Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar."

Transcriptie

1 ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR Natuurstudie Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar. Rose Sablon (1) & Thierry Vercauteren (2) (1) Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN), Vautierstraat 29, 1000 Brussel, (2) Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH), Kronenburgstraat 45, 2000 Antwerpen, Inleiding De Antwerpse haven en de talrijke kanalen, die via de Maas verbonden zijn met het Rijnbekken, maken de provincie Antwerpen zeer toegankelijk voor nieuwe brak- en zoetwaterdieren. Onder deze exoten vormen de weekdieren een belangrijke groep. Tabel 1 (cfr. blz. 10) geeft een overzicht van de aanwezige en de mogelijk te verwachten exoten. Tijdens de afgelopen 20 jaar zijn de meldingen van nieuwe soorten onmiskenbaar toegenomen. Daarnaast zijn ook de inzichten over sommige oudere exoten geëvolueerd. Vóór 1990 ingeweken soorten Door de ontwikkeling van de taxonomie, op het einde van de 18de eeuw, verkreeg men een goede methode om de biodiversiteit en de evolutie ervan weer te geven. De eerste meldingen van nieuwe, ingeweken soorten dateren van het einde van de 18de eeuw en het begin van de 19de eeuw. Het is echter mogelijk dat sommige van onze inheemse weekdieren ooit, vóór het ontstaan van de taxonomie, zijn ingeweken. De oudst bekende inwijkelingen in België zijn twee soorten driehoeksmossels (Bivalvia, Dreissenidae). In 1834 werd de driehoeksmossel (Dreissena polymorpha) in de Zuidwillemsvaart in Maaseik verzameld. De genusnaam verwijst naar de vinder, Dreissens, een apotheker uit Maaseik (Adam, 1947; Gittenberger et al., 1998). De driehoeksmossel leefde oorspronkelijk in estuaria en rivieren in de Ponto-Kaspische regio (Zuidoost-Europa). Haar verspreiding over heel Europa werd bevorderd door de aanleg van kanalen tussen rivieren in Oosten Midden-Europa, vanaf het einde van de 18de eeuw. In vele talen wordt deze hoekige mossel zebramossel genoemd wegens de vaak (niet altijd!) opvallende zwart en geelwitte zigzagstrepen op de schelp. Zij is veeleer een zoetwatersoort maar handhaaft zich ook in brak water. Tegenwoordig komt zij overal in Laag- en Midden-België voor, maar lijkt zij het meest algemeen in de provincies Antwerpen en Limburg. De soms hoge dichtheden zorgen regelmatig voor problemen in leidingen en waterinlaten. De brakwatermossel (Mytilopsis leucophaeata) trof men voor het eerst in Europa aan in 1835 in de Antwerpse haven (Adam, 1947; Gittenberger et al., 1998; Verween et al. 2005). De herkomst is niet geheel zeker. Tegenwoordig neemt men aan dat de brakwatermossel afkomstig is uit de Golf van Mexico (Noord- Amerika). De kolonisatie begon wellicht met exemplaren, vastgehecht op een scheepsromp, aangezien men pas vanaf 1870 ballastwater gebruikt (VLIZ Alien Species Consortium, 2008). Men vindt ze, meestal vastgehecht op harde substraten, in de kusthavens, het Kanaal Gent-Terneuzen, maar vooral in koelwatersystemen van bedrijven in en rond de Antwerpse haven (VLIZ Alien Species Consortium, 2008). Het is niet bekend of de soort een dalende trend vertoont zoals in Nederland, waar ze tegenwoordig geldt als zeldzaam en is opgenomen in een voorstel van Rode Lijst (de Bruyne et al., 2003). Waar aanwezig kunnen brakwatermossels net als hun verwanten, de driehoeksmossels, aanzienlijke hinder veroorzaken in leidingen. De puntige blaashorenslak (Haitia acuta, voordien Physella acuta) (figuur 1) is in België bekend vanaf Haar groot voortplantingsvermogen en lage milieueisen bevorderen Exoten (bron: VLIZ Alien Species Consortium) Exoten zijn plant- en diersoorten, die zich buiten hun natuurlijk verspreidingsgebied vestigen. Het betreft dikwijls soorten met een groot aanpassingsvermogen, die zich snel voortplanten en verspreiden. Omdat deze soorten nieuw zijn in onze gebieden, worden ze ook aangeduid als neozoa of nieuwkomers. Vaak is hun vestiging, al dan niet gewild, gekoppeld aan menselijke activiteiten (scheepvaart, uitbreiding van verbindingskanalen, aquacultuur,..) en worden ze daarom ook antropogene soorten genoemd. Men heeft het over invasieve exoten als deze inwijkelingen door hun snelle uitbreiding en toename een bedreiging vormen voor de oorspronkelijke soorten of levensgemeenschappen, het milieu, de economie of de volksgezondheid.

2 10 ANTenne JULI-SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 Tabel 1: Exotische weekdieren aanwezig in de provincie Antwerpen of te verwachten 1ste Soort vondst Herkomst Vektor Referentie in België Vóór 1990 ingeweken in de provincie Antwerpen Driehoeksmossel Ponto-Kaspisch 1834 Dreissena polymorpha (Pallas, 1771) Gebied Scheepvaart Adam, 1947 Brakwatermossel Verween et al., 2005, 1835 Zuid-Oostkust USA Scheepvaart Mytilopsis leucophaeata (Conrad, 1831) Adam, 1947 Puntige blaashoren Haitia acuta (Draparnaud, 1805) Noord-Amerika Scheepvaart Aquacultuur Adam, 1960 Adam, 1947 Physella acuta 1869 = Amerikaanse blaashoren Physella heterostropha (Say, 1817)) Eeltslak Ponto-Kaspisch 1924 Lithoglyphus naticoides (Pfeiffer, 1828) Gebied Scheepvaart Adam, 1947 Jenkin s waterhoren Adam, Nieuw-Zeeland Scheepvaart Potamopyrgus antipodarum (J.E. Gray, 1843) Adam, 1960 Smurfslak Van Goethem & 1937 Noord-Amerika Aquacultuur Ferrissia fragilis (Tryon, 1863) Sablon, 1986 Sinds 1990 aanwezig in de provincie Antwerpen Toegeknepen korfmossel Corbicula fluminalis (Müller, 1774) 1992 Azië Scheepvaart Swinnen et al., 1998 Aziatische korfmossel Corbicula fluminea (Müller, 1774) 1992 Azië Scheepvaart Swinnen et al., 1998 Hoekige dwergposthoorn Menetus dilatatus (Gould, 1841) 1998 Noord-Amerika Aquacultuur Sablon et al., 2010 Amerikaanse strandschelp 2005 Verween et al., 2006, Golf van Mexico Scheepvaart Rangia cuneata (G.B. Sowerby I, 1831) (2004) P. Jacobs ongepubliceerd Quaggamossel Ponto-Kaspisch 2009 Dreissena rostriformis bugensis (Andrusov, 1897) Gebied Scheepvaart Sablon et al., 2010 Reeds in Belgische vijvers, wanneer in de provincie Antwerpen? Chinese vijvermossel Sinanodonta woodiana (Lea, 1834) 1999 Azië Aquacultuur Te verwachten in België? Late hoornschaal Lijst van Zoetwatermollusken in de Benelux? Noord-Amerika Scheepvaart Musculium transversum (Dunker 1848) Donaumoerasslak Viviparus acerosus Bourguinat, 1862)? Centraal-Europa Aquacultuur Soes et al., 2009 Italiaanse moerasslak Scheepvaart? Italië Viviparus ater (Cristofori & Jan, 1832) Aquacultuur Gloër, 2002 Chinese moerasslak Keulen et al., 2010? Azië Aquacultuur Bellamya chinensis (Gray, 1834) Soes et al., 2011 Slanke knobbelhoren Melanoides tuberculata Müller,1774? Afrika & ZO-Azië Aquariumslak bij De Vaate, 1993 Helisoma-soorten? Noord- & Zuid- Gittenberger et al., 1998 Aquacultuur Amerika Gloër, 2002 Planorbella-soorten? Noord- & Zuid- Amerika Aquacultuur Gloër, 2002 Chinese schijfhoren Lijst van Zoetwatermollusken in de Benelux? Azië Aquacultuur Gyraulus chinensis (Dunker 1848) Amerikaans schijfhorentje Gyraulus parvus (Say, 1817)? Noord-Amerika Aquacultuur Jansen, 2008

