UTRECHT EN SCHOOLPLATEN. Van Vredenburgh tot over de Lek. Conceptversie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "UTRECHT EN SCHOOLPLATEN. Van Vredenburgh tot over de Lek. Conceptversie"

Transcriptie

1 UTRECHT EN SCHOOLPLATEN Van Vredenburgh tot over de Lek Conceptversie

2 Utrecht en schoolplaten Van Vredenburgh tot over de Lek Utrecht en schoolplaten (conceptversie) John Quakernaat Antiquariaat Quaeckernaeck Utrecht, februari

3 Foto voorkant: Overige afbeeldingen: Antiquariaat Quaeckernaeck (tenzij anders aangegeven) John Quakernaat, Utrecht, augustus 2013 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden doormiddel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher. 3

4 Inleiding Dit artikel gaat over de relatie tussen schoolplaten en de provincie Utrecht. Die relatie kan zijn dat de schoolplaat een afbeelding weergeeft van een locatie binnen of net buiten de provincie. De afbeelding kan ook een gebeurtenis afbeelden die met de geschiedenis van de provincie te maken heeft, ook als die gebeurtenis zich buiten de provincie afspeelt. Er zijn ook bedrijven geweest die te maken hebben gehad met de productie van schoolplaten en die in de provincie waren gehuisvest. Zo zijn er ook auteurs, redacteuren en illustratoren die een relatie met de provincie hadden. Het artikel is geschreven voor iedereen die geïnteresseerd is in schoolplaten maar ook voor iedereen die via het perspectief van de makers van schoolplaten naar de provincie willen kijken. Dat is een perspectief die een aanvulling kan zijn op de gebruikelijke manier van kijken. De makers van schoolplaten, of dat nu uitgevers, redacteuren of illustratoren zijn, hebben zich laten leiden door het belang van locaties en situaties op het moment van verschijnen van die platen of juist doordat zij aanvoelden dat de situatie zou veranderen. De geschiedenisplaten zijn gemaakt met de kennis en moralen die men toentertijd over deze gebeurtenissen had. Als uitgangspunt worden schoolplaten getoond en besproken die direct met de locaties en geschiedenis van Utrecht te maken hebben. Daarnaast zullen andere schoolplaten, uitgeverijen en illustratoren worden besproken die een band met Utrecht stad en provincie. Deze schoolplaten en ander illustratiemateriaal zullen extra informatie verschaffen. De opzet van dit artikel is thematisch. In deel I wordt de provincie besproken aan de hand van de thema s landschap, wateren, geschiedenis en gebouwen. In deel II schenk ik aandacht aan uitgeverijen, de tentoonstelling De geschiedenis gekleurd en aan verschillende illustratoren. In deel III worden de afzonderlijke schoolplaten besproken. Verantwoording inhoud: Informatie over de provincie heb ik uit de Winkler Prins uit de jaren 1920 en1979/1980, aangevuld met recente informatie van websites die aan het einde van het artikel worden genoemd. De keuze van de bronnen heeft onder andere te maken met de verschijningsdata van de schoolplaten aan het begin van vorige eeuw. De bronnen uit latere jaren heb ik gekozen om de veranderingen aan te geven. De meest recente informatie heb ik gevonden op websites die ook aan het eind van het artikel worden opgesomd. De informatie over de schoolplaten komt uit boeken over schoolplaten, catalogussen en docentenhandleidingen die bij schoolplaten werden geleverd. Verantwoording keuze schoolplaten: De schoolplaten 2 t/m 12 hebben te maken met een locatie in de provincie. Plaat nummer 14 tot en met 26 hebben te maken met de geschiedenis van de provincie. De platen 27 tot en met 31 tonen enkele belangrijke gebouwen in Utrecht. Deze schoolplaten zijn gemaakt om een gebeurtenis, locatie of een situatie vast te leggen. De twee provinciekaarten 1 en 13 geven de provincie weer. De volgende schoolplaten vormen de basis en daarmee de structuur van dit artikel. 1. Provinciekaart Utrecht Noordhoff 2. Gezicht op de Rijn bij Wageningen 3. Riviergezicht aan de Rijn bij Rhenen (hooge en lage oever) 4. Riviergezicht aan de Rijn bij Rhenen (hooge en lage oever) 5. Flamingo s Ouwehand Rhenen 6. Leeuwenterras Ouwehand Rhenen 7. Zebra s in Ouwehands Dierenpark 8. Een Buitenplaats aan de Vecht, ± Csaar Peter de Grote bezoekt een Buitenplaats aan de Vecht, 1717 (gezicht op het Huis en de Rivier) 4

5 10. Csaar Peter de Grote bezoekt een Buitenplaats aan de Vecht, 171 (gezicht op de Tuin en de Waterwerken) 11. Het Merwedekanaal bij Nieuwersluis 12. Een Veenplas bij Loenen aan de Vecht 13. Provinciekaart Utrecht Dijkstra 14. Willibrord, apostel der Friezen 15. De Utrechtse jaarmarkt in de middeleeuwen 16. Noormannen voor Dorestad 17. Floris V door edelen gevangengenomen 18. Gevangenneming van Graaf Floris V 19. In een middeleeuws klooster (A) In een middeleeuws klooster (B) In een middeleeuws klooster (C) 20. Een hagepreek buiten Utrecht, Unie van Utrecht 22. Aan de Hollandsche Waterlinie 23. De aanhouding van Princes Wilhelmine aan de Goejanverwellesluis, Ontmoeting der Princes Wilhelmina aan de Goejanverwellesluis 25. Franse troepen trekken over de Lek, 15 januari Naar het concentratiekamp, januari Laatste gevecht aan de Grebbelinie 28. In de rechtzaal 29. Paleis Soestdijk 30. Stichtse Boerenwoning 31. Een stad in de middeleeuwen 32. De Dom te Utrecht 5

6 SCHOOLPLATEN De geschiedenis van Utrecht en gezichten die het waard zijn om voor het nageslacht te bewaren, zijn vastgelegd op een aantal prachtige schoolplaten. Schoolplaten die velen nog kennen van hun schooljeugd of die je nog wel eens ziet op tentoonstellingen. Soms hangen ze als decoratie bij eetgelegenheden of in bedrijven. De schoolplaat is een verzamelnaam voor leermiddelen die een voorstelling weergeven en die een didactisch doel hebben. De opkomst van de schoolplaat heeft onder andere te maken met een andere pedagogische en didactische kijk op kinderen. Johan Amos Comenius ( ) was een van de eersten die aanschouwelijk onderwijs propageerde. Ook Jean Jacques Rousseu ( ) vond dat kinderen moesten worden opgevoed vanuit hun natuurlijke ontwikkeling en aanleg. Johann Heinrich Pestalozzi volgde deze zienswijze. Hij wees op de grote betekenis van aanschouwing. De voorstellingstheorie was voor Johann Friedrich Herbart ( ) het uitgangspunt. Kinderen leerden vooral door middel van de zintuigen. Verschillende waarnemingen leiden tot associaties die het leren bevorderen. De eerste Nederlandse methode voor het aanschouwingsonderwijs kwam van de onderwijzer B. Brugsma ( ). Hij bracht de serie Veertig platen voor het aanschouwingsonderwijs in de lagere en kleine kinderscholen (Wolters) uit, aanvankelijk voor hardhorende en dove kinderen. In 1855 werd door Eichmann en Altmann de platenserie De vaderlandsche historieplaten voor scholen en huisgezinnen uitgegeven. Onder invloed van de wet op het lager onderwijs (1857) en het idee dat kinderen aanschouwelijk onderwijs moest worden aangeboden, is het gebruik van de schoolplaat als didactische middel toegenomen. Leerlingen waren tot dan toe vooral gewend om te leren van vertellingen en geschreven teksten. De Utrechtse schilder en auteur H.J. van Lummel bracht in 1857 een platenserie voor het aanschouwelijk onderwijs uit. Spoedig volgde andere uitgevers zoals Ykema uit Den Haag. Andere bekende schoolplatenseries zijn Schoolplaten voor het aanschouwingsonderwijs, Het volle leven, Ambachten en Bedrijven, Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, Dieren in hun omgeving en Nederland in woord en beeld van Uitgeverij J.B. Wolters uit Groningen. Daarnaast is een bekende serie de Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland van uitgeverij P. Noordhoff eveneens uit Groningen. Beide uitgevers gaven ook topografische wandkaarten uit. Schoolplaten werden in twee uitvoeringen uitgegeven. Er waren schoolplaten op karton geplakt en er waren platen op linnen geplakt. Vooral in de beginperiode was het met de kwaliteit van de inkten op de linnen platen minder goed gesteld. De onderwerpen en handelingen op de schoolplaten werden toegelicht in de bijbehorende docentenhandleidingen. De handleidingen zijn geschreven door de redacteuren van de schoolplatenserie. Ze bevatten meestal een afbeelding van de besproken plaat. Verder is de handleiding voorzien van extra informatie, geïllustreerd met afbeeldingen. Bekende Utrechtse redacteuren zijn Van Lummel (Kemink) en Werkman (Wolters). Na vele jaren intensief gebruik van schoolplaten als leermiddel werd in de tweede helft van de 20 e eeuw de schoolplaat vervangen door modernere leermiddelen zoals filmstroken, dia s en school-tv. Utrecht en schoolplaten Utrechtse bedrijven hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de productie en publicatie van schoolplaten en er zijn ook een aantal situaties vastgelegd op schilderijen die zijn gebruikt voor de productie van schoolplaten. Utrechtse onderwijzers, redacteuren, kunstenaars en drukkerijen zijn betrokken geweest bij uitgaven van belangrijke uitgeverijen door heel het land. Informatie hierover is te vinden in deel II. Hendrik Jan van Lummel, de vader van het plaatvertellen, mag worden genoemd als de een van de eerste en meest productiefste illustrators en redacteuren. Als jongen van zestien begon hij zijn loopbaan als hulponderwijzer bij een school om acht jaar later te worden benoemd tot hoofd van 6

