Erectiele Disfunctie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Erectiele Disfunctie"

Transcriptie

1 Erectiele Disfunctie Bekkenbodemoefeningen voor mannen met erectiestoornissen Hogeschool van Amsterdam ASHP, opleiding Fysiotherapie Amsterdam, 25 juni 2009 Joop Netten Paul Marres

2 INHOUDSOPGAVE Inleiding...3 Definitie...4 Prevalentie en incidentie...4 Etiologie...4 Anatomie...7 Anatomie bekkenbodemspieren...7 Anatomie mannelijke genitalia...7 Het mechanisme van de erectie...8 Onderzoek van de bekkenbodem...10 Anamnese...10 Vragenlijsten...10 Lichamelijk onderzoek...11 Methodes van Grace Dorey en Frank Sommer...14 Grace Dorey...14 Frank Sommer...16 Verschillen in de behandelingen van Dorey en Sommer...18 Resultaten...20 Conclusie...21 Literatuur overzicht...22 Bijlage Bijlage Bijlage

3 Inleiding Op erectiele disfunctie (of erectiestoornis) ligt in Nederland nog een behoorlijk taboe, dit blijkt uit het kleine percentage mannen dat zich bij de huisarts meldt, in vergelijking tot het aantal mannen dat gediagnosticeerd is met erectiele disfunctie. Erectiele disfunctie wordt meestal in verband gelegd met ouderdom, hoewel deze zeker een verhogende risicofactor is, kan men er niet onder uit dat 20 procent van de mannen jonger dan 40 last heeft van erectiele disfunctie. Mannen die slachtoffer zijn geworden van erectiele disfunctie hebben vaak niet alleen te maken met het niet meer omhoog krijgen van de penis, maar ook met de gevolgen ervan. Mannen met erectiele disfunctie lijden vaak aan stress, faalangst, weinig zelfvertrouwen en hebben vaak problemen met het in stand houden van hun relatie. In dit verslag doen wij onderzoek naar risicofactoren van erectiele disfunctie, proberen wij een beeld te scheppen van de anatomie van de bekkenbodem en penis en doen wij pogingen de totstandkoming van de erectie uit te leggen. Ook komen wij in het verslag met een vergelijking van 2 behandelingen die voorgeschreven worden om mannen te helpen met hun erectiele disfunctie. 3

4 Definitie Erectiele disfunctie wordt omschreven als het onvermogen om een erectie te bereiken of vast te houden geschikt voor een bevredigende seksuele prestatie ( voor beide partners). De ernst van de aandoening wordt geclassificeerd naar licht, matig en ernstig. Mannen die uit 10 pogingen 7 of 8 erecties krijgen lijden aan een lichte vorm van erectiele disfunctie. Mannen die een erectie krijgen bij 4 tot 6 pogingen uit 10 hebben een matige vorm van erectiele disfuntie. Mannen die geen tot 3 erecties krijgen uit 10 pogingen hebben een ernstige vorm van erectiele disfunctie. 1 Prevalentie en incidentie De exacte prevalentie van erectiele disfunctie is niet bekend. Ruwe schattingen doen melding van 152 miljoen mannen wereldwijd die lijden aan erectiele disfunctie 1999, er word verwacht dat dit aantal zal uitgroeien tot 322 miljoen mannen in Erectiele disfunctie is een veel voorkomende aandoening die sterk leeftijd gerelateerd is. Erectiele disfunctie treft meer dan 20% van de mannen onder de 40 jaar, meer dan 50% van de mannen boven de 40 jaar en meer dan 66% van de mannen boven de 70 jaar. 11,13 In Nederland melden zich 1,7 mannen uit de 1000 bij Nederlandse huisartsenpraktijken, tegen een prevalentie van 3,7 per 1000 mannen. Dit aantal is aanzienlijk lager dan eerder uit onderzoek onder de mannelijke bevolking naar voren is gekomen, die bericht doen van een prevalentie van 14% bij 41- tot 50-jarigen tot 42% bij 71- tot 80-jarigen. Dit wijst er op dat een groot aantal mannen zich niet meldt bij de huisarts. 14 Etiologie Erectiele disfunctie heeft een Multifactoriële etiologie. Grofweg kan het ontstaan van erectiele disfunctie verdeeld worden in een slechte lichamelijke gezondheid, een slechte psychische gezondheid of een combinatie van beide. Factoren die bijdragen aan een slechte lichamelijke gezondheid met mogelijk erectiele disfunctie als gevolg zijn. 14,15 - Hart- en vaataandoeningen - Neurologische aandoeningen - Musculaire aandoeningen - Lokale afwijkingen aan de penis - Medicatie - Hormonale aandoeningen Risicofactoren die bijdragen aan een slechte psychische gezondheid zijn. 12,14 - Stress - Depressie - vermoeidheid - Spanningen - Zelfacceptatie en zelfvertrouwen 4

5 - angsten - Relatieproblemen - Inadequate seksuele stimulatie Het innemen van medicijnen kan ook gevolgen hebben op de totstandkoming van een erectie. Medicijnen die van invloed kunnen zijn op de erectie. 6 - Antihypertensiva - Cholesterolverlagende middelen - Psychofarmaca - Maagmiddelen - Anti-epileptica - Anti-androgenen - Ketoconazol - spirolacton Deze risicofactoren kunnen allen bijdragen in het niet tot stand komen van een erectie, welke globaal zijn te verdelen over drie hoofdoorzaken. 15 De zenuwimpuls die nodig is voor een erectie komt niet tot stand. Er stroomt niet genoeg bloed naar de penis. Het bloed wordt niet of onvoldoende vastgehouden in de penis. Het ontstaan van erectiele disfunctie aan de hand van deze risicofactoren is niet altijd te voorkomen of verhelpen. Er zijn echter wel een aantal leefstijlfactoren die van invloed kunnen zijn op het ontstaan of verhelpen/ verminderen ervan. Roken Zo is uit onderzoek 5 gebleken dat het risico op het ontstaan van erectiele disfunctie aanzienlijk verhoogd is bij patiënten die roken. Het aantal zware rokers (>30 sigaretten per dag) laten een grotere incidentie zien dan lichtere Rokers. Patiënten die roken en vervolgens stopten met roken bleken een verdere progressie van erectiele disfunctie tegen te gaan, dit wel afhankelijk van het aantal jaren (>12,5 jaar) dat gerookt is en de mate ervan. Alcohol Onderzoek verricht naar alcohol gebruik geven geen eenduidig antwoord. Verricht onderzoek 11 liet een kansverhoging voor het ontstaan van erectiele disfunctie zien van 12% in hun onderzoek, hierbij ging het om een overmatig alcohol gebruik van 21 eenheden of meer per week. Ander onderzoek 4 kon echter geen eenduidig verband aantonen tussen alcohol gebruik en erectiele disfunctie. Overgewicht en lichaamsbeweging Onderzoek 8,11 heeft een significante verhoging laten zien van de incidentie op erectiele disfunctie bij mannen met een BMI hoger dan 28. Mannen die aan het begin van het onderzoek een te hoge BMI hadden en tijdens het onderzoek af gingen vallen bleven in de follow-up een verhoogd risico houden op het ontstaan van erectiele disfunctie. 5

6 Het verlagen van de BMI lijkt geen resultaat te hebben op het verminderen van de erectiele disfunctie, het onderzoek 8 geeft echter wal aan dat lichaamsactiviteit in tegenstelling tot stoppen met rokken en drinken wel een positief effect heeft op erectiele disfunctie. Dit onderzoek is verricht onder mannen van gemiddelde leeftijd en geeft aan dat het, het beste is om een gezonde levensstijl al vroeg te implementeren in het voeding- en bewegingspatroon. Fietsen Het is aangetoond 8 dat fietsen een restrictie geeft van de circulatie van bloed naar bekkenbodem en penis, ook kan het een beknelling geven van de zenuwen naar de penis toe. Hierbij geven vooral de smalle racefietszadels problemen. Het is aan te raden om af en toe tijdens het fietsen even te pauzeren om de circulatie weer op gang te krijgen of om af en toe het contact met het zadel te verbreken door even op de pedalen te gaan staan. Andere aanrader is om een breed zadel aanpassen wat de druk beter verspreid over de bekkenbodem. 6

7 Anatomie Anatomie bekkenbodemspieren Levator ani De levator ani bestaat uit m. pubococcygeus en de m. iliococcygeus. Deze twee spieren vormen samen een musculair diafragma dat de organen in de buikholte ondersteunt en de neerwaartse druk tegen gaat die in de buikholte ontslaat. - De m. pubococcygeus ontspringt vanuit de achterkant van het os pubis en de voorzijde van de fascia obturator en hecht aan, aan de os coccygis. De m. pubococcygeus trekt het coccygis naar voren tijdens ontlasting. - de M. iliococcygus ontspringt uit de spina ischiadica en de arcus tendinus en hecht aan, aan het os coccygis. De m. iliococcygus trekt de coccygis naar voren tijdens ontlasting. Mm. Bulbospongiosi De mm. bulbospongiosi ontspringt uit de mediale groeve van het perineum waarna het middelste deel van de spier de corpus spongiosum omringt, wat zorgt voor compressie van het erectiele weefsel van de corpus, het distale gedeelte van de spier omringt de corpus cavernosum en hecht aan, aan de fascia welke de bloedvaten van de penis omringen. Innervatie van de mm. Bulbospongiosi komt uit segment S2-S4. 16 Mm. ischiocavernosi De mm. Ischiocavernosi ontspringt ischio tuberositas en omringt het achterste gedeelte van het corpus cavernodum (crura penis). Contractie van deze spier zorgt voor een verhoging van de druk van de corpus cavernosum en beïnvloed de rigiditeit ban de penis. 7 Innervatie van de ischiocavernosi komt uit segment S2-S4. 16 Anatomie mannelijke genitalia 6 Penis De penis bestaat voornamelijk uit zwellichamen, bestaande uit 3 compartimenten: de linker en rechter corpus cavernosum en daar centraal tussen gelegen de corpus spongiosum. De glans penis (de eikel) is de distale voortzetting van de corpus spongiosum. De glans penis is rijk aan zenuweindigingen en wordt omgeven door het preputium (de voorhuid) die met het frenulum (toompje, riempje) verbonden is met de rest van de penis. De corpus spongiosum omgeeft de urethra die de urine vervoert naar het uiteinde van de penis, het ostium urethrae externum. Bij de ophanging van de penis aan de bekken en buik zijn 2 ligamenten betrokken, de ligg. suspensoria en fundiforme; deze zijn rijk aan elastische vezels. De basis van beide corpus cavernosa en corpus spongiosum worden bekleed door de m. bulbospongiosi en mm. Ischiocavernosi welke betrokken zijn bij erectie en ejaculatie. 7