3 ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR sindsdien de verspreiding in vele waterlopen en plassen. In sterk verontreinigde beken en rivieren is zij gewoonlijk de enige zoetwaterslak. de Ponto-Kaspische regio afkomstige slak leeft in de Maas en haar kanalen. Tegenwoordig lijkt de eeltslak minder algemeen dan weleer, waardoor zij in o.a. Nederland en Duitsland op de Rode Lijst is geplaatst (de Bruyne et al., 2003; Gloër, 2002). Figuur 1: Puntige blaashorenslak (Haitia acuta,voordien Physella acuta en P. heterostropha): links de acuta -vorm, rechts de heterostropha -vorm. (Foto s N. Severijns BVC) Onze kennis over deze inwijkeling, evolueerde de laatste jaren ingrijpend! Tot voor kort nam men aan dat de puntige blaashoren een mediterrane soort was en met schepen, wellicht in vaten met gebruikswater, was terechtgekomen in andere delen van Europa, het oosten van Noord-Amerika en zelfs andere werelddelen. Vanaf de jaren 1980 bleek er bovendien een andere vreemde blaashoren in Europa aanwezig te zijn: de Amerikaanse blaashoren (Physella heterostropha). Deze nieuwe exoot is wellicht met waterplanten of als aquariumsoort aangevoerd uit Noord-Amerika en vervolgens vrijgekomen in de natuur. Zowel de schaal als de inwendige anatomie laten niet altijd toe om de nieuwkomer en de vertrouwde puntige blaashoren met zekerheid te onderscheiden (Gloër, 2002). Bijgevolg bleven vondsten in België uit Pas in 2007 wordt de eerste melding gedaan door leden van de Belgische Vereniging voor Conchyliologie (BVC) in de Antitankgracht in Kapellen (Severijns et al. 2007, 2010, mondel. med. 2011). Ondertussen hebben voortplantingsexperimenten met populaties uit Europa en Noord-Amerika aangetoond dat de Amerikaanse blaashoren en de puntige blaashoren één en dezelfde soort zijn (Dillon et al., 2002). De puntige blaashoren is dus a) een Noord-Amerikaanse soort, b) ingevoerd in Europa en c) daar beschreven als Physella acuta, 12 jaar vóór Physella heterostropha in Noord-Amerika. De naam acuta heeft bijgevolg prioriteit over heterostropha. Volgens een recente revisie (Taylor, 2003) hoort acuta niet langer in het genus Physella maar in een nieuw genus Haitia. Het is overigens niet uitgesloten dat de puntige blaashorens in onze streken het resultaat zijn van veelvoudige invasies, d.w.z. dat zij op diverse wijzen en/of tijdstippen vanuit verschillende Noord-Amerikaanse populaties zijn aangevoerd. Dit kan de aanwezigheid van verschillende morfologische vormen, al dan niet eigen aan geografische ondersoorten, verklaren. Figuur 2: Eeltslak (Foto P. Jacobs) De Jenkins waterhoren (Potamopyrgus antipodarum) (figuur 3) is in België een eerste maal verzameld in Sindsdien heeft zij zich verspreid in zowel brakke als zoete binnenwateren. Zij is een efficiënte kolonisator door haar groot aanpassingsvermogen aan verschillende milieus en haar snelle, gewoonlijk ongeslachtelijke voortplanting (mannetjes worden nauwelijks gevonden). In 1859 werd ze reeds aangetroffen in de monding van de Theems en in 1889 beschreven als nieuwe soort, Hydrobia jenkinsi. Wegens de vindplaats en de verwantschap met andere Europese Hydrobia-soorten werd de soort aanzien als een brakwatersoort, die zich recent aanpaste aan zoet water. Herkomst en taxonomische positie bleven een discussiepunt. Tegenwoordig wordt algemeen aanvaard dat de Jenkins waterhoren met schepen is aangevoerd uit Nieuw-Zeeland, waar zij vooral in zoet water leeft. De eeltslak (Lithoglyphus naticoides) (figuur 2) werd 50 jaar na de eerste vondst in Nederland ook gevonden in België. Deze uit Figuur 3: Jenkins waterhoren: links gekielde schelp, rechts niet-gekielde schelp (Foto s N. Severijns BVC)

4 12 ANTenne JULI-SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 De smurfslak: van inheems tot inwijkeling De smurfslak (Ferrissia fragilis) werd in de jaren 1980 gevonden in de collecties van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (Van Goethem & Sablon, 1986). Zij bleek al in 1937 te zijn verzameld in Grobbendonk. De smurfslakjes, voordien aanzien als de kapslak (Acroloxus lacustris) (figuur 4a), werden geplaatst in de familie van de mutsslakken (Ancylidae) als Ferrissia wautieri, ontdekt in Zuid-Frankrijk en in 1960 beschreven als een nieuwe Europese soort. In Vlaanderen wordt de soort sindsdien regelmatig gevonden in stilstaand en traag stromend water (figuur 4b). a Cryptische en cryptogene soorten (bron: VLIZ Alien Species Consortium) Wanneer de taxonomische (en geografische) positie niet geheel duidelijk is, plaatst men soorten vaak in (cryptische) soortcomplexen. Deze soorten gelijken morfologisch allemaal heel sterk op elkaar (hebben zich morfologisch aangepast aan de leefomgeving) en zijn vaak slechts te onderscheiden via DNA onderzoek. Dit is typisch voor cryptogene soorten, dit zijn soorten waarvan niet met zekerheid kan gezegd worden of ze inheems zijn of niet (sommige soorten hebben we steeds als inheems gekend omdat de introductie plaatsvond voor het ontstaan van de taxonomie in de 18 de eeuw) Om cryptogeen te zijn moet een soort voldoen aan 1 of meerdere van volgende criteria: 1. antropogeen transport mechanisme (heden of in het verleden), 2. ontbreken van verwante soorten in de regio waar ze opduiken, 3. onregelmatig verspreidingsgebied dat niet verklaard kan worden door natuurlijke verspreidingsmechanismen, 4. recente invasies elders zijn vastgesteld. Figuur 4a (boven): Onderscheid tussen de smurfslak (2,3,4): weinig verheven, afgeronde top met duidelijke striae, rechts van het midden; de mutsslak (5,6): zeer weinig verheven spitse top zonder striae, links van midden; de Frygische muts (7,8): verheven, top zonder striae, nagenoeg in midden ( Van Goethem & Sablon, 1986). Figuur 4b (onder): Verspreiding in Vlaanderen: vondsten vóór 2000 (grijs, vierkant) en erna (oranje, rond) (kaart KBIN) Er bleef evenwel discussie bestaan over de herkomst en identiteit van de in West-Europa aangetroffen smurfslak: was zij inheems of aangevoerd uit Noord-Amerika of Zuidoost-Europa en in het laatste geval wellicht identiek met Ferrissia clessiniana (Gloër, 2002; Walther et al., 2006; Marrone et al., 2011). De smurfslak werd zo een typisch voorbeeld van een cryptische, cryptogene soort. Recent kwamen Walther et al. (2006) door moleculair onderzoek tot de vaststelling dat de West-Europese Ferrissia s waarschijnlijk allemaal behoren tot de Noord-Amerikaanse soort Ferrissia fragilis. Dit betekent evenwel niet dat de herkomst en identiteit nu volledig is uitgeklaard: men sluit niet uit dat de in Europa aanwezige Ferrissia populaties een diverse oorsprong hebben. Momenteel worden ze, op basis van anatomische en moleculaire kenmerken, beschouwd als een subfamilie van de schijfhorenslakken (Planorbidae). b Sinds 1990 ingeweken De eerste schelpen niet-fossiele korfmossels (Corbiculidae) (figuur 5a en figuur 5b) in België dateren van 1992 in Meerhout (Swinnen et. al., 1998). Vijf jaar later vond men al grote aantallen, korfmossels in de Maas, de Kempense kanalen en de ermee in verbinding staande wateren. Vooral in koelwatersystemen en waterinlaten zorgen korfmossels door de hoge dichtheden (tot 20000/m 2 ) al snel voor aanzienlijke overlast. Sindsdien is het areaal nog verder uitgebreid, maar blijven zij het meest algemeen in de provincies Limburg en Antwerpen (figuur 5c). Het gaat om twee Oost-Aziatische, niet altijd met zekerheid te onderscheiden soorten: de Aziatische korfmossel (Corbicula fluminea) (figuur 5a) en de toegeknepen korfmossel (Corbicula fluminalis) (figuur 5b). Ondanks hun Oost-Aziatische afkomst, neemt men aan dat beide soorten waarschijnlijk vanuit Noord- Amerika in Europa zijn terechtgekomen, eerst op het Iberisch Schiereiland en later in andere delen van Europa. In België wijst de actuele verspreiding op een aanvoer vanuit Nederland en/of Duitsland.

