Kalkbranderijen in Zuid-Limburg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kalkbranderijen in Zuid-Limburg"

Transcriptie

1 Kalkbranderijen in Zuid-Limburg En bij Schin op Geul in het bijzonder Jan Nillesen Historie Sinds de Romeinse tijd is het gebruik van gebrande kalk in ons gebied bekend. Tot halverwege de negentiende eeuw werd op een eenvoudige manier kalk gebrand. De hele ovenvulling werd, met hout als brandstof, in één keer gaar gestookt, waarna de oven geheel werd leeggehaald. In 1758 werd de schachtoven ontwikkeld die na 1850 in Limburg zijn toepassing vond. Nu kon men via een continuproces branden. Er waren lange tijd altijd wel enkele ovens in werking: in 1860 drie in Bocholtz, in 1887 drie bij Kunrade en 1913 brandden er totaal achttien ovens. Deze ovens leverden alleen kalk voor lokaal gebruik. In België en Duitsland beschikte men over betere kalkstenen en transportmogelijkheden; zodoende kon men daar grootschalig dus goedkoper een zeer goede kwaliteit gebrande kalk leveren. Gedurende de Eerste Wereldoorlog stagneerde de invoer uit België en Duitsland. Om aan de binnenlandse vraag te kunnen voldoen brak een kalkkoorts uit. Grond- en kalkprijzen stegen tot het viervoudige en een zeer speculatieve handel in groeves en kalkbranderijen was hiervan het gevolg. Gegadigden uit het hele land investeerden in de Limburgse kalkindustrie en het aantal kalkbranderijen breidde geweldig uit. In 1917 waren ongeveer 100 ovens in bedrijf. Alleen al in de omgeving van de Putberg bij Ubachsberg brandden 44 ovens en werkten er meer dan 700 mensen in deze oorlogsindustrie. Centra waren gelegen rond Voerendaal, Ubachsberg, Simpelveld en Oud-Valkenburg. 3

2 4

3 Ondanks de grote vraag naar kalk in eigen land slaagden de ondernemers er niet in een goede kwaliteit te leveren. De klein en matig geoutilleerde ovens en het zeer onervaren personeel speelden daarbij een rol. Daarnaast was het kalkbrandersvak nagenoeg een empirische bezigheid; van enige wetenschappelijke begeleiding was nauwelijks sprake. In het Kunradergebied werden de harde kalkstenen slecht gesorteerd en gezuiverd van de onbruikbare zachte lagen. Naar het westen toe was de kalksteen te zacht om een goede kluitkalk te kunnen branden. De onzuiverheid en een te hoog ijzergehalte veroorzaakten een mager product. Toen de oorlog was afgelopen en de Duitse en Belgische industrie weer goede kalk leverde via prima transportverbindingen, moesten de Limburgse branderijen al snel de concurrentiestrijd opgeven. Aantal branderijen: Totaal Gestart Geëindigd Bovenstaand overzicht spreekt boekdelen. Naast de al in 1913 aanwezige acht ovens bleven er geen meer over en deze ervaren kalkbranders brandden na 1920 hoofdzakelijk landbouwkalk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog trok, mede gestimuleerd door onderzoek van het Geologisch Bureau te Heerlen, het kalkbranden weer aan. Na 1949 leverden de enkele overgebleven kalkbranders vooral aan de steenkolenmijnen, onder andere voor de waterzuivering. Van de landbouwmarkt zijn ze geheel verdreven door de kunstmestindustrie (SBB). 5

4 Opmerkelijk is nu dat bij het branden ook cokes als brandstof werd gebruikt. In 1967 sloot in Ubachsberg de laatste kalkbrander zijn bedrijf. De kalkoven Bij het meest gangbare type was de schacht 4 tot 8 meter hoog, met een ronde binnenvorm die een bovendiameter had van 3 tot 5 meter, naar het rooster taps toelopend tot 1½ meter. De opbouw bestond uit baksteen, soms bekleed met vuurvaste steen, zeker in het midden van de oven waar het vuur zich meestentijds bevond. De ovens werden tegen een helling gebouwd zodat het principe van van boven vullen met kalksteen uit de groeve en van onder leeghalen, zo eenvoudig mogelijk gerealiseerd kon worden. De buitenconstructie was vaak van kalksteen, met in de bogen en de laadplaats, en zeker in het gewelf hiervan, baksteen. De oven was stevig verankerd aan de opbouw en zo goed mogelijk met klei geïsoleerd. Bij de bouw van de oven werd ook rekening gehouden met de windrichting om de noodzakelijke trek te verkrijgen. Via het onder in de oven geplaatste rooster kon de gebrande kalk worden onttrokken en in de laadplaats gereedgemaakt voor transport. Bij het gebruik van een schachtoven kon een continuproces plaatsvinden. De grondstof Aan de grondstof voor het vervaardigen van kalk wordt een aantal eisen gesteld. Voor het brandproces is uitsluitend harde kalksteen bruikbaar, 6