8 Urethra De urethra wordt verdeeld in 3 delen: de pars prostatica, pars intermedia of membranacea en pars spongiosa. De pars prostatica sluit aan op de urineblaas en heeft openingen voor de afvoerbuisjes van de prostaat en 2 voor de ductus ejaculatorii, uiteinden van de ductus deferentus (zaadleiders). De pars intermedius loopt door de bekkenbodem en wordt omgeven door de m. sphincter urethrae externus. De pars spongiosa heeft de uitmondingen van de bulbo-urethrales, de kliertjes van Cowper, die zorgt voor het heldere en slijmerige secretie in het begin van de seksuele opwinding. Testis Het grootste gedeelte van de testis (80 tot 90%) wordt in beslag genomen door de tubuli seminiferi, de buisjes waarin de spermatozoën tot ontwikkeling komen. Epididymis De epididymis (bijbal) wordt ingedeeld in de caput, corpus en cauda. De caput sluit de ductus epididymis aan op het netwerk van afvoerbuisjes van de testis; in de cauda gaat deze over in de ductus deferens. Ductus deferens De ductus deferens verbind de epididymis met de urethra. De ductus deferens wordt omgeven door glad spierweefsel die ritmische contracties geven tijdens de emissie wat er voor zorgt dat spermatozoën naar de urethra pars prostatica gepompt worden. Prostaat De prostaat bestaat uit klierweefsel, spierweefsel en bindweefsel. Tijdens de emissiefase wordt het waterige prostaatsecreet door contractie van glad spierweefsel de urethra pars prostatica ingeperst. Het mechanisme van de erectie 12 Voor de totstandkoming van een erectie moet aan een aantal voorwaarden voldaan worden: een daarvoor goed functionerend lichaam, een situatie die als seksueel stimulerend ervaren wordt en een adequate mentale verwerking van de seksuele prikkels. Vaak zullen zowel lichamelijke als psychosociale elementen in de etiologie van stoornissen aanwijsbaar zijn. De penis is zowel sympathisch, parasympathisch als somatisch geënerveerd. De somatische innervatie verloopt via de nervus dorsalis penis, een eindtak van de nervus pudendus, die samengesteld is door motorische vezels voor het dwarsgestreepte spierweefsel van de bekkenbodem en sensibele vezels voor de glans penis en de peniele en scrotale huid. De autonome zenuwoverdracht verloopt via het pelviene ganglion en plexus, dorsaal van de blaas gelokaliseerd, waar de sympathicus en de parasympathicus een netwerk vormen. Van daaruit word het zwellichaam door talloze zenuwtakjes (nervi erigentes) geinnerveerd. Erectie komt tot stand door de parasympathische output van de nn. Erigentes in het zwellichaam. Hierbij komen verschillende neurotransmitters vrij, waarvan stikstofoxide (NO) de belangrijkste is. NO komt zowel aan de zenuw spiersynaps, als aan het caverneuze endotheel vrij. NO diffundeert zonder tussenkomst 8

9 van een receptor vlot door het membraan van de caverneuze gladde spiercel. Waar deze daar de productie van guanosinemonofosfaat (cgmp) welke zorgt voor relaxatie van het gladde spierweefsel 14. Relaxatie van het caverneuze spierweefsel vormt de basis van de erectie, hierdoor wordt de bloedtoevoer naar de corpora vergroot. De corpora vullen zich en door de drukverhoging worden de afvoerende bloedvaten dichtgedrukt tegen het harde kapsel en kan de erectie zich ontwikkelen, verder zou de contractie van bepaalde oppervlakkig gelegen spieren (mm. Bulbospongiosi en vooral de mm. Ischiocavernosi) een positief effect 3,9 kunnen hebben bij het vasthouden van het bloed in de corpora. Voor de erectie is daarom naast een goed functionerend bloedtoevoer en afvoersysteem ook een zenuwstel nodig. De centrale aansturing van de zenuwprikkels kan ook worden beschreven aan de hand van een psychologisch model dat gebaseerd is op fysiopsychologisch onderzoek naar de relatie tussen seksuele opwinding en psychische factoren. 9

10 Onderzoek van de bekkenbodem Omdat de behandeling van erectiele disfunctie sterke overeenkomsten heeft met die van urinaire incontinentie 12, is het onderzoek niet alleen specifiek gericht op de betrokken spieren die totstandkoming van de erectie ondersteunen, maar ook op de hele bekkenbodem, waar het onderzoek van mictiestoornissen ook op is gericht. Anamnese Om alvast een beeld te krijgen van de klachten van de patiënt kunnen in de anamnese een aantal vragen gesteld worden om een beeld te vormen, waarbij onderstaande punten nagegaan kunnen worden. - Leeftijd, hobby (functie, activiteiten en participatie) - Symptomen en de mate waarin ze voorkomen - eventuele partner en de relatie tussen beide - Seksuele problemen of te vroeg klaarkomen - Eventueel vrijkomen van urine en frequentie - Medische geschiedenis - Ondergane operaties - Medicijn gebruik - Eerdere behandelingen voor erectiele disfunctie of mictiestoornissen - Motivatie van de cliënt. Vragenlijsten Voor het in kaart brengen van de problematiek en het bijhouden van de vooruitgang, is het aan te raden gebruik te maken van opgestelde vragenlijsten. LIST (zie bijlage) De leidse impotentiescreeningtest probeert aan de hand van een vragenlijst vast te stellen of de klachten die de patiënt ervaren overwegend psychogeen of somatogeen zijn. Aan de hand van het aantal gescoorde punten kan een uitspraak worden gedaan of de patiënt een organische, psychogene of psychoseksuele erectiestoornis heeft. - Een score 5 geeft een sterke aanwijzing voor het ontbreken van een organische oorzaak en het aanwezig zijn van een psychische oorzaak. - Als de patiënt alleen de eerste 6 vragen weet te beantwoorden wijst een score van 4 er al op. - een score van ten hoogste 4 (3 als de eerste 6 alleen zijn beantwoord) is een sterke aanwijzing voor een organische aandoening. IIED (zie bijlage) De International Index of Erectile Function Questionnaire is een vragenlijst die antwoord geeft op een aantal domeinen. Zo wordt er gescoord voor de erectiele functie, de ejaculerende functie, het seksuele verlangen, de seksuele tevredenheid en een algemene tevredenheid. Score uitslagen staan vermeld in de bijlage. 10

11 Lichamelijk onderzoek Het objectieve onderzoek van de bekkenbodem bestaat een abdominaal, perinaal, neurologisch en rectaal onderzoek. Dit onderzoek kan worden gedaan door een verpleger of fysiotherapeut die hier speciaal voor is opgeleid. Het onderzoek zou altijd moeten beginnen met een uitleg van het onderzoek, hierin kan men de cliënt uitleggen waarom men bepaalde testen uitvoert en wat het belang is van deze testen. De beste manier om de kracht van de bekkenbodemspieren te testen, is de kracht van de spieren voelen. Als de cliënt liever geen rectaal onderzoek wil, zal hij waarschijnlijk liever een perinaal onderzoek ondergaan. Abdominaal onderzoek Het abdominaal onderzoek wordt gedaan via palpatie zo word de buikholte afgetast op pijnlijke plekken of afwijkingen. Een harde of hypertonische, pijnlijke blaas kan wijzen op urine retentie. Wanneer dit het geval is, moet men de patiënt direct verwijzen naar de huisarts, uroloog. Perinaal onderzoek Terwijl de cliënt met gebogen knieën op de rug ligt, voert men een inspectie uit van de huid van de penis, het scrotum en rond de anus. Hierbij kan met letten op wratten puisten rode plekken en andere zaken die op ontsteking duiden. De cliënt wordt gevraagd om: - de anus aan te spannen alsof hij of zij een wind probeert op te houden zodat de anus kan worden geobserveerd. De contractie van anale spinhter wordt duidelijk doordat de anus samenspant. - de voorkant aan te spannen alsof hij probeert zijn urine vast te houden. Dit wordt zichtbaar doordat het scrotum wordt opgetild en de penis craniaal word getrokken. - te hoesten zonder dat hij of zij de buikspieren bekkenbodemspieren aanspant. Dit kan onvrijwillig urine verlies veroorzaken. - te hoesten terwijl zij of hij de bekkenbodem aanspant. Hierdoor kan men onderzoeken of er ook controle kan plaats vinden over het urineverlies. Neurologisch onderzoek Een dermatoom is een gebied dat word geinnerveerd door afferente zenuwvezels afkomstig vanuit een segment uit de wervelkolom. Het S4 dermatoom kan men testen door met een watten staafje over de linker en rechter zijde van de anus te strijken, vraag de cliënt of deze dezelfde sensatie geven. Het dermatoom van s2 bevind zich iets verder naar de bil toe, strijk met het watten staafje links en rechts over de bilplooi en vraag of de cliënt verschillen waarneemt. Het s3 dermatoom bevind zich bij het bovenste tweederde gedeelte, aan de binnenkant van de dijbenen. Als er neurologische uitval wordt vermoed, kan men de bulbocavernosus reflex uitvoeren tijdens het rectale onderzoek. De bulbocavernosus reflex test voert men uit door zachtjes in de eikel te knijpen, hierdoor zal er een contractie van de anus worden opgeroepen behalve wanneer er sprake is van neurologische uitval. 11