5 ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR gebaseerd op de opbouw van de schelpen, verschillen de recente toegeknepen korfmossel en de fossiele Corbicula fluminalis te veel om als één soort te worden aanzien. De hoekige dwergposthoorn (Menetus dilatatus) (figuur 6) is in België een eerste maal gemeld in Limburg in 1998 (Sablon et al., 2010b). Zij is binnen de provincie Antwerpen aangetroffen in de Willebroekse Vaart (2004, Saskia Scheers VMM) en in de Antitankgracht (2007, Belgische Vereniging voor Conchyliologie, BVC). a Figuur 6: Hoekige dwergposthoorn (foto KBIN) Dit Noord-Amerikaanse slakje werd reeds in 1869 aangetroffen in Engeland en pas honderd jaar later (1970) op het Europese continent. De Amerikaanse strandschelp (Rangia cuneata) (figuur 7) werd voor de eerste maal in Europa gevonden door Annick Verween (Universiteit Gent) in de Antwerpse haven in 2005 (VLIZ Alien Species Consortium, 2009). Sindsdien is zij ook gevonden in Nederland. De Amerikaanse strandschelp heeft vanuit de Golf van Mexico de Atlantische kust van Noord-Amerika gekoloniseerd en recent Europa. De verspreiding gebeurt waarschijnlijk via het transport van larven in ballastwater. In leidingen met een laagje zacht sediment kunnen deze schelpen zich ophopen en de doorstroming bemoeilijken. b c Figuur 5a: Aziatische korfmossel (foto s A. Vanhaelen KBIN) Figuur 5b: Toegeknepen korfmossel (foto s A. Vanhaelen KBIN) Figuur 5c: Verspreiding van korfmossels in Vlaanderen, gele ster: locaties waar beide korfmossels voorkomen. (kaart KBIN) Ook bij de korfmossels zijn meerdere invasies niet uitgesloten. De Europese korfmosselpopulaties kunnen behalve uit Noord- Amerika ook voor een deel rechtstreeks uit Oost-Azië zijn aangevoerd met scheepvaart of via de aquariumhandel. Met betrekking tot de toegeknepen korfmossel is er een tijdlang sprake geweest van herintroductie. Op de stranden langsheen de Scheldemonding vindt men regelmatig fossiele schelpen, gekend als Corbicula fluminalis. Volgens de huidige inzichten, vooral Figuur 7: Amerikaanse strandschelp (foto P. Jacobs) De eerste Belgische quaggamossel (Dreissena rostriformis bugensis) werd gevonden door P. Jacobs in 2009 in Grobbendonk (Sablon et al., 2010a). Deze mossel is net als de verwante driehoeksmossel afkomstig uit het Ponto-Kaspische gebied. Zij is wellicht met schepen in andere delen van Europa terechtgekomen.

6 14 ANTenne JULI-SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 Activiteiten Hoe de verschillende driehoeksmossels herkennen op basis van de schelpen? (naar Adam, 1960; Gittenberger et al., 1998; Sablon et al., 2010a) Brakwatermossel Driehoeksmossel, zebramossel Quaggamossel Mytilopsis leucophaeata (syn. Congeria cochleata) Dreissena polymorpha Dreissena rostriformis bugensis Foto A. Verween (UGent) Foto A. Vanhaelen KBIN Foto A. Vanhaelen KBIN Foto A. Vanhaelen KBIN Foto A. Vanhaelen KBIN Foto A. Vanhaelen KBIN Lengte schelp: max 20 mm Buitenzijde (zijzicht): - langgerekte, ietwat gebogen vorm - bruingeel met onduidelijke donkere vlekken of strepen - geen opvallende kiel - bovenrand gebogen, gaat zonder duidelijke hoek over in achterrand - onderrand vrijwel recht, opening van baard (byssusdraden) dicht bij top Binnenzijde nabij top (umbo): - min of meer driehoekig uitsteeksel (apophyse) onder septum Lengte schelp: tot ± 40 mm Buitenzijde (zijzicht): - onregelmatig driehoekige vorm - bruingeel met (vaak) duidelijke donkere (zigzag)banden - met opvallende kiel, evenwijdig met onderzijde - bovenrand recht, gaat met duidelijke knik over in gebogen achterrand - onderrand recht tot licht concaaf, opening van baard naar midden toe Binnenzijde nabij top (umbo): - géén uitsteeksel Lengte schelp: tot ± 30 mm Buitenzijde (zijzicht): - meer afgeronde driehoekige vorm - meestal opvallend lichter dan driehoeksmossel: beigegeel met weinig duidelijke banden en vaak een lichtere zone in het midden - geen opvallende kiel - bovenrand ± recht, gaat met afgeronde knik over in achterrand - onderrand met duidelijke bocht, opening van baard dichter bij top Binnenzijde nabij top (umbo): - géén uitsteeksel

7 ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR Nog te verwachten in de provincie Antwerpen De Chinese vijvermossel (Sinanodonta woodiana) werd in 1999 ontdekt in een vijver van het recreatiedomein Halve Maan in Diest (figuren 8a en 8b). Figuur 8a: Een volgroeid exemplaar van de Chinese vijvermossel. (foto KBIN) Sindsdien is zij ook aangetroffen in meestal oude visvijvers in Zonhoven, Oud-Heverlee en Genk, maar nog niet in de provincie Antwerpen. De verspreiding vanuit Oost-Azië naar Oost-Europa en uiteindelijk West-Europa is hoogstwaarschijnlijk gebeurd met visuitzettingen. De larven van vijvermossels, ook de inheemse, parasiteren op de kieuwen van vissen. Figuur 8b: Juveniele Chinese vijvermossels (linksboven) zijn in vergelijking met inheemse (volwassen) vijver- en zwanenmossels relatief hoger in verhouding tot hun lengte. Hun top is ook meer opgezwollen. (foto KBIN) Uit het oosten afkomstige graskarpers, die hier regelmatig worden ingevoerd, zouden mogelijke overbrengers (vectoren) zijn. De vrees bestaat dat deze exotische mossels door hun grootte, hun aanpassingsvermogen en hun vlotte voortplanting de inheemse najaden (vijver-, schildermossels) zouden wegconcurreren. Conclusies Bij de invoer en vestiging van vreemde weekdieren (maar ook andere organismen!) in de provincie Antwerpen is een eerste belangrijke factor het scheepsverkeer over zee en via continentale waterwegen: weekdieren werden aangevoerd vastzittend op scheepsrompen en met ballast-, gebruiks- of koelwater. Een toenemende, mogelijk zelfs belangrijkere, rol speelt de vis- en aquariumhandel: met de aangevoerde vis raken ook andere vreemdelingen in vijvers. In de handel aangeboden exotische weekdieren komen o.a. tijdens onderhoudsbeurten, meestal ongewild, terecht in plassen en waterlopen. Men mag aannemen dat er nog nieuwe soorten zullen opduiken, zowel verwacht (tabel 1) als niet verwacht Een aantal exotische weekdieren bezetten door hun aantallen en afmetingen een opvallende plaats in plaatselijke levensgemeenschappen. In de provincie Antwerpen geldt dit alvast voor de driehoeksmossel in o.a. de Kempense kanalen. Het ecologische effect ervan is, voor zover gekend, nog niet gemeten. Hun aanwezigheid op de anders kale kanaalwanden lijkt veeleer een structurele verrijking dan verarming. In de schelpenmatten vinden we zowel vele inheemse soorten als exoten. De driehoeksmosselen vormen bovendien een belangrijke voedselbron voor overwinterende watervogels. Dit neemt niet weg dat massaal aanwezige weekdieren, zoals de Chinese vijvermossel, op andere plaatsen inheemse soorten kunnen verdringen of beletten zich te vestigen. Evenmin kan men uitsluiten dat de aanwezigheid en toename van sommige exoten leidt tot een toename van vectoren van ziekteverwekkende parasieten, maar hierover bestaan er in ons land momenteel geen harde bewijzen Wel is aangetoond dat ophopingen van driehoeksmossels, brakwatermossels en korfmossels overlast veroorzaken in leidingen van vooral koelwatersystemen. De meeste exoten in ons land zijn bij toeval ontdekt, zeker als de aandacht erop wordt gevestigd door meldingen uit omringende gebieden. De ongeorganiseerde wijze van verspreiding leidt ertoe dat de aankomst van een exoot niet te voorspellen is. Op het moment dat een soort bv. in het Albertkanaal wordt vastgesteld, kunnen andere exemplaren van deze soort met een ander schip al zijn afgezet in een West-Vlaams kanaal. De verdere verspreiding verloopt dikwijls met sprongen: vanuit een kolonie springt de soort gewoonlijk door menselijk toedoen naar een andere, soms veel verdere site (bij de Vaate e.a., 2002). Het opsporen of volgen van exoten is dus niet eenvoudig, maar het voorkomen van inwijking lijkt onmogelijk. In de maritieme sector ontwikkelt men geleidelijk reglementeringen en maatregelen voor de ontsmetting van ballasttanks en de behandeling van scheepsrompen. Een aangepast beleid ten aanzien van de binnenvaart en vis- en aquariumhandel blijft voorlopig toekomst. Het soortenbesluit ter bescherming van de biodiversiteit (2009), zowel op federaal als gewestelijk vlak, om een halt toe te roepen aan import/export en de productie en kweek van exoten, is een eerste stap in de goede richting. Tot zolang zullen nog regelmatig nieuwe exoten worden gemeld en meer dan waarschijnlijk zal dit nooit stoppen.

