Monitoring van bomen die zijn blootgesteld aan een verhoogde EM-straling.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Monitoring van bomen die zijn blootgesteld aan een verhoogde EM-straling."

Transcriptie

1 Monitoring van bomen die zijn blootgesteld aan een verhoogde EM-straling. Een oriënterende buitenproef in Fraxinus en Aesculus. Auteur: Fons van Kuik Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen, boomkwekerij en fruit Maart 2013

2 2013 Wageningen, Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO) onderzoeksinstituut Plant Research International. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van DLO. Voor nadere informatie gelieve contact op te nemen met: DLO in het bijzonder onderzoeksinstituut Plant Research International, Biointeractions & Plant Health. DLO is niet aansprakelijk voor eventuele schadelijke gevolgen die kunnen ontstaan bij gebruik van gegevens uit deze uitgave. In opdracht van de gemeente Alphen aan den Rijn. Projectnummer PPO: Projectleider: Fons van kuik Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit Adres : Prof. Van Slogterenweg 2, 2161 DW, Lisse : Postbus 85, 2160 AB, Lisse Tel. : Fax : Internet : 1

3 Inhoudsopgave pagina Samenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Doel 4 3. Materiaal en methoden 5 4. Resultaten en discussie Diktegroei Lengtegroei Scheutlengte Bladkleur Bladontwikkeling Bladval Stamafwijkingen Vorm van de topscheut Bladanalyses Fraxinus Bladanalyses 10 oktober Bladanalyses 3 oktober Samenvatting resultaten Voorlopige conclusies Aanbevelingen Bijlagen 32 2

4 Samenvatting In opdracht van de gemeente Alphen aan den Rijn heeft PPO verschillende metingen en observaties gedaan aan jonge essen- en paardenkastanje-boompjes. Een groep bomen werd continu blootgesteld aan radiofrequenties (2,4GHz-band) die werden opgewekt door drie WiFirouters. Gedurende 1,5 jaar zijn de bomen beoordeeld op o.a. bastafwijkingen, groei en bladontwikkeling. Het proefveld lag op locatie Afvalbrengstation Langeroode van de gemeente Alphen aan den Rijn. Het betreft hier een oriënterend onderzoek. Er waren geen herhalingen van behandelingen, plaatselijke verschillen in bodemstructuur of voedingstoestand, mogelijke schaduweffecten van omliggende bomen zorgen ervoor dat bevindingen voorzichtig moeten worden geinterpreteerd. Het doel van dit oriënterend onderzoek was om de ontwikkeling en conditie van twe groepen bomen te registreren. Door de gekozen opzet van de test, zonder herhalingen, kunnen eventuele verschillen tussen beide groepen bomen niet aan één factor worden toegewezen. Invloeden van de standplaats (o.a. bodem, voeding, water) kunnen ook bijdragen aan verschillen tussen de onderzochte groepjes bomen. Resultaten uit het orienterend onderzoek: De gemiddelde relatieve dikte- en lengtegroei bij de wifi-groep (Fraxinus en Aesculus) verschilde niet sifnificant met die van de controlegroep. De gemiddelde scheutlengte van de controlegroep was significant hoger dan die van de met wifi belaste groep. Er waren geen consistente verschillen in bladkleur tussen beide groepen bomen. De bladontwikkeling in het voorjaar bij de Fraxinusboompjes van de controlegroep en die van de wifi-groep was niet significant verschillend. Er was in de herfst geen significant verschil in periode van bladval van de Fraxinusboompjes tussen beide behandelingen. Bij Fraxinus werden in 2011 zowel in de controle als in de wifibehandeling geen bastafwijkingen aangetroffen. Bij de beoordeling van eind 2012 werd in de wifi-behandeling bij 1 fraxinusboompje een lichte mate van boomknobbeltjes aangetroffen. In de controle Fraxinusboompjes werd eind 2012 bij 2 boompjes een lichte mate van uitstulpingen aangetroffen en bij 3 boompjes een lichte afwijking van de normale bastvorm aangetroffen. Bij de Aesculusboompjes zijn in 2011 en in 2012 zowel in de controle als in de wifibehandeling nagenoeg geen stamafwijkingen gevonden. Aan het einde van de proef vielen alle boompjes van beide behandelingen in de categorie geen afwijkingen tot lichte kromming van de top. Aan het eind van de proef was het aantal boompjes met een lichte kromming bij de wifigroep significant hoger dan dat bij de controlegroep. De beoordeling van de mate van bladkrulling liet zien dat er in 2011 en in 2012 weinig bladkrulling werd aangetroffen. De gemiddelde bladkrulling bij de bladeren van de wifibehandeling verschilde niet significant met die van de controlebehandeling. In het eerste onderzoekjaar waren er geen significante verschillen in de gemiddelde bladlengte, versbladgewicht en chlorofylwaarde tussen de controle- en wifigroep. In het tweede onderzoekjaar was de gemiddelde bladlengte en verbladgewicht bij de wifigroep significant groter dan die bij de controlegroep. 3

5 Er waren in 2012 geen significante verschillen in chlorofylwaarden tussen beide groepen. Op weefsel/celniveau van Fraxinusbladeren was bij de meeste bladeren uit de wifi-groep het palissadenparenchym meer dan normaal uitgegroeid. Alle bladeren met een aantasting van echte meeldauw lieten ook een uitgegroeide palissadenparenchym zien. De ontwikkeling en conditie van twee groepen is gevolgd en m.b.v. de gebruikte monitoringsmethode zijn geen duidelijke verschillen aangetoond tussen de 2 groepen. Voor een eventueel vervolgonderzoek wordt aanbevolen om dat niet op de huidige proeflocatie uit te voeren, maar op een onderzoekslocatie waar storende factoren met effecten op de groei van bomen zoveel mogelijk worden uitgesloten. Vervolgonderzoek zou ook in voldoende herhalingen moet worden aangelegd om statistisch betrouwbare uitspraken te kunnen doen. 1. Inleiding In opdracht van de gemeente Alphen aan den Rijn heeft PPO verschillende metingen en observaties gedaan aan jonge essen- en paardenkastanje-boompjes. Een groep bomen werd continu blootgesteld aan radiofrequenties (2,4GHz-band) met een gemiddelde veldsterkte van 0.1 V/m die werd opgewekt door drie WiFi-routers. De andere cirkel bomen lag verder weg van de WiFi-routers. De boompjes waren in cirkelverband geplant op de gemeentewerf Langeroode. De proefopstelling bestond uit 2 cirkels van bomen. Gedurende 1,5 jaar zijn de bomen beoordeeld op o.a. bastafwijkingen, groei en bladontwikkeling. In deze proef zijn 2 boomsoorten meegenomen. Het betreft hier een oriënterend onderzoek. Er zijn geen herhalingen van behandelingen. De 2 behandelingen lagen een aantal meters van elkaar verwijderd. Er kunnen dus plaatselijke verschillen in bodemstructuur of voedingstoestand zijn. Ook was er mogelijk een lichteffect omdat rond de proef hoge bomen stonden. Interpretaties van eventuele verschillen tussen de 2 behandelingen moeten daarom voorzichtig worden gemaakt. Harde conclusies kunnen niet uit dit orienterend onderzoek worden getrokken. 2. Doel Het volgen en registreren van de ontwikkeling en conditie van 2 groepen bomen. 4

6 3. Materiaal en methoden Op de gemeentewerf, Genielaan 1, Langeroode is door de gemeente in 2011 een proefopstelling aangelegd. De Bomen zijn in cirkelverband geplant, zie hieronder: De Kasten met de Wifi routers zijn niet correct weergegeven in de tekening. De Wifi routers stonden buiten cirkel 1.3 opgesteld. De radiosignalen werden tegen de buitenkant van de cirkel van boompjes gericht, zie onderstaande foto. 5

7 De rechtercirkel met code 1.3 wordt verder aangeduid als de behandelde of wifi-groep. De linkergroep bomen met code 1.2 wordt verder aangeduid als de onbehandelde bomen of de controlegroep. De afstand tussen de middelpunten van de 2 cirkels van boompjes was 15 meter. In de rechtercirkel stonden 3 wifi-apparaten die continu radiofrequenties (2,4GHz band) uitzonden. Deze ElektroMagnetische (EM) velden werden gegenereerd door WiFi routers. De antennes waren dusdanig opgesteld dat de EM velden zich alleen richten op deze EM groep. De EM veldsterkte is niet gemeten maar dezelfde apparatuur is gebruikt in een andere proef (Wageningen UR, onderzoek André van Lammeren) en daar waren de pieken ~10 V/m en gemiddeld ~0.1 V/m. De exacte EM-straling neemt af met de afstand, niet alle boompjes kregen exact dezelfde hoeveelheid EM straling. Belangrijk voor deze proef is wel dat de EM-straling bij de boompjes van de wifi-groep een hogere dosis straling kregen dan de achtergrondstraling in Alphen aan den Rijn en dus ook de boompjes van de controlegroep. De proefopstelling is aangelegd en werd onderhouden door de opdrachtgever. Voor een correcte werking van alle meetinstrumenten, zoals het weerstation, dataloggers van o.a. electrische potentialen in enkele bomen heeft de gemeente zorg gedragen. Helaas hebben de instrumenten niet doorlopend correct gewerkt gedurende de looptijd van de proef. De incomplete meetgegevens, o.a. de potentiaalmetingen in enkele bomen en de weersgegevens kunnen daarom niet worden gebruikt in deze rapportage. PPO heeft de ontwikkelingen gevolgd van de conditie en van bastverschijnselen van de 2 groepen bomen van juni 2011 tot en met november De conditie werd aan de hand van verschillend parameters beoordeeld: o.a. diktegroei, lengtegroei, scheutlengte, verkleuring van het blad. De paardenkastanjeboompjes zijn op verzoek van de opdrachtgever geinoculeerd op 22 juli 2011 door PPO met een bacteriesuspensie van Pseudomonas syringae pv aesculi (psa), de veroorzaker van de bloedingsziekte in Aesculus. De ziekteontwikkeling is gevolgd. Bladonderzoek Er werd tweemaal bladonderzoek gedaan. Op 10 oktober 2011 en op 4 oktober 2012 zijn bladmonsters genomen die zijn beoordeeld door André van Lammeren, Laboratorium voor Celbiologie, Wageningen University and Research Center, Droevendaalsesteeg 1, Wageningen. Het onderzoek was gericht op het vaststellen van eventuele afwijkingen in bladvorm, uiterlijk en anatomie. De bladeren waren genummerd van 1 tot 20 zonder te weten van welke behandeling ze kwamen. Bij de analyse is de mate van krulling van blaadjes en de kleur van het blad bepaald en de bladlengte, vers bladgewicht en de chlorofyl-hoeveelheid gemeten. Chlorofylmetingen werden uitgevoerd door een SPAD 502 meter (Minolta). Bladeren zijn aan bovenzijde en onderzijde gefotografeerd Van ieder blad is van een deelblaadje een dwarse doorsnede gemaakt en er zijn foto s gemaakt met de lichtmicroscoop (Nikon Eclipse 80i) met focus op de kwaliteit van de boven- en onderepidermis en het chlorenchym. 6