12 Rectaal onderzoek De cliënt bevindt zich in een liggende houding met geflexeerde knieën en heupen. De therapeut heeft handschoenen aan en brengt glijmiddel aan op de top van de vinger. De therapeut vraagt de cliënt de anus te ontspannen door te doen alsof hij of zij een wind laat. Schuif de top van de vinger ongeveer tot 2 centimeter in de anus, hier kan men de contractie van de anus voelen. De patiënt wordt gevraagd om 5 seconden lang de anus maximaal aan te spannen. De therapeut kan op deze manier een goede inschatting maken van de kracht van de contractie. Dit kan men drie keer herhalen ook kan men kijken of de cliënt snelle contracties kan uitvoeren. De vinger kan men nu 3 tot 4 centimeter naar binnen brengen, zo kan men de kracht meten van de puborectalis deze kan geschat worden aan de hand van de the modified oxford scale deze maakt onderscheid tussen 5 gradaties. Graad 0 er is geen contractie voelbaar. Graad 1 er was een lichte en korte contractie voelbaar. Graad 2 een zwakke contractie, graad 3 matig, graad 4 een goed voelbare contractie, 5 een sterke contractie. De cliënt kan worden ingelicht over de bevindingen. Myofeedback Als er in de praktijk de mogelijkheid is, kan de patiënt een onderzoek ondergaan met een anale probe. De cliënt zal een met lucht gevulde anale probe ingediend krijgen tot een diepte van 4 cm. De cliënt zal dan gevraagd worden vrijwillig de bekkenbodemspieren zo hard mogelijk aan te spannen, alsof ze proberen urine tegen te houden, dit dient de cliënt 10 seconden vast te houden. Als de oefening correct wordt uitgevoerd, is te zien dat de scrotum omhoog gaat. Somatogeen of psychogeen Om een inschatting te kunnen maken of de cliënt overwegend psychogene of somatogene erectiele disfunctie heeft, kan de onderzoeker een bepaalde richtlijn aanhouden. 14 Kenmerkend voor psychogene erectiele disfunctie zijn: - Meestal jonger dan 40 jaar - Ochtenderecties zijn doorgaans aanwezig - Tijdens masturbatie is erectie goed mogelijk - Het begin van de erectiele disfunctie is meestal plotseling - Het beloop is wisselen - De omstandigheden waarin erectiele disfunctie optreden zijn meestal situatie afhankelijk. Kenmerkend voor somatogene erectiele disfunctie - Meestal ouder dan 40 - Ochtenderecties zijn doorgaan afwezig - Bij masturbatie meestal geen erectie - Ontstaanswijze is meestal geleidelijk - Het beloop is constant - De erectiele disfunctie is altijd aanwezig 12

13 Contra-indicaties Uit het onderzoek 9 van Dorey zijn een aantal patiënten uitgevallen die geen verbeteringen lieten zien tijdens de behandeling. Als patiënten lijden aan een van de volgende aandoeningen is het aan te raden om een afweging te maken of bekkenbodemtraining zinvol is. - Pijnlijke testikels - Ernstige lage rugklachten - Alcoholverslaving - Bypassoperatie - Cardiovasculaire problemen - Diabetes mellitus - Ziekte van peyronie 13

14 Methodes van Grace Dorey en Frank Sommer Grace Dorey Bekkenboden oefeningen kunnen het beste worden uitgelegd per individu. Dit om zeker te weten dat de oefeningen correct worden uitgevoerd. Voordat men aan een oefenprogramma kan beginnen, is het belangrijk dat er eerst wat beginwaardes worden vast gelegd. Dit om de vooruitgang te kunnen meten. Het is belangrijk dat men kracht, uithoudingsvermogen en het vermogen om de anus snel samen te trekken, meet. Spieren die dit bewerkstelligen zijn de sphincter en de m. puborectalis. 9 De oefeningen kunnen worden beschreven als, het aanspannen en op tillen van de bekkenbodem alsof men probeert een wind op te houden. Men kan de oefeningen voor de spiegel uitvoeren, zodat men kan observeren hoe de basis van de penis naar de buik wordt getrokken en de ballen worden opgetild. Bij het opgeven van huiswerk oefeningen is het belangrijk om, het aantal en de duur van de contracties te omschrijven. De oefeningen moeten iedere dag gedaan worden, de cliënt dient zich te houden aan de afgesproken duur van de contractie. De contractie tijd mag niet langer zijn dan 10 seconden, gevolgd door een rust van ongeveer 10 seconden. De kwaliteit van de contractie is belangrijker dan de kwantiteit. Dus is het belangrijker dat men het goed doet dan dat men het 10 seconden volhoud met een minimale contractie. Laat de cliënten proberen te lopen terwijl ze de bekkenbodem aanspannen. De contractie dient ongeveer 50% procent te zijn van de maximale contractie kracht van de bekkenbodemspieren. Om een cliënt bewust te laten worden van zijn bekkenbodem, is het belangrijk dat men de bekkenbodem aanspant voordat en tijdens handelingen waarbij er druk word opgebouwd in de buikholte. De handelingen waarbij dit ontstaat zijn, lachen, hoesten, schreeuwen en niezen. 14

15 Oefeningen Grace Dorey 1. In stand spant men de bekenbodem aan alsof men probeert, een wind op te houden of probeert urine op te houden. Als men in de spiegel kijkt, kan men zien hoe de penis optrekt naar de buik en word de balzak opgetild. Houd de contractie zo krachtig mogelijk. Zorg dat de cliënt blijft ademen. 2. Zittend op een stoel Span de bekkenbodem spieren aan zodat men de bekkenbodem optilt, houd de billen in de stoel. Houd de contractie zo krachtig als u kunt. 3. Liggend op de rug Span de bekkenbodem aan en probeer te voorkomen dat u, u buik intrekt. 4. Terwijl u loopt Probeer terwijl u loopt de bekkenbodem 50% van de maximale spierkracht te gebruiken. 5. Tijdens het plassen Nadat u hebt geplast probeer de bekkenbodem zodanig aan te spannen dat u niet na gaat druppelen. 6. Tijdens seksuele activiteit Probeer de bekkenbodem aan te spannen, probeer de spanning in de spieren rustig op te bouwen met opgebouwde contracties. Dit om de druk in de penis te verhogen. 7. Om het klaarkomen, te vertragen De mannen die vroegtijdig klaarkomen kunnen proberen om met het aanspannen van de bekkenbodemspieren het klaarkomen te vertragen. 15

16 Frank Sommer 17 De oefeningen die Frank Sommer aanbiedt beginnen met het beter leren kennen van de bekkenbodemspieren. De cliënt leert aan te voelen waar de spier zich bevindt. Het is belangrijk om te voelen hoe de IC spieren zich aanspannen. Oefeningen voor het leren voelen van de IC (Ischiocavernosus) spieren 1. De cliënt bevindt zich in een staande positie met de voeten in schouder breedte en de voeten licht ge-exoroteerd, de schouders in lichte retractie stand en de knieën licht gebogen. Stelt u zich voor dat u een muntje tussen u billen heeft en dat, wanneer u niet genoeg aanspant deze munt valt. Probeer zoveel mogelijk kracht te zetten op het muntje. Stelt u ook voor dat er een doekje op u penis ligt en probeer dit doekje naar u buik te trekken. Vergeet niet te ademen en voel met twee vingers tussen scrotum en anus of u op dit punt de spiercontractie voelt. Dit zijn de spieren die getraind moeteen worden, probeer de spanning gelijdelijk op te schroeven. Hierna kunt u zich weer ontspannen en de munt en het doekje uit u hoofd zetten. 2. De Cliënt gaat recht op in een stoel zitten met de benen uit elkaar en de knieën in 90. De cliënt Probeert zich voor te stellen dat hij/zij op een kussen zit, gevuld met rijst en wanneer men een kussen heeft, gevuld met rijst. Is het natuurlijk realistischer en beter om deze te gebruiken. Adem rustig in en uit en terwijl men in ademt stelt u zich voor hoe u de rijst probeert op te zuigen met de bekkenbodem. Voel hoe de bekkenbodem aanspant en onthoud het gevoel goed want deze manier van aanspannen, gaat u trainen bij de hierop volgende oefeningen. Voorbereiding op de training Probeer niet te forceren en probeer uit te rusten voordat u aan een training sessie begint, probeer u mentaal voor te bereiden op een sessie. De oefeningen horen rustig opgebouwd te worden en ook de intentie waarmee u de oefeningen doet. Ook de moeilijkheidsgraad van de oefeningen hoort opgebouwd te worden. Neem na een oefensessie op zijn minst een aantal minuten de tijd om mentaal tot rust te komen. Uitvoering van de beweging Maak bewegingen langzaam en gecontroleerd, plotselinge en niet opgebouwde contracties hebben een hogere belasting op ligamenten, botten en andere structuren. De bewegingsuitslag Bij het uitvoeren van de oefeningen is het belangrijk dat bewegingen helemaal worden afgemaakt. Dit omdat de kracht en het uithoudingsvermogen alleen verbeterd over het gebied dat men traint. Wanneer u de oefeningen doet probeer deze dan af te wisselen met andere oefeningen. Door af en toe te variëren met oefeningen krijgt u een betere balans. Door constant de zelfde oefeningen te doen kan er een balansverstoring optreden, dit heeft te maken met tonische en fasische spieren, waarvan de tonische spieren sterk de neiging hebben te verkorten en de fasische spieren om te verslappen. 16

17 1. squating wit pelvic swing Men gaat staan met de voeten uit elkaar, ten hoogte van de schouders, de knieën licht gebogen en de rug zo recht mogelijk. Buig de knieën zover dat de bovenbenen iets boven het horizontale blijven en kantel het bekken naar achteren, houd deze positie even aan en probeer de bekkenbodemspieren zoveel mogelijk aan te spannen. Probeer de rug recht te houden. Ga weer terug in de uitgangshouding staan en ontspan, houd de knieën iets gebogen. 2. Pelvic lift Dit is een zware oefening voor bekkenbodem, bilspieren en rug extensoren. Ga op uw rug liggen met gebogen knieën en de zolen van uw voeten op de vloer. De handen liggen op de vloer naast de heupen. Kom met uw billen van de vloer zo hoog dat uw bovenbenen een rechte lijn vormen met uw buik. Span de bekkenbodem spieren en de bilspieren aan, houd deze positie een aantal seconden vast. Ga nu terug met de billen naar de vloer. Herhaal deze beweging. Voeten en schouders mogen niet bewegen tijdens deze oefening. 3. Leg lift while lying on the site. Ga op u zij liggen met de onderste arm onder uw hoofd. Strek uw onderste been en leg uw bovenste been in 90 voor uw onderste been. Steun met uw bovenste arm op de grond. Op deze manier is het lichaam in een stabiele houding. Til nu het onderste been gestrekt op. Zorg dat u dit doet met de adductoren van het onderste been en laat het bovenlichaam op de vloer rusten. Zorg ook dat uw hoofd op uw arm blijft rusten, ga niet met de hand uw hoofd optillen, dit om nekklachten te voorkomen. Als u het been zover mogelijk heeft opgetild, spant u nog even extra de adductoren aan. Hierna brengt u het been langzaam terug naar de vloer 17

