Vereniging uit onzichtbaarheid

Transcriptie

1 Vereniging uit onzichtbaarheid Een onderzoek naar de collectieve identiteit van de zwarte - en migrantenorganisatie Flamboyant ( ) Gemaakt door Studentnummer Vak Docent Iris van Olst s Bachelor scriptie prof. dr. C. W. Bosch Datum 1 juli 2016 Tweede lezer Dr. W. J. Hoekstra Aantal woorden

2 Het zijn niet de verschillen die ons scheiden, maar ons onvermogen om verschillen te herkennen, accepteren en in kracht om te zetten - Audre Lorde ( ) Citaat van Audre Lorde. Zoals genoemd in de programmareeks Grote Denkers georganiseerd door De Balie te Amsterdam. Op 6 maart 2016 werd er in deze programmareeks aandacht besteedt aan Audre Lorde. 2 Afbeelding voorblad afkomstig: (geraadpleegd 28 januari 2016). 2

3 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Hoofdstuk 1. Vereniging vanuit identiteit Hoofdstuk 2. Het verhaal van Flamboyant ( ) Hoofdstuk 3. De Collectieve identiteit van Flamboyant Het ontmoetingscentrum en de bibliotheeken documentatiecentrum Books are weapons: Literatuur en informatie als vraag en antwoord Het denken over gender en etniciteit Conclusie Bibliografie Archiefmateriaal Literatuur Bijlage 1. Uitwerking van interviews met Troetje Loewenthal, Cisca Pattipilohy, Lioe Tan en Twie Tjoa Gesprek 1. Troetje Loewenthal op 30 april 2016 per mail Gesprek 2. Twie Tjoa op 4 mei Gesprek 3. Cisca Pattipilohy en Lioe Tan op 11 mei Bijlage 2. Bestuursformaties Flamboyant ( )

4 Inleiding Het bestaan van zwarte vrouwen wordt ontkend, althans niet gezien en niet gehoord. 3 Het bovenstaande citaat is afkomstig uit de openingsrede die werd gehouden door Julia da Lima in 1983 tijdens de winteruniversiteit, een congres over de academische discipline van vrouwenstudies. De winteruniversiteit was de eerste manifestatie waarbij zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen (zmv) zich verenigden onder de term zwart. 4 Zij verzetten zich in het begin van de jaren tachtig tegen het racisme, wat vertolkt werd door politieke partijen als de Centrum Partij ( ). Ook voelden de zwarte vrouwen zich buitengesloten door de witte vrouwenbeweging in Nederland. Geïnspireerd door de Civil Rights Movement uit de jaren vijftig en zestig en de latere National Black Feminist Organization, die in 1973 in de Verenigde Staten werd opgericht, organiseerden de zmv vrouwen zich en uitten hun onbehagen tegen de witheid van het feminisme en de vrouwenbeweging in Nederland. 5 De zwarte vrouwenbeweging had vorm gekregen tijdens deze winteruniversiteit en uitte zich in vele organisaties. Als eerste formele landelijke organisatie bekleedde het zwarte- en migrantenontmoetingscentrum, bibliotheek en documentatiecentrum Flamboyant vanaf 1985 een pioniersfunctie ten behoeve van de zwarte- en migrantenvrouw in Nederland. 6 De ontevredenheid over de inhoud van de academische discipline vrouwenstudies en de Nederlandse vrouwenbeweging had als gevolg dat de zmv vrouwen zich gingen uiten als 3 Een citaat uit de openingsrede van Julia da Lima ten tijde van de winteruniversiteit in 1983 te Nijmengen, zoals deze is opgenomen in de stukken betreffende de confrontatie van zwarte en witte vrouwen op de Winteruniversiteit Vrouwenstudies in 1983 te Nijmegen zoals deze is opgenomen in het Archief Tineke E. Jansen, inv.nr. 26, Collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. 4 De term zwart werd door de zwarte, migrantenen vluchtelingen vrouwenbewegingen en -organisaties gebruikt als politieke term om een tegengeluid te bieden aan het zogenoemde witte karakter van de Nederlandse vrouwenbewegingen. Met de komst van de gastarbeiders en de vluchtelingen werd de term discutabel en verbreed naar zwarte, migranten- vluchtelingen. Zoals genoemd wordt in Roline Redmond. Daar hoor ik ook bij : De zwarte en migrantenvrouwenbeweging in Nederland. (Leiden: Stichting Bugerschapskunde Nederlands Centrum voor Politieke Vorming, 1990), 8 en Troetje Loewenthal. De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit vrouwenstudies in Vrouwen van Nijmegen: Twintig jaar in beweging ed. vrouwendocumentatiecentrum De Feeks te Nijmegen (Nijmegen: vrouwendocumentatiecentrum De Feeks, 2000), 100. In hoofdstuk één van deze scriptie wordt er op de term zwart verder in gegaan. 5 Maayke Botman en Nancy Jouwe. Inleiding in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingen-vrouwenbeweging in Nederland. Red. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001), Flamboyant concentreert zich voornamelijk op zwarte- en migrantenvrouwen vanwege het feit dat in de jaren tachtig het aandeel in vluchtelingen zeer klein was. 4