5 omdat anders tijdens het branden de stapeling in elkaar zakt, wat funest is voor de regelmatige aanvoer van lucht en de afvoer van de ontstane gassen. Ook moet de kalksteen een zeer hoog gehalte aan calciumcarbonaat (CaCO3) en nauwelijks silicium-, ijzer- of aluminiumverbindingen bevatten, omdat deze bij temperaturen boven 900 graden Celsius sintering veroorzaken, waardoor de inhoud van de oven aan de wand vastplakt. Tevens is de gevormde gebrande kalk (calciumoxide, CaO) door deze verontreiniging niet zuiver wit, hetgeen de toepassing van deze kluitkalk voor stukadoren zeer beperkt. Restant van de kalkbranderij in de Biebosch De gewenste harde kalksteen bevindt zich in de Kunrader-kalksteen, die is opgebouwd uit een afwisseling van harde en zachte lagen. De harde lagen zijn zelden dikker dan cm. 7

6 De beste laag voor het branden is aanwezig bij de Putberg bij Ubachsberg, met een dikte van 1 meter. De groeves van Vlengendaal bij Bocholtz bevatten een pakket Kunrader-kalksteen dat voor 90% bestaat uit harde banken. Overigens werd deze steen van oudsher vooral gebruikt voor huizenbouw, en de kleinere stukken voor het branden. Vanaf Valkenburg naar het westen toe bestaan alleen de hardgrounds (touw- of heerdlagen) uit voldoende harde steen. Het dak van de onderaardse groeve te Sibbe wordt gevormd door een dergelijke hardground en deze is na 1945 systematisch weggebroken door de kalkbranderij in de Sibbergrubbe (Biebosch). Deze grondstof is gebruikt tot in de zestiger jaren van de vorige eeuw. De groeves lagen verspreid over het gebied, aan stijlwanden van beeken droogdalen en geologische breuken (Kunrade). De ovens lagen direct bij de groeve, aangezien de transportkosten van de zwaardere kalksteen hoger waren dan die van de lichtere gebrande kalk. De groeves lagen vaak ver van spoor en vaarwater. Het transport erheen met kar en paard over slechte, meestal zeer modderige wegen was zeer problematisch. Schin op Geul, vlak aan het spoor gelegen, maakte hierop een gunstige uitzondering. Techniek van het kalkbranden Zonder diep in te gaan op de chemische processen, volgt hier een korte beschrijving van de gang van zaken. De oven wordt beurtelings gevuld met een laagje brandstof en een laag kalksteenbrokken. De brandstof dient om de temperatuur rond elke kalksteen zo lang op 900 tot 1000 graden Celsius te houden totdat de kalksteen volledig gaar is. Brandstof en kalksteen moeten dus zeer goed op elkaar afgestemd zijn door het vakmanschap van de kalkbrander. Afhankelijk van de soort kalksteen en de hoogte en diameter van de oven, moet hij de grootte van de brokken kiezen. Deze moeten allemaal nagenoeg even groot zijn, of naar grootte gesorteerd worden. Dit 8

7 afhankelijk van de plaats midden in de oven of aan de kant zodat ze laag na laag tegelijk gaar zijn. Kleinere kalkstenen worden snel te hard gebrand, waardoor ze bij het blussen veel minder reactief zijn. Calciumcarbonaat (CaCO3) staat tijdens het branden koolstofdioxide (CO2) af die met de verbrandingsgassen ontwijkt, waardoor gebrande of ongebluste kalk (CaO) ontstaat. Gedurende het branden verliest de kalksteen 44% van zijn massa, terwijl het volume maar weinig krimpt. De vuistdikke brokken harde kalksteen bevorderen niet alleen een goede trek in de oven, maar leveren verreweg het meest rendabele product: de vette kluitkalk. Als er voldoende stenen gaar zijn wordt de oven getrokken door de ijzeren staven van het rooster heen en weer te bewegen, waardoor de gebrande kalk naar beneden valt. Hiermee gaat men door totdat van onderen het vuur zichtbaar wordt. Dan vult men de oven weer aan met brandstof en kalksteen. Zo wordt een continuproces verkregen. De kluitkalk werd met een riek in karretjes geladen. Wat door de riek viel was afval en werd als landbouwkalk verkocht. De aldus geproduceerde kluitkalk werd met paard en wagen naar het spoorwegstation of de handelaar getransporteerd. Op de werkplaatsen in de bouwnijverheid werd de kluitkalk met water geblust en gebruikt als stukadoorskalk. Bij het blussen ontstond calciumhydroxide (Ca(OH)2). Door met een afgepaste hoeveelheid water te blussen en de ontstane calciumhydroxide te malen, verkreeg men landbouwkalk. Toevoeging van nog een beetje water leverde kalkbrij (stukadoren); werd deze vermengd met 9

8 zand (luchtmortel), dan kon men ermee metselen. Kalkbrij met meerwater gemengd heet kalkmelk en daarmee werd onder andere gewit. Kalkbranderij bij station Schin op Geul Kalkbranderijen bij Schin op Geul Er zijn bij Schin op Geul vijf kalkbranderijen bekend, te weten: 1. Kalkbranderij Sousberg; 2. Kalkbranderij Engwegen; 3. Vereenigden Kroongroeven NV; 4. Kalkbranderij gelegen rechts van de weg naar Walem; 5. Kalkbranderij langs het spoor bij de Schaelsberg. Aan de vierde en vijfde kalkbranderij zal in een volgend artikel uitgebreider aandacht worden besteed. 10