18 Verschillen in de behandelingen van Dorey en Sommer - Dorey geeft de behandeling en het huiswerk met een spiegel op deze manier krijgen Cliënten visueel feedback en kunnen de cliënten zelf controleren of ze de oefening goed uitvoeren. - Sommer echter laat de cliënt voelen met hun vingers of zei de oefening goed uitvoeren. Hij beschrijft dat zei met 2 vingers moeten voelen tussen anus en scrotum. - Dorey geeft oefeningen die lokaal gericht zijn, alleen voor de bekkenbodemspieren. - Sommer geeft ook oefeningen waarin meerdere spieren getraind worden. Niet alleen de bekkenbodem spieren. Op deze manier wordt een keten aan spieren aangesproken tijdens de oefeningen. Spieren die hij onder andere ook traint zijn de qaudriceps en adductoren. - Dorey geeft ook functioneel oefeningen zoals oefeningen tijdens het plassen, lopen en tijdens seksuele activiteit. - Sommer doet dit niet. - Dorey omschrijft dat een contractie niet langer dan 10 seconden mag duren. Ook attendeert zei de lezer er op dat het belangrijk is om samen met de cliënt een afspraak te maken over het aantal herhalingen. - Sommer beschrijft steeds de beweging en wanneer deze goed uitgevoerd word, vraagt hij om de intensiteit van de contractie op te voeren. Hierna kan de cliënt weer terug keren in de uitgangshouding. - Om de resultaten te vergelijken van deze behandelingen tijdens het onderzoek, is het van belang dat de resultaten zijn gemeten met hetzelfde meet instrument, dit is helaas niet zo. Sommer heeft het meet instrument KEED gebruikt en Dorey heeft voor de evaluatie IIEF gebruikt. - Sommer besteed aandacht aan mentale voorbereiding. Hij geeft aan dat een cliënt even de tijd moet nemen om zich mentaal voor te bereiden op een oefensessie. - Sommer heeft ook een theorie beschreven over de toevoer van bloed. Hij beschrijft dat deze gestimuleerd kan worden door het trainen van de bovenbenen. Dit omdat de bloedtoevoer van de penis en die van de benen uit de zelfde aders komen. - Sommer besteed aandacht aan het gewaar worden van de cliënt, door visualisatie toe te passen als hulpmiddel. Voorbeelden hiervan zijn het inbeelden van een muntje tussen de billen of het doen als of men op een kussen met rijst zit. - Sommer beschrijft dat het belangrijk om de spanning gecontroleerd uit te voeren. 18

19 Overeenkomsten van de methodes - Beide methodes zijn gericht op het behandelen van erectie problemen doormiddel van training van de bekkenbodemspieren. - Beide onderzoeken naar het resultaat van bekkenbodem oefeningen om erectiele dysfunctie te verhelpen, hebben evidentie level 2. - Beide onderzoeken tonen aan dat de behandelmethodes effectief zijn. Theorie van Frank Sommer Verhoging van de bloedtoevoer van de penis Zoals u in het plaatje hieronder ziet, ontstaan de vaten die de penis voorzien van bloed uit grotere vaten die onder andere de bovenbenen voorzien van bloed. Door de bovenbenen te trainen, kun je de bloedtoevoer hiervan verbeteren. Sommer beschrijft dat in theorie de bloedtoevoer van de penis hierdoor ook verbeterd wordt. Bron: VIGOROBIC- Increased Potency through Specific Fitness Training 19

20 Resultaten Namen Methode Resultaten Grace Dorey RCT. 28 mannen in de interventie groep kregen bekkenbodem oefeningen, biofeedback en leefstijladvies. De 27 mannen in de controlegroep kregen alleen leefstijladvies. Na 3 maanden was er een significant verschil van de erectiele functie gemeten bij de interventiegroep ten opzichte van de controlegroep. Na 3 maanden zijn de controlegroep (die geen resultaat hadden) en de interventiegroep bij elkaar gezet. Na 6 maanden waren 22(40%) deelnemers volledig hersteld, 19 (34.5%) deelnemers verbeterd in erectiele funktie en 14 (25.5%) deelnemers hebben vooruitgang Frank Sommer 40 deelnemers kregen bekkenbodem oefeningen, 36 deelnemers kregen PDE5-inhibitor en 28 deelnemers kregen een placebo. geboekt. Van de groep die bekkenbodemoefeningen kregen gaf 80% aan een beter erectie te krijgen. In de groep die de PDE5- inhibitor nam gaf 74% aan een betere erectie te krijgen, in de placebo groep gaf 18% dit aan. 20

21 Conclusie Wij zijn tevreden met het resultaat van ons product. Tijdens de totstandkoming van ons product zijn wij tegen een aantal vragen aangelopen die wij niet krachtig beantwoord kregen uit de literatuur. Hoe groot bijvoorbeeld de rol is van de spieren bij de erectie, is een essentiële vraag die niet in alle literatuur duidelijk werd omschreven voor de totstandkoming van de erectie. Wel is het duidelijk geworden dat bepaalde musculatuur bijdraagt aan het behouden van een erectie. Ook het bevorderen van de bloedtoevoer naar de penis door training van de bovenbenen, hebben wij in de literatuur nergens teruggevonden. Er zijn een aantal studies verricht met conservatieve behandelingen voor erectiele disfunctie, te weinig hebben zich nog gericht op het effect van bekkenbodemtraining. De onderzoeken die wel opgezet zijn komen vaak niet hoger dan level 2 evidentie. Onderzoeken die niet hoger scoren dan level 2 evidentie schieten vooral te kort in de opzet van groepen en gebruikte methoden. We hebben twee goede onderzoeken (Dorey en Sommer) gevonden met evidentie level 2. Deze beide onderzoeken sorteerden met hun methoden veel succes. De resultaten van beide bekkenbodemtrainingen zijn onderling helaas moeilijk te vergelijken, omdat niet dezelfde meetinstrumenten zijn gebruikt. Kritische noten bij deze 2 onderzoeken zijn dat er nog geen onderzoek is gedaan naar de meest efficiënte manier van trainen (in herhalingen en series), dat er een aantal uitvallers zijn geweest gedurende het onderzoek, de keuze om met de controlegroep de eventuele latere resultaten van de voorlichting niet af te wachten. Onze aanbeveling voor de beroepsgroep is om patiënten met erectiele disfunctie eerst te behandelen met bekkenbodemtherapie, voordat over wordt gegaan op ingrijpende behandelingen of operaties. Om bekkenbodemtherapie definitef op de kaart te zetten als behandeling voor erectiele disfunctie is meer onderzoek nodig, waarin bovenstaande kritische punten verwerkt worden. 21

22 Literatuur overzicht - Albaugh J, Lewis JH (1999) Insights into the management of erectile dysfunction: Part 1 urologic nursing 19(4): Aytac IA, McKinlay JB, Krane RJ (1999) The likely worldwide increase in erectile dysfunction between 1995 and 2025 and some policy consequences. Britisch journal of urology international 84: Ballard D, James PT (1997)Treatment of Erectile Dysfunction: Can Pelvic Muscle Exercises Improve Sexual Function? Journal of Wound, Ostomy & Continence Nursing. September (5): Becon CG, mittleman MA, Kawachi I, Giovannucci E, Glasser DB, Rimm EB (2003) Sexual function in men older than 50 years of age: results from the health professionals follow-up study. Annals of internal medicine, 5 august 2003: 129 (2): Becon CG, mittleman MA, Kawachi I, Giovannucci E, Glasser DB, Rimm EB (2006) A prospective study of risk factors for erectile dysfunction. The Journal of urology 2006, vol. 176, n o 1, pp Boer de BJ (2002) Diagnostiek van erectiele disfunctie, Bijblijven (18) p Carriere B, Feldt CM, Kari B (2006) The pelvic floor, Thieme - Derby CA, Mohr BA, Goldstein I, Feldman HA, Johannes CB, McKinlay. (2000) Modifiable risk factors an erectile dysfunction: can lifestyle changes modify risk? Urology, 2000 augustus 1;56 p Dorey G, Speakman M, Fenely R, Swinkels A, Dunn C, Ewings P (2004) randomised controlled trial of pelvic floor muscle excercises and manometric biofeedback for erectile dysfunction. Br J Gen Pract November 1; 54(508): Dorey G, (2001) use it or lose it. Mobilis Healthcare Group, Oldham - Feldman HA, Johannes CB, Derby CA, Kleinman KP, Mohr BA, Araujo AB, McKinlay JB (2000) Erectile dysfunction and coronary risk factors: prospective results from the Massachusetts male aging study. Preventive medicine, 2000 Apr;30(4): Gijs L, Gianotten W, Vanwesenbeeck I, Weijenborg P (2004) seksuologie, Bohn Stafleu van Loghum, Houten - Heruti R, Shochat T, Tekes-manova D, ashkenazi I, Justo D (2004) Prevalence of erectile dysfunction amoung young adults: results of a large survey. Journal of Sexual medicine 1: Leusink P, De Boer LJ, Vliet Vlieland CW, Rambharose VR, Sprengers AM, Mogendorff SW, Van Rijn-Van Kortenhof NMM (2008) NHG-standaard erectiele disfunctie. Huisarts Wet 2008:51(8): Lewis JH, Goldstein IMD, Rosen RC, Johnson RW (2004) Erectile dysfunction in primary care, The Nurse Practitioner 2004; 29; nr. 12: Putz R, Pabst R (2006) Atlas van de menselijke anatomie, Bohn Stafleu van Loghum - Sommer F (2002) A conservative treatment option for venous leakage in impotent men 22