5 collectief tegen de ontkenning en onzichtbaarheid die zij hadden ervaren. Om over te gaan tot collectieve actie dient er sprake te zijn van een collectieve identiteit. Een collectieve identiteit verwijst naar een morele en emotionele connectie met een grotere groep, gemeenschap, categorie, praktijk of institutie. Het gaat hierbij om een gedeelde status, ideologie, verleden of gedachtegoed. Het onderscheidt zich hiermee van een persoonlijke identiteit, hoewel een collectieve identiteit wel een deel kan zijn van een persoonlijke identiteit. 7 Organisaties en bewegingen die een collectieve identiteit vormen, voeren als groep een identiteitspolitiek. Dat wil zeggen dat een beweging of organisatie zich richt tegen een autoriteit of tegenstander door middel van het maken van onderscheid tussen de eigen groep en de anderen. Het doel van een zodanige identiteitsgerichte organisatie of beweging is dat het aangetoonde verschil tussen de wij en de zij gerespecteerd en erkend wordt. 8 De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen in Nederland hadden in de jaren tachtig een grote diversiteit in afkomst. Zo bestond de meerderheid van de zmv vrouwen in de jaren tachtig uit Surinamers, Turken, Marokkanen, Chinezen en Molukkers. 9 Flamboyant organiseerde zich echter als landelijk multicultureel centrum waarbij elke etniciteit welkom was. Ondanks de grote diversiteit in afkomst organiseerde Flamboyant zich als collectief en was hiermee identiteitsgericht. Flamboyant was een organisatie waarin tegemoet werd gekomen aan de behoefte van een landelijk ontmoetings- en documentatiecentrum, zoals deze op de winteruniversiteit werd geuit. Deze behoefte werd in 1985 gerealiseerd aan de Singelweg 260 te Amsterdam. In 1985 werd er na vele onderhandelingen subsidie verkregen van de gemeente Amsterdam voor het opzetten van een ontmoetingscentrum en in 1987 voor het opzetten van een bibliotheeken documentatiecentrum. 10 Vele verschillende zmv organisaties vonden hun plek in het centrum van Flamboyant en organiseerden een grote verscheidenheid aan activiteiten. Daarnaast trachtte Flamboyant de grote afwezigheid en ontoegankelijkheid van literatuur door en voor zmv vrouwen te inventarissen. Dit had vorm gekregen in het bibliotheek en documentatie 7 F. Poletta en J. M. Jasper. Collective Identity and Social Movements Annual Review of Sociology 27 (2001): Ruud Koopmans en Jan Willem Duyvendak. Sociale bewegingen en het primaat van de politiek in Tussen verbeelding en macht: 25 jaar sociale bewegingen in Nederland. Ed. J.W. Duyvendak, H.A. van der Heijden, R. Koopmans en L. Wijmans. (Amsterdam: SUA Amsterdam, 1992), Anja van Heelsum, Migrantenorganisaties in Nederland: deel 1 Aantal en soort organisaties en ontwikkelingen. (Utrecht: Forum, instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, 2004). 10 Kamala Kempadoo, Het Flamboyant centrum: een reflexie op 3 jaar bestaan nieuwsbrief Flabamboyant nr. 8 (juni 1988):

6 project (het Bidoc-project) onder de begeleiding van Cisca Pattipilohy. 11 In 1990 werd Flamboyant opgeheven door het stopzetten van de overheidssubsidie en werd in 1991 opgevolgd door de stichting ZAMI, een platform voor zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen. 12 Organisaties zoals Flamboyant organiseerden zich vanuit hun identiteit als zmv vrouw. Het is dus van belang om te weten door welk mechanisme de (collectieve) identiteit wordt gevormd en hoe deze tot uiting komt, om het karakter van een sociale beweging of organisatie te begrijpen en in relatie te brengen met de activiteiten van de beweging of organisatie. 13 Het gaat hierbij om hoe wij gedefinieerd wordt tegenover zij, die andere belangen en waarden nastreven. 14 Hoewel er dus sprake is van een collectieve identiteit bestond er zoals eerder aangegeven een grote diversiteit in afkomst bij de gebruikers van het centrum van Flamboyant. Logischerwijs volgt hieruit de vraag; Hoe kwam de collectieve identiteit bij het ontmoetingscentrum, bibliotheeken documentatiecentrum Flamboyant tot stand tussen 1985 en 1990 in Nederland en wat zijn de kernmerken van deze collectieve identiteit? Theorievorming over de begrippen identiteitsvorming, collectieve identiteit en identiteitspolitiek helpen mij bij het analyseren van de collectieve identiteit zoals deze naar voren kwam in de organisatievorming van Flamboyant. In hoofdstuk één zal ik daarom de theorievorming in beeld brengen aan de hand van de volgende vragen; wat is een collectieve identiteit en hoe wordt deze gevormd? Welke bewegingen organiseren zich vanuit hun collectieve identiteit? Hoe organiseren deze bewegingen zich vanuit hun identiteit? Wat was de algemene (collectieve) identiteit van de zmv vrouw in Nederland in de jaren tachtig? In dit hoofdstuk zal ik voornamelijk ingaan welke organsaties zich verenigen vanuit een (collectieve) identiteit, hoe deze (collectieve) identiteit ontstaat en hoe deze identiteit er uit zag bij de zmv vrouwenbeweging zoals deze in de jaren tachtig in Nederland opkwam. Het begrip collectieve identiteit wordt in relatie tot sociale bewegingen onderzocht door Francesca Poletta en James M. Jasper, Amerikaanse sociologen, in hun artikel Collective 11 Cisca Pattipilohy. Bibliografisch onderzoek naar aanwezige maar minder toegankelijke literatuur betreffende zwarte vrouwen in Nederland, p. 10 zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 12 Zoals naar voren kwam bij de expositie Rebels Trots van Patricia Kaersenhout in 2015 en zij heeft beschreven in Patricia Kaersenhout. Rebels Trots Tijdschrift voor Genderstudies 18, nr. 3 (2015): F. Poletta en J. M. Jasper. Framing and Social Movements Annual Review of Sociology 26 (2000): William A. Gamson, Constructing Social Protest in Social Movements and Culture. Ed. Hank Johnston en Bert Klandermans (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1995). 6