9 Nummer 1 is de kalkbranderij die vanaf september 1916 in het bezit was van A. Hartog; de concessie bedroeg zeven hectare. Hij diende bij de gemeente tekeningen in voor een groot en spectaculair bedrijf met onder andere vier kalkovens, aangesloten op een luchtspoor van de Sousberg naar het station van Schin op Geul, een zogenaamde ringkalkoven (ringovens waren vooral in gebruik bij de baksteenindustrie). Deze zou voorzien zijn van een schoorsteen van 40 meter hoog, en verder nog tal van fabrieksgebouwen en voorzieningen voor de arbeiders. In 1917 was hij nog steeds op zoek naar geldschieters voor dit enorme project en er brandde dan een kalkhoogoven, zoals hij zijn oven iets opwaardeerde. Als hij in 1919 failliet gaat is er alleen sprake van een kalkoven, die bij verkoop door de gemeente slechts fl. 310,- opbrengt, naast verder nog wat kisten en vaten. Ik denk dat zijn fantastische plannen slechts het papier hebben gehaald en het hem ten enen male aan financiën heeft ontbroken. Op de Sousberg is er nu niets meer van te zien. De Vereenigde Kroongroeven NV werd door de heer Kroon uit Den Haag, samen met een groot aantal geldschieters, in 1916 opgericht. Hij kreeg meteen een concessie voor een redelijk aantal hectares aan het Kerkveldje, direct aan het spoor gelegen. Op zijn terrein was een grote groeve en een veldkolenoven voor tijdelijk gebruik, en er waren plannen voor de bouw van vier zeer geavanceerde kalkovens, een fabriek en verder alle gebouwen nodig voor een groot aantal arbeiders, die er moesten zijn voor een succesvolle exploitatie. Getuige vele foto s zijn al deze gebouwen en ovens er gekomen. In 1920 was er nog steeds bedrijvigheid in deze zeer goed geoutilleerde kalkbranderij. Hoe het uiteindelijk is afgelopen en wanneer, is mij (nog) niet bekend. 11

10 Nu is dit prachtig industrieel archeologisch monument ingericht als vleermuisverblijf waarvan we in Zuid-Limburg over zeer veel beschikken in tegenstelling tot een voor Nederland unieke kalkbranderij, waar er ook nog maar één van is. Tenslotte de kalkbranderij Engwegen, waarvan Egidius America uit Valkenburg de oprichter was. Eind december 1916 vroeg hij vergunning voor een kalkbranderij met twee ovens en een groeve te Engwegen, en hij kreeg deze ook voorlopig. In 1917 dreigde hij de zaak stop te zetten als er zou worden ingegaan op de bezwaren wegens overlast van zijn branderij. Pas in februari 1918 was alles rond, maar helaas was de hausse in de kalkindustrie in Zuid- Limburg alweer haast voorbij. America moest steeds meer maatregelen nemen om overlast zoveel mogelijk te beperken. Omstreeks 1920 stopte hij met zijn branderij vanwege zeer slechte economische vooruitzichten en bedong hij bij de gemeente dat deze zijn ovens niet zou afbreken, omdat hij op betere tijden hoopte. In 1936, als de internationale toestand weer penibel wordt, vraagt hij om de ovens in Engwegen weer in gebruik te mogen nemen en er zelfs een derde oven bij te bouwen. In 1938 legt hij aan de gemeente nogmaals zijn plannen uit, met alle voorzorgen om hinder voor de omgeving te voorkomen. Na wederom bezwaren tegen de exploitatie besluit de gemeente om hem geen vergunning te verlenen. America gaat dan naar de Biebosch, alwaar hij een florerend kalkbedrijf heeft, vooral na de Tweede Wereldoorlog. Van 1938 tot 1940 doen nog een drietal gegadigden pogingen om weer leven in de branderij te brengen. Tevergeefs, aangezien enerzijds natuurschoon te veel geweld zou worden aangedaan en anderzijds de groeve economisch te weinig bruikbare kalksteen zou leveren. Na die tijd wordt het stil rond de kalkbranderij bij Engwegen. 12

11 Een door Egidius America ingediend uitbreidingsplan voor zijn kalkbranderij in Engwegen, gelegen aan de voet van de Keutenberg 13

EEN BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET KALKBRANDEN IN ZUID-LIMBURG

EEN BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET KALKBRANDEN IN ZUID-LIMBURG Grondboor en Hamer, jrg. 43, no. 5/6, p. 185-194, 9 fig., november 1989 EEN BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET KALKBRANDEN IN ZUID-LIMBURG J.H.M.Nillesen * In Mesopotamië is 4000 jaar geleden het kalkbranden,

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Spelen met vuur Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Korte geschiedenis van de parochie

Korte geschiedenis van de parochie Korte geschiedenis van de parochie Het dorp Schin op Geul is zeer oud. Onder de naam Schina komt het reeds voor in het oudste gedenkboek der abdij van de H.Remigius te Reims, dat omstreeks 847 werd opgesteld.

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

KURSUS KUILOVEN OPBOUWEN en STOKEN Anneke Boonstra (geleerd van Pieternella Fritz)

KURSUS KUILOVEN OPBOUWEN en STOKEN Anneke Boonstra (geleerd van Pieternella Fritz) KURSUS KUILOVEN OPBOUWEN en STOKEN Anneke Boonstra (geleerd van Pieternella Fritz) Opbouw van de kuil: Inleiding: a. Wil je een kuiloven stoken, dan moet je potjes, potten en andere gebruiksvoorwerpen

Nadere informatie

Dossier: Afvalverwerking en verwarming

Dossier: Afvalverwerking en verwarming Dossier: Afvalverwerking en verwarming In een houtverwerkend bedrijf heeft men altijd met afval te maken. Optimalisatiesystemen en efficiëntie zorgen er gelukkig voor dat dit tot een minimum wordt beperkt.