23 Bijlage 1 CAT-analyse Beoordeling van artikel Dorey G., Speakman M., Feneley R., et al (2004). Randomised controlled trail of pelvic flooe muscle exercises and manometric biofeedback for erectile dysfunction. Britisch journal of general practise, november In/exclusiecriteria Wat zijn de in/exclusiecriteria voor deelname aan het onderzoek? Zijn deze adequaat gekozen? Is het selectieproces van patiënten helder beschreven? Wat zijn de consequenties voor de interpretatie van de resultaten van de studie? Het onderzoek betrof een groep met daarin 55 deelnemers. De inclusiecriteria opgesteld voor dit onderzoek was de aanwezigheid van erectiele dysfunctie. Gaanderwijs het onderzoek zijn er een aantal afvallers geweest die bij het opstellen van betere exclusiecriteria eerder van het onderzoek hadden kunnen worden uitgesloten. Gevolg hiervan is dat de relatief kleine groep onnodig nog kleiner werd Interventie Zijn de interventies die met elkaar worden vergeleken zodanig omschreven dat deze elders gereproduceerd kunnen worden? De omschrijving die gedaan is van de interventie is goed te noemen. Duidelijk staat beschreven welke oefeningen de deelnemers moesten doen en waarover de patiënten voorgelicht diende te worden Randomisatie Was er sprake van randomisatie en is deze op de juiste geblindeerde wijze uitgevoerd? Zo niet, wat is je verwachting over de invloed op de geldigheid van de resultaten. De randomisatie van het onderzoek gebeurde aan de hand van enveloppen, met daarin even en oneven nummers. Mannen die een even nummer hadden ontvangen kwamen in de interventiegroep. De keuze voor deze opzet heeft gezorgd voor een goede randomisatie Blindering Waren (1) de patiënt, (2) de behandelaar en/of (3) de effectbeoordelaar geblindeerd voor de toewijzing van de behandeling? Zo niet, hoe zou dit de resultaten van het onderzoek hierdoor beïnvloed kunnen zijn? Er is van buitenaf een effectenbeoordelaar aangetrokken die geblindeerd is van het onderzoek. Eventuele manipulatie van het onderzoek zou van de patienten kunnen komen, die moelijk voor het onderzoek geblindeerd konden worden, immers de interventie groep kreeg als enige oefeningen mee Confounding Zijn de groepen vergelijkbaar aan het begin van het onderzoek t.a.v. hun (gemiddelde) prognose? Licht dit toe. Omdat de groepen vrij klein zijn, heb je in het onderzoek te maken met kleine verschillen. Het opstellen van betere inclusiecriteria had dit kunnen vorkomen. Zo is er melding gedaan over de Body Mass Index, hierin zit een verschil van 3 punten tussen beide groepen. Wetende dat overgewicht een risicofactor is voor erectiele dysfunctie, had hier rekening mee gehouden 23

24 moeten worden. Ook zit er een verschil van 30 maanden in het bestaan van erectiele dysfunctie bij de deelnemers. Het is ons niet bekend of dit een prognostische factor is voor herstel, maar hier had wel rekening mee gehouden kunnen worden Therapietrouw en contaminatie Hoe groot was de compliantie (=therapietrouw) ten aan zien van de toegewezen behandeling? Wat wordt hierover in het artikel gerapporteerd? In hoeverre was er sprake van contaminatie (=besmetting) en hoe verwacht je dat dit de resultaten beïnvloed heeft? De goede resultaten voor de interventiegroep in oogschouw nemende, kan verondersteld worden dat de compliantie ten aanzien van de toegewezen behandeling goed was. Zeker aangezien de controlegroep na het krijgen van de interventie dezelfde positieve resultaten behaalden Co-interventies Is er sprake geweest van co-interventies, zo ja welke? In hoeverre verschilden deze tussen de groepen? Hoe zouden de co-interventies de resultaten beïnvloed kunnen hebben? De controlegroep kreeg na 3 maanden dezelfde interventie als de interventiegroep. Deze keuze geeft 2 kanten aan het onderzoek: de resultaten waren na deze interventie even positief als die van de interventiegroep, wat een bevestiging is voor de werking van de interventie. Echter was er hierna niet meer de mogelijkheid om de resultaten van de interventiegroep met die van controlegroep (voorlichting) te vergelijken, welke mogelijk op langere termijn ook positieve resultaten had kunnen opleveren Uitkomstmeting Zijn relevante, valide en reproduceerbare uitkomstmaten gebruikt? Zo niet, wat is de verwachte invloed op de conclusies van het onderzoek? Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van een aantal meetinstrumenten welke afwisselend valide waren, maar welke zeker relevant en reproduceerbaar zijn in andere onderzoeken. De minder valide meetinstrumenten gaven echter wel uitkomsten die overeen kwamen met de meer valide meetinstrumenten. In het onderzoek is ook gebruikt van biometrische uitkomstmetingen welke de kracht van het onderzoek zeker goed hebben gedaan, de resultaten van dit biometrische onderzoek kwamen ook overeen met de ingevulde vragenlijsten die tijdens het onderzoek gebruikt zijn Loss-to-follow up Hoe groot is de loss-to-follow up? Is deze verschillend tussen de groepen? Wat is de waarschijnlijke invloed van de loss to follow up op de resultaten van het onderzoek? (best case/worst case analyse) Het aantal deelnemers die de volledige duur van het onderzoek niet haalde was met 40% vrij groot. In de resultaten zijn echter wel de resultaten van deze afgevallen groep meegenomen. In deze groep zat deelnemers met volledig herstel, verbetering en geen verbetering. Er is dus niet echt sprake van een worst case of best case scenario. De resultaten waren dusdanig goed dat de afvallers van het onderzoek de resultaten niet negatief beïnvloed hadden. Deze groep afvallers hadden echter al af kunnen vallen bij het goed opstellen van inclusiecriteria, deze zouden een nog beter beeld kunnen geven van de positieve resultaten, Evidence table De evidence table maakt in één oog opslag duidelijk wat de belangrijkste resultaten zijn van het onderzoek. Laat hierbij duidelijk die resultaten zien die het meest van belang zijn voor jouw patiënt. 24

25 Er is in het onderzoek goed gebruik gemaakt van tabellen en grafieken die de resultaten van het onderzoek in één oog opslag laten zien. Bruikbaarheid artikel - is de validiteit van het onderzoek zodanig dat een betrouwbare uitspraak mogelijk is ten aanzien van de effectiviteit van de bestudeerde interventie(s)? Het onderzoek heeft voldaan aan de randomisatie en heeft gebruik gemaakt van goede meetinstrumenten. Hoewel het onderzoek vrij klein was, kan toch gesproken worden van resultaten die dusdanig zijn dat er een positief resultaat aan gehangen kan worden. - in hoeverre lijkt mijn patiënt op de patiënten in het onderzoek (klinische karakteristieken, manier van diagnosticeren)? Onze groep patiënten komt overeen met die van het onderzoek, mannen met erectiele dysfunctie. - Bestaan er praktische beperkingen om de bestudeerde interventie toe te passen, bijv. ten aanzien van de beschikbaarheid van een medicament of medische expertise of financiële beperkingen? Er bestaat wel enige beperking in het uitvoeren van de interventie. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van myofeedback aan de hand van een anale sonde, deze heeft niet elke praktijk ter beschikking. Ook heeft het uitvoeren van de interventie een vakgerichte expertise die niet elke fysiotherapeut op dit gebied heeft. Bottomline De resultaten uit het onderzoek zijn dusdanig positief dat het gebruik ervan geoorloofd lijkt. Het onderzoek zou echter een stuk sterker zijn als een grotere groep deelnemers was gekozen met betere inclusiecriteria. 25

26 Bijlage 2 De Leidse impotentiescreeningtest (LIST) 1. Is de erectiestoornis snel of meer geleidelijk ontstaan? 0 in de loop van weken (1) 0 in de loop van maanden (0) 2. Hoe vaak heeft u gedurende het laatste half jaar ochtenderecties gehad? 0 nooit (0) 0 eenmaal per maand of minder (1) 0 meer dan eens per maand (2) 3. Hoe stijf is de penis gedurende het laatste half jaar op zijn hoogst geweest bij het wakker worden s nachts of s morgens? 0 50% of minder (0) 0 meer dan 50% (1) 4. Denkt u dat uw erectiestoornis iets te maken kan hebben met psychische problemen of zorgen? 0 nee (0) 0 ja (1) 5. Had u gedurende het laatste half jaar minder zin in seks dan in de periode voor het ontstaan van de erectiestoornis? 0 nee (0) 0 ja (1) 6.Vindt u dat uw penis kleiner is geworden sinds het ontstaan van de erectiestoornis? 0 nee (1) 0 ja (0) 7. Heeft de erectiestoornis wel eens geleid tot spanningen tussen u en uw partner? (Doorgaan naar vraag 9 als u geen vaste partner heeft) 0 nee (0) 0 ja (1) 8. Heeft u sinds de erectiestoornis wel eens gedacht over uit elkaar gaan of scheiden? 0 nee (0) 0 ja (1) 9. Bent u bij de laatste pogingen tot geslachtsgemeenschap wel eens te vroeg klaargekomen? (Alleen invullen als u gedurende het laatste half jaar geslachtsgemeenschap had of probeerde te hebben) 0 nee (0) 0 ja (1) 10. Hoe vaak had u voor het ontstaan van de erectiestoornis over het algemeen geslachtsgemeenschap? (Alleen invullen als u vóór het ontstaan van de erectiestoornis geslachtsgemeenschap had) 0 eenmaal per maand of minder (1) 0 meer dan eenmaal per maand (0) 11. Hoe stijf is de penis op zijn hoogst geweest bij de laatste keren dat u masturbeerde? (Alleen invullen als u gedurende het laatste halfjaar zelfbevrediging heeft gedaan of probeerde te doen) 0 50% of minder (0) 0 meer dan 50% (1) 26

27 Bijlage 3 International Index of Erectile Function Questionnaire (IIEF) 1. Over the past 4 weeks, how often were you able to get an erection during sexual activity? 0 No sexual activity 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 2. Over the past 4 weeks, when you had erections with sexual stimulation, how often were your erections hard enough for penetration? 0 No sexual stimulation 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never Questions 3, 4 and 5 will ask about erections you may have had during sexual intercourse. 3. Over the past 4 weeks, when you attempted sexual intercourse, how often were you able to penetrate (enter) your partner? 0 Did not attempt intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 4. Over the past 4 weeks, during sexual intercourse, how often were you able to maintain your erection after you had penetrated (entered) your partner? 0 Did not attempt intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 27

28 5. Over the past 4 weeks, during sexual intercourse, how difficult was it to maintain your erection to completion of intercourse? 0 Did not attempt intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 6. Over the past 4 weeks, how many times have you attempted sexual intercourse? 0 No attempts attempts attempts attempts attempts 0 11 or more attempts 7. Over the past 4 weeks, when you attempted sexual intercourse how often was it satisfactory for you? 0 Did not attempt intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 8. Over the past 4 weeks, how much have you enjoyed sexual intercourse? 0 No intercourse 0 Very highly enjoyable 0 Highly enjoyable 0 Fairly enjoyable 0 Not very enjoyable 0 Not enjoyable 9. Over the past 4 weeks, when you had sexual stimulation or intercourse how often did you ejaculate? 0 Did not attempt intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 28