7 identity and social movements (2001). 15 Met betrekking tot de Nederlandse situatie stelt Rian Voet in haar artikel Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek (1994) dat het universalisme en individualisme, dat veronderstelt dat we allen vrije en gelijke burgers zijn, steeds meer wordt bekritiseerd in de jaren tachtig en negentig door de academische disciplines van vrouwenstudies en etnische studies. Deze kritiek zorgt ervoor dat er steeds meer aandacht kwam voor groepsverschillen en ongelijkheden die een identiteitspolitiek ten gevolge hebben. 16 Deze kritische houding en de aandacht voor ongelijkheden was niet vanzelfsprekend in de jaren tachtig en negentig bij sociale bewegingen. De identiteitspolitiek kreeg vorm in identiteitsgerechte bewegingen en organisaties, die ook wel worden getypeerd als subculturele bewegingen. Subculturele bewegingen voeren als collectieve identiteit een identiteitspolitiek. J.W. Duyvendak en Ruud Koopmans beschrijven in het boek Tussen verbeelding en macht: 25 jaar nieuwe sociale bewegingen in Nederland (1992) deze identiteitsgerichte bewegingen als nieuwe sociale bewegingen die ontstaan zijn in de jaren zestig waarbij een naoorlogse mentaliteit geldende was. 17 Met deze concepten en theorieën wordt het theoretisch kader gevormd zoals deze in hoofdstuk één naar voren komt. Voor ik de analyse van de collectieve identiteit van Flamboyant in kaart kan brengen, is het relevant om eerst de historische context van de periode 1985 tot en met de opheffing in 1990 uiteen te zetten aan de hand van de volgende vragen; Wie waren de vrouwen die Flamboyant hebben opgericht in 1985 en waarom? Met welk doel en op wat voor wijze organiseerden zij zich? Met welke organisaties en/of vrouwen verenigden zij zich? Wat voor soort activiteiten organiseerde Flamboyant? Wat was de reden van de opheffing van Flamboyant in 1990? Het antwoord op deze vragen vormt de historische context zoals deze naar voren komt in hoofdstuk twee. De historische context zal voornamelijk bestaan uit de ontwikkeling, de uitgangspunten en de inhoud van Flamboyant omdat deze factoren bijdragen aan de vorming van de collectieve identiteit van Flamboyant. Het laatste en tevens belangrijkste hoofdstuk betreft de analyse van de collectieve identiteit van zwarte- en migrantenvrouwen in Flamboyant, onderzocht zoals deze naar voren komt in haar functies als ontmoetingscentrum, bibliotheeken documentatiecentrum. Deze functies worden geanalyseerd op basis van de volgende vragen; Hoe ontwikkelde de collectieve identiteit van Flamboyant zich in de periode van 1985 tot en met 1990? Wie hoorden bij de wij en wie 15 F. Poletta en J. M. Jasper. Framing and Social Movements Annual Review of Sociology 26 (2000): Rian Voet, Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek Tijdschrift voor vrouwenstudies 15, No. 57 (1994), p J.W Duyvendak, H.A. van der Heijden, R. Koopmans, L. Wijmans, Tussen verbeelding en macht: 25 jaar nieuwe sociale bewegingen in Nederland. (Amsterdam: Sua Amsterdam, 1992). 7

8 niet? Welke uitgangspunten vormden de basis van deze collectieve identiteit? Op welke wijze droeg Flamboyant haar functie als ontmoetingscentrum en als bibliotheeken documentatiecentrum bij aan de totstandkoming van de collectieve identiteit? Op wat voor wijze gaf Flamboyant haar collectieve identiteit vorm? Met welke publieke persoonlijkheden associeerde Flamboyant zich? In deze analyse wordt behandeld hoe Flamboyant vorm gaf aan de identiteit die zij uit dragen, hoe deze identiteit eruit zag en welke patronen hierin te vinden zijn. Bovenstaande vragen zijn gebaseerd op de literatuur over sociale bewegingen en op de historische context van Flamboyant zoals in deze hoofdstuk één en twee zijn beschreven. Hierdoor kan deze analyse beschouwd worden als een synthese waarbij deze twee hoofdstukken samen komen. De antwoorden op deze vragen vormen hoofdstuk drie waarbij een analyse wordt weergegeven van de totstandkoming en de kenmerken van de collectieve identiteit van Flamboyant, zoals deze gevormd werd tussen 1985 en Deze analyse zal een groot deel van mijn hoofdvraag beantwoorden Om antwoord te geven op de bovenstaand gestelde vragen heb ik mij voornamelijk gebaseerd op archiefonderzoek van de archieven en de nieuwsbrieven van Flamboyant zoals deze is opgenomen in het Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis te Amsterdam. Dit archief is na de opheffing van Flamboyant in 1991 overgedragen aan het Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV). Hierbij dient echter wel genoemd te worden dat het archief van Flamboyant incompleet en niet geïnventariseerd is. Het archief van Flamboyant betrof een particulier archief waarbij zelf wordt bepaald wat wordt gearchiveerd en onder welke voorwaarden. Zo missen bijvoorbeeld de jaarverslagen en de statuten die mij concretere informatie hadden kunnen geven. De archieven van Flamboyant bevatten voornamelijk ingekomen stukken zoals uitnodigingen voor activiteiten van andere zmv organisaties en -bewegingen. Naar mijn vermoeden zijn de officiële documenten als het oprichtingsdocument, jaarverslagen en statuten in het privé bezit van voormalig bestuursleden van Flamboyant. Zo heb ik een kopie van het jaarverslag van Flamboyant uit 1989 verkregen van voormalig bestuurslid en coördinator Cisca Pattipilohy. Om toch concretere informatie te verkrijgen heb ik mij ook gebaseerd op de archieven van Tineke E. Jansen, één van de oprichtsters van de Zwarte Vrouwenradio in Amsterdam, en op het archief van ZAMI, de organisatie die in 1991 de functie van Flamboyant als ontmoetingscentrum op zich nam. Daarnaast heb ik veel informatie verkregen de bundel Caleidoscopische Visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenbeweging in Nederland. Deze bundel is in 2001 opgesteld door Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker en betreft anno 2016 de enige complete 8