8 De mate van krulling is bepaald volgens de index: index mate van krulling 1 geen 2 zeer licht 3 licht 4 matig 5 redelijk veel 6 veel Alle resultaten zijn geanalyseerd met het programma IBM SPSS Statistics version 20. Algemeen In dit rapport wordt o.a. gebruik gemaakt van Box-plot diagrammen. Een box-plot is een diagram waardoor heel snel veel informatie te zien is over de set met gegevens waarvan de boxplot is gemaakt. Een van de punten die je snel kan aflezen is de ligging van de mediaan. Ook kan je meteen zien wat de ligging is van de middelste 50% van alle gemeten getallen. Verder kan je ook nog zien waar de uitschieters liggen, wat kan duiden op een verkeerde waarneming. Alle uitschieters worden op de grafiek getekend als rondjes. Mediaan De mediaan is het middelste waarnemingsgetal van een verzameling gesorteerde waarnemingsgetallen. Wanneer de verzameling een even aantal elementen bevat, dan is de mediaan het gemiddelde van de twee middelste waarnemingsgetallen. Standaarddeviatie Deviatie of afwijking van een waarnemingsgetal ten opzichte van het gemiddelde. We kunnen dit per waarnemingsgetal bepalen, maar we willen eigenlijk 1 maat van afwijking voor de gehele verzameling waarnemingsgetallen hebben. Dat laatste noemen we de standaarddeviatie of standaardafwijking. 7

9 4. Resultaten en discussie De data van het weerstation en van de biopotentialen waren niet compleet en zijn daarom niet meegenomen in dit rapport. Bij de start van de proef hadden de Fraxinusbomen het moeilijk wegens droogte. In bijlage 1 is het overzicht van de resultaten van de waarnemingen te vinden. De dikte- en lengtegroei is gemeten bij de Fraxinus- en Aesculus-boompjes. De andere parameters zijn alleen bij Fraxinus bepaald. De inoculatie van de Aesculus met Pseudomonas syringae pv aesculi (de veroorzaker van bloedingsziekte) heeft niet geleid tot infectie. Ziekteverschijnselen zijn niet opgetreden bij de Aesculusboompjes. Van een eventueel effect van EM-straling op het verloop van de ziekteontwikkeling kan dus niets worden gezegd. De gebruikte bacteriestam bleek niet meer pathogeen. Het is bekend dat bacteriestammen hun pathogeniteit kunnen verliezen. Naar aanleiding van deze ervaring wordt aanbevolen om bij volgende inoculatieproeven de pathogeniteit vooraf te testen. 4.1 Diktegroei Van alle Fraxinus-boompjes is in juni 2011 en een jaar later in juni 2012 de dikte gemeten. In tabel 1 is het gemiddelde van de relatieve diktegroei en de standaard deviatie van het gemiddelde van de twee groepen weergegeven. Tabel 1. Relatieve diktegroei Fraxinus. Fraxinus Behandeling N Mean Std. Deviation* Std. Error Mean relatieve controle 18 30, , ,37975 diktegroei wifi 18 38, , ,89738 * De standaarddeviatie geeft de mate weer waarin gevonden waarden gespreid liggen rond hun gemiddelde: hoe groter de standaarddeviatie, des te verder liggen de waarden uit elkaar. In figuur 1 is de relatieve diktegroei van Fraxinus weergegeven in een box-plot diagram. De zwarte lijntjes in de diagram geven de spreiding weer van de gemeten waarden. 8

10 Figuur 1. Box-plot diagram van de relatieve diktegroei Fraxinus. Figuur 1 laat zien dat de meeste waarden van de wifi-groep hoger liggen dan die van de controlegroep. Verder is de spreiding van de metingen bij de wifi-groep groter dan de controlegroep. De gemiddelde van de diktegroei van de controlegroep (M=30.94, SD=10.10) was 7.39 (95% CI[-16.67,-1.84]) lager dan die van de wifigroep (M=18.33, SD=16.54). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde diktegroei van de 2 groepen (n=18) niet significant was (t(34)=-1.62, p=0.12, tweezijdig). Zie bijlage 1. Van alle Aesculus-boompjes is in juni 2011 en een jaar later in juni 2012 de dikte gemeten. In tabel 2 is het gemiddelde van de relatieve diktegroei en de standaard deviatie van het gemiddelde van de twee groepen weergegeven. Tabel 2. Relatieve diktegroei Aesculus relatieve diktegroei Aesculus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 13 27,4731 8, ,26531 wifi 11 31,8182 9, ,74346 In figuur 2 is de relatieve diktegroei van Aesculus weergegeven in een box-plot diagram. De zwarte lijntjes in de diagram geven de spreiding weer van de gemeten waarden. 9

11 Figuur 2. Box-plot diagram van de relatieve diktegroei Aesculus. Figuur 2 laat zien dat de mediaan van de wifi-groep hoger liggen dan die van de controlegroep. Verder is de spreiding van de metingen bij de controlegroep iets groter dan bij de wifi-groep. De gemiddelde van de diktegroei van de controlegroep (M=27.47, SD=8.17) was 4.35 (95% CI[ ,-2.97]) lager dan die van de wifigroep (M=31.82, SD=9.10). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde diktegroei van de 2 groepen (n=13, 11) niet significant was (t(22)=-1.23, p=0.23, tweezijdig). Zie bijlage Lengtegroei Van alle Fraxinus en Aesculus boompjes is in juni 2011 en een jaar later in juni 2012 de boomlengte gemeten. In tabel 3 is het gemiddelde van de relatieve lengtegroei en de standaard deviatie van het gemiddelde van de twee groepen weergegeven. Tabel 3. Relatieve lengtegroei Fraxinus relatieve lengtegroei Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 18 18, , ,51860 wifi 18 24, , ,68894 In figuur 3 is de relatieve lengtegroei van Fraxinus weergegeven in een box-plot diagram. 10

12 Figuur 3. Box-plot diagram van de relatieve lengtegroei, 2012 tov 2011, Fraxinus Figuur 3 laat zien dat de mediaan van de controlegroep ongeveer gelijk is aan die van de wifigroep. Verder is de spreiding van de metingen bij de controlegroep iets groter dan bij de wifigroep. De gemiddelde van de lengtegroei van de controlegroep (M=18.37, SD=10.69) was 6.39 (95% CI[-13.88,-1.10]) lager dan die van de wifigroep (M=24.75, SD=11.41). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde lengtegroei van de 2 groepen (n=18) niet significant was (t(34)=-1.73, p=0.09, tweezijdig). Zie bijlage 5. In tabel 4 is voor Aesculus het gemiddelde van de relatieve lengtegroei en de standaard deviatie van het gemiddelde van de twee groepen weergegeven. Tabel 4. Relatieve lengtegroei Aesculus. relatieve lengtegroei Group Statistics Aesculus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 13 3,5738 1,12522,31208 wifi 11 3,1218 1,16145,35019 In figuur 4 is de relatieve lengtegroei van Fraxinus weergegeven in een box-plot diagram. 11

13 Figuur 4. Box-plot diagram van de relatieve lengtegroei 2012 tov 2011, Aesculus Figuur 4 laat zien dat de mediaan van de controlegroep hoger is dan die van de wifi-groep. Verder is de spreiding van de metingen bij de controlegroep groter dan bij de wifi-groep. De gemiddelde lengtegroei van de controlegroep (M=3.57, SD=1.13) was 0.45 (95% CI[-0.52,1.42]) hoger dan die van de wifigroep (M=3.12, SD=1.16). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde lengtegroei van de 2 groepen (n=13,11) niet significant was (t(22)=0.45, p=0.34, tweezijdig). Zie bijlage Scheutlengte Van alle Fraxinus boompjes is op 4 juni 2012 de scheutlengte beoordeeld. De scheutlengte is per boom aangegeven met een onder- en bovengrens. De gemiddelde scheutlengte per boom is voor beide behandelingen bepaald en vervolgens gemiddeld per groep. In tabel 5 is voor Fraxinus het gemiddelde van de relatieve lengtegroei en de standaard deviatie van het gemiddelde van de twee groepen weergegeven. Tabel 5. Relatieve scheutlengte Fraxinus. Scheutlengte Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 18 42,39 7,808 1,840 wifi 18 36,33 9,641 2,272 In figuur 5 is de relatieve scheutlengte van Fraxinus weergegeven in een box-plot diagram. 12

14 Figuur 5. Box-plot diagram van de relatieve scheutlengte van Fraxinus. Figuur 5 laat zien dat de mediaan van de controlegroep hoger is dan die van de wifi-groep. De spreiding van de metingen zijn bij beide groepen groot. De gemiddelde van de controlegroep (M=42.39, SD=7.81) was 6.06 hoger dan die van de wifigroep (M=36.33, SD=9.64). De beoordeling van de scheutlengte is in klassen beoordeeld. De t-toets is daarom vervangen door een Mann-Whitney Test. De resultaten staan in tabel 6. Tabel 6. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Scheutlengte Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 18 21,94 395,00 wifi 18 15,06 271,00 Total 36 Test Statistics a Scheutlengte Mann-Whitney U 100,000 Wilcoxon W 271,000 Z -2,008 Asymp. Sig. (2-tailed),045 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] a. Grouping Variable: Fraxinus,051 b b. Not corrected for ties. Uit tabel 6 blijkt dat de gemiddelde scheutlengte van de controlegroep (Mean Rank = 21.94, n=18) significant hoger was dan die van de wifigroep (Mean Rank = 15.06, n=18), U=100, z= , p=0.045, tweezijdig). De significantie kan worden beschouwd als medium (Cohen s r=0.28). 13