7 een openbare school in Houten. Gezien zijn protestants-christelijke achtergrond is het niet verwonderlijk dat hij in 1848 wordt benoemd tot hoofdonderwijzer aan de Vierde Hervormde Diaconieschool te Utrecht. De onderwijzer was ook lid van de Vereeniging voor het Christelijk Nationaal Schoolonderwijs en had daardoor een belangrijke bijdrage aan de samenstelling van schoolboekjes. Lummel was geen voorstander van openbaar onderwijs en vond dat je als christelijke onderwijzer geen politieke activiteiten mocht bezigen. Hij was naast schoolhoofd ook schilder en combineerde zijn functies en ambacht voor het maken van verschillende series schoolplaten. Deze series bestonden uit schoolplaten en docentenhandleidingen. Er zijn ongeveer 150 platen die worden toegeschreven aan Van Lummel. De platen zijn onderverdeeld in vier series (zie Kemink). Van Lummel schilderde een groot deel van deze serie, maar zijn naam blijft ook na zijn dood in 1877 verbonden aan de uitgave. Na het overlijden van Van Lummel aan een ernstige ziekte, wordt zijn schilderwerk overgenomen door Josef Hoevenaar. Josef Hoevenaar werd als Utrechter geboren op de Zandbrug en overleed in de Nachtegaalstraat. 1 Hoevenaar was onderwijzer in de teken- en schilderkunst. Hij volgde Van Lummel op. In het begin had hij dezelfde tekenstijl als zijn voorganger, maar later ontwikkelde hij een eigen tekenstijl. [beeld invoegen] In 1899 volgt een nieuwe zesde druk van 30 platen. Een ander bekend illustrator voor het tekenonderwijs uit de provincie is Willem van Leusden. Van Leusden woonde in Maarssen/Maarsseveen. De kunstenaar gaf vanaf 1908 les op de Burgeravonschool voor jongens in Utrecht. In deze periode stond het tekenonderwijs nog onder invloed van de Reformbeweging. Rond 1900 kwamen er vanuit de VS, Engeland, Duitsland en Zweden nieuwe denkbeelden overwaaien over de psychologisch ontwikkeling van kinderen. De aandacht kwam te liggen op de natuurlijke ontwikkeling van kinderen en Van Leusden ontwikkelde hiervoor een tekenmethode. Hij maakte in 1927 voor de uitgeverij Nijgh en Van Ditmar uit Rotterdam een serie van twaalf platen voor het tekenonderwijs. Hij maakte deze serie samen met de lerares C. Bakhuizen van der Brink - Ozinga. De handleiding die er bij hoorde is Handleiding bij het tekenen op de lagere school. Van Leusden werkte ook voor de School voor Kunst Industrieel Onderwijs en de aan de Agatha Snellenschool in Utrecht. Bakhuizen van der Brink - Ozinga werkte aan het Gemeentelijk Lyceum voor Meisjes en aan de Gemeentelijke ULO in Utrecht. Hun methode was gericht op de motorische ontwikkeling van het kind. De serie telt twaalf platen. Ze zijn ontworpen voor het vijfde, zesde en zevende leerjaar (10-12 jaar). De serie bestaat uit: De stier, De kameel, Het geitje, Het stokpaardje, De kersen, De locomotief, De stoomboot, De zeilboot, De reiger, De poes, De wajangpop en De bewaarmap. Origineel van Van Leusden 1 In de Scheen wordt vermeld dat hij in juli van het jaar 1926 is overleden. Volgens de website Hoevenaar-art wordt 20 augustus 1925 genoemd als datum van overlijden en wel in de Nachtegaalstraat. 7

8 Herman Johann Isings is vooral bekend van zijn schoolplaten voor de vaderlandse geschiedenis. Voor Wolters (Noordhoff, Wolters-Noordhoff) heeft hij het grootste aantal platen voor de serie Schoolplaten voor de vaderlandsche geschiedenis gemaakt. Bijna allemaal aquarellen maar ook een olieverfschilderij. De in Amsterdam geboren Isings is in 1909 met zijn vrouw in Soest gaan wonen. Het eerste huis van de kunstschilder is in 1908 gebouwd aan de Hollenweg, thans Kolonieweg. Hier woonden zij tot 1916 met zijn eerste gezin, tot aan het overlijden van zijn vrouw. Kort daarvoor waren hun drie kinderen overleden. Tussen 1916 en 1918 heeft Isings in Zeist gewoond. Tijdens de tweedewereldoorlog hielp Isings joodse onderduikers. Hierdoor moest hij is zijn huis in Soest verlaten om er uiteindelijk in 1948 terug te keren. Tot aan zijn dood heeft Isings in zijn huis in Soest gewoond. Hij overleed daar op 77 jarige leeftijd. Isings was ook illustrator van uitgaven van W.G. van de Hulst, de vader van collega illustrator W.G. van de Hulst jr. Over Isings zijn twee films gemaakt. De eerste in 1974 en de tweede is een portret uit Cornelis Jetses, bekend van onder andere Ot en Sien, de Vertelsellaat en het daarbij behorende Hoogeveens leesplankje, de platenserie Het volle leven en de schoolplaten Aan het hof van Karel de Groote en Ter Walvischvaart heeft enige tijd in Zeist gewoond en gewerkt. Hij woonde en werkte daar tussen van 1909 tot en met Jetses heeft twee woonadressen gehad in Zeist. Eerst woonde hij op de Tulpstraat 18 en later verhuisde hij naar de Bergweg 37. Dit huis met atelier liet hij zelf bouwen. De illustrator Isings heeft na het overlijden van zijn vrouw enige tijd bij de familie Jetses ingewoond. Jetses zou zich voor het interieur van de korenmolen hebben laten inspireren door de in afgebroken Zeister molen De vriendschap van H. Schuurman. Ter ere van de tekenaar is in 1986 een bronzen sculptuur van Ot en Sien in Zeist geplaatst en door zijn dochter onthuld. Een replica hiervan wordt door de gemeente Zeist als waarderingssymbool uitgereikt aan personen die zich voor de Zeister samenleving hebben ingezet. Het beeld is te vinden in de buurt van de Promenade in het centrum van Zeist. In 1909 maakte Jetses twaalf platen voor het Zomerhalfjaar (II grasland, IV bouwland). In dit jaar maakte hij ook het ontwerp voor de Vertelselplaat. De uiteindelijke eerste versie van het verbeterde leesplankje en de bijbehorende vertelselplaat verschijnt in Rond 1911 wordt ook de plaat Ter Walvischvaart uitgegeven. V.l.n.r: Fragmenten van originele aquarellen (vertelselplaat en Ter Walvischvaart) en de Klassikale leesplank. Ook de in Utrecht geboren Willem G. van de Hulst jr. heeft een aantal schoolplaten gemaakt. Van de Hulst was illustrator voor zijn vader; W.G. van de Hulst sr. Hij illustreerde onder andere kinderboeken. Van der Hulst schreef ook zelf verhalen en was daarnaast kunstschilder. Hij maakte ook meerdere schoolplaten. Vooral bekend zijn de zogenaamde zomerplaat (1957) en de winterplaat (1960), behorend zij de methode ik zie, ik zie wat jij niet ziet van uitgeverij N. Samsom uit Alphen aan de Rijn en later bij Den Hertog uit Houten (?). Bij de methode Duizend jaar (1966) behoort de grote Stedenplaat. Tenslotte is er de methode luister-kijk-lees / de vier jaargetijden (1972). Daarbij horen de wandplaten Herfst in het bos, Winter in het weiland, Voorjaar aan het water en Zomer aan zee. Van de Hulst heeft tot op hoge leeftijd gewerkt in zijn atelier in Nieuwersluis. [titels verschillen in verschillende bronnen!] 2 Het gat van Nederland, interview, 1974 en De schoolplaten van J.H. Isings, 1976 [controleren] 8

9 Frans van Noorden is niet in Utrecht geboren, maar heeft er wel lange tijd gewoond en gewerkt. Hij is illustrator en ook auteur van een schoolplatenserie voor bijbelse geschiedenis bij Uitgeverij Sint Gregoriushuis. De serie heet Bellarminus Bijbelplaten en bestaat uit twee keer 30 platen. De serie is verdeeld in het oude (eerste 30 platen) en het nieuwe (laatste 30 platen) testament. Andere illustratoren van schoolplaten die in de provincie Utrecht hebben gewoond zijn: Adriaan Herman Gouwe heeft tussen 1921 en 1924 in Eemnes gewoond en gewerkt. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland de schilderijen voor de platen Landschap bij een Eschdorp / Een Esch in Drenthe (1912), De Drentsche heide (1913) en Een zandverstuiving (1915). Ferdinand Hart Nibbrig heeft tussen 1907 en 1908 in Rhenen gewoond en gewerkt. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland de schilderijen voor de platen Vlieland en het Vlie (1913), Een terp in het noorden van Friesland (1914) en (Dorpsgezicht) Zoutelande (1915). August Willem van Voorden heeft gewoond en gewerkt in Oud-Loosdrecht en Nieuw Loosdrecht in 1912 en Deze gemeenten behoorden toen nog bij de provincie Utrecht. Door zijn vele werk in en over Rotterdam werd hij ook wel de Breitner van Rotterdam genoemd. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland schilderijen voor de platen De Boompjes te Rotterdam (1912) en Vóór Dordrecht (1913). Ludwig Willem Reijmert Wenckebach heeft gewerkt in Utrecht tussen 1880 en Hier volgde hij in ook schilderlessen van Van Lokhorst. Hij heeft tevens gezichten van het dorp Breukelen gemaakt. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland de schilderijen voor de platen Een duinlandschap bij Schoorl (1912) en Aan het strand (1915) Dirk of Derk Wiggers is in Amersfoort geboren. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland de schilderijen voor de platen De Maas in Limburg (1914) en De Rijn bij Wageningen (1915). Hendrik Jan Wolter woonde en werkte onder andere in Leusden. Voor Uitgeverij Noordhoff uit Groningen maakte hij voor de schoolplatenserie Nederlandsche Landschappen, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland de schilderijen voor de platen Weidelandschap bij Schiedam (1913), Het Merwedekanaal (1915), De zuidoostrand der Veluwe (1916), Landbouw aan de Noordkust van Groningen (1916), Een ven bij Oisterwijk (1926), De Groote Sluis te IJmuiden (1934), Het Koninklijk Paleis te Amsterdam (1934) en Het stadhuis te Middelburg (1934) Met deze acht platen heeft hij een belangrijke bijdrage geleverd aan deze serie. H. Wagenvoort Voor de firma Wolters werkte H. Wagenvoort hoofd eener christelijke school te Utrecht als redacteur. Hij schreef de docentenhandleidingen die bij de geschiedenisplaten hoorden. Op 4 augustus 1926 overleed hij op 65-jarige leeftijd. Hermanus Wagenvoort is de zaterdag na zijn overlijden op de tweede algemene begraafplaats in Utrecht begraven. In het Utrechts Nieuwsblad van 9 augustus 1926 staat te lezen dat de ontslapene onder grote belangstelling ter aarde is besteld. Een van de aanwezigen was J.W. de Jonhg waarmee hij de serie Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis heeft gemaakt. 9

