directoraat-Generaal Milieubeheer Postbus 20951 2500 EX DEN HAAG www.vrom.nl Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Vragenlijsten inzake het Besluit biobrandstofen

Nadere informatie

Er zit een raar luchtje aan biogas FTM

Er zit een raar luchtje aan biogas FTM 1 van 9 14-05-17 07:07 ftm.nl Er zit een raar luchtje aan biogas FTM Authentieke Journalistiek 13-17 minuten Onder druk van de gaslobby en de overheid stapt de Nederlandse transportsector over op een nieuwe

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030

Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030 Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030 Vier toekomstige routes met elk een andere inzet van biomassa.. privaat mondiaal regionaal publiek Toelichting De inzet van biomassa in 2030 hangt van veel

Nadere informatie

1.2 Werkgebied Normalisatie van veiligheidseisen en beproevingsmethoden voor speeltoestellen.

1.2 Werkgebied Normalisatie van veiligheidseisen en beproevingsmethoden voor speeltoestellen. Commissieplan 2012 normcommissie 330003 'Speeltoestellen' Datum 04-11-2011 1 ALGEMENE GEGEVENS 1.1 Commissie 330003 Speeltoestellen 1.2 Werkgebied Normalisatie van veiligheidseisen en beproevingsmethoden

Nadere informatie

Strategische Marketing Planning. Shell. Ferenc Franke Rick Molenaar

Strategische Marketing Planning. Shell. Ferenc Franke Rick Molenaar Strategische Marketing Planning Shell Ferenc Franke Rick Molenaar Shell Missie, Visie, Waardestrategie Marktafbakening Interne analyse SWOT Externe analyse Impact Inhoudsopgave De Oorsprong van de schelp

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 17 september 2002 (23.09) (OR. en) 12004/02 Interinstitutioneel dossier: 2001/00265 (COD)

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 17 september 2002 (23.09) (OR. en) 12004/02 Interinstitutioneel dossier: 2001/00265 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 17 september 2002 (23.09) (OR. en) 12004/02 Interinstitutioneel dossier: 2001/00265 (COD) ENER 185 TRANS 226 ENV 479 FISC 234 CODEC 1085 INFORMATIEVE NOTA van: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

Overleg CO2 normering voertuigen

Overleg CO2 normering voertuigen VERSLAG Overleg CO2 normering voertuigen In dit verslag staan de gezichtspunten van de deelnemers aan het Overleg CO2 normering voertuigen. De voorzitter van het overleg biedt dit verslag aan de staatssecretaris

Nadere informatie

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot Beleidsverklaring Co2 Deze beleidsverklaring met betrekking tot de CO2 uitstoot is onderdeel van het door M, van der Spek Hoveniersbedrijf B.V. gevoerde milieubeleid. M. van der Spek Hoveniersbedrijf B.V.

Nadere informatie

1 december 2015 Renée Peerboom

1 december 2015 Renée Peerboom Renée Peerboom Jaarafsluiting Energie voor Vervoer Voorlichtingsbijeenkomst Renée Peerboom Inhoud Wet- en regelgeving Energie voor vervoer Verplichtingen Deelnemers Register Energie voor Vervoer Jaarverplichting

Nadere informatie

1. Hoe is de productie voor bio-energiedoeleinden sinds 2013 jaarlijks geëvolueerd?

1. Hoe is de productie voor bio-energiedoeleinden sinds 2013 jaarlijks geëvolueerd? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 136 van FRANCESCO VANDERJEUGD datum: 20 januari 2016 aan ANNEMIE TURTELBOOM VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN BEGROTING, FINANCIËN EN ENERGIE Europees

Nadere informatie