29 10. Over the past 4 weeks, when you had sexual stimulation or intercourse how often did you have the feeling of orgasm or climax (with or without ejaculation)? 0 No sexual stimulation or intercourse 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never Questions 11 and 12 ask about sexual desire. Let's define sexual desire as a feeling that may include wanting to have a sexual experience (for example, masturbation or intercourse), thinking about having sex or feeling frustrated due to a lack of sex. 11. Over the past 4 weeks, how often have you felt sexual desire? 0 Almost always or always 0 Most times (much more than half the time) 0 Sometimes (about half the time) 0 A few times (much less than half the time) 0 Almost never or never 12. Over the past 4 weeks, how would you rate your level of sexual desire? 0 Very high 0 High 0 Moderate 0 Low 0 Very low or none at all 13. Over the past 4 weeks, how satisfied have you been with you overall sex life? 0 Very satisfied 0 Moderately satisfied 0 About equally satisfied and dissatisfied 0 Moderately dissatisfied 0 Very dissatisfied 14. Over the past 4 weeks, how satisfied have you been with your sexual relationship with your partner? 0 Very satisfied 0 Moderately satisfied 0 About equally satisfied and dissatisfied 0 Moderately dissatisfied 0 Very dissatisfied 29

PATIËNTEN INFORMATIE. Kiné na een hysterectomie

PATIËNTEN INFORMATIE. Kiné na een hysterectomie PATIËNTEN INFORMATIE Kiné na een hysterectomie 2 Mevrouw De revalidatie na de operatie is een belangrijk onderdeel van je genezing. Met deze folder willen we je alvast wat goede raad meegeven: Oefen je

Nadere informatie

Adviezen na een keizersnee

Adviezen na een keizersnee Adviezen na een keizersnee U heeft onlangs een keizersnee gehad. Dit betekent dat u een buikwond heeft die moet herstellen. Het is verstandig om na de keizersnee rustig aan te doen en naar uw lichaam te

Nadere informatie

GYNAECOLOGIE. In overleg met de gynaecologen hebben wij een oefenschema opgesteld om u zo snel mogelijk na de operatie te activeren.

GYNAECOLOGIE. In overleg met de gynaecologen hebben wij een oefenschema opgesteld om u zo snel mogelijk na de operatie te activeren. GYNAECOLOGIE Oefenschema na gynaecologische operatie Het doel van de oefeningen In overleg met de gynaecologen hebben wij een oefenschema opgesteld om u zo snel mogelijk na de operatie te activeren. Bij

Nadere informatie

Overloopincontinentie Overloopincontinentie. Ongewild druppelsgewijs urineverlies dat veroorzaakt wordt door een overvolle blaas.

Overloopincontinentie Overloopincontinentie. Ongewild druppelsgewijs urineverlies dat veroorzaakt wordt door een overvolle blaas. Urologie Algemeen: In grote lijnen onderscheiden we drie soorten incontinentie: Stressincontinentie Bij stressincontinentie of inspanningsincontinentie treedt er ongewenst urineverlies op bij bepaalde

Nadere informatie

H.303557.0215. Adviezen voor en na een verzakkingoperatie

H.303557.0215. Adviezen voor en na een verzakkingoperatie H.303557.0215 Adviezen voor en na een verzakkingoperatie 2 Inleiding U behandelend arts heeft u geadviseerd een verzakkingsoperatie te ondergaan om uw klachten te verhelpen. Tijdens de voorlichting heeft

Nadere informatie

Oefeningen. Fysiotherapie. na de bevalling

Oefeningen. Fysiotherapie. na de bevalling Fysiotherapie Oefeningen na de bevalling Inleiding Om het herstel na de bevalling te bevorderen is het goed om oefeningen te doen. Voordat u hier aan begint willen we u op het volgende wijzen: Doe de oefeningen

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Kiné. op de kraamafdeling

PATIËNTEN INFORMATIE. Kiné. op de kraamafdeling PATIËNTEN INFORMATIE Kiné op de kraamafdeling 2 Beste mama Tijdens je verblijf op de kraamafdeling word je overstelpt met ervaringen, emoties en heel veel informatie. Daarom stelden de kinesisten van het

Nadere informatie

Adviezen na een keizersnee

Adviezen na een keizersnee Adviezen na een keizersnee Informatie voor patiënten F0030-3415 juli 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070

Nadere informatie

Wat zijn erectiestoornissen Hoe komt een erectie tot stand Oorzaken erectiestoornissen

Wat zijn erectiestoornissen Hoe komt een erectie tot stand Oorzaken erectiestoornissen Erectiestoornissen Wat zijn erectiestoornissen Een erectiestoornis of erectiele dysfunctie is een voortdurend of terugkerend onvermogen een erectie te krijgen of vol te houden tot de voltooiing van de

Nadere informatie

bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling

bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling patiënteninformatie bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling Uw specialist heeft u verwezen voor bekkenfysiotherapie. In deze folder geven wij u uitleg over: de bekkenbodem de functie van de

Nadere informatie

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen Gynaecologie Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat zijn de bekkenbodemoefeningen of wat is bekkenbodemtherapie?... 3 Hoe verloopt bekkenbodemtherapie?... 3 Algemene

Nadere informatie

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_ Medewerkerinformatie Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? 1234567890-terTER_ Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? Bij bekkenfysiotherapie leert u om de spieren van de bekkenbodem

Nadere informatie

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen 00 Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen aanvullende informatie bij de folder 'Bekkenbodemproblemen bij vrouwen' Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is mede samengesteld door de Nederlandse

Nadere informatie

Fysiotherapie na een prostaat operatie

Fysiotherapie na een prostaat operatie Fysiotherapie Fysiotherapie na een prostaat operatie Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Na een prostaatoperatie is het mogelijk dat de spieren van

Nadere informatie

Seksualiteit en diabetes mellitus. Polikliniek diabeteszorg

Seksualiteit en diabetes mellitus. Polikliniek diabeteszorg Seksualiteit en diabetes mellitus Polikliniek diabeteszorg mca.nl seksualiteit en diabetes mellitus Problemen met de seksualiteit is een onderwerp waar niet zo gemakkelijk over wordt gesproken. De beladenheid

Nadere informatie

Oefenprogramma na een bevalling

Oefenprogramma na een bevalling Fysiotherapie Gynaecologie / Verloskunde Kraamafdeling Verpleegafdeling B2 Oefenprogramma na een bevalling i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Om na uw bevalling weer zo snel mogelijk

Nadere informatie

Patiënteninformatie. De bekkenbodem

Patiënteninformatie. De bekkenbodem Patiënteninformatie De bekkenbodem De bekkenbodem Informatie over de functie en training van de bekkenbodemspieren. U heeft een afspraak in Tergooi voor een bekkenbodemtraining. Onze artsen en medewerkers

Nadere informatie

Oefeningen voor de bekkenbodem

Oefeningen voor de bekkenbodem FYSIOTHERAPIE Oefeningen voor de bekkenbodem ADVIES Oefeningen voor de bekkenbodem De bekkenbodem is een groep spieren die als een hangmatje onder in het bekken ligt, tussen het schaambeen, het heiligbeen

Nadere informatie

TIPS EN OEFENINGEN OM UW RUG STERK EN FIT TE MAKEN

TIPS EN OEFENINGEN OM UW RUG STERK EN FIT TE MAKEN TIPS EN OEFENINGEN OM UW RUG STERK EN FIT TE MAKEN Maximale ontspanning voor uw rug De rug is zo maximaal ontspannen. De armen liggen langs het lichaam. De knieën zijn 90 graden gebogen en liggen op een

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Na een prostaatoperatie is het mogelijk dat uw bekkenbodemspieren en de sluitspier nog onvoldoende in staat zijn om de plasbuis goed af te sluiten. Dit geeft

Nadere informatie

Oefeningen voor de bekkenbodemspieren bij urineverlies en verzakking

Oefeningen voor de bekkenbodemspieren bij urineverlies en verzakking Afdeling: Onderwerp: Fysiotherapie Oefeningen voor de bekkenbodemspieren bij urineverlies en verzakking 1 Oefeningen voor de bekkenbodemspieren bij urineverlies en verzakking Algemene opmerking De bekkenbodem

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Na een prostaatoperatie is het mogelijk dat uw bekkenbodemspieren en de sluitspier nog onvoldoende in staat zijn om de blaas goed af te sluiten. Dit geeft

Nadere informatie

De EDUCATOR is ontwikkel op basis van het veelgeprezen concept van de Periform probe die wereldwijd gebruikt wordt door continentiedeskundigen.

De EDUCATOR is ontwikkel op basis van het veelgeprezen concept van de Periform probe die wereldwijd gebruikt wordt door continentiedeskundigen. EDUCATOR Leert in seconden de bekkenbodem op de juiste wijze aanspannen. De spieren van de bekkenbodem behoren tot de belangrijkste spieren in uw lichaam. Een voldoende sterke bekkenbodem, waarover u een

Nadere informatie

Bekkenbodemcentrum. Bekkenfysiotherapie

Bekkenbodemcentrum. Bekkenfysiotherapie Bekkenbodemcentrum Bekkenfysiotherapie 2009 NVOG Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze folder berusten bij de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) in Utrecht. Leden

Nadere informatie

Wat is een diastase? Sterkher Fundamentals

Wat is een diastase? Sterkher Fundamentals Wat is een diastase? Sterkher Fundamentals Wat is een diastase? Een diastase is het uitrekken of dunner worden van de linea alba. De linea alba is het bindweefsel dat de twee helften van je voorste buikspieren

Nadere informatie

Stabiliteitstraining van de lage rug

Stabiliteitstraining van de lage rug Stabiliteitstraining van de lage rug De sleutel tot succes bij stabiliseren is het doelgericht trainen van de juiste spieren. Buik- en rugspieroefeningen worden veelvuldig toegepast in de behandeling bij

Nadere informatie

Oefenen na een keizersnede

Oefenen na een keizersnede Oefenen na een keizersnede Inleiding U bent in het Albert Schweitzer Ziekenhuis op genomen omdat u een keizersnede heeft ondergaan. Hierdoor moet u nog een paar dagen in het ziekenhuis blijven. Een keizersnede

Nadere informatie

Oefenprogramma na een keizersnede

Oefenprogramma na een keizersnede Fysiotherapie Gynaecologie / Verloskunde Kraamafdeling Verpleegafdeling B2 Oefenprogramma na een keizersnede i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Om na uw keizersnede weer zo snel mogelijk

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie. Gynaecologie

Bekkenfysiotherapie. Gynaecologie Bekkenfysiotherapie Gynaecologie BEKKENFYSIOTHERAPIE 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut?

Nadere informatie

Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling

Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling Inleiding Zwangerschap en bevalling zijn beide een natuurlijke gebeurtenis. Door de zwangerschap en bevalling verandert echter uw houding en verzwakken

Nadere informatie

1. De Fiets De zijkant van de buikspieren worden nog wel eens vergeten bij workouts. Met deze oefening richt je je juist op deze groep spieren.