15 4.4 Bladkleur Gedurende de proef is 6 maal de bladkleur beoordeeld volgens een index. bladkleur index donkergroen 8 middengroen 7 lichtgroen 6 geelgroen 5 lichtgeelgroen 4 geel 3 bruingeel 2 bruin 1 Tabel 7. Bladkleur van Fraxinus gedurende de proef. bladkleur-index jul-11 okt-11 jun-12 jul-12 aug-12 okt-12 controle wifi Uit tabel 7 blijkt dat in 2011 en in 2012 kleine verschillen waren. Er was geen consistent beeld van een verschil van de ene groep tov de andere. 4.5 Bladontwikkeling In mei 2012 is de knopontwikkeling (incl. eindknop) van de boompjes beoordeeld, dit om eventuele verschillen in start van de plantactiviteit tussen beide behandelingen aan te tonen. Bladontwikkeling/ Index eindknop 0 geen 1 licht 2 matig 3 volledig In tabel 8 zijn de resultaten van de Mann-Whitney Test weergegeven. 14

16 Tabel 8. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 18 18,61 335,00 Bladontwikkeling wifi 18 18,39 331,00 Total 36 controle 18 19,69 354,50 Knopontwikkeling wifi 18 17,31 311,50 Total 36 Test Statistics a Bladontwikkeling Knopontwikkeling Mann-Whitney U 160, ,500 Wilcoxon W 331, ,500 Z -,076 -,748 Asymp. Sig. (2-tailed),940,454 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)],963 b,501 b a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties. Uit tabel 8 blijkt dat de gemiddelde blad- en knopontwikkeling van de controlegroep (Mean Rank = 18.61, resp , n=18) weinig verschilde met die van de wifigroep (Mean Rank =18.39, resp , n=18), U=331 resp , z= , resp , p=0.94, resp 0.45, tweezijdig). Er waren geen significante verschillen tussen de twee groepen. 4.6 Bladval Om te bepalen of er verschillen waren tussen de behandelingen van periode van bladval is aan het einde van groeiseizoen, op 12 november 2012 de bladbezetting van de Fraxinusboompjes beoordeeld is als maat voor de bladval. In figuur 6 is het percentage bladbezetting van Fraxinus weergegeven. 15

17 Figuur 6. Box-plot diagram van de bladbezetting op 12 november In figuur 6 is te zien dat de medianen van beide behandelingen dicht bij elkaar liggen. In tabel 9 zijn de resultaten van de Mann-Whitney Test weergegeven. Tabel 9. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Bladbezetting Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 18 16,17 291,00 wifi 18 20,83 375,00 Total 36 Test Statistics a Bladbezetting Mann-Whitney U 120,000 Wilcoxon W 291,000 Z -1,342 Asymp. Sig. (2-tailed),180 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties.,192 b Uit tabel 9 blijkt dat de gemiddelde bladbezetting van de controlegroep (Mean Rank = 16.17, n=18) iets lager was dan die van de wifigroep (Mean Rank =20.83, n=18), U=120, z= -1.34, p=0.180, tweezijdig). Er waren geen significante verschillen tussen de twee groepen. 16

18 4.7 Stamafwijkingen Bij Fraxinus werden in 2011 zowel in de controle als in de wifibehandeling geen bastafwijkingen aangetroffen. Bij de beoordeling van eind 2012 werd in de wifi-behandeling bij 1 fraxinusboompje een lichte mate van boomknobbeltjes aangetroffen. In de controle Fraxinusboompjes werd eind 2012 bij 2 boompjes een lichte mate van uitstulpingen aangetroffen en bij 3 boompjes een lichte afwijking van de normale bastvorm aangetroffen. Bij de Aesculusboompjes zijn in 2011 en in 2012 zowel in de controle als in de wifi-behandeling geen stamafwijkingen gevonden. Om eventuele verschillen tussen beide groepen te onderzoeken is een Mann-Whitney Test uitgevoerd. Tabel 10. Vergelijking van de 2 groepen op stamafwijkingen m.b.v. Mann-Whitney Test. Stamafwijkingen Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 18 20,36 366,50 wifi 18 16,64 299,50 Total 36 Test Statistics a STamafwijkingen Mann-Whitney U 128,500 Wilcoxon W 299,500 Z -1,634 Asymp. Sig. (2-tailed),102 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties.,293 b Uit tabel 10 blijkt dat de gemiddelde stamafwijking van de controlegroep (Mean Rank = 20.36, n=18) iets hoger was dan die van de wifigroep (Mean Rank =16.64, n=18), U=128.5, z= , p=0.102, tweezijdig). Er waren geen significante verschillen tussen de twee groepen 17

19 4.8 Vorm van de topscheut Tabel 11. Aantal Fraxinus boompjes met kromming van de topscheut, bij de 2 behandelingen op 3 data. jul-11 mei-12 nov-12 index omschrijving controle wifi controle wifi controle wifi 0 geen(afwijkingen) lichte kromming matige kromming sterke kromming In tabel 11 is te zien dat in juli 2011 en mei 2012 bij het overgrote deel van de boompjes geen topscheutkromming werd geconstateerd. Bij de waarneming in november 2012 vertoonden bij de wifigroep 10 boompjes een lichte kromming van de topscheut en bij de controlegroep 2 boompjes. Met deze resultaten is een Mann-Whitney Test uitgevoerd. Tabel 12. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Scheutkromming Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 18 15,50 279,00 wifi 18 21,50 387,00 Total 36 Test Statistics a Scheutkromming Mann-Whitney U 108,000 Wilcoxon W 279,000 Z -2,201 Asymp. Sig. (2-tailed),028 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties.,091 b Uit tabel 12 blijkt dat de gemiddelde scheutkromming van de controlegroep (Mean Rank = 15.50, n=18) significant lager was dan die van de wifigroep (Mean Rank =21.50, n=18), U=108, z= , p=0.028, tweezijdig). Dus alleen bij de laatste meting van 12 november 2012 hadden bij de wifigroep meer boompjes een lichte kromming van de topscheut dan die bij de controlegroep. 18

20 4.9 Bladanalyses Fraxinus Bladanalyses 10 oktober 2011 Uit de bladanalyses van 10 oktober 2011 kwamen de volgende resultaten: 1. Lengte van de bladeren varieerde van 22 tot 34.5 cm. 2. Versgewicht varieerde van 3,38 tot 7,63 g. 3. Aantal blaadjes per blad varieerde van 7 tot Kleur varieerde van groen tot donker groen (het best waar te nemen op de foto s met witbalanscorrectie). 5. Bladkrulling varieerde van geen (index 1) tot veel (index 6). 6. Aantasting varieerde van geen tot aantasting in de vorm van necrose, gaatjes, schimmelaantasting en aantasting door bladluis. 7. Chorofylwaarde varieerde van 37.8 tot 46.8 eenheden. 8. Anatomische analyse laat slechts in een geval necrose van enige epidermiscellen zien. Overig weefsel (epidermis, pallisadechlorenchym, sponschlorenchym, bundelschede-uitbreidingen) zag er normaal uit. In figuur 7 is de bladlengte van Fraxinus weergegeven, n= lengte (cm) controle wifi Figuur 7. Box-plot diagram van de bladlengte van Fraxinusbladeren, 10 oktober In figuur 7 is te zien dat de mediaan van de bladlengte van de wifigroep lager ligt dan die van de controlegroep. Verder is de spreiding van de metingen bij de controlegroep kleiner dan die bij de wifi-groep. In tabel 13 zijn de resultaten van de T-toets weergegeven. 19

21 Tabel 13. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. T-toets. Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 10 29,750 2,4523,7755 Bladlengte cm wifi 10 27,000 3,5040 1,1081 Independent Samples Test Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means Bladlengte cm Equal variances assumed Equal variances not assumed F,943 Sig.,344 t 2,033 2,033 df 18 16,111 Sig. (2-tailed),057,059 Mean Difference 2,7500 2,7500 Std. Error Difference 1,3525 1, % Confidence Interval of Lower -,0914 -,1155 the Difference Upper 5,5914 5,6155 De gemiddelde van de controlegroep (M=29.75, SD=2.45) was 2.75 (95% CI[-0.09, 5.59]) hoger dan die van de wifigroep (M=27.0, SD=3.50). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde bladlengte van de 2 groepen (n=10) niet significant was (t(18)=2.033, p=0.057, tweezijdig). Er waren ook geen significante verschillen in versbladgewicht (zeker niet na correctie voor lengte, niet weergegeven) en chlorofylwaarden, zie hieronder. 20

22 In figuur 8 zijn de chlorofylwaarden van Fraxinus weergegeven, n=10. Figuur 8. Box-plot diagram van chlorofylwaarde van Fraxinusbladeren, 10 oktober In figuur 8 is te zien dat de mediaan van de wifigroep gelijk is aan die van de controlegroep. In tabel 14 zijn de resultaten van de T-toets weergegeven. Tabel 14. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. T-toets. Chlorofyl waarde Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 10 42,190 3,3023 1,0443 wifi 10 41,760 2,5238,7981 Independent Samples Test Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means Chlorofyl waarde Equal variances assumed Equal variances not assumed F 1,508 Sig.,235 t,327,327 df 18 16,839 Sig. (2-tailed),747,748 Mean Difference,4300,4300 Std. Error Difference 1,3143 1, % Confidence Interval of Lower -2,3313-2,3450 the Difference Upper 3,1913 3,

23 De gemiddelde van de controlegroep (M=42.19, SD=3.30) was 0.43 (95% CI[-2.33, 3.19]) hoger dan die van de wifigroep (M=41.76, SD=2.52). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde chlorofylwaarde van de 2 groepen (n=10) niet significant was (t(18)=0.327, p=0.747, tweezijdig). Bladkrulling oktober 2011 Van 10 bladeren per behandeling is de bladkrulling bepaald van alle deelblaadjes van Fraxinus. De mate van krulling is bepaald volgens de index: 1=geen; 2=zeer licht; 3= licht; 4=matig, 5=redelijk veel; 6=veel. Tabel 15. Gemiddelde en standaardvariatie van de bladkrullingsindex. Bladkrulling 2011 Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 10 2,4240 1,05884,33483 wifi 10 3,0060,69795,22071 In tabel 15 is te zien dat de gemiddelde bladkrullingsindex bij wifi iets hoger ligt dan die bij de controle groep. In figuur 9 is de bladkrullingsindex van Fraxinus weergegeven, n=10. Figuur 9. Box-plot diagram van bladkrullingsindex van Fraxinus, 10 oktober In figuur 9 is te zien dat de mediaan van de wifigroep iets hoger ligt dan die van de controlegroep. In tabel 16 zijn de resultaten van een Mann-Whitney Test weergegeven. 22