9 bundel over de zwarte, migrantenen vluchtelingen vrouwenbeweging in Nederland. 18 Hieruit blijkt ook de relevantie van deze scriptie. Daarnaast heb ik voor mijn scriptie de mogelijkheid gekregen om met een aantal vrouwen te mogen spreken die op de één of andere manier verbonden waren met Flamboyant. Zo heb ik met Troetje Loewenthal gesproken via de mail en ben ik bij Twie Tjoa, Lioe Tan en Cisca Pattipilohy thuis geweest om een gesprek te voeren aan de hand van een aantal, door mij opgestelde, vragen. De vragen en de antwoorden heb ik aan de hand van aantekeningen uitgeschreven in de eerste bijlage van deze scriptie. Deze gesprekken hebben invloed gehad op de manier waarop ik Flamboyant in dit onderzoek heb benaderd. Oral History, zoals het opnemen van levensverhalen ook wel wordt genoemd, kwam eind jaren zestig op. Oral history onthult een ander beeld van de geschiedenis, een zogenoemde history from below, die zich richtte op minder machtige en minder gearticuleerde groepen, zoals de zmv vrouwen. Bij het vragen naar herinneringen kunnen echter ook kanttekeningen worden geplaatst. 19 Zo zijn de antwoorden die Troetje Loewenthal, Twie Tjoa, Lioe Tan en Cisca Pattipilohy gegeven hebben, gestuurd door mijn vragen binnen het kader van dit onderzoek. Daarnaast zijn herinneringen niet neutraal en subjectief van aard. Ook kan er sprake zijn van bewust of onbewust zelfcensuur waarmee bepaalde herinneringen kunnen worden verhuld. 20 Ook de vorm van deze gesprekken hebben effect op de uitkomst van antwoorden. Zo heeft Troetje Loewenthal mij geantwoord via de mail wat haar meer kans heeft gegeven om na te denken over haar formulering van antwoorden. De antwoorden van de andere vrouwen zijn door mij opgetekend, waardoor mijn perspectief enigszins de manier van antwoorden heeft beïnvloed. 18 Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Caleidoscopische Visies: De Zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001). 19 S. Leydesdorff, We hebben als mens geleefd: Het Joodse Proletariaat van Amsterdam (Amsterdam: 1987): R. Johnson, Reading national heritage as social politics in Over vaderlandse herinnering, sociale politiek en andere tijden. Jaarverslag over 1993 van de Werkgroep Andere Tijden. (Amsterdam: 1994) :

10 Hoofdstuk 1. Vereniging vanuit identiteit Nieuwe sociale bewegingen die zich organiseren vanuit hun (collectieve) identiteit waren zowel een oorzaak als een gevolg van de roerige jaren zestig waarin de Westerse samenlevingen, waaronder Nederland, zowel politieke als culturele veranderingen doormaakte. 21 De opkomst van de zwarte, migrantenen vluchtelingenbewegingen en organisaties in de jaren tachtig zijn hier een goed voorbeeld van. Het begrip collectieve identiteit wordt, zoals in de inleiding is genoemd, door Francesca Poletta en James M. Jasper in hun artikel Collective identity and Social movements (2001) in relatie tot sociale bewegingen als volgt gedefinieerd; [ ] an individual s cognitive, moral and emotional connection with a broader community, category, practice or institution. It is a perception of a shared status or relation, which may be imagined rather than experienced directly, and it is distinct from personal identities, although it may form part of a personal identity. 22 Nieuwe sociale bewegingen zijn bewegingen die zich na de oorlog hebben gevormd. Deze nieuwe sociale bewegingen richtten zich op herformuleringen van oude problemen zoals bijvoorbeeld de rechten van de vrouw of de arbeider. Zij organiseerden zich echter meer identiteitsgericht dan de bewegingen die voor de oorlog actief waren. Zij deden dit door een sterke nadruk te leggen op identiteitsvorming waarbij het persoonlijke politiek werd. Verder richtten de nieuwe sociale bewegingen zich minder op materiële zaken dan de sociale bewegingen uit het verleden en bestaan zij voornamelijk uit participanten uit de nieuwe middenklasse. 23 Er worden verschillende oorzaken gegeven voor het ontstaan van deze nieuwe sociale bewegingen. Zo zou het naoorlogse waardensysteem zich meer richten op de kwaliteit van leven in plaats van materiële zaken. Dit zou aan de ene kant kunnen komen door nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen na de oorlog, zoals de komst van de televisie en de ontwikkeling van de welvaartstaat. 24 Aan de andere kant was er een verandering in verhouding van de Nederlandse samenleving. De naoorlogse generatie kende een veel hoger 21 Zie; A.C. Zijderveld. The Abstract Society: A Cultural Analysis of Our Time. (Garden City, NY: Doubleday, 1970). 22 F. Poletta en J. M. Jasper. Collective Identity and Social Movements Annual Review of Sociology 27 (2001): 285 ( ). 23 Koopmans en Duyvendak. Sociale bewegingen en het primaat van de politiek, H. van der Heijden, Tussen aanpassing en verzet: milieubeweging en milieudiscours (Amsterdam, 2000). 10