1. De Fiets De zijkant van de buikspieren worden nog wel eens vergeten bij workouts. Met deze oefening richt je je juist op deze groep spieren. 1. De Fiets De zijkant van de buikspieren worden nog wel eens vergeten bij workouts. Met deze oefening richt je je juist op deze groep spieren. Ga op je rug op de vloer liggen met je handen achter je hoofd.

Nadere informatie

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen Gynaecologie Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat zijn de bekkenbodemoefeningen of wat is bekkenbodemtherapie?... 3 Hoe verloopt bekkenbodemtherapie?... 3 Algemene

Nadere informatie

Trainingsprogramma Spierkrachtversterking

Trainingsprogramma Spierkrachtversterking Trainingsprogramma Spierkrachtversterking Ook zonder blessures kun je bepaalde spieren of spiergroepen te versterken. Als spierversterkende oefeningen deel uitmaken van een trainingsprogramma met als einddoel

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij verwijdering van de prostaat

Bekkenfysiotherapie bij verwijdering van de prostaat FYSIOTHERAPIE Bekkenfysiotherapie bij verwijdering van de prostaat via een kijkoperatie ADVIES Bekkenfysiotherapie bij verwijdering van de prostaat U krijgt binnenkort een kijkoperatie aan uw prostaat

Nadere informatie

Oefeningen bekkenbodemspieren bij faecale incontinentie

Oefeningen bekkenbodemspieren bij faecale incontinentie Oefeningen bekkenbodemspieren bij faecale incontinentie Fysiotherapie Beter voor elkaar 2 Oefeningen voor de bekkenbodemspieren bij faecale incontinentie Algemene opmerking De anus spant u aan, door te

Nadere informatie

Weer plassen na een blaasvervangende operatie Hautmann-blaas

Weer plassen na een blaasvervangende operatie Hautmann-blaas U heeft onlangs een operatie gehad waarbij uw eigen blaas is vervangen door een nieuwe blaas gemaakt van dunne darm. Binnenkort kan de katheter eruit en gaat u proberen zelf weer te plassen. Dit gaat anders

Nadere informatie

Buikspieroefeningen (basis)

Buikspieroefeningen (basis) Buikspieroefeningen (basis) Crunch Stap 1: Ga plat op de grond liggen met de knieën gebogen. Vouw je handen achter het hoofd, achter de oren (sla de handen dus NIET achter je hoofd in elkaar). Stap 2:

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Diabetes en seksualiteit

Informatie voor patiënten. Diabetes en seksualiteit Informatie voor patiënten Diabetes en seksualiteit z Seksualiteit en diabetes mellitus 1 Over problemen met seksualiteit wordt niet zo gemakkelijk gesproken. Doordat het een beladen onderwerp is, kunnen

Nadere informatie

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Bekkenbodemfysiotherapie Deze brochure wordt u aangeboden door de afdeling Gynaecologie/Verloskunde. Wij vinden het belangrijk dat patiënten goede voorlichting krijgen.

Nadere informatie

Krachtoefeningen bij hartrevalidatie

Krachtoefeningen bij hartrevalidatie Paramedische ziekenhuiszorg - fysiotherapie Krachtoefeningen bij hartrevalidatie U krijgt deze folder omdat we u willen helpen bij het lichamelijke herstel van de gevolgen van uw hartaandoening. Daarnaast

Nadere informatie

Houd een oogje op de bodem!

Houd een oogje op de bodem! Houd een oogje op de bodem! Preventie van bekkenbodemgerelateerde klachten na de bevalling Informatie en oefenadviezen VSV: Verloskundige kringen van de Kempen-Eindhoven-Geldrop Máxima Medisch Centrum,

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie

Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Bekkenfysiotherapie rondom een prostaatoperatie Na een prostaatoperatie is het mogelijk dat uw bekkenbodemspieren en de sluitspier nog onvoldoende in staat zijn om de blaas goed af te sluiten. Dit geeft

Nadere informatie

Bekkenbodemoefeningen na een bevalling

Bekkenbodemoefeningen na een bevalling Bekkenbodemoefeningen na een bevalling Inleiding Tijdens de zwangerschap en de bevalling hebben de bekkenbodemspieren veel te verduren. Het is belangrijk na de bevalling deze spieren weer in goede conditie

Nadere informatie

Plaats van bekkenfysiotherapie bij radicale prostatectomie. Jona Beckers Bekkenfysiotherapeut MUMC+ 2 november 2017

Plaats van bekkenfysiotherapie bij radicale prostatectomie. Jona Beckers Bekkenfysiotherapeut MUMC+ 2 november 2017 Plaats van bekkenfysiotherapie bij radicale prostatectomie Jona Beckers Bekkenfysiotherapeut MUMC+ 2 november 2017 Inhoud Inleiding Klachten Literatuur m.b.t. pre- en postoperatieve bekkenfysiotherapie

Nadere informatie

1- Stretchen Flexie - Sets:3 / Vasthouden:10sec / Rust:10sec. 2- Passieve ROM Extensie - Sets:3 / Vasthouden:10sec / Rust:10sec.

1- Stretchen Flexie - Sets:3 / Vasthouden:10sec / Rust:10sec. 2- Passieve ROM Extensie - Sets:3 / Vasthouden:10sec / Rust:10sec. Notities: 1- Stretchen Flexie - Sets:3 / Vasthouden:10sec / Rust:10sec Ga op handen en knieën liggen (vierpuntspositie) met je knieën recht onder je heupen en je handen recht onder je schouders. Je rug

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie

Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie Binnenkort wordt u geopereerd aan uw prostaat. Uw uroloog heeft u daarover al informatie gegeven. In deze folder geven wij u uitleg over de begeleiding

Nadere informatie

Oefeningen na de bevalling

Oefeningen na de bevalling Oefeningen na de bevalling Hartelijk gefeliciteerd met de geboorte van uw baby. De volgende oefeningen zijn bedoeld om meteen na de bevalling mee te beginnen. Week 1 Tijdens de eerste week na de bevalling

Nadere informatie

Bekkenbodem- en buikspieroefeningen na de zwangerschap

Bekkenbodem- en buikspieroefeningen na de zwangerschap Bekkenbodem- en buikspieroefeningen na de zwangerschap Het goed kunnen voelen van de bekkenbodem is voor veel mensen moeilijk. Na een bevalling is het voelen van je bekkenbodemspieren vaak extra moeilijk

Nadere informatie

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal z 1 Als u een hernia-operatie

Nadere informatie

Seks, het moet wel leuk blijven!

Seks, het moet wel leuk blijven! Seks, het moet wel leuk blijven! Seksualiteit Het seksuele gevoel, de seksuele gedachte en lichaamsreacties zijn privé en persoonlijk. Het is dan ook niet zo gemakkelijk om over seksuele problemen te praten.

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. (sub)totaalruptuur

Maatschap Gynaecologie. (sub)totaalruptuur Maatschap Gynaecologie (sub)totaalruptuur Algemeen Tijdens de bevalling is er een totaalruptuur of een subtotaal ruptuur ontstaan. Deze folder geeft u informatie over wat een (sub)totaalruptuur is en wat

Nadere informatie

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp:

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut? 5. Speciale

Nadere informatie

KLACHTEN Klachten die goed behandeld kunnen worden door de bekkenfysiotherapeut:

KLACHTEN Klachten die goed behandeld kunnen worden door de bekkenfysiotherapeut: 1 KLACHTEN Mannen, vrouwen, kinderen en ouderen, iedereen kan problemen krijgen wanneer de bekkenbodem niet goed functioneert. Het niet goed functioneren kan ontstaan als men op een verkeerde manier plast

Nadere informatie

Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove. Bekkenfysiotherapeut

Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove. Bekkenfysiotherapeut Naam Bekkenfysiotherapeut Titel proefschrift/thesis Samenvatting Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove Ja Pelvic Floor Function and Disfunction in a general female population Algemeen Het hoofdonderwerp van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 200 NEDERLANDSE SAMENVATTING Duizeligheid is een veel voorkomend probleem bij ouderen. Tot 30% van de thuiswonende ouderen van 65 jaar en ouder ervaart enige vorm van duizeligheid.

Nadere informatie

Oefeningen bij bekkenklachten

Oefeningen bij bekkenklachten FYSIOTHERAPIE Oefeningen bij bekkenklachten ADVIES Oefeningen bij bekkenklachten De oefeningen die in deze folder beschreven staan, hebben als doel uw bekken beter te stabiliseren, uw spierkracht te vergroten

Nadere informatie

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_ Medewerkerinformatie Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? 1234567890-terTER_ Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? Bij bekkenfysiotherapie leert u om de spieren van de bekkenbodem

Nadere informatie

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Informatie en oefenadviezen voor een fitte bekkenbodem Door zwangerschap en bevalling kun je bekkenbodem klachten krijgen

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Urologie. Impotentie. www.catharinaziekenhuis.nl

Urologie. Impotentie. www.catharinaziekenhuis.nl Urologie Impotentie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is impotentie?... 3 Hoe komt een erectie tot stand?... 3 Wat zijn de mogelijke oorzaken van potentiestoornissen?... 4 Hoe wordt een lichamelijke

Nadere informatie

4. Wat zijn uw klachten? Specifieke omschrijving patiënt;

4. Wat zijn uw klachten? Specifieke omschrijving patiënt; Anamneselijst man Nummer: 1. Geboorte datum:././. 2. Intake datum:././. 3. Indicatie: 4. Wat zijn uw klachten? Specifieke omschrijving patiënt; 5. Oorzaak: a. TUR-P/open prostatectomie b. radicale prostatectomie

Nadere informatie

Oefeningen. Fysiotherapie. na een sectio

Oefeningen. Fysiotherapie. na een sectio Fysiotherapie Oefeningen na een sectio Inleiding Na een keizersnede is ten gevolge van de operatie de ademhaling wat minder diep. Het is daarom goed om te proberen diep door te ademen. Ook als je beweegt

Nadere informatie

Inscheuring tijdens de bevalling oftewel een (sub)totaalruptuur. Wat nu?

Inscheuring tijdens de bevalling oftewel een (sub)totaalruptuur. Wat nu? Inscheuring tijdens de bevalling oftewel een (sub)totaalruptuur Wat nu? Als tijdens de bevalling scheurtjes ontstaan in de huid, het weefsel tussen de vagina en de anus (het perineum) en in de kringspier

Nadere informatie

Artrose knie. Artrose is een aandoening die voor kan komen bij één of meerdere gewrichten.