10 J.H. Werkman Een ander bekend redacteur bij dezelfde Uitgeverij Wolters uit Groningen was J.H. Werkman. Hij was van katholieke huize. Werkman was na zijn opleiding aan de Aartsbisschoppelijke Kweekschool in Hilversum als docent werkzaam in Utrecht aan de Sint Antoniusschool. Daarna ging hij naar de katholieke ulo-school in Leiden. In 1921 start hij op de r.k. ulo-school in Zeist. Vanaf 1927 geeft hij ook les aan de Zeister Handelsavondschool (HAS). In 1961 wordt Werkman gehuldigd voor zijn veertigjarig jubileum aan de Andreasschool gelegen aan de Rozenstraat in Zeist. In de Nieuwe Zeister Courant van woensdag 4 september wordt gewag gemaakt van het overlijden van Werkman. Van zijn hand verscheen ook een uitstekende methode voor het geschiedenisonderwijs, waarmee werd verwezen naar zijn bijdrage aan de docentenhandleidingen. Voor deze methode schreef hij vanaf 1927 de katholieke versie bij de schoolplaten. Tentoonstelling schoolplaten Centraal Museum Utrecht In 1982, ruim honderd jaar na de introductie van de Nederlandse historische schoolplaat, wordt een tentoonstelling aangekondigd (persbericht Centraal Museum Utrecht). De tentoonstelling vindt plaats in twee musea. Van 14 mei t/m 4 juli is de tentoonstelling te zien in het Centraal Museum in Utrecht. Daarna, vanaf 23 juli, zal de tentoonstelling te zien zijn in het Drents Museum te Assen. De tentoonstelling krijgt de naam De geschiedenis gekleurd want; Ze hebben onze beeldvorming van de historie bepaald, ja zelfs gekleurd, aldus de auteur van het persbericht. Daarnaast wordt in discussies, met de titel ook verwezen naar de vooral protestants-christelijke inslag van de gekozen onderwerpen. 3 3 Zie ook het artikel Honderd jaar 'Schoolplaten voor de vaderlandsche geschiedenis'. 10

11 Deel I Utrecht 11

12 DE KLEINSTE PROVINCIE Utrecht is een mooi gewest met veel typen landschappen en een rijke geschiedenis. De provincie Utrecht is de kleinste provincie van ons land en beslaat een oppervlakte van 1385 km 2 en telt tegenwoordig inwoners. 4 Volgens de Winkler Prins uit 1922 was Utrecht negentig jaar geleden 1384 km 2 groot (dat scheelt een vierkante kilometer!) en telde het in inwoners. 5 Ongeveer zestig jaar later is de provincie 1395,52 km 2 groot (ruim 10km 2 groter!) en telt zo n inwoners. 6 Het heeft in de loop van de tijd in inwoneraantal dus een enorme groei doorgemaakt. In oppervlakte is het ook toegenomen. Die verandering heeft te maken met verschillende plaatsen en gebieden die soms aan de provincie werden toegevoegd, zoals Woerden en Vianen, en in andere gevallen zijn afgestoten, zoals in het geval van Loosdrecht en de Loosdrechtse plassen. Op de schoolplaten van de provincie Utrecht van de uitgevers Noordhoff uit Groningen en Dijkstra uit Zeist is de situatie uit de jaren 20 en kort na de Tweede Wereldoorlog weergegeven. Op de platen is te zien dat Woerden en Vianen nog buiten de provinciegrens liggen. De Loosdrechtse Plassen liggen er nog binnen. Utrecht dankt haar naam aan haar hoofdstad. De provincie maakte deel uit van Het Sticht. Utrecht was daarin het Neder-Sticht, de overige landen (Overijssel) het Over- Sticht. Het gewest Utrecht ligt centraal in het land en is daardoor al eeuwenlang aantrekkelijk voor bedrijven en zetels. In het noorden wordt de provincie begrensd door de Noord-Holland en het Eemmeer, in het oosten en zuiden door Gelderland en in het zuiden en westen door Zuid-Holland. De Nederrijn en Lek vormen grotendeels de zuidgrens. Deze grenzen zijn in de loop der tijden meermaals bestreden en soms veranderd. LANDSCHAP De provincie is in vier landschappelijke eenheden in te delen nl; een laag rivierkleigebied, een zanderig stuwwallengebied, een kleistreekgebied en een beekbezinkings- en laagveengebied. Over hoogtes wordt gezegd dat Utrecht vanuit het Z.O. naar het N.W. in het algemeen daalt. Utrecht is geen aardrijkskundig geheel maar kan worden verdeeld in twee helften; de oostelijke Gelderse of Veluwse en de westelijke Zuid-Hollandse natuur. De heuvels en bergen die worden genoemd zijn de Utrechtse of Stichtse heuvels (zand- en grindrug), de Heimen- of Grebbenberg (40 m.), de Lijstering bij Rhenen (52 m.), de hoogten van Amerongen (66m.), de kunstmatige pyramide van Austerlitz (65 m.), de Soesterbergen (64 m.) en de Galgenberg. Vanaf de omgeving Huizen (32 m.) tot aan het zuiden in de Bilt daalt de heuvelrij tot een een smalle zoom van 10 tot 25 meter omgeven door een strook van 5 tot 10 meter. (Winkler Prins, 1922, 1980) De hoogtes zijn op de wandkaarten vaak weergegeven in kleuren. Soms is de hoogte er ook op aangegeven. WATEREN Op de wandkaarten is ook goed te zien dat Utrecht een waterrijke gebied is. Er lopen rivieren doorheen en er zijn verschillende plassen ontstaan. De Rijn is de rivier die Utrecht aan de ene kant begrenst en ook doorsnijdt via zijarmen. De eerste kilometers heet de rivier gewoon Rijn of Nederrijn. De loop van deze rivier is veranderd, net als dat van andere rivieren dat honderden jaren geleden deden. De Rijn heeft in verbinding gestaan met de Zuiderzee. Ten tijde van de Romeinse tijd was de rivier de rijksgrens en was de Oude Rijn de belangrijkste stroom, zoals nu de Lek dat is. Vanaf Wijk bij Duurstede verandert de naam dus in de Lek en is er een afsplitsing die de Kromme Rijn heet die richting Utrecht Stad loopt. Deze Kromme Rijn splitst zich in Utrecht in de Vecht en de Leidse Rijn, die later overgaat in de Oude Rijn. De Vecht en Kromme Rijn zijn (deels) gekanaliseerd. De Vaartse Rijn en het Valleikanaal zijn beide net als het Merwedekanaal gegraven waterwegen. Twee andere rivieren die door de provincie stromen zijn de Eem en de Hollandsche IJssel. Hierover zijn voor zover 4 Wikipedia, gemeten op 30 november 2009, geraadpleegd 8 juli Encyclopedie Winkler Prins, vierde herziene en bijgewerkte druk 1915, 1919, Kleine Winkler Prins in kleur, tweede herziene druk,