11 scholingsgraad dan vóór de oorlog. Hierdoor maakten de materiële doelstellingen plaats voor onder andere intellectuele en morele doelstellingen. 25 De eerste golf van nieuwe sociale bewegingen ontstond in de jaren zestig en eindige met de val van het kabinet Den-Uyl in De tweede golf ontwikkelde zich vanaf 1977 en kende een hoger aantal (protest)bewegingsactiviteiten. Hoewel er in het begin van de jaren tachtig een gunstig klimaat was voor de organisatievorming van sociale bewegingen en -organisaties, verslechterde deze aan het einde van de jaren tachtig door onder andere het afnemen van de linkse meerderheid in de politiek. 26 Nieuwe sociale bewegingen zijn zoals hierboven beschreven identiteitsgericht. De identiteitspolitiek die hierbij bedreven wordt gaat in de praktijk om een groep mensen die zich organiseren op basis van hun gedeelde ervaring met onrecht en onderdrukking. De gedeelde ervaring dient als basis voor het ontstaan van een individueel en collectief gevoel van eigenwaarde, een theoretisch kader over de aard van het onrecht en een politiek doel naar sociale verandering. 27. De vorming van identiteit is afhankelijk van sociale en historische omstandigheden, daarnaast betreft het een contrast met betrekking tot de toegeschreven identiteit van de ander en identiteit vormt zich rondom herkenning. 28 Bij deze subculturele bewegingen valt doel en middel in vergaande mate samen. Actief zijn ten behoeve van het doel geldt hier tegelijkertijd als deel van de realisering van dat doel; The medium is the message. 29 Deze nieuwe sociale organisaties en -bewegingen profileerden zich dan ook voornamelijk door middel van netwerken en informatie. 30 Zij benadrukken het verschil tussen de eigen groep en de ander, zodat dit verschil gerespecteerd en erkend kan worden. Hierbij wordt op constructieve wijze de wij geplaatst tegenover zij op basis van ordeningsprincipes, zoals onder andere gender, seksualiteit, etniciteit, natie en klasse. Deze principes bepalen wie tot de wij en wie bij de zij behoort waarbij de wij automatisch een 25 Els Witte, Politiek en Democratie: Omtrent de werking van de Westerse democratieën in de 19 de en 20 ste eeuw. (Brussel: VUB Press, 1990), Ruud Koopmans, Van Provo tot RARA: Golfbewegingen in het politieke protest in Nederland in Tussen verbeelding en macht: 25 jaar sociale bewegingen in Nederland. Ed. J.W. Duyvendak, H.A. van der Heijden, R. Koopmans en L. Wijmans. (Amsterdam: SUA Amsterdam, 1992), Cressida Heyes. Identity Politics in The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Ed. Edward N. Zalta (zomer 2016). Zoals te vinden op de link; (geraadpleegd op 15 maart 2016) 28 Oskar Verkraaik. De identiteitscrisis: een typisch modern verschijnsel? in Wat iedereen moet weten van de menswetenschappen: De Gammacon. Ed. Paul Schnabbel, Ruud Abma, Bert Klandermans, Birgit Meyer, Coen Teulings, Jaques Thomassen, Theo Roes, Pieter Giesen en Martijn van Calmhoudt (Amsterdam: J.M. Meulenhoff, 2011), Koopmans en Duyvendak, Poletta en Jasper,

12 positievere lading heeft dan zij. 31 De identiteit van de zij wordt in de meeste gevallen gezien als dreiging, wat de behoefte aan de articulatie van de eigen identiteit stimuleert. 32 Rian Voet noemt echter in haar artikel Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek (1994) dat deze bedreiging wordt ervaren als onderdrukking en dat deze mobiliserend en identiteitsvormend is. Hierdoor identiteitsgerichte sociale bewegingen- en organisaties onderdrukt willen blijven worden omdat dit anders afdoet van hun identiteit. 33 Dit wordt gezien als een nadeel van organisatievorming vanuit identiteitspolitiek. De wij bij de zmv vrouwenbeweging en -organisaties werd vanaf de jaren tachtig gevormd door de collectieve identiteit van zwart. Deze term was niet zo zeer geconcentreerd op de huidskleur maar betrof een politieke term waarmee ze een eenheid vormden tegen de witte vrouwenbeweging. Met de komst van de gastarbeiders en vluchtelingen werd deze term discutabel en verbreed naar zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen (zmv). 34 De (collectieve) identiteit van de zmv vrouwen beperkte zich niet enkel tot het heteroseksuele domein maar, focuste zich ook op de homoseksuele en lesbische identiteit. De zmv vrouwenbeweging ging uit van de meervoudigheid van hun identiteit en gaan hierbij uit van een positieve culturele identiteitspolitiek; black is beautiful. Het nadeel van de term zmv, is dat deze een minderheidselement in zich had. Deze term verwees namelijk expliciet naar iets wat de Nederlandse autochtoon niet was. 35 De politieke term zwart vormde het beginsel van de oprichting van Flamboyant. 31 Rian Voet, Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek, Koopmans en Duyvendak, Rian Voet, Loewenthal, De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit vrouwenstudies, Esther Captain en Halleh Ghorashi, Tot behoud van mijn identiteit : Identiteitsvorming binnen de zmvvrouwenbeweging in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingen-vrouwenbeweging in Nederland. Red. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001),