8 16 ANTenne JULI-SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 Ter herkenning van te verwachten exoten : hoornschalen (Sphaerium, Musculium) moerasslakken (Viviparidae) en schijfhorenslakken (Planorbidae) (gebaseerd op: Gloër, 2002; Eiseler, 2010; Jansen, 2008; Keulen et al., 2010; Killeen et al., 2004; Soes, 2011; Thomson, 2004) Indien je meent één van de hieronder opgesomde combinaties van kenmerken volledig of voor een groot deel aan te treffen, heb je wellicht de overeenkomstige exoot gevonden en kan je best verder advies of informatie inwinnen Hoornschalen (Sphaerium, Musculium) Schelp bezit een uitstekende top zoals bij de moerashoornschaal (Musculium lacustre), maar ook volgende kenmerken: - minder fragiel, - meestal grijsgeel in plaats van grijswit, - langwerpig, afgerond rechthoekig, - uitstekende top meestal zonder opvallend kapje (soms wel met duidelijke rand van juveniele schelp), gelegen vóór het midden van de schelp, ligament recht, opvallend lang en aan buitenkant zichtbaar Late hoornschaal (Musculium transversum) (foto B. Frank (foto V.Wiese /Haus der Natur - Cismar) Moerasslakken (Viviparidae) Huisje duidelijk tot opvallend groter dan bij inheemse soorten: - bruingeel met donkere banden, - hoogte ± 57 mm, - spitse top, - eerste twee van 7 windingen zeer klein in vergelijking met volgende en zeer vlak. Dier bruin tot grijs. - bruin tot zwart, met of zonder banden, - groot (hoogte ± 45 mm), - spitse top, - alle 5 tot 6 windingen gelijkmatig toenemend. Dier donkerbruin tot zwart. - olijfgroen tot bruinrood, zonder banden, - zéér groot (tot 70 mm hoog), - inwendige van huisje wit tot blauwig wit. Dier beige tot grijs met donkere kop Donaumoerasslak (Viviparus acerosus) Italiaanse moerasslak (Viviparus ater) Chinese moerasslak (Bellamya chinensis) (foto M. Keppens) (foto (foto Menno Soes)

9 ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR Schijfhoornslakken (Planorbidae) Volgroeid schijfvormig huisje ± 4 mm hoog, mm breed en indien mondopening naar voor en aan linkerzijde schelp: - laatste winding bovenaan kantig, - mondopening gewoonlijk met kiel boven en/of onder - laatste winding indien kantig, dan bij basis - mondopening bovenaan niet gekield, maar onderaan soms hoekig Helisoma-soorten Planorbella-soorten (foto R.T. Dillon/ (foto Volgroeid schijfvormig huisje klein en indien mondopening naar voor en aan linkerzijde schelp mm breed, relatief hoog - halfbolvormig - dunschalig - onderaan vlak, laatste winding nabij of op onderrand kantig - 3,5-4 mm breed, - glad of zeer fijn gestreept - zeer doorschijnend ( zwarte vlekken van mantel goed zichtbaar) - windingen zwak gekield - tot 5-6 mm breed - laatste winding rond, naar buiten toe iets naar boven gebogen (bij sterk erop gelijkende gladde schijfhoren (G. laevis) is laatste winding recht) Hoekige dwergposthoorn (Menetus dilatatus) Chinese schijfhoorn (Gyraulus chinensis) Amerikaans schijfhorentje (Gyraulus parvus) (foto KBIN) (foto (foto E.A. Jansen)

10 18 ANTenne JULI-SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 Dankwoord Dit overzicht kon tot stand komen dankzij de gegevens, foto s en kaarten van W. Dekoninck (Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, KBIN), R.T. Dillon jr. (Department of Biology, College of Charleston), B. Frank (http// E. Ghyselbrecht (Vlaamse Milieumaatschappij, VMM), P. Jacobs, E.A. Jansen, M. Keppens, H. Nieuwborg (Prov. Antwerpen, Stafdienst DL), J. Packet (Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, INBO), N. Severijns (Belgische Vereniging voor Conchyliologie, BVC), D.M. Soes, T. Van Den Neucker (INBO), A. Vanhaelen (KBIN), A. Verween (Universiteit Gent, UGent), F. Welter Schultes (http// V. Wiese (Haus der Natur, Cismar). De summary en de résumé werden nagelezen door Claude Massin (KBIN). Samenvatting: Toevallige introducties van exotische zoetwatermollusken zijn gekoppeld aan de toename en de snelheid van het maritiem transport, de uitbreiding van het intra Europese waterwegennet en het commercieel aanbod van populaire soorten in de aquacultuur, waaronder soorten voor tuinvijvers en aquaria, waaruit ze ongewild kunnen ontsnappen. De haven van Antwerpen is een belangrijk commercieel knooppunt voor Europa en biedt heel wat faciliteiten en diensten aan. Het is dus helemaal niet toevallig dat de ontdekking van exotische zoetwatermollusken in de provincie Antwerpen plaats vindt. Summary: Accidental introductions of aquatic mollusks have become more common since the increase in traffic and speed of transoceanic crossings, the extension of the European canal system and the availability of commercially popular species in aquaculture, garden ponds and aquaria, from which they may have escaped. The port of Antwerp is a commercial gateway to Europe with ample facilities and services. Hence, it is not surprising that quite often introductions of exotic freshwater mollusks are first noticed in its hinterland: the province of Antwerp. Résumé: L introduction accidentelle d espèces de mollusques exotiques est liée à l augmentation et à la rapidité du trafic maritime transocéanique, à l expansion du réseau européen des canaux et à la présence d espèces commerciales populaires en aquaculture, mares de jardin ou d aquariums dont elles ont pu s échapper. Le port d Anvers est une importante voie commerciale d entrée en Europe, offrant de nombreux services et facilités. Il n est donc pas surprenant de trouver dans la province d Anvers les espèces de mollusques dulcicoles exotiques accidentellement introduits. Literatuur Adam W., 1947: Revision des Mollusques de la Belgique. I Mollusques terrestres et dulcicoles. Mémoires du Musée Royal d Histoire Naturelle de Belgique, p. Adam W., 1960: Mollusques. I. Mollusques terrestres et dulcicoles. Faune de Belgique. Musée Royal d Histoire Naturelle de Belgique, Bruxelles. 402 p. bij de Vaate A., 1993: De tropische zoetwaterslak Melanoides tuberculata blijvend in Nederland? Correspondentieblad van de Nederlandse Malacologische Vereniging, bij de Vaate A., Jazdzewski K., Ketelaars H.A.M., Gollasch S. & Van der Velde G., 2002: Geographical patterns in range extension of Ponto-Caspian macroinvertebrate species in Europe. Canadian Journal of Fisheries & Aquatic Sciences de Bruyne R.H., Wallbrink H. & Gmelig Meyling A.W., 2003: Bedreigde en verdwenen land- en zoetwatermollusken in Nederland (Mollusca). Basisrapport met voorstel voor de Rode Lijst. European Invertebrate Survey Nederland, Leiden & Stichting ANEMOON, Heemstede. 88 p. Dillon R.T., Wethington A.R., Rhett J.M. and Smith T. 2002: Populations of the European freshwater pulmonate Physa acuta are not reproductively isolated from American Physa heterostropha or Physa integra. lnvertebrate Biology 121(3): American Microscopical Society, Inc. Gittenberger E., Janssen A.W., Kuijper W.J., Kuiper J.G.J., Meijer T. van der Velde G. & de Vries J.N., 1998: De Nederlandse zoetwatermollusken. Recente en fossiele weekdieren uit zoet en brakwater. Nederlandse Fauna 2. Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis, KNNV Uitgeverij & EIS-Nederland, Leiden. 288 p., 12 pl. Gloër P, 2002: Mollusca I. Süßwassergastropoden Nordund Mitteleuropas. Bestimmungsschlüssel, Lebensweise, Verbreitung. Die Tierwelt Deutschlands 73. Teil. ConchBooks, Hackenheim. 327 p.. Jansen E.A 2008: Gyraulus parvus, een nieuwe soort voor de Nederlandse fauna. Macrofaunanieuwsmail Keulen S.M.A., Majoor G.D. & Soes D.M., 2010: De Chinese moerasslak, een nieuwe zoetwaterslak voor Europa. Natuurhistorisch Maandblad, jg. 99, Marrone F., Lo Brutto S. & Arculeo M., 2011: Cryptic invasion in Southern Europe: The case of Ferrissia fragilis (Pulmonata, Ancylidae) Mediterranean populations. Biologia, Packet J., van den Neucker T. & Sablon R., 2009: Distribution of the Chinese pond mussel, Sinanodonta woodiana (Lea, 1834) in Flanders (Belgium): ready for the invasion? Abstract and poster. Abstract Volume Science Facing Aliens, Brussels, May 11th Sablon R., 2002: Exotic mussel species invasions in Belgian freshwater systems (Mollusca Bivalvia). Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, Biologie, 72-suppl Sablon R., Vercauteren T. & Jacobs P., 2010a: De quaggamossel (Dreissena rostriformis bugensis (Andrusov, 1897)), een recent gevonden invasieve zoetwatermossel in Vlaanderen. ANTenne, 4 (2). p

Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar.

Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar. ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 09 Natuurstudie Exotische soorten weekdieren in (Antwerpse) rivieren en stilstaande waters. Evolutie van de voorbije 20 jaar. Rose Sablon (1) & Thierry Vercauteren

Nadere informatie

DENDERMONDE. Nr 52 VAN EEN INVENTARISATIE VAN DE LAND- EN ZOETWATERMOLLUSKEN STUDIEDOCUMENTEN KONINKLIJK BELGISCH INSTITUUT DOCUMENTS DE TRAVAIL

DENDERMONDE. Nr 52 VAN EEN INVENTARISATIE VAN DE LAND- EN ZOETWATERMOLLUSKEN STUDIEDOCUMENTEN KONINKLIJK BELGISCH INSTITUUT DOCUMENTS DE TRAVAIL KONINKLIJK BELGISCH INSTITUUT VOOR NATUURWETENSCHAPPEN INSTITUT ROYAL DES SCIENCES NATURELLES DE BELGIQUE STUDIEDOCUMENTEN DOCUMENTS DE TRAVAIL Nr 52 EEN INVENTARISATIE VAN DE LAND- EN ZOETWATERMOLLUSKEN

Nadere informatie

De quaggamossel (Dreissena rostriformis bugensis (Andrusov, 1897)), een recent gevonden invasieve zoetwatermossel in Vlaanderen

De quaggamossel (Dreissena rostriformis bugensis (Andrusov, 1897)), een recent gevonden invasieve zoetwatermossel in Vlaanderen 32 ANTenne APRIL- JUNI 2010 JAARGANG 4 NR. 2 Itämies J., Kuusela K. & Savolainen E., 1979: Brachycercus harrisella (Ephemeroptera, Caenidae) found in Finland. Notulae Entomologicae, 59: 89-90. Landa V.,

Nadere informatie

Themadag Werkgroep Exoten

Themadag Werkgroep Exoten Themadag Werkgroep Exoten 3-- BELANGRIJKE OORZAKEN EN VECTOREN VAN INTRODUCTIE INVASIEVE MACROINVERTEBRATEN: HOE, WAAR EN WAAROM? Pieter Boets, Koen Lock & Peter Goethals Ghent University(UGent) Laboratory

Nadere informatie

Over quagga s. exoot met potenties? Bram bij de Vaate. Waterfauna Hydrobiologisch Adviesbureau Lelystad

Over quagga s. exoot met potenties? Bram bij de Vaate. Waterfauna Hydrobiologisch Adviesbureau Lelystad Over quagga s exoot met potenties? Bram bij de Vaate Lelystad 1 Inhoud Inleiding Verspreiding Populatieontwikkeling Ecologische effecten Potenties?? Noodzakelijke kennisontwikkeling P-behoefte quaggamossel

Nadere informatie

De Nederlandse zoetwatermollusken

De Nederlandse zoetwatermollusken nederlandse fauna 2 De Nederlandse zoetwatermollusken recente en fossiele weekdieren uit zoet en brak water nederlandse fauna 2 De Nederlandse zoetwatermollusken recente en fossiele weekdieren uit zoet

Nadere informatie

Platte schijfhoren (Anisus vorticulus) H4056. 1. Status: 2. Kenschets. 3. Ecologische vereisten. Habitatrichtlijn Bijlage II (sinds 2004)

Platte schijfhoren (Anisus vorticulus) H4056. 1. Status: 2. Kenschets. 3. Ecologische vereisten. Habitatrichtlijn Bijlage II (sinds 2004) Dit profiel dient gelezen, geïnterpreteerd en gebruikt te worden in combinatie met de leeswijzer, waarin de noodzakelijke uitleg van de verschillende paragrafen vermeld is. Platte schijfhoren (Anisus vorticulus)

Nadere informatie

4.7 Exoten. Bram bij de Vaate, RIZA en Erwin Winter, RIVO

4.7 Exoten. Bram bij de Vaate, RIZA en Erwin Winter, RIVO .7 Bram bij de Vaate, RIZA (b.bdvaate@riza.rws.minvenw.nl) en Erwin Winter, RIVO (erwin.winter@wur.nl) Een aanzienlijk deel van de macrofauna op harde substraten bestaat uit exoten. Dat kan problemen opleveren

Nadere informatie

Weekdieren van de Habitatrichtlijn,

Weekdieren van de Habitatrichtlijn, Indicator 8 juni 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. De zeggekorfslak vertoont in het

Nadere informatie

De Universele Verklaring tot Exoot

De Universele Verklaring tot Exoot De Universele Verklaring tot Exoot Roelf Pot P Waarom zo n verklaring? P Wat verklaren anderen? P Hoe verklaar ik de verschillen? P Voorstel Aanleiding P Behoefte aan uitspraak over sommige soorten: is

Nadere informatie

Invasieve uitheemse soorten in estuaria

Invasieve uitheemse soorten in estuaria Invasieve uitheemse soorten in estuaria Een eerste kennismaking H Stephens Deben SEFINS : de omgeving beschermen tegen invasieve uitheemse soorten Wat zijn uitheemse soorten? Invasieve uitheemse soorten

Nadere informatie

Vissoorten Aal Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Lengte afgebeelde vis: Lengte tot circa: Snoek Herkenning: Verspreiding: Voedsel:

Vissoorten Aal Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Lengte afgebeelde vis: Lengte tot circa: Snoek Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Vissoorten Aal Herkenning: Het lichaam is slangachtig van vorm. De borstvinnen bevinden zich direct achter de kop. Op het achterste deel van het lichaam is, zowel onder als boven, een vinzoom aanwezig

Nadere informatie

Vlinders van de Habitatrichtlijn,

Vlinders van de Habitatrichtlijn, Indicator 20 september 2018 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Van de vijf Habitatrichtlijnsoorten

Nadere informatie

Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria

Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria Brakwatermossel De brakwatermossel M ytilopsisleucophaeata\s een Amerikaanse soort die bij ons terecht kwam via scheepvaart.

Nadere informatie

Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten

Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten Arjan Gittenberger GiMaRIS Marine Research, Inventory, & Strategy solutions Stichting ANEMOON in samenwerking met TPS,

Nadere informatie

Amerikaanse strandschelp

Amerikaanse strandschelp Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria Amerikaanse strandschelp De Amerikaanse strandschelp Rangia cuneata komt oorspronkelijk uit de Golf van Mexico. Van daaruit

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Invasieve exoten algemene inleiding

Invasieve exoten algemene inleiding Invasieve exoten algemene inleiding Wilfred Reinhold platform Stop invasieve exoten www.invasieve-exoten.nl www.tijgermug.info www.twitter.com/invasieveexoten www.facebook.com/wilfred.reinhold 1 Opbouw

Nadere informatie

Exoten in zoetwater: vissen

Exoten in zoetwater: vissen Indicator 7 juli 2009 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Het aantal soorten vissen dat zich

Nadere informatie

Niet-inheemse vissen in Vlaanderen

Niet-inheemse vissen in Vlaanderen Niet-inheemse vissen in Vlaanderen Verspreiding, trends, effecten en maatregelen Hugo Verreycken Vissennetwerk 3 juni 2010 - Bilthoven Overzicht Voorkomen en verspreiding Trends Impact Maatregelen Voorkomen

Nadere informatie

Eenvoudige sleutel met afbeeldingen voor de West-Europese mesheften (Solenidae) en zwaardscheden (Pharidae)

Eenvoudige sleutel met afbeeldingen voor de West-Europese mesheften (Solenidae) en zwaardscheden (Pharidae) Eenvoudige sleutel met afbeeldingen voor de West-Europese mesheften (Solenidae) en zwaardscheden (Pharidae) Nathal Severijns Buizegemlei 111, B-2650 Edegem, Belgium - n.severijns@scarlet.be De determinatie

Nadere informatie

Reptielen van de Habitatrichtlijn,

Reptielen van de Habitatrichtlijn, Indicator 28 mei 2018 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Gladde slang, muurhagedis en zandhagedis

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

INVENTARISATIE VAN DE REEUWIJKSE HOUT DOOR DE WERKGROEP ZOETWATERBIOLOGIE

INVENTARISATIE VAN DE REEUWIJKSE HOUT DOOR DE WERKGROEP ZOETWATERBIOLOGIE INVENTARISATIE VAN DE REEUWIJKSE HOUT DOOR DE WERKGROEP ZOETWATERBIOLOGIE 4 4 3 1 2 Bemonsterde locaties (foto s Iemkje Tijsseling) In de periode april t/m september 2014 is door leden van de werkgroep

Nadere informatie

Welke uilen en roofvogels zijn dat?