Nadere informatie

RUPELSTREEK ZATERDAG 15 NOVEMBER 2014 OP ZOEK NAAR BAKSTEENHISTORIE

RUPELSTREEK ZATERDAG 15 NOVEMBER 2014 OP ZOEK NAAR BAKSTEENHISTORIE RUPELSTREEK ZATERDAG 15 NOVEMBER 2014 OP ZOEK NAAR BAKSTEENHISTORIE Er zijn nog gebieden in onze streken waar de restanten van de nijverheid(heden) van weleer grote impact hebben gehad op de huidige ruimtelijke

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Aardolie is een zwart, stroperig mengsel van heel veel stoffen, wat door middel van een bepaalde scheidingsmethode in zeven fracties gescheiden wordt.

Aardolie is een zwart, stroperig mengsel van heel veel stoffen, wat door middel van een bepaalde scheidingsmethode in zeven fracties gescheiden wordt. Meerkeuzevragen Naast koolstofdioxide en waterdamp komen bij verbranding van steenkool nog flinke hoeveelheden schadelijke stoffen vrij. Dit komt doordat steenkool ook zwavel- en stikstofatomen bevat,

Nadere informatie

Tuinstraat 13 te Wijlre

Tuinstraat 13 te Wijlre Tuinstraat 13 te Wijlre Tuinstraat 13, 6321 EJ te Wijlre Rijksweg 4 6271 AE Gulpen T 043 323 35 11 info@klemen t2.com www.klement2.com IBAN NL62 ABNA 0537 2583 88 KVK 61719765 BTW NL 854460500B01 Samenvatting

Nadere informatie

HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ

HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ Het vormproces bestaat uit het maken van een vuurvaste vorm uit leem waarin een lege ruimte is uitgespaard met precies dezelfde vorm en

Nadere informatie

Overzicht van duurzame uitvaartproducten

Overzicht van duurzame uitvaartproducten Overzicht van duurzame uitvaartproducten Voorbeelden van producten die voldoen aan de GreenLeave criteria Dit document biedt een overzicht van duurzame uitvaartproducten. Zo krijgt een beeld waar u aan

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Dames en heren, geachte genodigden, in het bijzonder de

Dames en heren, geachte genodigden, in het bijzonder de Speech opening gemeentehuis gemeente Voerendaal 12 april 2013 1 Dames en heren, geachte genodigden, in het bijzonder de vertegenwoordiging van onze collega-gemeenten en de provincie Limburg, Namens alle

Nadere informatie

Samenvatting NaSk Hoofdstuk 4

Samenvatting NaSk Hoofdstuk 4 Samenvatting NaSk Hoofdstuk 4 Samenvatting door L. 1264 woorden 2 juli 2014 3,9 15 keer beoordeeld Vak NaSk 1 Warmtebronnen en brandstoffen. Warmtebronnen thuis en op school. Om iets te verwarmen heb je

Nadere informatie

Eerste poging een broodoven te bouwen binnens huis, in 1983-1984 naar opgravingsgegevens uit de IJzertijd ergens in Duitsland, net over de grens.

Eerste poging een broodoven te bouwen binnens huis, in 1983-1984 naar opgravingsgegevens uit de IJzertijd ergens in Duitsland, net over de grens. BROODOVEN BOUW Inhoud: 1. Ovenbouw in het museum blz. 3 2. Bouw binnenoven voor platte broodjes blz. 9 3. Het maken en bakken van platte broodjes voor die oven blz. 11 4. Maroccaanse experimenten in broodoven

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

12 woningen Reegel te Veldhoven

12 woningen Reegel te Veldhoven Voorwoord Stand van de verkoop Gedurende de bouw van de woningen Reegel, ontvangt u als koper met enige regelmaat een informatiebulletin over o.a. de bouwwerkzaamheden. Opvallend is echter dat er op de

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Glas Inleiding Ik kies voor dit onderwerp omdat mijn vaderbij de N.V. Verenigde Glasfabriek werkt en omdat ik wat meer over glas wil weten, bijvoorbeeld hoe je moet glasblazen en hoe flessen woorden gemaakt.

Nadere informatie

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra Een opgraving in 1983 bewees, dat er zoutproductie was in Rijswijk. (Zie Archeologische Werkgroep Rijswijk) Hieronder een verslag van de Werkgroep. ZOUT

Nadere informatie

De zonnedroger. En we zijn meteen verkocht... Het werkt super!

De zonnedroger. En we zijn meteen verkocht... Het werkt super! De zonnedroger Al een tijdje waren we op zoek naar een manier voor het bewaren van onze fruit, klein fruit en kruiden. Drogen leek al snel een goede oplossing maar in een traditionele oven allesbehalve

Nadere informatie

LiPo accu defect, wat nu?