13 Hoofdstuk 2. Het verhaal van Flamboyant ( ) Het begon in 1984 met een vrouwengeschiedenisconferentie in Amsterdam. Daar was geen enkele aandacht voor de positie van zmv vrouwen in Nederland. Er waren wel vrouwen uit derdewereldlanden uitgenodigd om over hun geschiedenis te praten, maar er was helemaal niets over zmv vrouwen in Nederland. De zwarte vrouwen die er waren, waren daar erg boos over. We hebben toen met een groep uit protest ad hoc een workshop georganiseerd. We noemden het herstory; de andere kant van de geschiedenis. We zeiden; jullie geschiedenis is incompleet, omdat het veel vrouwen onzichtbaar maakt. De samenwerking heeft uiteindelijk geleid tot Flamboyant. 36 Erkenning was wat de zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen in Nederland wilden. De vrouwen moesten elkaar en hun cultuur kunnen vinden in de Nederlandse maatschappij. Tijdens de winteruniversiteit van 1983 hadden de zwarte vrouwen hun protest geuit en besloten een eigen groep te vormen met een eigen agenda. Cisca Pattipilohy, voormalig begeleidster (coördinator) van de bibliotheeken documentatiecentrum Flamboyant, zei hierover het volgende in de nieuwsbrief van Flamboyant (juni 1987); Dit was tevens het begin van een reeks discussies over de behoefte van een eigen zwarte vrouwencentrum op te richten. Dit zou een centraal punt moeten zijn waar zwarte vrouwen elkaar kunnen ontmoeten, hun activiteiten gecoördineerd worden en een centrum waartoe vrouwen zich kunnen wenden om relevante informatie te verkrijgen over wat dan ook. Een eigen bibliotheeken documentatiecentrum was de beslissende factor want onder de reeds bestaande bibliotheken, documentatiecentra en archieven was er nog geen voor de zwarte vrouw die zich richtte op hun eigen strijd, problematiek en hun eigen visie Een citaat van Alem Desta, zij was betrokken bij het ontstaan van Flamboyant. Dit citaat is opgenomen in; Amelia Deekman en Mariette Hermans, Heilig vuur. Bezieling en kracht in de organisatievorming van de zmvvrouwenbeweging in Nederland in Caleidoscopische Visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. (Amsterdam: Koninklijk instituut voor de Tropen, 2001), Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant nr. 6 (juni 1987):

14 De ontoegankelijkheid in andere informatie- en documentatiecentra, de ontkenning van de witte vrouwenbeweging en het ervaren racisme en seksisme vormden voornamelijk het onbehagen van zmv vrouwen in Nederland. Dit onbehagen uitte zich in de behoefte aan een eigen landelijk ontmoetingscentrum, bibliotheeken documentatiecentrum, wat zich uiteindelijk heeft gevormd tot de oprichting van Flamboyant in De voorbereidingsgroep van Flamboyant was voortgekomen uit de Landelijke Zwarte Vrouwengroep (LZV), een informeel netwerk van zwarte vrouwen die was opgericht tijdens de winteruniversiteit. 39 De meningen liepen binnen de LZV zeer uiteen over de realisering van een landelijk centrum, zo zou het een te hoogopgeleid karakter krijgen en was de vestiging in Amsterdam niet centraal genoeg. 40 De vrouwen die uiteindelijk het basiswerk hebben verricht om een landelijk centrum op te richten waren onder andere Kitty Lie (Chinees-Indische afkomst), Mavis Carrilho (Antilliaanse afkomst), Maddy Tolud (Antilliaanse afkomst) en Edith Mager (Indonesich-Nederlandse afkomst, ook wel Indo genoemd). De naam Flamboyant was afkomstig van de gelijknamige sierboom die groeit in de tropen. Als deze boom bloeit dan lijkt het alsof de boom in vuur en vlam staat. Zij associeerden zich met deze boom omdat veel bomen bekend staan als kamerplant maar de Flamboyant niet. De vrouwen van Flamboyant lieten zich, net als de sierboom, niet temmen en gingen liever dood dan dat ze zich in de Hollandse huiskamer laten verdwergen. 41 De statutaire doelstelling van Flamboyant was het bevorderen van de bewustwording en versterking van de eigen identiteit van zwarte- en migrantenvrouwen en een bijdrage leveren aan de kennis over en inzicht in de positie van zwarte- en migrantenvrouwen in Nederland. 42 Deze doelstelling had binnen Flamboyant betrekking op drie generatie, die de doelgroep vormden; de generatie van vrouwen die als volwassenen naar Nederland waren geëmigreerd, de generatie van vrouwen die het grootste gedeelte van hun leven in Nederland hadden doorgebracht, de zogenaamde tussengeneratie, en vrouwen die in West-Europa waren geboren en opgevoerd, de tweede generatie. 43 Op 17 februari 1986 werden de officiële oprichtingsstatuten van Flamboyant getekend. De organisatie van Flamboyant werd geleid door het bestuur, een algemeen coördinator, 38 Flamboyant. Jaarverslag Flamboyant 1989 zoals opgenomen is in het beheer van Cisca Pattipilohy, Deekman en Hermans, Heilig vuur, Loewenthal, De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit vrouwenstudies, Zoals naar voren komt in Flamboyant, nieuwsbrief Flamboyant nr 7 (1987), 1. (de datum van deze nieuwsbrief is onbekend). 42 Jaarverslag Flamboyant 1989, Ibidem. 14