13 ik weet geen schoolplaten gemaakt. De Hollandsche IJssel stroomt ook door Zuid Holland. Naast rivieren heeft Utrecht een groot plassengebied. De plassen die bij de provincie horen zijn de Tienhovense plassen, Maarseveense plassen, de Vinkeveense plassen en de Haarrijnse plas. Sinds 2001 behoren de Loosdrechtse Plassen aan Noord- Holland. Water is natuurlijk altijd belangrijk geweest. Belangrijk omdat er veel mensen op af kwamen of er gebruik van maakte, maar ook omdat Nederland en dus ook Utrecht al eeuwenlang tegen het water vechten moest. Er is een groot aantal schoolplaten gemaakt waarin dat belangrijke water een item is. De rivieren de Rijn, de Lek en de Vecht komen in verhouding dan ook vaak voor op schoolplaten. Vooral de Vechtstreek is veelvuldig in beeld, bijvoorbeeld bij de schoolplaten Buitenplaats aan de Vecht, ± 1740 en Czaar Peter de Groote bezoekt een buitenplaats aan de Vecht, 1717 (2x). Er zijn nog meer schoolplaten over de Vechtstreek maar die worden behandeld in het artikel Schoolplaten over de Vechtstreek (2011) en Stichtse Vecht in schoolplaten (2011). De Vecht is een Nederlandse rivier die als basis de Utrechtse Weerdsluis heeft en uitmondt in het IJmeer. Het beheer van de Vecht valt onder het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht. De Vecht is ontstaan rond 600 voor Christus en maakte deel uit van de rijndelta en de bovenloop van het Oer-IJ. In de tijd van de Romeinen was de Vecht ook bekend onder de naam Fectio. Het lag aan de splitsing van de toenmalige Rijn en Vecht het gelijknamige fort Fectio. Uitbreiding van het Flevomeer zorgde er voor dat de verbinding met het IJ werd verbroken. De Vecht was in de middeleeuwen een belangrijke scheepvaartverbinding. Dat de Vecht belangrijk als vestigingsplaats voor Amsterdamse kooplieden is, blijkt uit de vele buitenplaatsen die langs de rivier zijn gebouwd. De stroomrichting van de Vecht loopt soms gedeeltelijk de rivier op. Dit wordt veroorzaakt door het waterpeil in het IJsselmeer dat soms aanzienlijk hoger staat dan in de Vecht. De Vecht heeft een aantal verbindingen met andere wateren. Zo is er een verbinding met het Amsterdam-Rijnkanaal (Merwedekanaal) en het riviertje Smal Weesp. In Nederhorst ten Berg is een sluisverbinding met het Hilversums kanaal. Vecht, Utrechtse, thans een gekanaliseerde rivier, was zeer waarschijnlijk oorspronkelijk een der beide armen, waarin zich de Kromme Rijn [ ] in de nabijheid der stad Utrecht splitste. In 1674 werd zij bij Muiden door een sluis afgesloten, in 1875 werd bij Nieuwersluis een sluis in de Vecht gebouwd voor militaire inundatien. In Utrecht ontvangt zij door de Weerdsluis o.a. het water van Vaartsschen en Krommen Rijn. Vooral als onderdeel van de Keulsche Vaart [ ] was zij voor de scheepvaart van veel belang. Daarbij vond men in de 18e eeuw langs haar oevers tal van buitens, waar de rijke Amsterdamsche kooplieden des zomers verblijf hielden, terwijl men er thans nog een aantal flinke, hoewel rustige dorpen aantreft. (Encyclopedie Winkler Prins, vierde herziene en bijgewerkte druk, 1922) Vecht, Utrechtse (ook wel: Stichtse of Hollandsche Vecht), gekanaliseerde rivier in Nederland, stroomt van de stad Utrecht tot Muiden, waar zij in het Gooimeer uitmondt, ca. 40 km lang. Langs de Vecht staan nog verscheidene buitenplaatsen uit de 17e en 18e eeuw, alsmede de kastelen Zuilen, Nederhorst, Nijenrode en Loenersloot. (Kleine Winkler Prins (Tweede herziene ed.). (1979). Elsevier) Net als de Vecht is ook het Merwedekanaal meerdere malen op een plaat afgebeeld. Voor zover ik weet is dat bij vier platen het geval: Het Meredekanaal bij Nieuwersluis is een situatie in de provincie Utrecht; Het Merwedekanaal (bij Weesp 2x, De schoolplaat van. bij Weesp lijkt mij ook bij Nieuwersluis gemaakt) en Merwedekanaal en IJ bij Amsterdam laten een afbeelding buiten Utrecht zien. Tussen 1881 en 1895 werd het Merwedekanaal gegraven. Het kanaal liep van Amsterdam naar Gorinchem. Het kanaal moest Amsterdam met het Duitse achterland verbinden. Ten noorden van de stad Utrecht, liep het kanaal tussen de Vecht en het spoor Utrecht-Amsterdam. Daarna werd het Merwedekanaal twee keer verbreed. In 1932 werd het kanaal van 35 tot 70 meter verbreed en in 1982 tot 100 meter. Tevens zijn alle obstakels voor de scheepvaart verwijderd. In de tussentijd is het kanaal ook van naam veranderd. Het kanaal mondt sinds 1952 niet meer in de Merwede uit maar in 13

14 de Waal bij Tiel. Sindsdien heet het deel van het kanaal zoals op de plaat afgebeeld het Amsterdam- Rijnkanaal. MIDDELEN VAN BESTAAN Utrecht is een gebied met veel veeteelt en met name in vroeger tijd enige visserij. Vooral de hogergelegen kleigronden in het westen van de provincie zijn bekend om de veeteelt en zuivelbereiding. Onder de landbouwgewassen waren tarwe, gerst, peulvruchten en aardappelen belangrijk evenals ooft zoals we fruit vroeger noemden. In de Loopikerwaard werd vooral hennep geteeld. Van oudsher is de provincie op de zandgronden ook bekend van runder-, schapen- en bijenteelt. Op de lagergelegen zandgronden in het oosten worden rogge, aardappelen en boekweit geteeld. In 1914 was er onder andere ha woeste grond terwijl dat in 1833 nog ha was. De veestapel omvatte in 1910 bijvoorbeeld bijenkorven en stuks bokken en geiten. Rond 1920 wordt in Rhenen, Amerongen, Leersum en Mijdrecht nog tabak verbouwd. De uitgestrekte bossen geven aanleiding tot houtteelt. Het hoogveen is in deze periode zo goed als afgegraven, maar het baggeren levert nog wel wat laagveen op. De vischvangst op de Zuiderzee wordt door Spakenburg (Bunschoten) uitgeoefend. Op de Rijn en Lek wordt zalm en elft gevangen. De eigenaar van Landgoed Sint Petersburg, Brands, had zijn rijkdom te danken aan de vangst en verkoop van rivierzis zoals baars. Centra voor nijverheid zijn Venendaal (wol en katoen), Amersfoort (katoen en tapijten) en in den dorpen langs den Hollandschen IJssel worden manden en matten gevlochten van wilgenteen. Als belangrijkste handelsstad wordt Utrecht genoemd. GESCHIEDENIS Utrecht is de benaming voor het vroegere Neder-Sticht dat deel uitmaakte van Het Sticht waartoe ook Over-Sticht (Overijssel) behoorde. De Romeinse veldheer Corbulo legde in 47 n.c. vestingwerken aan bij belangrijke steden in de provincie.: Trajectum (doorwaadbare plaats) voor Utrecht, Levefanum voor Wijk bij Duurstede, Fectio voor Vechten en Laurum voor het gebied van Woerden. Nadat in de 3 e eeuw de Germanen zich in dit gebied vestigden en later in de 7 e eeuw de Franken het gebied veroverden hadden, stichtte de Angelsaksische zendeling Willibrord (ca ) kerken en een klooster in de stad Utrecht 7. Het gaat om de Sint Maartenkerk en de Sint Salvatorkerk (later de Oud-Munsterkerk genoemd). Willibrord wordt in 695 door de paus gewijd tot bisschop van de Friezen en krijgt de naam Clemens. Zijn zetel is Utrecht stad. Na de dood van Willibrord in 739 blijft de Utrechtse bisschopszetel enige tijd onbezet. Een ander belangrijke gebeurtenis zijn de plunderingen door de Noormannen van Dorestad. Dorestad was in de Vroege Middeleeuwen een Friese handelsnederzetting die aan de splitsing van de Rijn en Lek lag. Deze stad is in de 7 e eeuw ontstaan ongeveer ter hoogte van waar nu Wijk bij Duurstede ligt. Hoewel de Vikingen al voor 800 de Rijndelta hadden bezocht en beroofd, zijn hun bezoeken en plunderingen van na 800 talrijker. Het waren vooral Deense Vikingen die Nederland aandeden. Tussen 834 en 837 werd Dorestad jaarlijks door Noormannen geplunderd. Hoewel ze in eerste instantie vooral kustplaatsen bezochten, trokken zij later steeds verder landinwaarts. Hun met drakenkoppen versierde boten hebben meermaals Dorestad beroofd en in brand gestoken. De laatste vermelding van Dorestad is uit 863. Dorestad is niet herbouwd en de belangrijke functie werd later overgenomen door Deventer, Tiel en de stad Utrecht. 7 Over Willibrord worden vele verschillende verhalen verteld. Tegenstrijdigheden zijn niet te voorkomen. De informatie over Willibrord die in dit artikel staan zijn slechts ter illustratie. 14

15 Rond de 11 e eeuw wordt Bisdom Utrecht een van de machtigste gewesten. Later moesten zij hun macht afstaan ten gunste van de Graven van Holland en Zeeland. De gevangenneming en de daaropvolgende moord op Floris V, dragen ook bij aan de machtsvermindering van Utrecht. Op 11 april 1713 werd de Vrede van Utrecht gesloten om de oorlog tussen de Republiek, Engeland, Portugal, Pruisen, Savoie enerzijds en de Frankrijk anderzijds te beeindigen. Hiermee eindigde de Spaanse Succesieoorlog. De Unie van Utrecht is een verbond tussen Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht en de Ommerlanden op 23 januari Later volgden ook Overijssel, Friesland, Groningen (stad), en enkele Vlaamse en Brabantse steden (Venlo, Antwerpen, Breda, Brugge). De Unie van Utrecht was een reactie op de Unie van Atrecht (6 januari 1579). Deze Unie van Waalse gewesten wilden het Rooms-Katholieke geloof beschermen. Initiatiefnemer van de Unie van Utrecht was Jan van Nassau, Stadhouder van Gelre. Het verbond werd gesloten om gezamenlijk de strijd tegen de Spanjaarden aan te gaan. De leden van het verbond zouden bijvoorbeeld geen aparte vredesregelingen met Spanje aangaan. Andere afspraken waren een verbod op geloofsvervolging en een belasing ter bekostiging van de verdediging van de Unie. De Unie van Utrecht werd de grondslag voor de later opgerichte Republiek der Verenigde Nederlanden en vormde de enige formele band tussen de gewesten. Bron: De Vecht maakt deel uit van een oude verdedigingslinie; de Hollandsche Waterlinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie, die in 1815 gereedkwam, liep van Muiden naar de Biesbosch. De sluis in Nieuwersluis kon het water in de Vecht opstuwen waardoor gebieden ten oosten van de Vecht onder water kwamen te staan. Deze inundatiesluis werd op zijn beurt weer beschermd door het vlakbij gelegen Fort Nieuwersluis. Koning Willem III liet in 1877 een school bouwen voor de zonen van de militairen; de zogenaamde Pupillenschool. In 1672 hield Fort Nieuwersluis stand tegen de oprukkende Franse legers. Vanaf 1673 maakte Nieuwersluis deel uit van de versterking van de Hollandsche Waterlinie. In 1850 werd het onderdeel van de Nieuwe Hollansche Waterlinie. BIJZONDERE ZETELS Utrecht huisveste onder andere een der rijksiniversiteiten en de hooge school voor veeartsenijkunde, Paleis Soestdijk, het meteorologisch instituut en de munt. Daarnaast een aartsbisschoppelijk seminarium te Rijsenburg en het seminarium der Oud-Bisschoppelijke Cleresie te Amersfoort. Verder onder andere een hogere burgerschool voor meisjes met vijfjarige cursus, 122 openbare scholen (1916) en 141 bijzondere scholen (1916). 15