LiPo accu defect, wat nu? LiPo accu defect, wat nu? Aan alles komt een eind dus ook een LiPo accu heeft niet het eeuwige leven. Zelfs als de LiPo accu altijd zeer goed behandeld is, altijd op de juiste manier op- en ontladen is,

Nadere informatie

OPEL Trekkers 2017 KR Pagina 1

OPEL Trekkers 2017 KR Pagina 1 Ook de autofabrikant Opel heeft in het verleden pogingen gedaan om trekkers te bouwen. Het is t.o.v. de autoproductie een beperkte activiteit geweest maar wel de moeite waard om de informatie van dit merk

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-156-0 (HB) 978-94-6175-965-8 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

De mogelijkheid tot onttrekking van water aan de ondergrond ten behoeve van beregening, in het Ruilverkavelingsgebied Lollebeek.

De mogelijkheid tot onttrekking van water aan de ondergrond ten behoeve van beregening, in het Ruilverkavelingsgebied Lollebeek. De mogelijkheid tot onttrekking van water aan de ondergrond ten behoeve van beregening, in het Ruilverkavelingsgebied Lollebeek. ( GGEBOUW NSTTUUT VOOR CULTUURTECHNEK EN WATERRUSHOUDNG Werkgroep Lollebeekgebied

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen 6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen 6.3.1. Algemeen In totaal werden er tijdens het vlakdekkend onderzoek 31 sporen geregistreerd in het vlak. Vijf ervan kwamen ook reeds tijdens het vooronderzoek

Nadere informatie

Door authentieke klinkers toe te passen in uw tuinen, op uw inrit en paden, creëert u een sfeer waarin vroegere tijden herleven.

Door authentieke klinkers toe te passen in uw tuinen, op uw inrit en paden, creëert u een sfeer waarin vroegere tijden herleven. Stenen met Historie STENEN MET HISTORIE Stenen met Historie Oude gebakken klinkers zijn stuk voor stuk uniek. Het gaat niet om machinaal vervaardigde klinkers van beton, maar om uit klei gebakken natuurproducten.

Nadere informatie

Handleiding Janus Houtkachel

Handleiding Janus Houtkachel Handleiding Janus Houtkachel Wij feliciteren u met de aanschaf van uw Janus houtkachel. Met deze handleiding willen wij u informeren over een juist gebruik en de kunst van goed stoken. Leest u, voordat

Nadere informatie

Konijnen varen er wel bij

Konijnen varen er wel bij Konijnen varen er wel bij Zelf ovens maken Ploeg Technieken Hoewel koken op houtvuur voorwaar zijn charmes heeft, is het niet echt de meest ecologische manier om iets warm te maken. Het grootste deel van

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Handleiding. Zelf installatie

Handleiding. Zelf installatie Handleiding Zelf installatie Stroomvereisten spas met een Balboa GS of GL systeem > 2008 (met 3 fase aansluiting): 1x 220 volt 16 amp. C karakteristiek: (1x fase, 1x nul en aarde) (verwarming schakelt

Nadere informatie

Wandelingen in en rond Bemelen

Wandelingen in en rond Bemelen Wandelingen in en rond Bemelen wandeling naar de Amerikaanse begraafplaats (openingstijden kerkhof 09.00 uur 17.00 uur) duur; ± 3 uur (excl. bezoektijd kerkhof) ± 12 km Café de Baskuul Oude Akerstraat

Nadere informatie

Bereiding van staal. Bereiding van staal. Bereiding van staal. Van ijzererts tot ruwijzer. Geschiedenis. Enkele definities.

Bereiding van staal. Bereiding van staal. Bereiding van staal. Van ijzererts tot ruwijzer. Geschiedenis. Enkele definities. Bereiding van staal Bereiding van staal Staal Geschiedenis Ijzertijd (prehistorie) ijzer maken door verhitting van ijzererts en houtskool => veel insluitsels en verontreiniging => zwakke fysische eigenschappen

Nadere informatie

De bouw van een smidse vuurplaats.

De bouw van een smidse vuurplaats. De bouw van een smidse vuurplaats. Anneke Boonstra Inhoud: a. - bouw smidse vuurplaats b. - blaasbalgen c. - aambeelden Men gaat er van uit, dat in de ijzertijd de vuurplaats van de smid op de grond was,

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Wat is een explosie? Een explosie is een zeer snel verlopende brand met een vrijkomende (verwoestende) drukgolf.

Wat is een explosie? Een explosie is een zeer snel verlopende brand met een vrijkomende (verwoestende) drukgolf. Toolbox: Brand en Explosie Het doel van een toolboxmeeting is om de aandacht en motivatie voor veiligheid en gezondheid binnen het bedrijf te verbeteren. Wat is brand? Brand is een chemische reactie van

Nadere informatie

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW ANTWOORDEN

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW ANTWOORDEN DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 2014 Willemstad, april 15 Inhoud Inleiding... 2 Methodologie... 2 Resultaten conjunctuurenquête... 3 Investeringsbelemmeringen en bevorderingen...3 Concurrentiepositie...5 Vertrouwen in de economie...5 Vertrouwen

Nadere informatie

BIJLAGE 2 LESBRIEF voor Buiten DE ENKA

BIJLAGE 2 LESBRIEF voor Buiten DE ENKA EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede BIJLAGE 2 LESBRIEF voor Buiten DE ENKA voor groep 5 t/m 8 EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede MONUMENTEN DE ENKA Ken je de ENKA woonwijk? Nog niet zo lang geleden

Nadere informatie

De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen

De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen Voorlopige conclusies bouwhistorisch onderzoek, oktober 2013 Historie De voormalige brouwerij en stijfselfabriek aan de Sint Martinusstraat