Artrose knie. Artrose is een aandoening die voor kan komen bij één of meerdere gewrichten. Artrose knie Wat is artrose? Artrose is een aandoening die voor kan komen bij één of meerdere gewrichten. Een gewricht bestaat uit twee botuiteinden, die zijn bekleed met kraakbeen. Het kraakbeen vangt

Nadere informatie

De bekkenbodem. De bekkenbodem bij sport en bewegen; wie, wat, waarom?

De bekkenbodem. De bekkenbodem bij sport en bewegen; wie, wat, waarom? De bekkenbodem bij sport en bewegen; wie, wat, waarom? Voor je lichaam kan sporten een zware klus zijn. Zeker bij sporten waarbij je sprongvormen uitvoert is de belasting op je rug, bekken en bekkenbodemspieren

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Gynaecologie. Bekkenfysiotherapie

Patiëntenvoorlichting Gynaecologie. Bekkenfysiotherapie Patiëntenvoorlichting Gynaecologie Bekkenfysiotherapie 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut?

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen na een (sub)totaalruptuur

Adviezen en oefeningen na een (sub)totaalruptuur FYSIOTHERAPIE Adviezen en oefeningen na een (sub)totaalruptuur ADVIES Adviezen en oefeningen na een (sub)totaalruptuur U bent bevallen in het ziekenhuis of thuis en u hebt daarbij een totaalruptuur of

Nadere informatie

Platte Buik In 10 Minuten -Bonus

Platte Buik In 10 Minuten -Bonus Platte Buik In 10 Minuten -Bonus Met dank aan 50 jaar onderzoek en bijna 90 onderzoeken, hebben wetenschappers de beste oefeningen voor een platte buik ontdekt. Het geheim is om je buikspieren echt uit

Nadere informatie

TRAININGSPLAN STABILITEIT

TRAININGSPLAN STABILITEIT TRAININGSPLAN STABILITEIT Stabiliteitstraining Om goed te kunnen bewegen en/of te kunnen sporten is een sterke romp noodzakelijk. In een rechtop staande houding moet de romp het lichaam te allen tijde

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec

Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec We beginnen met de normale Plank. Leun op de ellebogen en op te tenen en houd je lichaam in een rechte lijn. Span de buik aan en laat

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen in het kraambed

Adviezen en oefeningen in het kraambed Hoofdkantoor Enschede Oldenzaalsestraat 141 7514 DR Enschede Locatie ClubFit Parkweg 159-161 7545 MV Enschede Locatie Trifora Locatie Vondersweijde Kotkampweg 65 Ada Kokstraat 20 7531 AS Enschede 7572

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis. Er

Nadere informatie

De foamroll oefeningen

De foamroll oefeningen www.bodyrelease.nl De foamroll oefeningen Wat je vooraf moet weten De foamroll oefeningen die je uitvoert moeten voelen als een diepe massage en kunnen zowel direct op de huid als met kleding aan worden

Nadere informatie

Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli

Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli H.313157.0610 Inleiding U bent via uw huisarts aangemeld voor de VIP poli. Om in korte tijd zonder herhaalbezoeken een beeld te kunnen krijgen

Nadere informatie

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

Diabetes en seksualiteit

Diabetes en seksualiteit Diabetes en seksualiteit Diabetes en seksualiteit Diabetes kan invloed hebben op uw seksleven. Dat kan door de ziekte zelf komen, maar ook door de medicijnen of de manier waarop u ermee om gaat. In deze

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties

Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties Voordat u geopereerd wordt, krijgt u eenmalig een consult bij de bekkenfysiotherapeut. Deze folder is een korte samenvatting van wat de therapeut met u

Nadere informatie

Oefeningen bij osteoporose

Oefeningen bij osteoporose Oefeningen bij osteoporose Algemeen In deze folder staan oefeningen die u kunt doen bij osteoporose. Tips voor het uitvoeren van de oefeningen Ademt u rustig door tijdens de oefeningen (adem niet vasthouden

Nadere informatie

25 bekkenbodemoefeningen

25 bekkenbodemoefeningen 25 bekkenbodemoefeningen Yildiz van der Zijden 2017 Yildiz van der Zijden www.jouwbekkentherapeut.nl 1/27 Dit e-book is geschreven voor vrouwen die opzoek zijn naar oefeningen om de bekkenbodemspieren

Nadere informatie

Instructies: Instructies:

Instructies: Instructies: 1. Ga op je buik op een gymnastiek mat liggen. Leg je onderarmen naar voren(boven je lichaam), de voeten op de topjes van de tenen. Span nu je buikspieren aan. 2. Til je lichaam omhoog, tot de zogenaamde

Nadere informatie

Reader. Correcte Kegel Oefeningen Tegen Vroegtijdige Ejaculaties

Reader. Correcte Kegel Oefeningen Tegen Vroegtijdige Ejaculaties Reader Correcte Kegel Oefeningen Tegen Vroegtijdige Ejaculaties Ken jij dit probleem? Kamp jij met het structureel te snel klaarkomen tijdens seks? En zorgt dit ervoor dat je seksleven een neerwaartse

Nadere informatie

25 bekkenbodemoefeningen

25 bekkenbodemoefeningen 25 bekkenbodemoefeningen Yildiz van der Zijden 2016 Yildiz van der Zijden 101bekkenbodemoefeningen.nl 1/27 Dit ebook is geschreven voor vrouwen die opzoek zijn naar oefeningen om de bekkenbodemspieren

Nadere informatie

Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan.

Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan. Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan. Heeft u last van een erectiestoornis (ED) of van symptomen van een vergrote prostaat (BPH)?* Lees dan verder. * BPH, of benigne prostaathyperplasie,

Nadere informatie

Fysiotherapie na hernia

Fysiotherapie na hernia Fysiotherapie na hernia Deze informatie gaat over fysiotherapie na een herniaoperatie in de lage rug. Hoewel deze operaties niet allemaal hetzelfde zijn, kan er toch een aantal oefeningen worden aangegeven

Nadere informatie

Informatie Oefeningen na de bevalling

Informatie Oefeningen na de bevalling Informatie Oefeningen na de bevalling s-hertogenbosch, mei 2015 Inleiding Na de bevalling begint er een bijzondere, maar ook drukke periode terwijl je lichaam door de zwangerschap en bevalling toch wel

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten

Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten Albert Schweitzer ziekenhuis Regionaal Bekkenbodem Centrum maart 2010 pavo 0682 Inleiding Problemen met de bekkenbodem beginnen vaak met kleine klachten. Licht

Nadere informatie

2. De V-Beweging De V-Beweging of V-sit is een oefening waarmee je vrijwel alle buikspieren goed kunt trainen.

2. De V-Beweging De V-Beweging of V-sit is een oefening waarmee je vrijwel alle buikspieren goed kunt trainen. 1. De Halve Banaan De halve banaan is een van de meest populaire buikspieroefeningen. Het is voor beginners een prima oefening om uit te voeren. Hierbij kun je er zelf voor kiezen hoever je bovenlichaam

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen na een (sub) totaalruptuur

Adviezen en oefeningen na een (sub) totaalruptuur Adviezen en oefeningen na een (sub) totaalruptuur Verloskunde alle aandacht Adviezen en oefeningen na een (sub) totaalruptuur U bent bevallen in het ziekenhuis of thuis en heeft daarbij een sub-totaalruptuur

Nadere informatie

Fysiotherapie na een keizersnede

Fysiotherapie na een keizersnede REVALIDATIE Fysiotherapie na een keizersnede BEHANDELING Fysiotherapie na een keizersnede Een keizersnede betekent dat u een bevalling én een buikoperatie hebt ondergaan. Ondanks de drukke en bijzondere

Nadere informatie

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant.

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant. Oefeningen Sterke en geoefende buikspieren zijn belangrijk. Omdat ongetrainde en slappe buik- en rugspieren kunnen zorgen voor een slechte houding en rugklachten. Bouw het oefenen van de buikspieren langzaam

Nadere informatie

Wat is patello-femoraal pijnsyndroom?

Wat is patello-femoraal pijnsyndroom? Wat is patello-femoraal pijnsyndroom? Patellofemorale pijnklachten zijn klachten die waargenomen worden in en rond de knieschijf. Patella betekent knieschijf. Het komt op alle leeftijden voor, maar vooral

Nadere informatie

rugpijn Flexicream Praktische tips tegen

rugpijn Flexicream Praktische tips tegen Praktische tips tegen rugpijn Rugpijn komt vaak voor en kan heel storend zijn. De oorzaak hiervan is meestal een slechte houding, een gebrek aan lichaamsbeweging,... Hier zijn 10 oefeningen om uw rug te

Nadere informatie

Aanvulling: Om de oefeningen wat uitdagender te maken kun je je handen op je borst leggen ipv naast je lichaam op de grond.

Aanvulling: Om de oefeningen wat uitdagender te maken kun je je handen op je borst leggen ipv naast je lichaam op de grond. FOAM ROLLER OEFENINGEN Naast de bekende bindweefsel massage is de foam roller een fantastisch hulpmiddel voor het versterken van je core. Door gebruik te maken van een onstabiele ondergrond zoals de foam

Nadere informatie

Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie

Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Praktische gang van zaken tijdens de opname... 1 Fysiotherapie... 1 Richtlijnen voor thuis... 3 Inleiding U verblijft in ziekenhuis Tjongerschans

Nadere informatie

Core stability training

Core stability training Core stability training Oefening 1: Uitgangspositie: liggend op de buik. Plaats de ellebogen recht onder de schouders. De vuisten wijzen naar voren. Breng vervolgens de buik van de grond door te steunen

Nadere informatie

Oefeningen na een knie-exarticulatie of bovenbeenamputatie (zonder prothese)

Oefeningen na een knie-exarticulatie of bovenbeenamputatie (zonder prothese) Oefeningen na een knie-exarticulatie of bovenbeenamputatie (zonder prothese) Bij het leren lopen met een prothese zijn mobiliteit, lenigheid en spierkracht belangrijk. Een bewegingsbeperking beïnvloedt

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

TRAININGSPLAN. Buikspieren

TRAININGSPLAN. Buikspieren TRAININGSPLAN Buikspieren Buikspieren, waarom zijn deze spieren belangrijk? Al een lange tijd benadrukken fitnessexperts het belang van een sterke kern. Dat houdt in: sterke buik- en rugspieren. Bewegingsexperts

Nadere informatie