Welke uilen en roofvogels zijn dat? . Welke uilen en roofvogels zijn dat? De vogels zijn volgens de kleurcode onderverdeeld in de volgende groepen: Uilen 10 Valken 30 Overige roofvogels 46 Extra: Vliegsilhouet van de belangrijkste soorten

Nadere informatie

Een mollusken inventarisatie van de Famberhorst, Joure, Friesland. Henk K. Mienis

Een mollusken inventarisatie van de Famberhorst, Joure, Friesland. Henk K. Mienis Een mollusken inventarisatie van de Famberhorst, Joure, Friesland Henk K. Mienis An inventory of the mollusc fauna of the Famberhorst, Joure, Friesland Summary: Malacological fieldwork was carried out

Nadere informatie

Het mossel mysterie: identiteit, vorm en vestiging

Het mossel mysterie: identiteit, vorm en vestiging Het mossel mysterie: identiteit, vorm en vestiging Prof. Dr. Edmund Gittenberger & Dr. Arjan Gittenberger GiMaRIS Naturalis Biodiversity Center, Leiden Instituut Biologie, Universiteit Leiden Paard en

Nadere informatie

Exoten in mondiale waterwegen: oorzaken en gevolgen

Exoten in mondiale waterwegen: oorzaken en gevolgen Exoten in mondiale waterwegen: oorzaken en gevolgen Rob Leuven i.s.m. Gerard van de Velde Rob Lenders Lezing Vissennetwerk 3 juni 2010 Instituut voor Water en Wetland Research Radboud Universiteit Nijmegen

Nadere informatie

Golden mussel Limnoperna fortunei

Golden mussel Limnoperna fortunei Golden mussel Limnoperna fortunei Algemene opmerkingen: Noot 1: De horizonscan van Matthews et al. (2014) is gebaseerd op risicoscores uit het buitenland (is geen specifieke risicobeoordeling voor Nederland

Nadere informatie

Bever, Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving (

Bever, Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving ( Indicator 3 december 2014 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Dankzij herintroducties (vanaf

Nadere informatie

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken Opbouw Vis, exoten en KRW visexoten- achtergrond en ecologie KRW-maatlatten en visexoten andere exoten (rivierkreeften) en vis signalering nieuwe visexoten Themadag exoten en de KRW 10 dec 09 Willie van

Nadere informatie

Invasieve exoten in de tuin. KNPV Najaarsbijeenkomst, 22 november 2018

Invasieve exoten in de tuin. KNPV Najaarsbijeenkomst, 22 november 2018 Invasieve exoten in de tuin KNPV Najaarsbijeenkomst, 22 november 2018 In de media 2 Invasieve exoten (definitie) dieren, planten en micro-organismen die door menselijk handelen in een nieuw gebied terechtkomen

Nadere informatie

Stompe grondwaterslak na 33 jaar weer boven water

Stompe grondwaterslak na 33 jaar weer boven water Stompe grondwaterslak na 33 jaar weer boven water Michael van der Valk Zelf de meest trouwe lezers van Stromingen zal het niet zijn ontgaan dat er soms ook nog wel eens interessante verhalen staan in andere

Nadere informatie

Libellen van de Habitatrichtlijn,

Libellen van de Habitatrichtlijn, Indicator 19 september 2018 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Er staan negen soorten Nederlandse

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

LEREN CLASSIFICEREN. Classificatie van ongewervelde dieren. Werkblad Niveau 3

LEREN CLASSIFICEREN. Classificatie van ongewervelde dieren. Werkblad Niveau 3 LEREN CLASSIFICEREN Classificatie van ongewervelde dieren Werkblad Niveau 3 In de tentoonstellingszalen van het museum krijg je een overweldigend beeld van de grote verscheidenheid aan dieren. Op basis

Nadere informatie

overzicht en vermelding van twee nieuwe soorten

overzicht en vermelding van twee nieuwe soorten overzicht en vermelding van twee nieuwe soorten De familie GLYCYMERIDIDAE in West-Afrika - uitsluitend het genus Glycymeris; - zeer moeilijke familie; - 30 tot 90 mm; - gelijkkleppig, meestal symmetrisch

Nadere informatie

Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis

Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis Algemene opmerkingen: Noot 1: De horizonscan van Matthews et al. (2014) is gebaseerd op risicoscores uit het buitenland (is geen specifieke risicobeoordeling voor

Nadere informatie

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Frank Spikmans RAVON I.s.m: Nils van Kessel - Natuurbalans Inhoud presentatie Exotische vissen in Nederland Habitatgebruik & trendontwikkeling

Nadere informatie

Omgaan met exoten. een controversiële en beladen discussie. Gerard Oostermeijer

Omgaan met exoten. een controversiële en beladen discussie. Gerard Oostermeijer Omgaan met exoten een controversiële en beladen discussie Gerard Oostermeijer Ecologische effecten van exoten Positief soortenrijkdom bloemenrijkdom grote hoeveelheden voedsel - nectar en stuifmeel voor

Nadere informatie

Vlinders van de Habitatrichtlijn,

Vlinders van de Habitatrichtlijn, Indicator 6 juli 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Er staan acht vlindersoorten op

Nadere informatie

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Aantal soorten Inhoud presentatie Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Habitatgebruik & trendontwikkeling in de grote Actuele verspreiding & Ecologie Risico s voor inheemse

Nadere informatie

Soort? Risico? Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus. Soort? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus. Soort? Risico?

Soort? Risico? Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus. Soort? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus. Soort? Risico? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus (Elke gelijkenis met bestaande personen berust op puur toeval ) Siberische grondeekhoorn Reservoir Borrelia burgdorferi Halsbandparkiet

Nadere informatie

De fossiele schelpen van de Nederlandse kust II. Determinatiesleutel voor Patellogastropoda en Vetigastropoda-I (april 2011).

De fossiele schelpen van de Nederlandse kust II. Determinatiesleutel voor Patellogastropoda en Vetigastropoda-I (april 2011). De fossiele schelpen van de Nederlandse kust II. Determinatiesleutel voor Patellogastropoda en Vetigastropoda-I (april 2011). Frank P. Wesselingh & Ronald Pouwer NCB Naturalis, Postbus 9517, 2300 RA Leiden,

Nadere informatie

Invasieve plantensoorten zijn in de laatste decennia sterk toegenomen in Nederland

Invasieve plantensoorten zijn in de laatste decennia sterk toegenomen in Nederland Invasieve plantensoorten zijn in de laatste decennia sterk toegenomen in Nederland Indicator 5 januari 2017 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met

Nadere informatie

Exoten in zoetwater: vissen

Exoten in zoetwater: vissen Indicator 23 september 2011 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Het aantal soorten vissen

Nadere informatie

Herintroductie bever,

Herintroductie bever, Indicator 20 december 2013 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Dankzij herintroducties vanaf

Nadere informatie

PLATTE SCHIJFHOREN ANISUS VORTICULUS (TROSCHEL, 1834) Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON)

PLATTE SCHIJFHOREN ANISUS VORTICULUS (TROSCHEL, 1834) Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON) 132 Kalkman (ed) 2008 PLATTE SCHIJFHOREN ANISUS VORTICULUS (TROSCHEL, 1834) Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON) Herkenning: De platte schijfhoren is een kleine waterslak

Nadere informatie

ZOETWATERWEEKDIEREN (MOLLUSCA)

ZOETWATERWEEKDIEREN (MOLLUSCA) ZOETWATERWEEKDIEREN (MOLLUSCA) van een aantal kleine waters in Klein-Brabant Thierry Vercauteren en Rose Sablon Provinciaal Instituut voor Hygiëne, Kronenburgstraat 4, Antwerpen Koninklijk Belgisch Instituut