15 betaalde en onbetaalde medewerkers en organisaties die gebruik maakten van Flamboyant als netwerk, organisatie en ruimte. 44 Het bestuur bestond uit maximaal elf vrouwen bestaan die een periode van twee jaar mocht zitten. 45 Het eerste bestuur bestond uit Mea Venster (voorzitster), Tania Leon (penningmeester), Nanny Nierath (secretaris), Maddy Tolud, Lioe Tan, Kitty Lie, Cisca Pattipilohy, Drs. Troetje Loewenthal en drs. Kamala Kempadoo, die de kern van Flamboyant vormden. 46 De taken van het bestuur bestonden voornamelijk uit personeelszaken, de financiën, algemene coördinatie, management, planning van activiteiten, het secretariaat, het onderhouden van de ontmoetingsruimte, de organisatie van activiteiten en het technische onderhoud. 47 Zoals in de inleiding genoemd was Flamboyant vanaf 1985 gevestigd aan de Singelweg te Amsterdam. In 1988 kreeg Flamboyant onverwacht te horen dat ze dit pand moesten verlaten. Uiteindelijk kregen ze de 1 ste Helmersstraat 17-III aangeboden als nieuw onderkomen en werd deze in januari 1989 betrokken. 48 Het was moeilijk de talloze ideeën en initiatieven van de zwarte- en migrantenvrouwen te realiseren zonder de hulp van een structurele kracht. Vanaf november 1986 kon Flamboyant door de subsidie van de gemeente een betaalde werkneemster op MBO niveau aannemen die zich bezig hield met het management, coördinatie, emancipatiewerk, secretariële en administratieve werkzaamheden. Deze medewerker was in 1985 Marina Wuidiagen, vervolgens Tineke Sumter, Silvia Rahawarin en ten slotte, Kamala Kempadoo. 49 In het kader van het bibliotheeken documentatieproject (het Bidoc-project) werd per 1 juli 1987 een tweede betaalde medewerkster voor een jaar aangesteld. Deze medewerkster betrof de documentaliste K. Panchoe en zij hield zich onder andere bezig met het verzamelen en inventariseren van informatie, documentatie en literatuur voor en door zmv vrouwen. Het ontmoetingscentrum en de emancipatoire activiteiten werden eerder en meer gesteund dan het bibliotheeken documentatiecentrum omdat bij het ontmoetingscentrum voor de gemeente Amsterdam duidelijk was hoe deze bijdroeg aan de integratie en de emancipatie van de zmv vrouwen. Aan het einde van 1989 had Flamboyant vier betaalde medewerksters in dienst; een medewerkster voor de coördinatie, een medewerkster voor het secretariaat, een documentaliste en een administratief medewerkster ter ondersteuning van het Bidoc- project. Naast het bestuur en de betaalde medewerksters werkten veel vrijwilligers mee aan 44 Kamala Kempadoo, Het Flamboyant centrum: Een reflexie op 3 jaar bestaan Flamboyant nieuwsbrief nr. 8 (1988), 11 (9-23). 45 Zie bijlage 2 voor de gereconstrueerde bestuursformaties van 1986 tot Kamala Kempadoo, Het Flamboyant centrum: Een reflexie op 3 jaar bestaan, Idem, Jaarverslag Flamboyant 1989, Idem, 6. 15

16 Flamboyant. 50 Een enkele keer heeft Flamboyant de mogelijkheid tot stageplek aangeboden. Zo was in 1989 één studente van de vrouwenvakschool informatie haar stage had verricht bij Flamboyant. 51 Kamala Kempadoo, voormalig betaald medewerkster van Flamboyant, schreef in haar artikel Het Flamboyant centrum: een reflexie op 3 jaar bestaan (1988) dat de activiteiten van Flamboyant in de periode 1985 tot 1988 bestonden uit cursussen, studiedagen, lezingen en culturele bijeenkomsten die werden gehouden in het ontmoetingscentrum van Flamboyant. 52 Het activiteiten- en ontmoetingsaspect van Flamboyant was nauw verweven met het bibliotheeken documentatiecentrum omdat daarmee een wisselwerking tot stand kwam tussen materiaal en gebruikersgroepen. 53 Het jaarverslag van 1989 beschrijft dat de algemene doelstelling van Flamboyant was dat zij een middel wilde zijn om zwarte- en migrantenvrouwen te laten ontmoeten en hen te ondersteunen in hun emancipatieproces. 54 De activiteiten stonden dan ook voornamelijk in het kader van ondersteuning, ontmoeting, informatie en emancipatie. De thematiek van de activiteiten focuste zich voornamelijk op zwarte vrouwenliteratuur, de positie van de zmv vrouw op de arbeidsmarkt, zmv vrouwen in de prostitutie en zmv vrouwen in de politiek. 55 Ook organiseerde Flamboyant grote activiteiten in samenwerking met andere organisaties. In september 1986 zou de Amerikaanse dichteres Audre Lorde ( ) naar Nederland komen. Flamboyant en Sister Outsider, een lesbische organisatie voor zmv vrouwen, organiseerden ter gelegenheid van de komst van Audre Lorde een discussieavond, een lezing en een literatuurdag. 56 Naast alle activiteiten die wekelijks plaatsvonden publiceerde Flamboyant drie keer per jaar een nieuwsbrief en heeft het in 1988 vier bibliografieën uitgebracht met literatuur voor en door zmv vrouwen. documentatiecentrum pas verkregen in juli 1987 en Er werd pas subsidie verkregen voor de Bibliotheek- en documentatiecentrum in juli Het zogenaamde informatieverzamelings- en -voorzieningsproject (het bidoc-project) ging in september 1987 van start en had als taak inzicht te verwerven in de aanwezigheid, de omvang en de aard van de literatuur en documentatie die betrekking had op zwarte- en 50 Kamala Kempadoo, Het Flamboyant centrum: Een reflexie op 3 jaar bestaan, Jaarverslag Flamboyant 1989, Kamala Kempadoo, Jaarverslag Flamboyant 1989, Ibidem. 55 Kempadoo, Flamboyant. Nieuwsbrief Zwarte Vrouwen Centrum en Nieuws Zwarte en Migranten Vrouwen Centrum, nr. 3 (de datum is niet genoemd maar vermoedelijk gepubliceerd in 1986). 57 Kempadoo,