24 Tabel 16. Vergelijking bladkrullingsindex van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 10 8,90 89,00 Bladkrullingsindex wifi 10 12,10 121,00 Total 20 Test Statistics a Bladkrullingsinde Mann-Whitney U 34,000 Wilcoxon W 89,000 Z -1,212 Asymp. Sig. (2-tailed),225 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties. x,247 b De beoordeling van de mate van bladkrulling laat zien dat er over het algemeen weinig bladkrulling was. Uit tabel 16 blijkt dat de gemiddelde bladkrullingsindex van de controlegroep (Mean Rank = 8.90, n=10) iets lager was dan die van de wifigroep (Mean Rank =12.10, n=10), U=34, z= , p=0.225, tweezijdig). Echter, er was geen significant verschil in bladkrulling tussen de wifigroep en de controlegroep. Uit de microscopische analyse van de bladeren werden geen afwijkingen gevonden van de bladeren, niet bij de wifi- bladeren en ook niet bij de controlebladeren. Van alle bladeren zijn foto s genomen, maar aangezien er geen verschillen zijn gevonden zijn die niet toegevoegd aan dit rapport Bladanalyses 3 oktober 2012 Op 3 oktober 2012 zijn 20 bladeren geplukt, op gestrekte arm hoogte (ong. 2.2 m). De bladeren zijn op 4 oktober 2012 gesneden en op 15 oktober 2012 bestudeerd door André van Lammeren. Opvallend was dat vele Fraxinus boompjes symptomen vertoonden van de essentaksterfte, veroorzaakt door de schimmel Chalara fraxinae. Tevens waren veel bladeren aangetast door echte meeldauw, veroorzaakt door de schimmel Phyllactinia fraxini. Deze parasitaire schimmel kan ook bladkrulling veroorzaken. De mate van bladaantasting is vooraf bepaald. Elk blad werd ingedeeld in een aantastingsklasse. Mate van bladkrulling, chlorofylwaarden, bladlengte en bladgewicht zijn bepaald en van de helft van de bladeren zijn coupes gemaakt. In figuur 10 is de bladkrullingsindex van Fraxinus weergegeven, n=10. 23

25 Figuur 10. Box-plot diagram van bladkrullingsindex van Fraxinus, 3 oktober In figuur 10 is te zien dat de mediaan van de wifigroep hoger ligt dan die van de controlegroep. In figuur 11 is de verdeling weergegeven van het totaal aantal bladeren van beide groepen over de verschillende klassen bladkrulling. Figuur 11. Staafdiagram van bladkrullingsindex van Fraxinus, 3 oktober Figuur 11 laat zien dat in de klassen matig en veel bladkrulling geen bladeren uit de controlegroep zitten en wel uit de wifigroep. 24

26 Om te beoordelen of de verschillen tussen beide groepen significant zijn is een Mann-Whitney Test uitgevoerd. Tabel 17. Vergelijking bladkrullingsindex van de 2 groepen m.b.v. Mann-Whitney Test. Ranks Fraxinus N Mean Rank Sum of Ranks controle 10 8,15 81,50 Bladkrulling 2012 wifi 10 12,85 128,50 Total 20 Test Statistics a Bladkrulling 2012 Mann-Whitney U 26,500 Wilcoxon W 81,500 Z -1,869 Asymp. Sig. (2-tailed),062 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)],075 b a. Grouping Variable: Fraxinus b. Not corrected for ties. Uit tabel 17 blijkt dat de gemiddelde bladkrullingsindex van de controlegroep (Mean Rank = 8.15, n=10) lager was dan die van de wifigroep (Mean Rank =12.85, n=10), U=26.5, z= , p=0.062, tweezijdig). De Mann-Whitney Test laat zien dat er geen significant verschil was in bladkrulling tussen de wifigroep en de controlegroep. Om te zien of er een realtie is tussen de echte meeldauwaantasting en bladkrulling is de beoordeling van de bladkrulling (blauw, index 1-6) en meeldauwaantasting (rood, index 0-5) weergegeven in figuur 12. Figuur 12. Radardiagram van bladkrullingsindex en meeldauwaantastingsindex van Fraxinus, 3 oktober

27 Figuur 12 laat zien dat bij de wifi-groep 4 van de 10 bladeren met veel bladkrulling aanwezig waren en bij de controlebehandeling 0 van de 10 bladeren. Er was geen relatie tussen bladkrulling en aanwezigheid van meeldauw. Gezien de grote standaardafwijkingen van de gemiddelden is voorzichtigheid geboden voor het trekken van conclusies. In figuur 13 is de bladlengte van Fraxinus weergegeven, n=10. Figuur 13. Box-plot diagram van de bladlengte van Fraxinusbladeren, 3 oktober In figuur 13 is te zien dat de mediaan van de wifigroep hoger ligt dan die van de controlegroep. Verder is de spreiding van de metingen bij de controlegroep kleiner dan die bij de wifi-groep. In tabel 18 zijn de resultaten van de T-toets weergegeven. 26

28 Tabel 18. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. T-toets. Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean Bladlengte controle 10 18,090 1,3634,4311 wifi 10 22,260 1,8518,5856 Independent Samples Test Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means Bladlengte Equal variances assumed Equal variances not assumed F,297 Sig.,592 t -5,734-5,734 df 18 16,541 Sig. (2-tailed),000,000 Mean Difference -4,1700-4,1700 Std. Error Difference,7272, % Confidence Interval of Lower -5,6978-5,7075 the Difference Upper -2,6422-2,6325 De gemiddelde van de controlegroep (M=18.09, SD=1.36) was 4.17 (95% CI[-5.70, -2.64]) lager dan die van de wifigroep (M=22.26, SD=1.85). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde bladlengte van de 2 groepen (n=10) significant was (t(18)=-5.734, p=0.000, tweezijdig). De gemiddelde bladlengte bij de wifigroep was dus hoger dan die bij de controlegroep. Ook was het versbladgewicht van de wifigroep hoger dan die van de controlegroep (niet weergegeven). Controlegroep (M=1.83, SD=0.36) was 0.90 (95% CI[-1.42, -0.38]) lager dan die van de wifigroep (M=2.73, SD=0.70). Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen het gemiddelde versbladgewicht van de 2 groepen (n=10) significant was (t(18)=-3.625, p=0.002, tweezijdig). In figuur 14 zijn de chlorofylwaarden van Fraxinus weergegeven, n=10. 27

29 Figuur 14. Box-plot diagram van chlorofylwaarde van Fraxinusbladeren, 3 oktober In figuur 14 is te zien dat de mediaan van de wifigroep hoger ligt dan die van de controlegroep. In tabel 19 zijn de resultaten van de T-toets weergegeven. Tabel 19. Vergelijking van de 2 groepen m.b.v. T-toets. Chlorofylwaarde Group Statistics Fraxinus N Mean Std. Deviation Std. Error Mean controle 10 31,790 5,3341 1,6868 wifi 10 35,240 2,1650,6846 Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means Independent Samples Test 28 Equal variances assumed F 5,080 Sig.,037 Chlorofylwaarde Equal variances not assumed t -1,895-1,895 df 18 11,887 Sig. (2-tailed),074,083 Mean Difference -3,4500-3,4500 Std. Error Difference 1,8204 1, % Confidence Interval of the Difference Lower -7,2746-7,4205 Upper,3746,5205 De gemiddelde van de controlegroep (M=31.79, SD=5.33) was 3.45 (95% CI[-7.27, 0.38]) lager dan die van de wifigroep (M=35.24, SD=2.17).

30 Uit de t-toets blijkt dat het verschil tussen de gemiddelde chlorofylwaarde van de 2 groepen (n=10) niet significant was (t(18)=-1.895, p=0.074, tweezijdig). Anatomisch onderzoek (Door André van Lammeren) Van de helft van de onderzochte bladeren zijn coupes gemaakt en bestudeerd in de microscoop. bladnr beh bovenep.s gegolfd epidermis intact echte meeldauw kwaliteit pall. chlor. sponschlor. vaatweefsel 1 + ja ja ja iets uitgegroeid normaal normaal 3 + ja ja ja uitgegroeid normaal normaal 6 + ja ja uitgegroeid normaal normaal 9 - vlak ja niet uitgegroeid normaal normaal 13 + vlak ja niet uitgegroeid normaal normaal 14 + ja ja uitgegroeid normaal normaal 17 + ja ja wel uitgegroeid normaal normaal 18 - ja, veel ja ja sterk uitgegroeid normaal normaal 19 - ja ja normaal normaal 20 + ja ja iets uitgegroeid normaal normaal Van de 10 geselecteerde bladeren waren 8 bladeren gegolfd en 2 bladeren niet. Bij de niet gegolfde bladeren bleek het pallisadenparechym normaal/ niet uitgegroeid. Bij alle gegolfde bladeren was het palissadenparenchyn wel uitgegroeid. Bij 1 blad dat uit de controlegroep kwam was echte meeldauw aanwezig en was het palissadenparenchym sterk uitgegroeid. Van een blad uit de controlegroep ontbreekt de waarneming en van het derde blad uit de controlegroep was het palissadenparenchym niet uitgegroeid. In de proef werd geen correlatie gevonden tussen aanwezigheid van echte meeldauw en bladkrulling, zie figuur 12. De dieper gelegen weefsels in het blad werden bij alle bladeren als normaal beoordeeld. 29