Nadere informatie

Geelgerande waterkevers in Vlaanderen

Geelgerande waterkevers in Vlaanderen Natuur.focus 13(4): 156-161 Geelgerande waterkevers in Vlaanderen Sterk bedreigd of onderbemonsterd? Kevin Scheers Bijlage: Determinatiesleutel De geelgerande waterroofkevers zijn in het veld vrij eenvoudig

Nadere informatie

EXOTEN Overzicht van rapporten en artikelen

EXOTEN Overzicht van rapporten en artikelen EXOTEN Overzicht van rapporten en artikelen Voorkomen en ecologie van uitheemse soorten, risicoanalyses en aanbevelingen voor beleid en beheer van exoten Exoten Exoten zijn soorten die door toedoen van

Nadere informatie

INSTITUUT VOOR HET TRANSPORT LANGS DE BINNENWATEREN vzw. In samenwerking met. FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER Binnenvaart

INSTITUUT VOOR HET TRANSPORT LANGS DE BINNENWATEREN vzw. In samenwerking met. FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER Binnenvaart INSTITUUT VOOR HET TRANSPORT LANGS DE BINNENWATEREN vzw In samenwerking met FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER Binnenvaart RAAD VAN BESTUUR 22/02/2013 MARKTOBSERVATIE: BINNENVAARTVLOOT TOEBEHOREND

Nadere informatie

Kevers van de Habitatrichtlijn,

Kevers van de Habitatrichtlijn, Indicator 19 juni 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Het oorspronkelijke areaal van

Nadere informatie

KLEVERIGE POELSLAK MYXAS GLUTINOSA DRAPARNAUD, Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON)

KLEVERIGE POELSLAK MYXAS GLUTINOSA DRAPARNAUD, Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON) 116 KLEVERIGE POELSLAK MYXAS GLUTINOSA DRAPARNAUD, 1805 Tekst R.H. de Bruyne, A.W. Gmelig Meyling & A. Boesveld (Stichting ANEMOON) Synoniemen: Amphipeplea glutinosa (Draparnaud, 1805) Herkenning De kleverige

Nadere informatie

Enquête waterplanten en sportvisserij

Enquête waterplanten en sportvisserij Sportvisserij Nederland Leijenseweg 115, 37 AD Bilthoven T. -584 www.sportvisserijnederland.nl Rapport (exclusief bijlagen) Enquête waterplanten en sportvisserij Omvang van het probleem en probleemlocaties

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Plant en dier: blijven, komen, weggaan of... Soorten, verspreiding en klimaat Kleine beestjes: sterk in beweging Libellen: voordeel van een warmer klimaat Dagvlinders: extra onder

Nadere informatie

Het verlies van biodiversiteit in de stad: oorzaken, gevolgen en oplossingen

Het verlies van biodiversiteit in de stad: oorzaken, gevolgen en oplossingen Stedelijke biodiversiteit Natuur in Brussel 23/04/2018 Het verlies van biodiversiteit in de stad: oorzaken, gevolgen en oplossingen René-Marie Lafontaine & Mathilde Oger Conservation Biology Unit Koninklijk

Nadere informatie

De vroedmeesterpad in Vlaanderen. 28 november 2018 Dries Desloover Agentschap voor Natur en Bos

De vroedmeesterpad in Vlaanderen. 28 november 2018 Dries Desloover Agentschap voor Natur en Bos De vroedmeesterpad in Vlaanderen 28 november 2018 Dries Desloover Agentschap voor Natur en Bos Inhoud Beleidsmatige kader Situatie van de vroedmeesterpad in Vlaanderen Soortenbeschermingsprogramma Ex-situ

Nadere informatie

4. Vind je dat de wasbeer in Nederland thuishoort? Wasbeer hoort van oorsprong niet in Nederland thuis. Waarschijnlijk is het een uitgezet dier.

4. Vind je dat de wasbeer in Nederland thuishoort? Wasbeer hoort van oorsprong niet in Nederland thuis. Waarschijnlijk is het een uitgezet dier. Oefentoets Wasbeer doet het goed in Nederland De wasbeer is een soort die van nature voorkomt in Canada. 1. Wat is de beschrijving van een soort? Soort = een verzameling organismen die zich onderling kunnen

Nadere informatie

7.3. Sleutel tot de families

7.3. Sleutel tot de families 7.3. Sleutel tot de families...waterwantsen (Nepomorpha) 2...oppervlaktewantsen (Gerromorpha) 7...duikerwantsen (Corixidae) blz. 46 Algemeen uitzicht anders (zoekplaat 2, blz. 43)....3...waterschorpioenen

Nadere informatie

Hoe invasieve planten stoppen? Preventie begint in onze tuin! Invasieve planten versus biodiversiteit

Hoe invasieve planten stoppen? Preventie begint in onze tuin! Invasieve planten versus biodiversiteit ANTenne JULI- SEPTEMBER 2011 JAARGANG 5 NR. 3 19 Sablon, R. Vercauteren, T., Lammens, S., Ghyselbrecht, E., 2010b.: Freshwater Molluscs introduced in Belgium in the last two Decades Abstracts of the World

Nadere informatie

Opdrachten Oevergroep

Opdrachten Oevergroep Opdrachten Oevergroep Ho, stop! Voordat jullie met de schepnetjes naar het water rennen, eerst even dit! De Waal is de drukst bevaren rivier van Europa en door haar bedding stromen miljoenen liters water

Nadere informatie

Roggen en omvang vissersvloot,

Roggen en omvang vissersvloot, Indicator 17 december 2013 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. De meeste roggen van het Nederlands

Nadere informatie

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur?

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Ralf Verdonschot 26 juni 2014 ralf.verdonschot@wur.nl Inhoud 1. Wat maakt de levensgemeenschap van brakke wateren waardevol? 2.

Nadere informatie

Macrofaunanieuwsmail 85, 29 juni 2009

Macrofaunanieuwsmail 85, 29 juni 2009 Macrofaunanieuwsmail 85, 29 juni 2009 Beste lezers, Net voor de grote vakantie uittocht nog een macrofaunanieuwsmail samengesteld. Ik wens jullie een goede zomer met veel schrijfinspiratie toe. Blijf je

Nadere informatie

Demografie SAMENVATTING

Demografie SAMENVATTING Demografie SAMENVATTING 521.701 inwoners groeiend aantal + 23.723 t.a.v. 2010 Verwachting 2035: +45.870 inwoners Bevolkingsgroei grotendeels door internationale migratie (vooral uit Oost-Europa, Nederland

Nadere informatie

Macrofaunanieuwsmail 98, 13 mei 2011

Macrofaunanieuwsmail 98, 13 mei 2011 Macrofaunanieuwsmail 98, 13 mei 2011 Beste lezers, Het is mei en een hele mooie meimaand: Sierlijke witsnuitlibel voortplantend waargenomen in De Weerribben! 11-5-2011 (15:00 uur). Tijdens een zoektocht

Nadere informatie

Zoogdieren van de Habitatrichtlijn,

Zoogdieren van de Habitatrichtlijn, Indicator 3 augustus 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Vijf landzoogdieren staan op

Nadere informatie

Galerij van de Evolutie

Galerij van de Evolutie Galerij van de Evolutie Werkblad Niveau 3 RODE DRAAD 1) De galerij van de evolutie leidt je in 6 hoofdstukken van het prille leven tot de huidige tijd. Uiteraard beperkt evolutie zich niet tot deze 6 periodes

Nadere informatie

Langpootmuggen en aanverwante families van Nederland, België en Luxemburg

Langpootmuggen en aanverwante families van Nederland, België en Luxemburg Langpootmuggen en aanverwante families van Nederland, België en Luxemburg Kris Peeters & Pjotr Oosterbroek Tabel P. Ptychopteridae (Glansmuggen) Inleiding Uit de Benelux kennen we van de Ptychopteridae

Nadere informatie

Monitoren van klein zeegras, Oosterschelde, augustus 2008

Monitoren van klein zeegras, Oosterschelde, augustus 2008 Monitoren van klein zeegras, Oosterschelde, 26-28 augustus 2008 - Wim Giesen, 30 augustus 2008 25-28 augustus 2008 is een bezoek gebracht aan de mitigatielocaties op Tholen (Dortsman Noord en Krabbenkreek

Nadere informatie

gegevens van TekenNet 2017 en resultaten van de studie op ziektekiemen in teken die werden verzameld op mensen [1]

gegevens van TekenNet 2017 en resultaten van de studie op ziektekiemen in teken die werden verzameld op mensen [1] Gepubliceerd op sciensano.be (https://www.sciensano.be) Home > Surveillance van tekenbeten in België: gegevens van TekenNet 2017 en resultaten van de studie op ziektekiemen in teken die werden verzameld