Nadere informatie

5,9. Werkstuk door een scholier 2020 woorden 20 februari keer beoordeeld

5,9. Werkstuk door een scholier 2020 woorden 20 februari keer beoordeeld Werkstuk door een scholier 2020 woorden 20 februari 2000 5,9 173 keer beoordeeld Vak Biologie De mensen van tegenwoordig hier in Nederland vinden het de meest normale zaak ter wereld dat bij het opendraaien

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Het in Halder gefabriceerde aardewerk

Het in Halder gefabriceerde aardewerk Het in Halder gefabriceerde aardewerk Joop van der Groen Nadat de pottenbakkersoven in Halder buiten gebruik was gesteld, is de ovenput gebruikt als afvalkuil. Bij het gevonden afval waren ook wat misbaksels,

Nadere informatie

21 december DE BAKSTEEN Wat weet je ervan? 1 CM groep.. Verslag voor het vak Computervaardigheden 1 Lector: Astrid Ramakers

21 december DE BAKSTEEN Wat weet je ervan? 1 CM groep.. Verslag voor het vak Computervaardigheden 1 Lector: Astrid Ramakers 21 december 2013 DE BAKSTEEN Wat weet je ervan? 1 CM groep.. Verslag voor het vak Computervaardigheden 1 Lector: Astrid Ramakers Inleiding 1 Inleiding Een baksteen is een uit klei gebakken voorwerp voor

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

Nieuwsbulletin Geothermie project Andijk, Nr.3 Maart 2018

Nieuwsbulletin Geothermie project Andijk, Nr.3 Maart 2018 Nieuwsbulletin Geothermie project Andijk, Nr.3 Maart 2018 Het derde nieuwsbulletin van het Geothermie project Andijk. Dit bulletin is gericht aan deelnemers, omwonende en geïnteresseerden in ons initiatief.

Nadere informatie

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht CAL 11-35 COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 57-622 MA Maastricht OVERZICHT KLACHTEN 3 e kwartaal 211 November 211 Uitgegeven door de Stichting Klachtentelefoon Luchtverkeer Zuid-Limburg onder

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Vuur De geschiedenis van het vuur Vuur is niet iets dat uitgevonden is. Het was er altijd al. Vroeger dachten de ouden Grieken dat de goden het aan de mensen hadden gegeven. In de oertijd was vuur een

Nadere informatie

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW OPDRACHTEN

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW OPDRACHTEN DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS BOVENBOUW De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Deel 1: traditionele kalkwater met koolstofdioxide test.

Deel 1: traditionele kalkwater met koolstofdioxide test. Bereiding en eigenschappen van CO 2 Deel 1: traditionele kalkwater met koolstofdioxide test. 1.1 Onderzoeksvraag Hoe kunnen we CO 2 aantonen? 1.2 Mogelijke hypothesen 1.2.1 Geen interactie: Er vormt zich

Nadere informatie

INFOFICHE EB002 WITTE VLEKKEN OP BESTRATINGSPRODUCTEN

INFOFICHE EB002 WITTE VLEKKEN OP BESTRATINGSPRODUCTEN EBEMA NV Dijkstraat 3 Oostmalsesteenweg 204 B-3690 Zutendaal B -2310 Rijkevorsel T +32(0)89 61 00 11 T +32(0)3 312 08 47 F +32(0)89 61 31 43 F +32(0)3 311 77 00 www.ebema.com www.stone-style.com www.megategels.com

Nadere informatie

restauratie en beheer

restauratie en beheer .. R............ info............ M.... restauratie en beheer..... D........ Rijksdienst voor de Monumentenzorg.... Z. Het gebruik van kalkmortel........... 372003 In de huidige bouwpraktijk is het gebruik

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1

Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1 Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1 Deze routebeschrijving laat je een reis maken naar 5000 jaar geleden, een wandeling waarbij je kennismaakt met de beruchte dolmens

Nadere informatie

VEILIGHEIDS INFORMATIE BLAD

VEILIGHEIDS INFORMATIE BLAD 1 Identificatie van de stof en van de leverancier. 1.1 Identificatie van de stof. Chemische naam van de stof: calciumcarbonaat Chemische formule: CaCO3 Commerciële naam: Calhix Synoniemen: Krijt, marmer,

Nadere informatie

Een mengsel van lucht, hete verbrandingsgassen en kleine deeltjes vaste stof In rook zitten ook soms vonken

Een mengsel van lucht, hete verbrandingsgassen en kleine deeltjes vaste stof In rook zitten ook soms vonken Hoofdstuk 5 In vuur en vlam 5.1 Brand! Voorwaarden voor verbranding Ontbrandingstemperatuur De temperatuur waarbij een stof gaat branden De ontbrandingstemperatuur is ook een stofeigenschap. Er zijn drie

Nadere informatie

Stop met zeuren over Rusland. Die tijd komt nooit meer terug.