31 4.10 Samenvatting resultaten Door de gekozen opzet van de test, zonder herhalingen, kunnen eventuele verschillen tussen beide groepen bomen niet aan één factor worden toegewezen. Invloeden van de standplaats (o.a. bodem, voeding, water) kunnen ook bijdragen aan verschillen tussen de onderzochte groepjes bomen. 1. De gemiddelde relatieve diktegroei bij de wifi-groep (Fraxinus en Aesculus) verschilde niet significant met die van de controlegroep. 2. De gemiddelde relatieve lengtegroei bij de wifi-groep (Fraxinus en Aesculus) verschilde niet significant met de controlegroep. 3. De gemiddelde scheutlengte van 2012 van de Fraxinusboompjes van de wifi-behandeling was significant kleiner dan die van de controlebehandeling. 4. De bladontwikkeling in het voorjaar bij de Fraxinusboompjes van de controlegroep en die van de wifi-groep was niet significant verschillend. 5. Er was in de herfst geen significant verschil in periode van bladval van de Fraxinusboompjes tussen beide behandelingen. 6. In 2011 werden bij de Fraxinus en de Aesculusboompjes, zowel in de controle als in de wifibehandeling, nagenoeg geen bastafwijkingen aangetroffen. Eind 2012 waren er ook nagenoeg geen verschillen in bastafwijkingen tussen de wifi-groep en de controlegroep. 7. Aan het einde van de proef vielen alle boompjes van beide behandelingen in de categorie geen afwijkingen tot lichte kromming van de top. Aan het eind van de proef was het aantal boompjes met een lichte kromming bij de wifi-groep significant hoger dan dat bij de controlegroep. 8. De beoordeling van de mate van bladkrulling liet zien dat er in 2012 weinig bladkrulling werd aangetroffen. De gemiddelde bladkrulling bij de bladeren van de wifi-behandeling verschilde niet significant met die van de controlebehandeling. 9. In het eerste onderzoekjaar waren er geen verschillen in de gemiddelde bladlengte, versbladgewicht en chlorofylwaarde tussen de controle- en wifigroep. In het tweede onderzoekjaar was de gemiddelde bladlengte en versbladgewicht bij de wifi-groep significant groter dan die bij de controlegroep. Er waren in 2012 geen significante verschillen in chlorofylwaarden tussen beide groepen. 10. Op weefsel/celniveau van Fraxinusbladeren was bij de meeste bladeren uit de wifi-groep het palissadenparenchym meer dan normaal uitgegroeid. Alle bladeren met een aantasting van echte meeldauw lieten ook een uitgegroeide palissadenparenchym zien. 30

32 5. Voorlopige conclusies In dit 1,5 jaar durend onderzoek waarin jonge Fraxinus excelsior en Aesculus hippocastanumboompjes continu werden bestraald met EM-straling met een veldsterkte variërend van 0.5 tot 0.1 V/m werden geen duidelijke effecten waargenomen op de groei, conditievermindering en bastaantastingen van de boompjes. De hier gebruikte robuuste meetmethoden waren niet geschikt om eventuele verschillen tussen beide groepen aan te tonen. 6. Aanbevelingen De ontwikkeling en conditie van twee groepen is gevolgd en m.b.v. de gebruikte robuuste monitorings-methode zijn geen duidelijke verschillen aangetoond tussen de 2 groepen. Gekeken moet worden met welke meer nauwkeurige meetmethoden eventuele verschillen te meten zijn. Voor een eventueel vervolgonderzoek wordt aanbevolen om dat niet op de huidige proeflocatie uit te voeren, maar op een onderzoekslocatie waar storende factoren met effecten op de groei van bomen zoveel mogelijk worden uitgesloten. Vervolgonderzoek zou ook in voldoende herhalingen moet worden aangelegd om statistisch betrouwbare uitspraken te kunnen doen. 31

33 7. Bijlagen Bomenonderzoek Langeroode

34 Bijlage 1. Scoretabel essenbladeren gemonsterd , geanalyseerd Bladkrulling Index* nr bladnr Plantcode EM lengte (cm) versgewicht (g) chlorofyl op aantal blaadjes kleur niet weinig matig donker groen (dg) , dg , dg , ddg 13 4, ddg 5 7 2, ddg 0, dg 13 3, dg , dg , g 4 7 2, F dg , F dg , F ddg , F dg , F ddg 13 3, F , F dg 12 4, F dg 3 8 3, F dg 6 5 1, F dg 5 6 2,09 * = (aantal niet*1+aantal zeer licht*2+aantal licht*3+aantal matig*4+aantal redelijk*5+aantal veel*6)/aantal deelblaadjes= index 11

35 Bijlage 2. Fotobeschrijving opnamen essenbladeren Alphen a/d Rijn Fotobeschrijving opnamen essenbladeren Alphen a/d Rijn bladnummer plantnr EM fotonr tif opmerking datum bovenepidermis/onderepidermis alphen tif 01 bovenepidermis geen afwijkingen in epid. en chlorenchym alphen tif 02 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 03 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 04 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 05 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 06 onderepidermis geen afwijkingen alphen003 F10 + tif 07 bovenepidermis geen afwijkingen alphen003 F10 + tif 08 onderepidermis geen afwijkingen alphen003 F10 + tif 09 onderepidermis geen afwijkingen alphen004 F19 + tif 10 bovenepidermis geen afwijkingen alphen004 F19 + tif 11 onderepidermis geen afwijkingen alphen004 F19 + tif 12 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 13 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 14 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 15 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 16 onderepidermis geen afwijkingen alphen007 F7 + tif 17 bovenepidermis geen afwijkingen alphen007 F7 + tif 18 onderepidermis geen afwijkingen alphen008 F15 + tif 18 bovenepidermis geen afwijkingen alphen008 F15 + tif 19 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 20 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 21 onderepidermis geen afwijkingen alphen010 F24 + tif 22 bovenepidermis geen afwijkingen alphen010 F24 + tif 23 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 24 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 25 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 26 onderepidermis geen afwijkingen alphen012 F8 + tif 27 bovenepidermis geen afwijkingen alphen012 F8 + tif 28 onderepidermis geen afwijkingen alphen012 F8 + tif 29 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 30 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 31 onderepidermis geen afwijkingen alphen tif 32 bovenepidermis geen afwijkingen alphen tif 33 onderepidermis geen afwijkingen alphen015 F13 + tif 34 bovenepidermis geen afwijkingen alphen015 F13 + tif 35 onderepidermis geen afwijkingen

36 Bijlage 3. Scoretabel essenbladeren gemonsterd door A. van Lammeren. Analyse bladeren Langeroode Alphen aan den Rijn Canon SX230HS bladnr beh fotonr gewicht (g) lengte blad aantal blaadjes mate van krulling chlorofyll meting N=5 meeldauwindex

37 Bijlage 4 Independent Samples Test Fraxinus Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means F Sig. t df Sig. (2-tailed) Mean Difference Std. Error Difference 95% Confidence Interval of the Difference Lower Upper relatieve diktegroei Fraxinus Equal variances assumed Equal variances not assumed 2,084,158-1,618 34,115-7, , , , ,618 28,129,117-7, , , ,96319 Independent Samples Test Fraxinus Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means F Sig. t df Sig. (2-tailed) Mean Difference Std. Error Difference 95% Confidence Interval of the Difference Lower Upper relatieve lengtegroei Fraxinus Equal variances assumed Equal variances not assumed,273,605-1,734 34,092-6, , , , ,734 33,855,092-6, , , ,

38 Bijlage 5 Independent Samples Test Aesculus relatieve diktegroei relatieve lengtegroei Equal variances assumed Equal variances not assumed Equal variances assumed Equal variances not assumed Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means F Sig. t df Sig. (2-tailed) Mean Difference Std. Error Difference 95% Confidence Interval of the Difference,926,346-1,233 22,231-4, , , ,96454 Lower Upper -1,221 20,387,236-4, , , ,06738,088,770,966 22,344,45203, , ,42214,964 21,100,346,45203, , ,

Inventarisatie van de ernst van de bloedingziekte in paardenkastanjebomen in Den Haag

Inventarisatie van de ernst van de bloedingziekte in paardenkastanjebomen in Den Haag Inventarisatie van de ernst van de bloedingziekte in paardenkastanje in Den Haag 2011 A.J. van Kuik en L. Slingerland Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 1. De onderzoekers van een preventiedienst vermoeden dat werknemers in een bedrijf zonder liften fitter zijn dan werknemers

Nadere informatie

Precisieplant tulp. Basis voor precisielandbouw. A.H.M.C. Baltissen, H. Gude, A. van der Lans, A. Haaster

Precisieplant tulp. Basis voor precisielandbouw. A.H.M.C. Baltissen, H. Gude, A. van der Lans, A. Haaster Precisieplant tulp Basis voor precisielandbouw A.H.M.C. Baltissen, H. Gude, A. van der Lans, A. Haaster Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen, Boomkwekerij

Nadere informatie

Antwoordvel Versie A

Antwoordvel Versie A Antwoordvel Versie A Interimtoets Toegepaste Biostatistiek 13 december 013 Naam:... Studentnummer:...... Antwoorden: Vraag Antwoord Antwoord Antwoord Vraag Vraag A B C D A B C D A B C D 1 10 19 11 0 3

Nadere informatie

Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 20 mei 2007

Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 20 mei 2007 Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 20 mei 2007 Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit Mei 2007 PPO nr. 32 340 427 00 Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Warmwaterbehandeling lelie

Warmwaterbehandeling lelie Warmwaterbehandeling lelie Effect van verlaagde voor- en natemperatuur bij Oriëntals en verhoogde kooktemperatuur bij Longiflorum-, LA- en OT- hybriden Casper Slootweg en Hans van Aanholt Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Burkholderia in gladiolen

Burkholderia in gladiolen Burkholderia in gladiolen Voortgezet diagnostisch onderzoek 2007 Peter Vink en Trees Hollinger Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen maart 2008 PPO nr. 3234036700-2 2008 Wageningen, Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Duurzame energietechniek

Duurzame energietechniek Duurzame energietechniek Toegepast in de bloembollensector Bijlage rapport Afstudeerscriptie Werktuigbouwkunde De Haagse Hogeschool afdeling Delft Mitchell van der Meij Praktijkonderzoek Plant & Omgeving,

Nadere informatie

Twee en een half jaar Kwaliteitsmeting in de Fysiotherapie

Twee en een half jaar Kwaliteitsmeting in de Fysiotherapie Twee en een half jaar Kwaliteitsmeting in de Fysiotherapie Feiten en cijfers tot nu toe Managementsamenvatting Na twee en een half jaar kwaliteitsmetingen in de fysiotherapie is het een geschikt moment

Nadere informatie

S0A17D: Examen Sociale Statistiek (deel 2)

S0A17D: Examen Sociale Statistiek (deel 2) S0A17D: Examen Sociale Statistiek (deel 2) 21 juni 2011 Naam : Jaar en studierichting : Lees volgende aanwijzingen eerst voor het examen te beginnen : Wie de vragen aanneemt en bekijkt, moet minstens 1

Nadere informatie

Proefveld tulpenstengelaal (waardplanten) onderzoek. Robert Dees, Joop van Doorn

Proefveld tulpenstengelaal (waardplanten) onderzoek. Robert Dees, Joop van Doorn Proefveld tulpenstengelaal (waardplanten) onderzoek Robert Dees, Joop van Doorn Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Bloembollen, boomkwekerij & Fruit PT nr. 14592, PPO nr. 32

Nadere informatie

Warmwaterbehandeling Crocus Grote Gele

Warmwaterbehandeling Crocus Grote Gele Warmwaterbehandeling Crocus Grote Gele Onderzoek naar de mogelijkheden voor een cultuurkook P. J. van Leeuwen en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit PPO

Nadere informatie

Kan het wortellesieaaltje Pratylenchus penetrans wortels van Zantedeschia aantasten?