16 Deel II Uitgeverijen en drukkerijen Illustratoren en redacteuren 16

17 UITGEVERIJEN EN DRUKKERIJEN Uitgeverijen die een schoolplaat hebben uitgegeven van de provincie Utrecht staan hieronder opgesomd. Voor deze (school)wandkaarten beperk ik me vooral tot de kaarten die tot 1975 zijn uitgegeven. Deze kaarten zijn namelijk zeer goed beschreven door Lowie Brinks. * betekent dat het jaar van uitgifte (volgens Brinks) niet op de kaart vermeld is, maar dat de informatie hierover van andere bronnen dan de kaart afkomstig is. * geeft ook een bepaalde waarschijnlijkheid aan. De informatie is vooral afkomstig uit Bibliografie en foto-overzicht van de Nederlandse schoolwandkaarten ( ) van Lowie Brinks. C. van Bentum uit Utrecht heeft de Kaart van de provincie Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit 1876*. De auteur is de bekende Utrechtse H.J. van Lummel. De kaart bestaat uit vier bladen. Schaal 1: H.J. den Boer uit Baarn heeft de Schoolkaart der provincie Utrecht uitgegeven. Het betreft een tweede druk uit 1913*. De auteur is L. W. van der Lee. De kaart bestaat uit meerdere bladen. Schaal 1: Dezelfde kaart is eerder uitgegeven door Fels Boekhandel eveneens uit Baarn. H. ten Brink uit Meppel (later Arnhem) heeft meerdere drukken van de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft allemaal kaarten met de titel Utrecht. 1. H. Oldenburger, H. Blink, 1906*, 1 e* druk door drukkerij J. Smulders & Co. uit Den Haag. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: H. Oldenburger, H. Blink, 1913*, 2 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: (H.B.*) Bos,( J.*) Berends, (M.F.J.*) Wolters, 1933*, De kaart bestaat uit één kaartblad. Moderne aardrijkskunde. C.L. Brinkman uit Amsterdam heeft de wandkaart Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit 1876* of 1877*. De auteur is J.F. Jansen*, de drukker is Emrik & Binger uit Haarlem. De kaart bestaat uit vier bladen. Schaal 1: De kaart hoort bij de Wandatlas van Nederland in 12 kaarten van dezelfde auteur. Dijkstra s Uitgeverij uit Zeist heeft de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit ca. 1948*. De auteurs zijn W. Bakker en H. Rusch. De kaart bestaat uit een blad. Schaal 1: Fels Boekhandel uit Baarn heeft de Schoolkaart der provincie Utrecht uitgegeven. Het betreft een eerste druk* uit 1896*. De auteur is L. W. van der Lee. De kaart bestaat uit meerdere bladen. Schaal 1: Dezelfde kaart is nadien uitgegeven door H.J. den Boer eveneens uit Baarn. Sint Gregoriushuis uit Utrecht heeft de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit de jaren 1950*. De kaart bestaat uit één kaartblad. Heerenveensche Boekhandel voorheen A. L. Land uit Heereveen heeft (Land s lei-wandkaart van) Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit 1910*. Hebri uit Landsmeer heeft de kaart Utrecht / Gelderland uitgegeven. Het betreft een kaart uit de jaren De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1:

18 P. Noordhoff uit Groningen heeft meerdere drukken van de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft allemaal kaarten met de titel Utrecht. 1. J. Schoonebeek, 1896*, 1 e* druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: J. Schoonebeek, 1909*, 2 e druk door de drukker N. Hindriks & Zoon uit Groningen. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: R. Bos, 1906* of 1907*, 1 e * druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: R. Bos, 1922*, 2 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: R. Bos, K. Zeeman, 1934*, 3 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: R. Bos, K. Zeeman, 1955*, 4 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: R. Bos, K. Zeeman, M. L. de Ley, 1962*, 5 e druk door drukker Gebroeders Van Dingen NV uit Groningen. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: Gebroeders van der Post uit Utrecht heeft de Schoolkaart van de provincie Utrecht, met aanduiding der grondsoorten uitgegeven. Het betreft een uitgave uit 1882*. De auteur is D. Lameris. De kaart bestaat uit zes bladen. W.J. Thieme & Cie. uit Zutphen heeft twee kaarten over Utrecht uitgegeven. Het betreft de kaarten: 1. Schoolkaart van Utrecht uit 1924*. De auteur is G. Prop. De kaart bestaat uit twee bladen. Schaal 1: De drukker is Senefelder uit Amsterdam. 2. Kaart van Utrecht uit 1926*. De auteur is F.J. Gombert. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: G.B. van Goor (& Zonen) uit Gouda (later) Den Haag heeft de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft een uitgave uit ca. 1955*. De auteurs zijn (J.C.*) Kloosterman, (B.*) Koekkoek en (J.*) van Mourik. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: J. B. Wolters uit Groningen heeft meerdere drukken van de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft allemaal kaarten met de titel Utrecht. 1. N.J. Visscher, 1875, door drukkerij G. Severeyns uit Brussel. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal niet vermeld. De titel van de serie waar de kaart bij hoort is De provincien van Nederland voor de lagere school, bewerkt. Alleen de kaarten van Drenthe, Gelderland en Utrecht zijn verschenen. 2. G. van Hees, D. Nieuwhof, 1923*, 1 e * druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: G. van Hees, D. Nieuwhof, 1934, 2 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: G. van Hees, H. P. de Loof, 1956*, 3 e druk. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: Zonder auteur, 1965*, 4 e druk, De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: Joh. Ykema uit Den Haag heeft de kaart Utrecht uitgegeven. Het betreft een druk uit 1908* door drukkerij J. Smulders & Co. uit Den Haag. De auteur is J.J. ten Have. De kaart bestaat uit één kaartblad. Schaal 1: Er zijn ook kaarten die de provinciegrens overschrijden. W.J. Thieme & Cie. uit Zutpen heeft in 1901 de wandkaart Schoolkaart van het Hollandsch-Utrechtsche Polderland uitgegeven, gemaakt door J.B.A. Saeys. De Gebroeders Luijt uit Sliedrecht hebben in de serie Wandkaarten voor de lagere school kaarten gemaakt die meerdere provincies bestrijken. De kaarten zijn gemaakt door K. Bottema en uitgegeven in Daarnaast zijn er nog kaarten over bijvoorbeeld de Randstad of de grote rivieren waar Utrecht ook op afgebeeld is (Wolters-Noordhoff). Meer informatie over deze uitgaven is onder andere te vinden op 18

19 Uitgeverijen uit de provincie Utrecht die één of meerdere schoolplaten hebben uitgegeven zijn: Dijkstra s Uigeverij uit Zeist, Sint Gregoriushuis (Fraters van Utrecht) uit Utrecht/Zeist, C. van Bentum uit Utrecht, Gebroeders Van der Post uit Utrecht, Kemink & Zn. uit Utrecht, W. Leijenroth Van Boekhoven uit Utrecht, W.F. Dannenfelser uit Utrecht, Prodenta uit Amersfoort, Dierenpark Rhenen uit Rhenen, Fels Boekhandel uit Baarn en H. J. Den Boer uit Baarn. Uitgeverijen die een schoolplaat hebben uitgegeven met een situatie of gebeurtenis in de provincie zijn: Wolters uit Groningen, Noordhoff uit Groningen, L. de Fouw uit Goes, M. Stenvert en Zoon uit Apeldoorn / Meppel, D. Mijs uit Tiel en Dierenpark Rhenen. Drie belangrijke uitgeverijen die schoolplaten uitgaven, hadden als vestigingsplaats de provincie Utrecht. Kemink & zn. uit Utrecht en Dijkstra uit Zeist en Uitgeverij Sint Gregoriushuis (Fraters van Utrecht) uit Utrecht/Zeist. Een uitgeverij van schoolplaten en andere onderwijskundige zaken, was uitgeverij Leybold Heraus uit Woerden 8. Dirk Kemink & Zoon (tegenwoordig Selexyz Broese) heeft een geschiedenis die teruggaat naar Kemink was jaren daarvoor vanuit Doesburg naar Utrecht gekomen. Op 10 mei werd hij in het burgerboek opgenomen. Hij kocht hiermee het burgerrecht van de stad. Vanaf de oprichting is de drukkerij/uitgeverij meermalen verhuist. Volgens het telefoonboek uit 1950 van de website was de drukkerij gevestigd aan het Domplein 2 en de boekhandel zat in de Domstraat. De drukkerij was te bereiken onder telefoonnummer In 1790 was Kemink gevestigd in de Stoutensteeg en verhuisde naar het Neude (1816) en later naar de Domstraat. In 1972 ging Kemink samen met Broese. Na verschillende overnames was Broese Kemink in 1974 de grootste boekhandel van Europa. Kemink gaf onder andere de (tweetalig: Nederlands, Frans) schoolplatenseries uit: Bijbelse platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis; Bijbelse platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis (herzien); Platen ten gebruike bij t onderwijs in de Aardrijkskunde van Nederland; Platenserie voor het aanschouwingsonderwijs Platenserie voor het aanschouwingsonderwijs (herzien). Illustrator van deze schoolplatenseries en tevens auteur van de docentenhandleidingen is H. J. van Lummel ( ). In 1996 wordt een herdenkingssetje van 47 schoolplaten van 21x15 cm uitgegeven door De Besturenraad Protestants Christelijk Onderwijs. De eerste serie bijbelse platen is in 1879 uitgegeven en door H. J. van Lummel geïllustreerd. De lithograaf was W.J. Lts. Van Bueren uit Utrecht. De herziene uitgave uit 1927 is eveneens door Van Lummel geïllustreerd maar voor deze serie was Treslong & Co. de lithograaf. Op de website van Verzameling in Beeld zijn enkele platen op linnen met stok getoond. De eerste serie (A-reeks) van 49 platen voor het aanschouwelijk onderwijs telt vijf drukken. De eerste druk in grijstonen is uit 1857,de vierde uit 1876 en de vijfde druk uit 1879/1880. Van de tweede en derde druk zijn mij geen data bekend. In 1867 staat er wel een advertentie in de krant voor de nieuwe verbeterde druk. De verdeling van de eerste serie heeft de volgende thema s: deugden en ondeugden (6), ambachten en bedrijven (32) en woonomgeving (11 ). De tweede serie (B-reeks) schoolplaten uit 1862 en 1870 bestaat uit 36 platen met de thema s: delfstoffen, planten, dieren en het dagelijks leven. De herziene uitgave bestaat uit 64 platen. Er worden meerdere lithografen genoemd. Treslong en 8 Woerden hoort vanaf 1989 bij de provincie Utrecht, 19