Nadere informatie

STUDIE Faillissementen 2 november 2016 Opnieuw forse stijging in oktober

STUDIE Faillissementen 2 november 2016 Opnieuw forse stijging in oktober STUDIE Faillissementen 2 november 2016 Opnieuw forse stijging in oktober 1 september 2016 2 Overname en gebruik van dit onderzoek wordt aangemoedigd bronvermelding Graydon Belgium. Deze brochure is louter

Nadere informatie

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 3)

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 3) HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 3) Bram Rijksen In de vorige twee delen is ingegaan op de specifieke leeftijdskenmerken van de zeemeeuw, en op welke wijze het verschijnsel rui kan helpen bij het

Nadere informatie

Veranderingen in plassen na invasies: voedselwebrelaties aan de hand van stabiele isotopen en vistrends

Veranderingen in plassen na invasies: voedselwebrelaties aan de hand van stabiele isotopen en vistrends Veranderingen in plassen na invasies: voedselwebrelaties aan de hand van stabiele isotopen en vistrends Yvon Verstijnen Esther Lucassen Fons Smolders Arco Wagenvoort Gerard van der Velde Rien van der Gaag

Nadere informatie

Exotische macrofauna en macrofyten in de Nederlandse zoete wateren

Exotische macrofauna en macrofyten in de Nederlandse zoete wateren Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu Exotische macrofauna en macrofyten in de Nederlandse zoete wateren Voorkomen en beleid in 2012 WOt-werkdocument 334 R.C.M. Verdonschot, J.H. Vos en P.F.M. Verdonschot

Nadere informatie

Jenkins' waterhoren. Bron: Wikipedia. Jenkins' waterhoren Is van oorsprong aanwezig In zoetwaterhabltats In Nieuw-Zeeland [1,2].

Jenkins' waterhoren. Bron: Wikipedia. Jenkins' waterhoren Is van oorsprong aanwezig In zoetwaterhabltats In Nieuw-Zeeland [1,2]. Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria Jenkins' waterhoren Bron: Wikipedia Jenkins' waterhoren Potamopyrgus antipodarum komt oorspronkelijk uit Nieuw-Zeeland,

Nadere informatie

De staat van de visserij en aquacultuur in de wereld

De staat van de visserij en aquacultuur in de wereld AQUACULTUUR OVERZEE De staat van de visserij en aquacultuur in de wereld Door Raymon van Anrooy, FAO Visserij en Visteelt Departement, Rome De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO)

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

Blauwkeel Zonnebaars - Lepomis macrochirus

Blauwkeel Zonnebaars - Lepomis macrochirus Blauwkeel Zonnebaars - Lepomis macrochirus Ecological knowledge base Blankvoorn - Rutilus rutilus - Roach 04 Fish Brakwatergrondel - Pomatoschitus microps Blauwkeel Zonnebaars - Lepomis macrochirus Algemeen

Nadere informatie

Albertkanaal : Gateway to Europe Heden en toekomst

Albertkanaal : Gateway to Europe Heden en toekomst 12 en 13 juni 2013 Albertkanaal : Gateway to Europe Heden en toekomst ir. Chris Danckaerts algemeen directeur 1 Albertkanaal : Gateway to Europe Heden en toekomst 1. Facts & figures 2. Toekomstperspectief

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

Groene glazenmaker in de provincie Groningen

Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Tekst: Albert Vliegenthart Met medewerking van: Herman de Heer, Henk

Nadere informatie

Toepassingsmogelijkheden van edna voor het opsporen van invasieve exoten. Jeroen van Delft & Jelger Herder Driebergen - Zeist, 14 juni 2017

Toepassingsmogelijkheden van edna voor het opsporen van invasieve exoten. Jeroen van Delft & Jelger Herder Driebergen - Zeist, 14 juni 2017 Toepassingsmogelijkheden van edna voor het opsporen van invasieve exoten Jeroen van Delft & Jelger Herder Driebergen - Zeist, 14 juni 2017 Wat is een exoot? Exoot = plant, dier, micro-organisme of schimmel

Nadere informatie

De quaggamossel, visstand en sportvisserij. Willie van Emmerik Sportvisserij Nederland

De quaggamossel, visstand en sportvisserij. Willie van Emmerik Sportvisserij Nederland De quaggamossel, visstand en sportvisserij Willie van Emmerik Sportvisserij Nederland Allereerst Foto: Ton van Haaren Van Mook, 2014 Foto: Frank Bosman Opkomst Quaggamossel Sinds 2006 in Nederland Sterke

Nadere informatie

Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ)

Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) Doelstelling = Herkennen & begrijpen vogels (& vogelsporen) op het strand Indeling/opbouw STRANDVOGELS

Nadere informatie

STATISTISCH OVERZICHT

STATISTISCH OVERZICHT STATISTISCH OVERZICHT ZENDINGEN 1973-2015 Leopold III-Fonds voor Natuuronderzoek en Natuurbehoud december 2016 Inhoudstafel blz. blz. blz. blz. blz. 3 4 5 7 8 Inleiding Jaarlijkse evolutie Geografische

Nadere informatie

Veranderingen van de benthische macrofauna in het Hartelkanaal als gevolg van de opening in de Beerdam 1997-1999

Veranderingen van de benthische macrofauna in het Hartelkanaal als gevolg van de opening in de Beerdam 1997-1999 Veranderingen van de benthische macrofauna in het Hartelkanaal als gevolg van de opening in de Beerdam 1997-1999 Alexander Klink Veranderingen van de benthische macrofauna in het Hartelkanaal als gevolg

Nadere informatie

De meest recente call voor TEN-T-aanvragen is in de maand februari 2015 afgelopen.

De meest recente call voor TEN-T-aanvragen is in de maand februari 2015 afgelopen. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 883 van MARINO KEULEN datum: 13 maart 2015 aan BEN WEYTS VLAAMS MINISTER VAN MOBILITEIT, OPENBARE WERKEN, VLAAMSE RAND, TOERISME EN DIERENWELZIJN Projecten TEN-T - Stand van zaken

Nadere informatie

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Periode mei-november V. Dijkstra Rapportnummer 2013.38 December 2013 Rapport van het bureau van de Zoogdiervereniging In opdracht van Ministerie

Nadere informatie

EENDEN. Zwemmers en waders 2017 André en Marco van Reenen

EENDEN. Zwemmers en waders 2017 André en Marco van Reenen EENDEN Zwemmers en waders 2017 André en Marco van Reenen Indeling Topografie Eigenschappen Voorkomen Rui Determinatiesleutel algemeen Soorten: Wilde eend Smient Krakeend Slobeend Pijlstaart Wintertaling

Nadere informatie

Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid

Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid Notitie Contactpersoon Arjan de Klepper Datum 5 augustus 2014 Kenmerk N001-1223274ADK-cri-V02-NL Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel Bij alle ruimtelijke

Nadere informatie

Wageningen IMARES Harder en zeebaars

Wageningen IMARES Harder en zeebaars Harder en zeebaars Biologie en visserij in Nederland en Europa Tammo Bult, Floor Quirijns, Harriët van Overzee, Stijn Bierman is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO Harder en Zeebaars

Nadere informatie

What s s in a name? Een overzicht van. de verschillende definities van exoot. exotenbeleid in Nederland, Duitsland en België

What s s in a name? Een overzicht van. de verschillende definities van exoot. exotenbeleid in Nederland, Duitsland en België What s s in a name? Een overzicht van de verschillende definities van exotenbeleid in Nederland, Duitsland en België Wasbeerhond (Nyctereutes procyonoides) Inleiding Afstudeeronderzoek Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Onderwerp: Beknopt en voorlopig verslag Slak-in-Du Geachte,

Onderwerp: Beknopt en voorlopig verslag Slak-in-Du Geachte, Aan: Agentschap Natuur en Bos (ANB), Instituut voor Natuur- en Bos Onderzoek (INBO), Kon. Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN), Provincie West-Vlaanderen. Info: Vlaamse Landmaatschappij (VLM),

Nadere informatie

afrikaanse boorvliegen geïmporteerd in nederland (diptera: tephritidae)

afrikaanse boorvliegen geïmporteerd in nederland (diptera: tephritidae) afrikaanse boorvliegen geïmporteerd in nederland (diptera: tephritidae) John T. Smit, Robert Heemskerk & Wieteke de Kogel In Nederland komen steeds meer exotische insecten voor. Vooral soorten die als

Nadere informatie

Vissen uit de familie Balitoridae

Vissen uit de familie Balitoridae Vissen uit de familie Balitoridae Door: Kajsa12 1. Inleiding: De laatste jaren kun je steeds vaker vissen uit de familie Balitoridae tegenkomen in de aquariumhandel. In de volksmond krijgen deze vissen

Nadere informatie