Kan het wortellesieaaltje Pratylenchus penetrans wortels van Zantedeschia aantasten? Kan het wortellesieaaltje Pratylenchus penetrans wortels van Zantedeschia aantasten? Voortgezet diagnostisch onderzoek 2007 Peter Vink en Paul van Leeuwen Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen

Nadere informatie

Interim Toegepaste Biostatistiek deel 1 14 december 2009 Versie A ANTWOORDEN

Interim Toegepaste Biostatistiek deel 1 14 december 2009 Versie A ANTWOORDEN Interim Toegepaste Biostatistiek deel december 2009 Versie A ANTWOORDEN C 2 B C A 5 C 6 B 7 B 8 B 9 D 0 D C 2 A B A 5 C Lever zowel het antwoordformulier als de interim toets in Versie A 2. Dit tentamen

Nadere informatie

Onderzoek naar de oorzaak van wortelbederf bij de teelt van Zantedeschia op potten

Onderzoek naar de oorzaak van wortelbederf bij de teelt van Zantedeschia op potten Onderzoek naar de oorzaak van wortelbederf bij de teelt van Zantedeschia op potten Voortgezet diagnostisch onderzoek 2007/2008 Peter Vink, Paul van Leeuwen en John Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

Nadere informatie

Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier.

Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier. Toets Stroom 1.2 Methoden en Statistiek tul, MLW 7 april 2006 Deze toets bestaat uit 25 vierkeuzevragen. Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier. Vraag goed beantwoord dan punt voor

Nadere informatie

Vaste planten waardplant voor PlAMV?

Vaste planten waardplant voor PlAMV? Vaste planten waardplant voor PlAMV? Consultancy onderzoek Casper Slootweg, Miriam Lemmers en Maarten de Kock Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

Weekhuidmijt in de boomkwekerij

Weekhuidmijt in de boomkwekerij Weekhuidmijt in de boomkwekerij Begoniamijt in Pieris DLV Plant Postbus 100 2770 AC Boskoop Italiëlaan 6 2391 PT Hazerswoude Dorp T 0172 21 28 27 F 0172 21 04 07 E info@dlvplant.nl In opdracht van Nederlandse

Nadere informatie

Aantasting van Alliumbollen door Fusarium

Aantasting van Alliumbollen door Fusarium Aantasting van Alliumbollen door Fusarium Voortgezet diagnostisch onderzoek 2006/2007 Peter Vink, Trees Hollinger, Paul van Leeuwen en Khanh Pham Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen Augustus

Nadere informatie

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen:

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 6 1. De 15 leden van een kleine mountainbikeclub vragen zich af in welk mate de omgevingstemperatuur een invloed heeft op hun

Nadere informatie

Onderzoek naar de vroege bloemaanleg bij de tulpencultivar Strong Gold

Onderzoek naar de vroege bloemaanleg bij de tulpencultivar Strong Gold Onderzoek naar de vroege bloemaanleg bij de tulpencultivar Strong Gold In opdracht van V.O.F. Van Kampen, Den Helder. Martin van Dam en Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving BV Sector Bloembollen

Nadere informatie

introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets

introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week : de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week : het toetsen van gemiddelden: de t-toets week 5: het toetsen van varianties:

Nadere informatie

Onderzoek naar risico van bollenmijt in Zantedeschia

Onderzoek naar risico van bollenmijt in Zantedeschia Onderzoek naar risico van bollenmijt in Zantedeschia Welke mijt geeft schade in Zantedeschia P.J. van Leeuwen, C. Conijn, M. Breedeveld, J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen

Nadere informatie

Voorkomen wateroverlast Teelt de grond uit bloembollen. Casper Slootweg en Henk Gude

Voorkomen wateroverlast Teelt de grond uit bloembollen. Casper Slootweg en Henk Gude Voorkomen wateroverlast Teelt de grond uit bloembollen Casper Slootweg en Henk Gude Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit PPO nr.

Nadere informatie

Warmwaterbehandeling van Allium tegen krokusknolaaltje

Warmwaterbehandeling van Allium tegen krokusknolaaltje Warmwaterbehandeling van Allium tegen krokusknolaaltje Onderzoek van 2003 t/m 2006 P.J. van Leeuwen, P. Vink en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bollen november 2006 PPO nr.

Nadere informatie

Bloedingsziekte in paardenkastanje.

Bloedingsziekte in paardenkastanje. Bloedingsziekte in paardenkastanje. Een inventarisatie van het voorkomen van bloedingsziekte in Aesculus op laanboombedrijven in 2010. B. van der Sluis, L. Slingerland en F. van Kuik Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Voortgezet diagnostisch onderzoek Peter Vink

Voortgezet diagnostisch onderzoek Peter Vink Voortgezet diagnostisch onderzoek naar een betere beheersing van een aantasting door de schimmel Colletotrichum acutatum bij de bollenteelt van tulpen cv. Giuseppe Verdi Voortgezet diagnostisch onderzoek

Nadere informatie

Kastanjemineermot. ZLTO St. Projectbureau Boomkwekerij Onderwijsboulevard DE Den Bosch. Screening middelen 2012

Kastanjemineermot. ZLTO St. Projectbureau Boomkwekerij Onderwijsboulevard DE Den Bosch. Screening middelen 2012 DLV Plant / Boomteelt Postbus 100 2770 AC Boskoop Italiëlaan 6 2391 PT Hazerswoude Dorp Opdrachtgever ZLTO St. Projectbureau Boomkwekerij Onderwijsboulevard 225 5223 DE Den Bosch Uitvoering DLV Plant /

Nadere informatie

De invloed van het gebruik van Asulox tijdens de bollenteelt en het tijdstip van rooien op de beworteling van Muscaribollen in de broeierij

De invloed van het gebruik van Asulox tijdens de bollenteelt en het tijdstip van rooien op de beworteling van Muscaribollen in de broeierij De invloed van het gebruik van Asulox tijdens de bollenteelt en het tijdstip van rooien op de beworteling van Muscaribollen in de broeierij Voortgezet diagnostisch onderzoek 2008 Peter Vink, Paul van Leeuwen

Nadere informatie

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week 2: de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week 4: het toetsen van gemiddelden: de t-toets Moore, McCabe, and Craig.

Nadere informatie

Vroege bloemverdroging bij narcis cultivar Bridal Crown

Vroege bloemverdroging bij narcis cultivar Bridal Crown Vroege bloemverdroging bij narcis cultivar Bridal Crown Voortgezet diagnostisch onderzoek 2012 Peter Vink, Peter Vreeburg en Paul van Leeuwen Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen

Nadere informatie

Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 13 juli 2007

Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 13 juli 2007 Tussentijdse rapportage bastknobbelonderzoek 2007 in Alphen aan den Rijn 13 juli 2007 Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit Juli 2007 PPO nr. 32 340 427 00 1

Nadere informatie

Onderzoek naar de gebruikswaarde van door bollenmijten beschadigde gladiolenknollen in de bloementeelt

Onderzoek naar de gebruikswaarde van door bollenmijten beschadigde gladiolenknollen in de bloementeelt Onderzoek naar de gebruikswaarde van door bollenmijten beschadigde gladiolenknollen in de bloementeelt Voortgezet diagnostisch onderzoek in 2006 Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen

Nadere informatie

Papierblad in lelie. Naoogst fase. Hans Kok en Hans van Aanholt. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen juni 2004 PPO nr.

Papierblad in lelie. Naoogst fase. Hans Kok en Hans van Aanholt. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen juni 2004 PPO nr. Papierblad in lelie Naoogst fase Hans Kok en Hans van Aanholt Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen juni 2004 PPO nr. 330919 2004 Wageningen, Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Alle

Nadere informatie

toetskeuze schema verschillen in gemiddelden

toetskeuze schema verschillen in gemiddelden toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week 2: de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week 4: het toetsen van gemiddelden: de t-toets week 5: het toetsen van

Nadere informatie

Effecten van Disappyr op bruinverkleuring en beworteling van stek van sierheesters. M.P.M. Derkx

Effecten van Disappyr op bruinverkleuring en beworteling van stek van sierheesters. M.P.M. Derkx Effecten van Disappyr op bruinverkleuring en beworteling van stek van sierheesters M.P.M. Derkx Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit PPO 32 361424 00 PT 14216.11 november

Nadere informatie

Teelt de grond uit Zomerbloemen

Teelt de grond uit Zomerbloemen Teelt de grond uit Zomerbloemen Teelt in kisten 2012-2013 Casper Slootweg en Marga Dijkema Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit

Nadere informatie

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia

Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia Vervolgonderzoek in 2005 P.J. van Leeuwen, A.Th.J. Koster en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen maart 2006 PPO

Nadere informatie

Hygiëneprotocol Dahlia PSTVd. P.J. van Leeuwen

Hygiëneprotocol Dahlia PSTVd. P.J. van Leeuwen Hygiëneprotocol Dahlia PSTVd P.J. van Leeuwen Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen, boomkwekerij en fruit PPO nr. 32 361815 00/PT nr. 14760.02 oktober

Nadere informatie

PROJECTVERSLAG 2005 NAAR EEN OPLOSSING VOOR ONBEKEND WORTELROT IN LELIE

PROJECTVERSLAG 2005 NAAR EEN OPLOSSING VOOR ONBEKEND WORTELROT IN LELIE PROJECTVERSLAG 2005 NAAR EEN OPLOSSING VOOR ONBEKEND WORTELROT IN LELIE Naar een oplossing voor onbekend wortelrot in lelie Projectverslag fase 3 Uitgevoerd door: DLV Facet DLV Facet: Peter Graven DLV

Nadere informatie

Spirit en Mirage Plus tegen roest - Consultancy

Spirit en Mirage Plus tegen roest - Consultancy Spirit en Mirage Plus tegen roest - Consultancy Projectnummer PT: 14216.12 In opdracht van: Productschap Tuinbouw Postbus 280 2700 AG Zoetermeer Uitgevoerd door: Cultus Agro Advies Zandterweg 5 5973 RB