20 De platenserie over aardrijkskundige zaken wordt in 1879 uitgegeven. De serie bestaat waarschijnlijk uit twintig platen. Naamsvermelding van Kemink & Zn. Briefhoofd Kemink en Zoon 1936 Dijkstra s Uitgeverij (Zeist NV, ook Dijkstra Educatieve materialen, Zeist-Holland). In het Utrechts Nieuwsblad (UN) van 21 maart (of februari) 1931, staat de uitgeverij bij de nieuwe inschrijvingen: Dijkstra s Uitgeverij Zeist-Groningen. Het bedrijf is gevestigd aan de Pauw van Wieldrechtlaan 31. Naast de vermelding uitgeverij wordt ook groothandel schoolbehoeften en leermiddelen genoemd. De eigenaar is S.J.P. Dijkstra. De vestiging in Groningen heeft als adres Oude Ebbingestraat 50 en wordt beheerd vanuit de hoofdvestiging in Zeist 9. Op 15 februari 1935 komt er een wijziging in de inschrijving; het filiaal in Groningen wordt opgeheven. Dijkstra is volgens het telefoonboek van uit 1950 gevestigd aan de Wilhelminalaan 41 en heeft het telefoonnummer De eigenaar van de uitgeverij, S.J.P. Dijkstra (broer van Dijkstra uit Gronignen), woont aan de Huydercoperweg 23. In 1957 wordt een ervaren typiste / facturiste gevraagd voor het uitgeverskantoor aan de Wilhelminalaan 57. Het bedrijf is dan een NV. Op 13 september 1958 verschijnt er wederom een vacature. Nu is het adres Dijnselburgerlaan 3. In 1959 wordt een assistente gevraagd voor de mechanische boekhouding (doorschrijfsysteem). Het telefoonnummer is dan In 1964 is het telefoonnummer In 1982 lijkt de uitgeverij gehuisvest aan de Dijnselburgerlaan 9. We komen dan wederom de naam S.J.P. Dijkstra tegen. Het telefoonnummer is nu De uitgever is ook actief in de overzeese gebieden. Zo wordt in de krant van 4 maart 1954 aangekondigd dat er een tentoonstelling wordt geopend door de heer Dijkstra in Suriname. Op de tentoonstelling worden onder andere boeken en kaarten getoond in de Sypesteinschool aldaar. Korte tijd later, op 26, 27 en 29 maart, wordt er op Curacao een tentoonstelling gehouden in het Departement van Onderwijs en Volksontwikkeling. Ook hier worden leerboeken en (land)kaarten getoond. In 1964 en/of 1965 (en in latere jaren) wordt in Willemstad (Curaçao) een tentoonstelling georganiseerd over leermiddelen voor het kleuteronderwijs waar Dijkstra aan heeft bijgedragen 10. De uitgeverij werkt op Curaçao samen met Boekhandel St. Augustinus. [schoolplaten tot 1968?] Tot in de jaren 60 werden schoolplaten uitgegeven. De uitgever heeft vier series schoolplaten gemaakt: Kinderprenten (10 platen), ABC Eilanden (6 platen), Leesfeest (1 plaat) Ons eigen land (A en B (1941), Ons werelddeel (1949) en Onze aarde (1949). De serie ABC-eilanden komt in 1956 op de markt. De zes gekleurde wandkaarten zijn ontworpen door frater Cyriel. De serienaam verwijst naar de eilanden Aruba, Bonaire en Curaçao. De frater, leraar aan 9 Deze vermelding staat in het Nieuwsblad van het Noorden, 21 februari De heer J.R. Dijkstra was bij de tentoonstelling van 1964 en/of 1965 aanwezig. 20

21 het Thomas College Roodeweg, liep al enkele jaren met het idee rond en kwam in contact met Dijkstra tijdens een van zijn bezoeken aan de eilanden. Dijkstra moedigde Cyriel aan om zijn werk af te maken omdat hij inzag dat de platen over de Nederlandse Antillen ook in Nederland aftrek zouden vinden. Ze moesten dan wel worden voorzien van handleidingen wat de bruikbaarheid vergrootte. Cyriel kreeg de proefdrukken, die naar zijn aquarellen waren gemaakt te zien en vond ze buitengewoon goed geslaagd. De illustrator koos voor aquarellen omdat deze techniek zich het best leent voor clichewerk en ook de kleuren het mooist weergeeft. De platen van 70 x 100 centimeter waren full colour gedrukt. Drie van de zes platen waren afbeeldingen over Curacao, twee over Aruba en één over Bonaire. Het lag in de bedoeling om de serie uit te breiden met platen over de Bovenwindse Eilanden. Volgens een krantenbericht uit de Amigoe di Curacao van 1 septtember 1956 zullen de eerste series (oplage 1500 stuks) in september klaar zijn en naar de Antillen worden gezonden. De platen beelden uit: Anna-baai met de haven en de brug van Willemstad. Het landhuis Assencion te Barber met bijbehorend landschap. De Caracas-baai met de Tafelberg en het fort Beekenburg. De aloëwinning op Aruba met op de achtergrond de Lago. Een Arubaans koenoekoe-landschap waarin een huisje met indianentekens en op de achtergrond de Hooiberg. De zoutwinning op Bonaire met vliegende flamingo s. Drukkerij J. van Boekhoven heeft drukwerk verzorgd voor Dijkstra. Legenda provinciekaart Utrecht van Dijkstra s Uitgeverij Uigeverij Sint Gregosiushuis uit Utrecht heeft meerdere schoolplatenseries uitgebracht. De serie Bellarminus Bijbelplaten is onder redactie van Frater M. (B.)ellarminus Mol (F.K.B Weultjes? ?) uitgegeven. De illustrators hiervan zijn Frans van Noorden en Ben Horsthuis ( ). Voor het leesonderwijs is de serie Lees mee (B. Mol) uitgebracht. Deze serie bestaat uit vijf platen van dezelfde illustrator en uit vijf platen met foto s die zijn gemaakt door M.A.J. van Bommel. Daarnaast is de kaart De Weg door de tijden, Chronlogische uitbeelding van het Oude en Nieuwe Testament uitgegeven. De uitgeverij heeft ook in de jaren 50 een aantal topografische provinciekaarten uitgegeven waaronder een van Utrecht (195x) uitgegeven. Verder heeft Bellarminus voor de uitgeverij de kaarten Kaart van Palestina voor oud- en nieuw testament behorend bij "De weg naar en met Christus", Jerusalem in Christus' dagen behorend bij De weg naar Christus, de weg met Christus, De oude wereld behorend bij De weg naar en met Christus en de Reizen van Paulus gemaakt. In een catalogus worden ook aardrijkskundige landkaarten van Uitgeverij Rossignol aangeboden. 21

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

135 JAAR (1877 2012)

135 JAAR (1877 2012) 135 JAAR (1877 2012) HISTORIEPLATEN VOOR SCHOOLGEBRUIK VAN JOH. YKEMA Beschrijving van de schoolplatenserie aan de hand van de schoolplaten, de serie en de illustratoren. 135 jaar (Nederlandsche) Historieplaten

Nadere informatie

Nederland voor Nieuwkomers

Nederland voor Nieuwkomers Nederland voor nieuwkomers Nederland voor Nieuwkomers Kennis van het land en zijn bewoners Jenny van der Toorn-Schutte Boom, Amsterdam 3 Nederland voor nieuwkomers Tweede oplage: 2009 2007 Jenny van der

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

thema 1 Nederland en het water topografie

thema 1 Nederland en het water topografie thema 1 Nederland en het water topografie Argus Clou Aardrijkskunde groep 6 oefenkaart met antwoorden Malmberg s-hertogenbosch thema 1 Nederland en het water topografie Gebergten Vaalserberg Plaatsen Almere

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Een kaart wordt op schaal getekend. Dat is een verkleining van de werkelijkheid.

Een kaart wordt op schaal getekend. Dat is een verkleining van de werkelijkheid. VAN KLEIN NAAR GROOT België is verdeeld in meerdere kleine plaatsen. Er zijn gehuchten, dorpen, deelgemeenten, gemeenten, steden, provincies en gewesten. België behoort tot werelddeel Europa. Op een provinciekaart

Nadere informatie

Tastbare Tijd, Bilthoven

Tastbare Tijd, Bilthoven Tastbare Tijd, Bilthoven WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Op de grens van droog en nat a. Welke dorpen en kernen liggen er allemaal in deze gemeente? b. Aan welke gemeenten grenst de gemeente de Bilt? c. Wat

Nadere informatie

B1 Hoofddorp pagina 1

B1 Hoofddorp pagina 1 B1 Hoofddorp pagina 1 Inhoud 1. Inleiding 2. Geschiedenis 3. Ontwikkeling 4. Bezienswaardigheden 1. Inleiding Hoofddorp is een stad in de provincie Noord-Holland en de hoofdplaats van de gemeente Haarlemmermeer.

Nadere informatie

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan.

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 1. Boeren gebruiken een tang om de nagels van hanen bij te knippen.

Nadere informatie

Een gedeelte van een stad of een groter dorp. Een wijk bestaat uit meerdere buurten.