Stop met zeuren over Rusland. Die tijd komt nooit meer terug. Stop met zeuren over Rusland. Die tijd komt nooit meer terug. Als Limburgse wijnmaker en distillateur zag ik zich het drama in de Limburgse fruitteelt voltrekken. Fruittelers die hun hele hebben en houden

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Samenvatting Scheikunde Hoofdstuk 8

Samenvatting Scheikunde Hoofdstuk 8 Samenvatting Scheikunde Hoofdstuk 8 Samenvatting door Dylan 748 woorden 30 december 2016 5,8 4 keer beoordeeld Vak Methode Scheikunde Nova Scheikunde Paragraaf 1 Gemeenschappelijke eigenschappen metalen:

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW OPDRACHTEN

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW OPDRACHTEN DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Gezonde toekomst voor zandcementdekvloer

Gezonde toekomst voor zandcementdekvloer Gezonde toekomst voor zandcementdekvloer Gezonde toekomst voor zandcementdekvloer Uitgangspunten Het leggen van zandcementdekvloeren blijft mogelijk als men zich houdt aan de volgende regels: Taakroulatie

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Opgraving Davidstraat-Romeinstraat Enkhuizen. Een eerste stand van zaken.

Opgraving Davidstraat-Romeinstraat Enkhuizen. Een eerste stand van zaken. Opgraving Davidstraat-Romeinstraat Enkhuizen. Een eerste stand van zaken. In de vroege zomer van 2017 heeft Archeologie West-Friesland een opgraving uitgevoerd tussen de Davidstraat, Romeinstraat en Korte

Nadere informatie

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO De grote exportlanden (Ecuador, Costa Rica en Colombia) hebben je een contract aangeboden om nieuwe plantages te bouwen in hun landen. Je kan nu meer bananen telen en verkopen. Je winst stijgt enorm en

Nadere informatie

Liefhebbers van paardensport opgelet!

Liefhebbers van paardensport opgelet! Engwegerhof Engwegen 6, 6305 PM te Schin op Geul Rijksweg 4 6271 AE Gulpen T 043 323 35 11 info@klemen t2.com www.klement2.com IBAN NL62 ABNA 0537 2583 88 KVK 61719765 BTW NL 854460500B01 Samenvatting

Nadere informatie

Experiment ijzer winnen en ruw ijzer bewerken. tijdens het Europees Symposium ijzer winnen in Eindhoven, d.d oktober 1993.

Experiment ijzer winnen en ruw ijzer bewerken. tijdens het Europees Symposium ijzer winnen in Eindhoven, d.d oktober 1993. Experiment ijzer winnen en ruw ijzer bewerken. tijdens het Europees Symposium ijzer winnen in Eindhoven, d.d. 16-24 oktober 1993. Leider van het experiment : Jeroen Berben Beschrijver van het experiment:

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

digheden Rijswaardigheden is een uitgave van Rijswaard Nederland en Rijswaard België - September 2016 steenfabriek Rijswaard, gelegen aan de Maas!

digheden Rijswaardigheden is een uitgave van Rijswaard Nederland en Rijswaard België - September 2016 steenfabriek Rijswaard, gelegen aan de Maas! Rijswaar digheden Rijswaardigheden is een uitgave van Rijswaard Nederland en Rijswaard België - September 2016 steenfabriek Rijswaard, gelegen aan de Maas! 02 03 04 05 Een slimme Inpakmachine 50 appartementen

Nadere informatie

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW ANTWOORDEN

DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW ANTWOORDEN DUURZAAM WERKEN LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS MIDDENBOUW De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Restauratie toekomstbestendig.

Restauratie toekomstbestendig. Restauratie toekomstbestendig. Uitvoeringsrichtlijnen en Restauratiebestek: wat willen en wat kunnen we daar mee? Bijeenkomst Stichting ERM i.s.m. de Nationale Monumenten Organisatie 25 april 2017 HET

Nadere informatie

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum:

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum: Naam: Klas: Datum: Het deeltjesmodel Deeltjes en hun eigenschappen Als je een stukje ijzer, goud of eender welk stof tientallen keren kon vergroten, dan zou je ontdekken dat alle stoffen gemaakt zijn van

Nadere informatie

Inhoud 1/2. Kachelbouw varianten. Warmte afgifte KACHELBOUWER

Inhoud 1/2. Kachelbouw varianten. Warmte afgifte KACHELBOUWER VERWARMEN MET SFEER 01 Inhoud 1/2 Kachelbouw varianten Warme lucht kachel Warme lucht met massa op de kachel Warme lucht met massa naast de kachel Warme lucht kachel hypocaust Massa kachel, systeemkachel,

Nadere informatie

Dorpstraat 47. te Valkenburg aan de Geul (Sibbe) Samenvatting

Dorpstraat 47. te Valkenburg aan de Geul (Sibbe) Samenvatting Dorpstraat 47 te Valkenburg aan de Geul (Sibbe) Rijksweg 4 6271 AE Gulpen T 043 323 35 11 info@klemen t2.com www.klement2.com IBAN NL62 ABNA 0537 2583 88 KVK 61719765 BTW NL 854460500B01 Samenvatting Met

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

Profielen van het Mallegat en geologische profielen aan de Pr. Hendrikkade in Katwijk D. Parlevliet, D. van der Kooy, mei 2003

Profielen van het Mallegat en geologische profielen aan de Pr. Hendrikkade in Katwijk D. Parlevliet, D. van der Kooy, mei 2003 Profielen van het Mallegat en geologische profielen aan de Pr. Hendrikkade in Katwijk D. Parlevliet, D. van der Kooy, mei 2003 Een bouwput tussen de Pr. Hendrikkade en de Tramstraat doorsneed het voormalige

Nadere informatie

Schelpkalkcementmortels 1:5:10

Schelpkalkcementmortels 1:5:10 Remix Droge Mortel BV Schelpkalkcementmortels 1:5:10 De beste eigenschappen van schelpkalk en cement in één mortel Traditionele mortels In Nederland is het merendeel van oude gebouwen en monumenten gebouwd

Nadere informatie

Een jonge sequoia opgegroeid tussen de as van een bosbrand en een jonge sequoia in een pot.