Nadere informatie

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Erwinia chrysanthemi in Amaryllidaceae

Erwinia chrysanthemi in Amaryllidaceae Erwinia chrysanthemi in Amaryllidaceae Voortgezet diagnostisch onderzoek 2007 Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit September 2008 PPO nr. 3234036700-6 /

Nadere informatie

Overdracht van geelziek in Eucomis via zaad

Overdracht van geelziek in Eucomis via zaad Overdracht van geelziek in Eucomis via zaad Voortgezet diagnostisch onderzoek 2008/2009 Peter Vink, Paul van Leeuwen en Robert Dees Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business

Nadere informatie

Bestrijding van Myrothecium in lisianthus

Bestrijding van Myrothecium in lisianthus Bestrijding van Myrothecium in lisianthus 2015 PT nummer.: 14980 Proef nummer: 14512 Proeftuin Zwaagdijk Tolweg 13 1681 ND Zwaagdijk Phone +31 (0)228 56 31 64 Fax +31 (0)228 56 30 29 E-mail: proeftuin@proeftuinzwaagdijk.nl

Nadere informatie

Virusziekten bij het gewas Eucomis

Virusziekten bij het gewas Eucomis Virusziekten bij het gewas Eucomis Voortgezet diagnostisch onderzoek 2011 Peter Vink, Paul van Leeuwen en Khanh Pham Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit Januari 2013

Nadere informatie

Behoud meerjarig proefveld organische bemesting

Behoud meerjarig proefveld organische bemesting Behoud meerjarig proefveld organische bemesting Instandhouding meerjarig proefveld organische bemesting hyacint voor toekomstig onderzoek naar organische bemesting op duinzandgrond Peter Vreeburg Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Bossigheid in Zantedeschia

Bossigheid in Zantedeschia Bossigheid in Zantedeschia Is vervroegd afsterven van weefselkweekplantjes en het daarna koud bewaren van de knollen een van de oorzaken van bossigheid P.J. van Leeuwen en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Centrale tendentie Centrale tendentie wordt meestal afgemeten aan twee maten: Mediaan: de middelste waarneming, 50%

Nadere informatie

Biologische bestrijding van echte meeldauw in zomerbloemen. biokennis

Biologische bestrijding van echte meeldauw in zomerbloemen. biokennis Biologische bestrijding van echte meeldauw in zomerbloemen biokennis Biologische bestrijding van echte meeldauw in zomerbloemen Casper Slootweg Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen

Nadere informatie

Bladvlekken bij belichte potplanten

Bladvlekken bij belichte potplanten Bladvlekken bij belichte potplanten Onderzoek of de gele vlekken in belichte potplanten ontstaan door zetmeelophoping G.J.L. van Leeuwen N. Marissen M. Warmenhoven Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Nadere informatie

Warmwaterbehandeling Allium en Crocus

Warmwaterbehandeling Allium en Crocus Warmwaterbehandeling Allium en Crocus Onderzoek naar de mogelijkheden voor een cultuurkook P. J. van Leeuwen en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving Bloembollen, boomkwekerij & fruit Lisse,

Nadere informatie

Primair diagnostisch onderzoek aan een onbekende wortelrot bij de bollenteelt van lelies op dekzandgronden

Primair diagnostisch onderzoek aan een onbekende wortelrot bij de bollenteelt van lelies op dekzandgronden Primair diagnostisch onderzoek aan een onbekende wortelrot bij de bollenteelt van lelies op dekzandgronden Voortgezet diagnostisch onderzoek 2007 Peter Vink en Hans Kok Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

Nadere informatie

Herinplantziekte bij pioenrozen

Herinplantziekte bij pioenrozen Herinplantziekte bij pioenrozen Verlenging grondproef Casper Slootweg Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Sector Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit PPO-Projectnummer 32 361140 00 Lisse, November 2010 2010

Nadere informatie

Vorstschade bij Zantedeschiaknollen

Vorstschade bij Zantedeschiaknollen Vorstschade bij Zantedeschiaknollen Voortgezet diagnostisch onderzoek 2010 Peter Vink, Paul van Leeuwen en John Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit PPO nr.

Nadere informatie

Relatie zetmeelgehalte leliebol en takkwaliteit, onderzoek Casper Slootweg en Hans van Aanholt

Relatie zetmeelgehalte leliebol en takkwaliteit, onderzoek Casper Slootweg en Hans van Aanholt Relatie zetmeelgehalte leliebol en takkwaliteit, onderzoek 2010 2012 Casper Slootweg en Hans van Aanholt Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit PPO nr.32 361444 00 PT nummer

Nadere informatie

EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I. 30 januari 2009

EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I. 30 januari 2009 EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I 30 januari 2009 - Dit tentamen bestaat uit vier opgaven onderverdeeld in totaal 2 subvragen. - Geef bij het beantwoorden van de vragen een zo volledig mogelijk antwoord.

Nadere informatie

Californische trips in lelie

Californische trips in lelie Californische trips in lelie Hans Kok, Cor Conijn en Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Bloembollen Juni 2004 PPO nr. 330803 2004 Wageningen, Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Alle

Nadere informatie

Aanvullende bestrijding van stengelaaltjes door toevoeging van formaline aan het voorweekwater en kookbad

Aanvullende bestrijding van stengelaaltjes door toevoeging van formaline aan het voorweekwater en kookbad Aanvullende bestrijding van stengelaaltjes door toevoeging van formaline aan het voorweekwater en kookbad Voortgezet diagnostisch onderzoek 2012 Peter Vreeburg, Paul van Leeuwen Praktijkonderzoek Plant

Nadere informatie

Bladval in Prunus - Consultancy

Bladval in Prunus - Consultancy Bladval in Prunus - Consultancy In opdracht van Productschap Tuinbouw Postbus 280 2700 AG Zoetermeer Uitgevoerd door: Cultus Agro Advies Zandterweg 5 5973 RB Lottum DiagnostiekService Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Stengelrot bij lelie door de schimmel Rhizopus

Stengelrot bij lelie door de schimmel Rhizopus Stengelrot bij lelie door de schimmel Rhizopus Voortgezet diagnostisch onderzoek 2011 Peter Vink en Hans Kok Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van W Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

Ontwikkelen van een praktische toets op Erwinia bij Dahlia (ploffers)

Ontwikkelen van een praktische toets op Erwinia bij Dahlia (ploffers) Ontwikkelen van een praktische toets op Erwinia bij Dahlia (ploffers) P.J. van Leeuwen en J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit juli 2009 PPO

Nadere informatie

Bruikbaarheid vacuümtoets bij hyacinten

Bruikbaarheid vacuümtoets bij hyacinten Bruikbaarheid vacuümtoets bij hyacinten Voortgezet diagnostisch onderzoek 2012 P.J. van Leeuwen en R. H. L. Dees Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

Bestrijding van Fusarium in lisianthus

Bestrijding van Fusarium in lisianthus Bestrijding van Fusarium in lisianthus 2014 PT nummer.: 14980 Proef nummer: 13485 Proeftuin Zwaagdijk Tolweg 13 1681 ND Zwaagdijk Phone +31 (0)228 56 31 64 Fax +31 (0)228 56 30 29 E-mail: proeftuin@proeftuinzwaagdijk.nl

Nadere informatie

Het effect van inundatie op sclerotiën van de schimmel Sclerotium rolfsii

Het effect van inundatie op sclerotiën van de schimmel Sclerotium rolfsii Het effect van inundatie op sclerotiën van de schimmel Sclerotium rolfsii Voortgezet diagnostisch onderzoek 2011 Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit

Nadere informatie

Invloed van ventilatie-instellingen op vochtverliezen en kwaliteit in zand aardappelen

Invloed van ventilatie-instellingen op vochtverliezen en kwaliteit in zand aardappelen Invloed van ventilatie-instellingen op vochtverliezen en kwaliteit in zand aardappelen Ing. D. Bos en Dr. Ir. A. Veerman Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector AGV PPO 5154708 2003 Wageningen,

Nadere informatie

M M M M M M M M M M M M M M La La La La La La La Mid Mid Mid Mid Mid Mid Mid 65 56 83 68 64 47 59 63 93 65 75 68 68 51

M M M M M M M M M M M M M M La La La La La La La Mid Mid Mid Mid Mid Mid Mid 65 56 83 68 64 47 59 63 93 65 75 68 68 51 INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 7 1. Een onderzoeker wil nagaan of de fitheid van jongeren tussen 14 en 18 jaar (laag, matig, hoog) en het geslacht (M, V) een

Nadere informatie

Rapportage. Effect EM Velden op bomen. November 2013.

Rapportage. Effect EM Velden op bomen. November 2013. Rapportage Effect EM Velden op bomen November 2013. Rapportage ten behoeve van de project-evaluatie bij het Productschap Tuinbouw Project: Effect elektromagnetische velden op bomen PT-projectnummer: 14394

Nadere informatie

De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos

De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos Casper Slootweg en Peter Vink (PPO) Henk van den Berg (Henk van den Berg Teelt- en bedrijfsadvies) Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Sector

Nadere informatie

Rapport Lectoraat elearning

Rapport Lectoraat elearning Rapport Lectoraat elearning INHOLLAND Hogeschool Rotterdam, 24 mei 05 Door: In opdracht: Chablis Platenburg Lectoraat elearning, Lector Dr. G. Wijngaards, INHOLLAND Hogeschool 1. ICT gebruik van INHOLLAND

Nadere informatie

Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol?

Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol? Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol? Voortgezet diagnostisch onderzoek in 2006 Peter Vink en Peter Vreeburg Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Nadere informatie

HOOFDSTUK IV TOETSEN VAN STATISTISCHE HYPOTHESEN

HOOFDSTUK IV TOETSEN VAN STATISTISCHE HYPOTHESEN HOOFDSTUK IV TOETSEN VAN STATISTISCHE HYPOTHESEN 4. VERGELIJKINGSTOETSEN A. Vergelijken van varianties Men beschouwt twee steekproeven uit normaal verdeelde populaties: X, X,, X n ~ N(µ, σ ) Y, Y,, Y n

Nadere informatie

Het voorkomen van Pseudo-kurkstip in tulpen

Het voorkomen van Pseudo-kurkstip in tulpen Het voorkomen van Pseudo-kurkstip in tulpen Voortgezet diagnostisch onderzoek 2009/2010 Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen, Boomkwekerij

Nadere informatie

De werking van Contans tegen sclerotievormende schimmels

De werking van Contans tegen sclerotievormende schimmels De werking van Contans tegen sclerotievormende schimmels Voortgezet diagnostisch onderzoek 2008/2009 Peter Vink Praktijkonderzoek Plant & Omgeving onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

Onderzoek. B-cluster BBB-OND2B.2

Onderzoek. B-cluster BBB-OND2B.2 Onderzoek B-cluster BBB-OND2B.2 Succes met leren Leuk dat je onze bundels hebt gedownload. Met deze bundels hopen we dat het leren een stuk makkelijker wordt. We proberen de beste samenvattingen voor jou

Nadere informatie

Bestrijding van koolvlieg in radijs

Bestrijding van koolvlieg in radijs Bestrijding van koolvlieg in radijs A.A.E. Bulle, G.J. Messelink Wageningen UR Glastuinbouw, Wageningen augustus 2007 Projectnummer 3242018600 2007 Wageningen, Wageningen UR Glastuinbouw Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Voer de gegevens in in een tabel. Definieer de drie kolommen van de tabel en kies als kolomnamen groep, vooraf en achteraf.

Voer de gegevens in in een tabel. Definieer de drie kolommen van de tabel en kies als kolomnamen groep, vooraf en achteraf. Opdracht 10a ------------ t-procedures voor gekoppelde paren t-procedures voor twee onafhankelijke steekproeven samengestelde t-procedures voor twee onafhankelijke steekproeven Twee groepen van 10 leraren

Nadere informatie

Inventarisatie van de uitbreiding van de bloedingsziekte in paardenkastanjebomen in Den Haag

Inventarisatie van de uitbreiding van de bloedingsziekte in paardenkastanjebomen in Den Haag Inventarisatie van de uitbreiding van de bloedingsziekte in paardenkastanjebomen in Den Haag 2016 Fons van Kuik Wageningen Plant Research, Business Unit Bloembollen, Boomkwekerij & Fruit Wageningen Plant

Nadere informatie

Nieuwe middelen tegen vruchtboomkanker

Nieuwe middelen tegen vruchtboomkanker Nieuwe middelen tegen vruchtboomkanker Verslag veldproeven 2009-2011 M.J. de Vlas, P.F. de Jong, P.A.H. van der Steeg Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Business Unit Bloembollen,

Nadere informatie

Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia

Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia Onderzoek naar bruikbare herbiciden in knolbegonia P.J. van Leeuwen, A.Th. J. Koster, J.P.T. Trompert Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen januari 2005 PPO nr.330928 2005 Wageningen,

Nadere informatie

Bruine bladpunten in Longiflorum White Heaven

Bruine bladpunten in Longiflorum White Heaven Bruine bladpunten in Longiflorum White Heaven Inventarisatie bladproblemen in de praktijk Hans Kok Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Bloembollen PPO nr. 32 360 560 00 Maart 2008 2008 Wageningen,

Nadere informatie

Bloemdetectie aardbeiplanten voor plaatsspecifiek spuiten tegen Botrytis

Bloemdetectie aardbeiplanten voor plaatsspecifiek spuiten tegen Botrytis Bloemdetectie aardbeiplanten voor plaatsspecifiek spuiten tegen Botrytis Ard Nieuwenhuizen Nota 662 Bloemdetectie aardbeiplanten voor plaatsspecifiek spuiten tegen Botrytis Ard Nieuwenhuizen Plant Research

Nadere informatie

Romphouding en Beweeglijkheid Bureaustoel versus Flexchair

Romphouding en Beweeglijkheid Bureaustoel versus Flexchair Romphouding en Beweeglijkheid Bureaustoel versus Flexchair Thijs Hartveld Stagiair McRoberts Opleiding Bewegingstechnologie Den Haag Februari 2013 Achtergrond Veldon VelDon is gestart met een dynamisch

Nadere informatie

Extra Opgaven. 3. Van 10 personen meten we 100 keer de hartslag na het sporten. De gemiddelde hartslag van

Extra Opgaven. 3. Van 10 personen meten we 100 keer de hartslag na het sporten. De gemiddelde hartslag van Extra Opgaven 1. Een persoon doet een HIV-test. Helaas is de uitslag positief. De test is echter niet perfect. De persoon vraagt zich af wat de kans is dat hij nu ook echt HIV heeft. Gegeven is: de kans

Nadere informatie

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren:

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 4 1. Toets met behulp van SPSS de hypothese van Evelien in verband met de baardlengte van metalfans. Ga na of je dezelfde conclusies

Nadere informatie

Penicillium in lelie. Effect van terugdrogen na het spoelen op Penicilliumaantasting tijdens de bewaring van lelie. Hans Kok

Penicillium in lelie. Effect van terugdrogen na het spoelen op Penicilliumaantasting tijdens de bewaring van lelie. Hans Kok Penicillium in lelie Effect van terugdrogen na het spoelen op Penicilliumaantasting tijdens de bewaring van lelie Hans Kok Praktijkonderzoek Plant & Omgeving Bloembollen, Boomkwekerij en Fruit April 2010

Nadere informatie

Deel 1: Voorbeeld van beschrijvende analyses in een onderzoeksrapport. Beschrijving van het rookgedrag in Vlaanderen anno 2013

Deel 1: Voorbeeld van beschrijvende analyses in een onderzoeksrapport. Beschrijving van het rookgedrag in Vlaanderen anno 2013 7.2.4 Voorbeeld van een kwantitatieve analyse (fictief voorbeeld) In onderstaand voorbeeld werken we met fictieve data. Doel van dit voorbeeld is dat je inzicht krijgt in hoe een onderzoeksrapport van

Nadere informatie

Bestrijding van trips in aubergine met roofmijten

Bestrijding van trips in aubergine met roofmijten Bestrijding van trips in aubergine met roofmijten Gerben Messelink & Eric de Groot Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Glastuinbouw Business Unit Glastuinbouw juni oktober 2005 2005 2005 Wageningen,

Nadere informatie

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 Bjorn Winkens Methodologie en Statistiek Universiteit Maastricht 21 maart

Nadere informatie

Curatieve en eradicatieve (stop) werking van fungiciden tegen Phytophthora 2009

Curatieve en eradicatieve (stop) werking van fungiciden tegen Phytophthora 2009 Curatieve en eradicatieve (stop) werking van fungiciden tegen Phytophthora 2009 J. Spruijt, H.T.A.M. Schepers en A. Evenhuis Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Akkerbouw, Groene Ruimte en Vollegrondsgroenteteelt

Nadere informatie

Consultancy: inventarisatie Diaphania perspectalis

Consultancy: inventarisatie Diaphania perspectalis Consultancy: inventarisatie Diaphania perspectalis Aanwezigheid en schade door Diaphania perspectalis in de Nederlandse boomkwekerij Jerre de Blok Praktijkonderzoek Plant en Omgeving Sector bloembollen,

Nadere informatie

OefenCAT MWO1: Veel succes! Formuleblad: Standaard fout bij RR: sse[ln(rr)] = 1 a 1. Epidemiologie en statistiek

OefenCAT MWO1: Veel succes! Formuleblad: Standaard fout bij RR: sse[ln(rr)] = 1 a 1. Epidemiologie en statistiek OefenCAT MWO1: Extra instructies: Geef niet meer antwoorden dan gespecificeerd in de vraag (bijv. 3 criteria, 4 aspecten). Alleen de eerste antwoorden tellen mee. Dus schrijf niet 6 antwoorden op in de

Nadere informatie

8.1 Centrum- en spreidingsmaten [1]

8.1 Centrum- en spreidingsmaten [1] 8.1 Centrum- en spreidingsmaten [1] Gegeven zijn de volgende 10 waarnemingsgetallen: 1, 3, 3, 3, 4, 5, 6, 8, 8, 9 Het gemiddelde is: De mediaan is het middelste waarnemingsgetal als de getallen naar grootte

Nadere informatie

Essentaksterfte Inspectie Essentaksterfte

Essentaksterfte Inspectie Essentaksterfte Essentaksterfte Inspectie Essentaksterfte 2013-2017 COLOFON Inspectie Essentaksterfte 2013-2017 OPDRACHTNEMER OPGESTELD DOOR VRIJGEGEVEN DOOR OPDRACHTGEVER BTL Bomendienst B.V. Marowijne 80 7333 PJ Apeldoorn

Nadere informatie

Invloed van stikstofniveau en -deling op eiwitgehalte en opbrengst van zetmeelaardappelen.

Invloed van stikstofniveau en -deling op eiwitgehalte en opbrengst van zetmeelaardappelen. Invloed van stikstofniveau en -deling op eiwitgehalte en opbrengst van zetmeelaardappelen. Ing. K.H. Wijnholds Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Businessuni Akkerbouw, Groene Ruimte en Vollegrondsgroente

Nadere informatie

Hoofdstuk 5 Een populatie: parametrische toetsen

Hoofdstuk 5 Een populatie: parametrische toetsen Hoofdstuk 5 Een populatie: parametrische toetsen 5.1 Gemiddelde, variantie, standaardafwijking: De variantie is als het ware de gemiddelde gekwadrateerde afwijking van het gemiddelde. Hoe groter de variantie

Nadere informatie

Onderzoek naar een onbekende bladafwijking in gladiool

Onderzoek naar een onbekende bladafwijking in gladiool Onderzoek naar een onbekende bladafwijking in gladiool Voortgezet diagnostisch onderzoek uitgevoerd in juli en augustus 2006 Peter Vink, Trees Hollinger en Khanh Pham Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

Nadere informatie

Bemesting van tulp in de broeierij

Bemesting van tulp in de broeierij Bemesting van tulp in de broeierij M.F.N. van Dam, A.J.M. van Haaster, H.P. Pasterkamp, S. Marinova, N.S. van Wees, e.a. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector bloembollen december 2003 PPO 330

Nadere informatie

Oriënterend onderzoek naar de oorzaak van het ontstaan van bastknobbels in laanbomen op de kwekerij.

Oriënterend onderzoek naar de oorzaak van het ontstaan van bastknobbels in laanbomen op de kwekerij. Juli 2008 Titel Consultancy: Bastknobbels Sector/deelsector Bomen Gewas Laan- en parkbomen Thema Duurz.bedr.v.gewasbescherming Status Afgerond Uitvoerder(s) PPO Bomen Oriënterend onderzoek naar de oorzaak

Nadere informatie