Een gedeelte van een stad of een groter dorp. Een wijk bestaat uit meerdere buurten. Meander groep 5 Thema 1 Onderweg Aardrijkskunde Waarom is een nieuwe wijk hier gebouwd en niet daar? Wat voor gebouwen staan er? Waarom staan ze juist op die plek? Huizen, boerderijen, fabrieken en kantoren

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Instructie voor leerkracht

Instructie voor leerkracht Instructie voor leerkracht Bij deze PPT hoort achtergrondinformatie. Dit vindt u ook op deze site. In het document: Informatie voor leerkrachten Print het uit. Dan heeft u de info bij de hand, tijdens

Nadere informatie

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo Vecht* 1 met namen Overijssel FRYSLÂN DRENTHE Steenwijk* Giethoorn* FLEVO- LAND Hardenberg* Kampen* DUITSLAND Zwolle Ommen* SALLAND* IJssel Deventer Nijverdal* Rijssen* Almelo Oldenzaal* TWENTE Hengelo

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 1. Dit boek is van

LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 1. Dit boek is van LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 1 Dit boek is van Jaar Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v., Meppel Auteurs: José Banens, Erwin Tielemans Redactie: Robert Slagt Inhoudelijke redactie: Alje Heinkens;

Nadere informatie

GES_WO_L GES_WO_M GES_WO_N

GES_WO_L GES_WO_M GES_WO_N GES_WO_L Europa omstreeks 1789 - Groei van de Ver. Staten hoogte: 73 ( 78 ) cm breedte: 93 ( 102 ) cm Opm.: nr. III-1 van de serie ; aan de achterzijde een op het linnen gedrukte toelichting van P.E. van

Nadere informatie

Bezoek cultuurinstellingen

Bezoek cultuurinstellingen Staat van 2014 Bezoek cultuurinstellingen Hoeveel cultuurinstellingen bezoekt een inwoner gemiddeld per jaar? Een inwoner bezoekt gemiddeld 2,23 cultuurinstellingen per jaar De bezoek cultuurinstellingen

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

Dag van het Kasteel 2012

Dag van het Kasteel 2012 Dag van het Kasteel 2012 wandelen rond Zeeuwse kastelen en buitenplaatsen Schouwen-Duiveland Slot Moermond, Renesse Zuid-Beveland De Hellenburg, Baarland Walcheren Westhove, Oostkapelle Zeeuws-Vlaanderen

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

5,1. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart keer beoordeeld. Geschiedenis. Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders.

5,1. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart keer beoordeeld. Geschiedenis. Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart 2013 5,1 27 keer beoordeeld Vak Methode Geschiedenis Memo Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders. Paragraaf 1 De Romeinen trekken zich terug. 1. Welke

Nadere informatie

Amsterdam, 14 januari 2019 P e r s b e r i c h t

Amsterdam, 14 januari 2019 P e r s b e r i c h t Hoeveel van je eerste maandsalaris geef je uit aan afval? Cijfers Adzuna: In Hoorn geeft men gemiddeld 14,9% van een maandsalaris uit aan afvalstoffenheffing AMSTERDAM - Het percentage salaris dat huishoudens

Nadere informatie

Banen en vestigingen per gemeente [2010] ALLE BANEN BE Nijverheid TOTAAL

Banen en vestigingen per gemeente [2010] ALLE BANEN BE Nijverheid TOTAAL Banen en vestigingen per gemeente 2009-2010 [2010] ALLE BANEN 2010 0305 ABCOUDE 280 92 217 619 18 97 55 34 15 364 69 55 135 258 76 46 2.430 0307 AMERSFOORT 223 5.055 3.588 14.405 3.442 2.448 4.468 4.156

Nadere informatie

Holland 1000 jaar geleden. Meer weten? Klik hier

Holland 1000 jaar geleden. Meer weten? Klik hier Holland 1000 jaar geleden Meer weten? Klik hier de plaat Holland 1000 jaar geleden INHOUD Waar kijken we naar? Abdij van Egmond Huldtoneel Kerkje van Velsen Ridders over de Heerenweg Haarlem Rijnsburg

Nadere informatie

Na Amsterdam is Utrecht de stad met de meeste deelauto s. In deze stad staan meer auto s dan in Den Haag en Rotterdam samen.

Na Amsterdam is Utrecht de stad met de meeste deelauto s. In deze stad staan meer auto s dan in Den Haag en Rotterdam samen. Memo Van Datum Onderwerp Friso Metz Trends gedeeld autogebruik Doorkiesnummer Bijlage(n) 6-254 392 Opnieuw toename van deelauto s Het aantal deelauto s in Nederland is tussen september 28 en maart 29 met

Nadere informatie

LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 2. Dit boek is van

LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 2. Dit boek is van LEEFSTIJL VOORTGEZET ONDERWIJS KLAS 2 Dit boek is van Jaar Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: José Banens; Erwin Tielemans Redactie: Robert Slagt Inhoudelijke redactie: Alje Heinkens;

Nadere informatie

Vraag 1a. Wat is de hoofdstad van Gelderland? ... Vraag 1b. Wat is de grootste stad in Gelderland? Vraag 1c. Wat is de Veluwe?

Vraag 1a. Wat is de hoofdstad van Gelderland? ... Vraag 1b. Wat is de grootste stad in Gelderland? Vraag 1c. Wat is de Veluwe? Naam: _ GELDERLAND BOS EN WATER Gelderland is een provincie in Midden-Nederland en is de grootste provincie van Nederland. Arnhem is de hoofdstad van de provincie. Nijmegen is de grootste stad. Gelderland

Nadere informatie

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 4. 1ste druk

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 4.  1ste druk De Geo 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 4 www.degeo-online.nl 1ste druk De Geo, aardrijkskunde voor de onderbouw van th - Docentenhandleiding 1 TH 1 ThiemeMeulenhoff Utrecht/Zutphen,

Nadere informatie

Limburg tussen staf en troon 1000 jaar graafschap Loon. les 1: Wie waren de graven van Loon

Limburg tussen staf en troon 1000 jaar graafschap Loon. les 1: Wie waren de graven van Loon Limburg tussen staf en troon 1000 jaar graafschap Loon les 1: Wie waren de graven van Loon Na deze les kan je de geschiedenis van het graafschap Loon aanduiden op je tijdbalk; kan je informatie opzoeken

Nadere informatie

Groep 7/8. 0 Hoofstuk. Groep 7/8

Groep 7/8. 0 Hoofstuk. Groep 7/8 0 Hoofstuk 1. Globe of kaart 2. Over tekens en kleuren 3. Schaal: Van groot naar klein 4. Over richtingen 5. Kaarten in soorten 6. De wegenkaart 7. Maak je eigen weerkaart 1 Globe of kaart 1. Hieronder

Nadere informatie

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang.

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang. Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1 Rouwdouwen Kleur de woorden: sol-daat = geel vecht = rood vrij-heid = groen held = blauw dit is Klaas Klaas is veer-tien jaar hij loopt al heel

Nadere informatie

WERKHOVEN WANDELROUTE IN DE KROMME RIJNSTREEK

WERKHOVEN WANDELROUTE IN DE KROMME RIJNSTREEK WERKHOVEN WANDELROUTE IN DE KROMME RIJNSTREEK WANDELROUTE AFSTAND: 5,5 KM TIP: COMBINEER MET DE KASTELEN- ROUTE! KASTELENROUTE KROMME RIJNSTREEK / WIJK BIJ DUURSTEDE FIETS OF AUTO AFSTAND: 35 KM OMMETJE

Nadere informatie

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES Hieronder volgt een overzicht van de aantallen posters en flyers in de meest gevraagde steden alsmede de tarieven die we hiervoor hanteren. We zijn

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

1 Het gevaar van water

1 Het gevaar van water 1 Het gevaar van water 1 a 1 Dordrecht 2 Enschede 3 Tiel 4 Eindhoven b Dordrecht Tiel 2 a 60% b Antwoord verschilt per leerling. 3 a Een door dijken omringd gebied waarbinnen de waterstand geregeld kan

Nadere informatie

Baron op klompen. Baron op klompen. Wim Coster. Historia Agriculturae 40. Historia Agriculturae 40

Baron op klompen. Baron op klompen. Wim Coster. Historia Agriculturae 40. Historia Agriculturae 40 Sloet_def 18-09-2008 16:50 Page 1 S loet genoot bekendheid als een kritisch en eigenzinnig liberaal. In de beide decennia rondom 1848 was hij een buitengewoon actief lid van de Tweede Kamer. Hij zette

Nadere informatie

Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen

Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen De huidige gemeente Reeuwijk bestaat uit verschillende oude ambachtsheerlijkheden en gemeenten. In 1855 werd de oorspronkelijke kleine agrarische gemeente

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Waar woon je?

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Waar woon je? PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Waar woon je? Colofon Auteur: Adviezen: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Leon Resowidjojo, Gerda Verheij Vera Vermey, Jacqueline

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Media 2

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Media 2 PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Media 2 Colofon Auteur: Adviezen: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Carolien van den Kommer, Mieke van Wieringen Aveline Dijkman

Nadere informatie

2. Het vierde lid vervalt, onder vernummering van het vijfde tot en met achtste lid tot vierde tot en met zevende lid.

2. Het vierde lid vervalt, onder vernummering van het vijfde tot en met achtste lid tot vierde tot en met zevende lid. 32 021 Wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, de Wet op de rechterlijke indeling, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en enkele andere wetten naar aanleiding van de evaluatie van

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Ik ga op weg

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Ik ga op weg PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Ik ga op weg Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Mieke van Wieringen, Caroline van den Kommer Ina Berlet (SLO),

Nadere informatie

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Gebedshuizen en voorwerpen

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Gebedshuizen en voorwerpen PrOmotie Naar je zin Werkboek Gebedshuizen en voorwerpen Colofon Auteurs: Adviezen: Onder redactie van: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Nico Schouws (Fontys/OSO) en Ro-Nalt Schrauwen Aveline Dijkman

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Marco Harmsen 13 oktober 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/67292 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Landgoed. Utrecht verhaalt: Doornburgh. verhaalt. boek Doornburgh/ juni 2015/ versie 29 juli 2015/ 1

Landgoed. Utrecht verhaalt: Doornburgh. verhaalt. boek Doornburgh/ juni 2015/ versie 29 juli 2015/ 1 Utrecht verhaalt: Landgoed verhaalt boek / juni 2015/ versie 29 juli 2015/ 1 Utrecht verhaalt: Landgoed verhaalt Ton de Coo Albert Retel 2015 Utrecht verhaalt is een concept van ar-gitect Bij gebruik van

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Rondkomen

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Rondkomen PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Rondkomen Colofon Auteurs: Mieke van Wieringen, Ruud Schinkel Onder redactie van: Ina Berlet (SLO), Enschede en Sluiter boekproductie, Lelystad Met dank aan: Aveline

Nadere informatie

Opdracht Tentoonstelling

Opdracht Tentoonstelling Opdracht Tentoonstelling Provincie Utrecht tijdens de Eerste Wereldoorlog Opdrachtblad Inleiding Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Nederland neutraal. Hoewel het grote oorlogsgeweld gelukkig Nederland

Nadere informatie

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd),

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd), Wegwijzer Wegwijzer bestaat uit: cursistenboek incl. 1 cd website www.opwegnaarnederland.nl Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Op weg (tekstboek incl. cd), ISBN 978 90

Nadere informatie

administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg

administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Bosma, P.F.C. Croese, M. van Esch, H. Kamerbeek, J.M. van der Steeg Redactie:

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Op zoek naar Dorestad

Op zoek naar Dorestad Dit speurboekje is van 1 2 Inhoudsopgave 2 Colofon Samenstelling: Marjolein den Ouden, Marieke Peters, in samenwerking met Bureau Nebti, Hilversum Redactie: Annemarieke Willemsen, Tanja van der Zon Illustraties:

Nadere informatie

Landgoed. Utrecht verhaalt: Doornburgh. verhaalt

Landgoed. Utrecht verhaalt: Doornburgh. verhaalt Utrecht verhaalt: Landgoed Doornburgh verhaalt Landgoed Doornburgh verhaalt Ton de Coo Albert Retel Juni 2015 boek Doornburgh/ versie 3 november 2015 boek Doornburgh/ versie 3 november 20154 schatkaart

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek.