Een jonge sequoia opgegroeid tussen de as van een bosbrand en een jonge sequoia in een pot. Hoofdstuk 8. De levensloop van de Sequoia gigantea: van zaadje tot reuzenboom Niet elk zaadje dat uit de kegel valt ontkiemt. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat van de zaadjes die in een groene

Nadere informatie

Dit document is bedoeld als een handleiding. Het bedrijf of de persoon die het Zwarthout monteert is verantwoordelijk voor een juiste verwerking.

Dit document is bedoeld als een handleiding. Het bedrijf of de persoon die het Zwarthout monteert is verantwoordelijk voor een juiste verwerking. Verwerkingsvoorschriften Zwarthout Shou-Sugi-Ban Dit document is bedoeld als een handleiding. Het bedrijf of de persoon die het Zwarthout monteert is verantwoordelijk voor een juiste verwerking. Tijdens

Nadere informatie

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 2 de ronde 26 februari 2014 Je naam en voornaam: Je adres: De naam van je school: Het adres van je school: Je leerjaar: Aantal lesuren chemie per week die je dit

Nadere informatie

Wat is Hardmetaal? Wij produceren ons hardmetaal dus milieuvriendelijk!

Wat is Hardmetaal? Wij produceren ons hardmetaal dus milieuvriendelijk! Wat is Hardmetaal? Wat is Hardmetaal? Hardmetaal is een composiet wat bestaat uit een combinatie van harde, slijtvaste carbidedie zijn opgenomen in een bindmiddel. Hardmetaal ontstaat na een zorgvuldig

Nadere informatie

Piscine Mai. In een poging het lelijke effect van de grafitti te minimaliseren, heb ik deze reeks in zwart/wit bewerkt

Piscine Mai. In een poging het lelijke effect van de grafitti te minimaliseren, heb ik deze reeks in zwart/wit bewerkt Piscine Mai In de jaren 1970 vatte de Franse overheid het plan op om de zwemsport toegankelijk te maken voor alle Fransen. Het project, dat liep tot het begin van de jaren 1980, kreeg de naam 1000 piscines

Nadere informatie

EPSTATION VOOR DE GROENTEN- EN FRUITTEELT ONDER GLAS,

EPSTATION VOOR DE GROENTEN- EN FRUITTEELT ONDER GLAS, Jo Bibliotheek Proefstation Naaldwijk A 1 D 98 EPSTATION VOOR DE GROENTEN- EN FRUITTEELT ONDER GLAS, TE NAALDWIJK. Stekproef met anjers in Perlite. door: T.Dijkhuizen Naaldwijk,1958. "2.^-1 Proefstation

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

endotherme reactie met soda

endotherme reactie met soda endotherme reactie met soda 1. Onderzoeksvraag Hoe kunnen we temperaturen behalen onder de nul graden Celsius m.b.v. dinatriumcarbonaat? 2. Voorbereiding a. Begrippen als achtergrond voor experiment Endo-energetisch

Nadere informatie

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra Een opgraving in 1983 bewees, dat er zoutproductie was in Rijswijk. (Zie Archeologische Werkgroep Rijswijk) Hieronder een verslag van de Werkgroep. ZOUT

Nadere informatie

Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen

Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen Als je een kampvuur of een kookvuur gaat maken, zal het je zelden gebeuren dat al je hout precies de goede afmetingen heeft. Je hebt

Nadere informatie

Funderingen. Willy Naessens 7

Funderingen. Willy Naessens 7 Funderingen Willy Naessens 7 1. Funderingen op staal of volle grond Inleiding Aanzet van funderingen op draagkrachtige grond op geringe diepte. Hier kan men een onderscheid maken tussen prefab funderingen

Nadere informatie

Story-concept. Via Belgica. Een beknopte weergave van de plannen voor 2017 en 2018.

Story-concept. Via Belgica. Een beknopte weergave van de plannen voor 2017 en 2018. Story-concept Via Belgica Een beknopte weergave van de plannen voor 2017 en 2018. Toos Hofstede toos@viastory.com Versie 2.0, 1 augustus 2017 Over het project Via Belgica Een naam die tot de verbeelding

Nadere informatie

Aquasilver Pools Gestraatje 13 6065 AB,Montfort Tel: 0475-541622. Installatie rechthoekig zwembaden

Aquasilver Pools Gestraatje 13 6065 AB,Montfort Tel: 0475-541622. Installatie rechthoekig zwembaden Aquasilver Pools Gestraatje 13 6065 AB,Montfort Tel: 0475-541622 Installatie rechthoekig zwembaden Voorbereidings werkzaamheden: Let op: De rechthoekige zwembaden zijn alleen geschikt voor inbouw! Bepaal

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Transfertoets blok 5. Krantenpapier VAPRO B

Transfertoets blok 5. Krantenpapier VAPRO B Transfertoets blok 5 Krantenpapier VAPRO B Versie: juni 2009 Werkwijze transfertoets Aan het einde van je VAPRO B opleiding dien je het totale productieproces van je bedrijf te overzien. Dit heb je onder

Nadere informatie