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek. HISTORISCHE BLINGO Korte omschrijving werkvorm Deze kennisquiz is een combinatie van Bingo en Lingo. De klas wordt verdeeld in zes teams. Ieder team heeft een bingokaart met daarop negen jaartallen. Het

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Huur een huis Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Ruud Drupsteen, Caroline van den Kommer, Mary

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Een eigen bedrijf beginnen

Een eigen bedrijf beginnen 9 Een eigen bedrijf beginnen Naam:... Klas:... Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Arie Reijn Redactie: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Arie Reijn, Ingrid

Nadere informatie

Reisverslag Berlijn 2016 Najaar Deel 3 (2 oktober 2016) [1]

Reisverslag Berlijn 2016 Najaar Deel 3 (2 oktober 2016) [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Berlijn 2016 Najaar Deel 3 (2 oktober 2016) Reisverslag Berlijn 2016 Najaar Deel 3 (2 oktober 2016) [1] Door

Nadere informatie

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht X E F G I L J K Thuistopo. oem de letter (behalve de X) en zeg welke provincie het is. = Friesland, = oord-olland, = Utrecht, = Zuid-olland, E = Groningen, F = renthe, G = Flevoland, = Gelderland, I =

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Zelfstandig wonen

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Zelfstandig wonen PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Zelfstandig wonen Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Caroline van den Kommer, Mary Korten, Ruud

Nadere informatie

BINNEN DE REGIO VAN DE KLEINE PRINS

BINNEN DE REGIO VAN DE KLEINE PRINS Versie 28-11-2012 OVERZICHT SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS BINNEN DE REGIO VAN DE KLEINE PRINS HUIDIGE SAMENWERKINGSVERBANDEN LEERLINGAANTALLEN OP DE SCHOLEN EN BINNEN DE AMBULANTE BEGELEIDING

Nadere informatie

Vincent van Gogh. Hier zie je er een afbeelding van.

Vincent van Gogh. Hier zie je er een afbeelding van. Vincent van Gogh Een van de beroemdste schilders die Nederland heeft gehad was Vincent van Gogh. Deze kunstenaar heeft zelfs zijn eigen museum gekregen in Amsterdam. Toch wel heel bijzonder, zeker als

Nadere informatie

handel en verkoop thema marketing

handel en verkoop thema marketing 4662_HV_WB_7_marketing_b 13-05-2005 10:50 Pagina 1 handel en verkoop thema marketing Basisberoepsgerichte leerweg 4662_HV_WB_7_marketing_b 13-05-2005 10:50 Pagina 2 colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Techniek. Werkboek 1

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Techniek. Werkboek 1 PrOmotie Praktijk en Loopbaan Techniek Werkboek 1 Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Jan Bakker, Hanneke Molenaar, Gerda Verhey Els Smulders,

Nadere informatie

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Reijn, J. Abbes, J. Crins, R. Heynen, M. Verrij Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Infoboek 3

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Infoboek 3 PrOmotie Cultuur en Maatschappij Infoboek 3 Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Mieke van Wieringen, Caroline van den Kommer, Ruud Schinkel,

Nadere informatie

Opdrachtenblad leerlingen

Opdrachtenblad leerlingen Namen: School: Klas: Opdrachtenblad leerlingen Wat je vooraf moet weten Lees dit opdrachtenblad goed en doe precies wat er staat. Lees dit blad zachtjes aan elkaar voor, dan vergeet je niets. Je moet met

Nadere informatie

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3 PrOmotie Sociale Competentie Ik & de Ander Werkboek 3 Auteurs Onder redactie van Met dank aan Tekstredactie Vormgeving Illustraties Drukwerk : Aveline Dijkman, Ingrid Koops, Marjo de Jong : Ingrid Koops

Nadere informatie

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Leerlingen spelen de Grote Vergadering van de Staten-Generaal in 1651 na. Deze vergadering was het beginpunt van het eerste stadhouderloze tijdperk.

Nadere informatie

PrOmotie. Rekenen en wiskunde. Werkboek Geld

PrOmotie. Rekenen en wiskunde. Werkboek Geld PrOmotie Rekenen en wiskunde Werkboek Geld Colofon Auteurs: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Harry Bruinsma, Ton Milatz, Edu Actief b.v. Ad van der Hoeven, Mieke Abels

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal!

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal! PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Ik betaal! Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ruud Schinkel, Mieke van Wieringen Ina Berlet (Atlas

Nadere informatie

Willem II van Holland:?, februari Hoogwoud, 28 januari 1256

Willem II van Holland:?, februari Hoogwoud, 28 januari 1256 Willem II van Holland:?, februari 1227 - Hoogwoud, 28 januari 1256 Willem II was graaf van Holland en Zeeland (1234-1256) en koning van het Heilige Roomse Rijk (1248-1256). Rooms-Duits (tegen-)koning Regeerperiode:

Nadere informatie

Bijzondere huisjes stad

Bijzondere huisjes stad Bijzondere huisjes stad Bijzondere huisjes stad en haar bewoners Petra van Bree Dit boek is gepubliceerd door: Brave new Books In eigen beheer. www.bravenewbooks.nl Omslag: Brave new Books Fotografie:

Nadere informatie

OPEN MONUMENTENDAG 2019

OPEN MONUMENTENDAG 2019 OPEN MONUMENTENDAG 2019 Plekken van Plezier Zaterdag 14 september van 10.00 uur tot 17.00 uur Opening om 10.00 uur in de Wintertuin in het Cantonspark Voorwoord Tijdens Open Monumentendag staan de deuren

Nadere informatie

LANDGOED VILSTEREN - GRANDTOUR

LANDGOED VILSTEREN - GRANDTOUR LANDGOED VILSTEREN - GRANDTOUR ROUTE 14 km Flinke wandeling op landgoed Vilsteren, met onderweg o.a. het graf van de kluizenaar, een fraai uitzichtpunt en een kijkje achter de schermen van het beleid en

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek De Nederlandse staat

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek De Nederlandse staat PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek De Nederlandse staat Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Mieke de Jager Ina Berlet (SLO), Enschede

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Thema: verdwenen rivieren en de Limes 1. Ligt landgoed De Haar binnen het projectgebied? o ja o nee 2. Wat is zavel? 3. Zet de woorden zand, zavel

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Regels en wetten

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Regels en wetten PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Regels en wetten Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Caroline van den Kommer, Mary Korten, Ruud

Nadere informatie

Een wal van zand, klei of steen die mensen beschermt tegen hoog water. De plek waar het rivierwater in de zee uitkomt.

Een wal van zand, klei of steen die mensen beschermt tegen hoog water. De plek waar het rivierwater in de zee uitkomt. Meander Samenvatting groep 5 Thema 3 Waterland Samenvatting Langs de kust Nederland ligt voor de helft onder de zeespiegel. Heel vroeger woonden mensen dicht bij zee op terpen. Langs de kust beschermen

Nadere informatie

Werkstuk Geschiedenis Frankrijk in de tijd van het absolutisme

Werkstuk Geschiedenis Frankrijk in de tijd van het absolutisme Werkstuk Geschiedenis Frankrijk in de tijd van het absolutisme Werkstuk door een scholier 1970 woorden 12 oktober 2005 6,7 72 keer beoordeeld Vak Geschiedenis Hoofdvraag: Hoe beschrijven en verklaren we

Nadere informatie

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Meten 2

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Meten 2 PrOmotie Rekenen en Wiskunde Werkboek Meten 2 Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Harry Bruinsma Ad van der Hoeven Aveline Dijkman (Sociale

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Provincie Utrecht

Provincie Utrecht gemnr gemeente Landbouw, denijverheid Bouw Handel Vervoer, opslahoreca 0307 AMERSFOORT 197 4.457 3.715 14.731 3.283 2.631 0308 BAARN 65 528 527 2.048 188 630 0312 BUNNIK 287 623 996 1.021 90 282 0313 BUNSCHOTEN

Nadere informatie

uitleg bij de kaartjes

uitleg bij de kaartjes Kasteel Amerongen waar sinds 1286 belangrijke families woonden. Bollendak op Utrecht Centraal. Het weegt 500.000 kilo! Heksenwaag Oudewater waar je gewogen werd om te kijken of je een heks was. Vestingsstad

Nadere informatie

Praktijk en Loopbaan Plant en Dier

Praktijk en Loopbaan Plant en Dier PrOmotie Praktijk en Loopbaan Plant en Dier Werkboek 1 Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Jany Brussaard, Harold Jongsma, Gerda Verheij

Nadere informatie

Ontdekking. Dorestad teruggevonden

Ontdekking. Dorestad teruggevonden Dorestad teruggevonden Ontdekking Het vroegmiddeleeuwse Dorestad verdween na de negende eeuw van de kaart. Pas rond 1840 werd de stad teruggevonden, bij toeval. Kort daarna deed het RMO opgravingen en

Nadere informatie