17 migrantenvrouwen in collecties van Nederlandse bibliotheken en documentatiecentra. Daarnaast moest het bidoc-project een beeld schetsen van de behoeftes en wensen van de zwarte- en migrantenvrouwen ten aanzien van relevante informatie. 58 Het project werd één jaar gesubsidieerd met een periode van drie maanden voor evaluatie. Naast een documentaliste en een medewerkster voor administratieve ondersteuning, werd het gecoördineerd door Cisca Pattipilohy. 59 De directie coördinatie emancipatiebeleid (DCE) in Den Haag zag de noodzaak niet in van het opzetten van een bibliotheeken documentatievoorziening. Het was niet duidelijk of er daadwerkelijk behoefte was aan literatuur voor de zwarte vrouw, daarnaast was er volgens hen ook relevante literatuur beschikbaar in de openbare of universiteitsbibliotheken en het Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) te Amsterdam. 60 De DCE wilde door het bidoc-project beter inzicht te krijgen voordat zij verdere stappen gingen ondernemen met het opzetten en ontwikkelen van een bibliotheeken documentatiecentrum. 61 In 1988 waren er meer dan 500 titels geïnventariseerd en uitgebracht in twee afleveringen van de zwarte vrouwen bibliografie. 62 In 1989 kwamen er nog twee delen van de zwarte vrouwen bibliografie uit en werd een eerste aanzet gegeven om een bibliotheeken documentatiecentrum op te bouwen. Er was echter beperkt vrouwenkracht om dit voort te zetten, waardoor niet alles toegankelijk was. In 1989 bezochten ongeveer twintig vrouwen per maand de bibliotheek voor informatie of om te lezen of te studeren. 63 Flamboyant kende geen leden maar gebruikers die te onderscheiden zijn in twee categorieën. Ten eerste waren er de individuele vrouwen die deelnamen aan de activiteiten. Dit waren ongeveer vijfhonderd zwarte- en migrantenvrouwen waarvan de helft woonachtig was in Amsterdam. Ten tweede waren er de al bestaande zmv groepen en -organisaties om een activiteit te organiseren, zoals eenmalige bijeenkomsten, studieweekenden en vergaderingen. In 1987 en 1988 waren er drie vaste organisaties die zich hadden gehuisvest in het pand van Flamboyant; een Pakistaanse vrouwenorganisatie, de stichting Tres Oemas en de 58 Jaarverslag Flamboyant 1989, Ik heb hierbij niet kunnen traceren in de archieven en bij Cisca Pattipilohy wie deze administratieve medewerker is geweest. 60 Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant nr. 6 (juni 1987), Idem, Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 1 (Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, 1988). Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 2 (Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, 1988). Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 3 (Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, 1989). Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr 1 (Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, 1989). 63 Jaarverslag Flamboyant 1989,

18 Marokkaanse vrouwenvereniging. 64 Flamboyant zag het ook als belangrijke taak om contacten met andere zwarte- en migrantengroepen en -organisaties te onderhouden. Naast de vele gebruikers van het centrum onderhield Flamboyant contacten met 250 algemene instellingen, groepen en organisaties die gericht waren op vrouwen en minderheden. Dat Flamboyant contact onderhield met vele groepen en organisaties blijkt uit de grote hoeveelheid ingekomen stukken die zijn gearchiveerd in het Atria te Amsterdam. Deze ingekomen stukken waren voornamelijk uitnodigingen van vele algemene instellingen en zmv groepen- en organisaties. Het ging hierbij voornamelijk om studiemiddagen, conferenties, samenwerkingsverbanden en petities. Naar mijn vermoeden bezocht Flamboyant veel van deze activiteiten omdat er op veel van deze uitnodigingen notities waren geschreven als wie gaat? of wie gaat hier naartoe?. 65 De contacten bestonden voornamelijk uit informatie over activiteiten, vacatures, het doorverwijzen van specifieke vragen, deelname aan programma s en het afleggen van kennismaking- en oriëntatievisitaties. Ook gaf Flamboyant adviezen en begeleiding aan andere zmv organisaties en leverden zij regelmatig gastdocentes voor instellingen van hoger en wetenschappelijk onderwijs. Op deze wijze fungeerde Flamboyant als netwerk binnen de zwarte- en migrantenvrouwenorganisaties in Nederland. Dit netwerk werd onder andere hoog gehouden door het uitgeven van de nieuwsbrieven. 66 Ook verenigde Flamboyant zich met andere organisaties als het ging om het realiseren van veranderingen. Deze veranderingen berustten zich in de meeste gevallen op het tegengaan van racisme en discriminatie. Zo eisten ze van toenmalig minister-president Lubbers een boycot tegen Zuid-Afrika omdat de Afrikaanse regering de apartheid niet wilde afschaffen. Hun standpunt in deze brief luidde; Wij als zwarte mensen in Nederland voelen ons gekwetst en beledigd dat de Nederlandse regering zich niet duidelijk keert tegen het gewelddadige regiem in Zuid-Afrika. 67 Flamboyant had voornamelijk contact met het centrum voor etnische studies in Amsterdam. Dit centrum stond ook wel bekend als het centrum voor 64 Kempadoo, Zoals opgenomen in ingekomen stukken in Archief Flamboyant, collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 66 Roline Redmond. Daar hoor ik ook bij : De zwarte en migrantenvrouwenbeweging in Nederland. (Leiden: Stichting Bugerschapskunde Nederlands Centrum voor Politieke Vorming, 1990), Het is niet duidelijk wanneer deze brief geschreven is. Brief aan minister-president Lubbers zoals opgenomen in archief Flamboyant, ingekomen stukken betreffende zmv activiteiten 1983, , , collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 18

19 Raciale en Etnische Studies (CRES) en is in 1991 opgeheven. 68 Daarnaast had Flamboyant ook veel contacten met het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV), de stichting Ombudsvrouw Amsterdam (SOA), stichting Arbeidshulpverlening in de wijk Amsterdam, het Netwerk voor Zwarte- en Migrantenvrouwen met een hogere opleiding, het comité Zelfstandig Verblijfsrecht, het Landelijk Overleg Vrouwendocumentatiecentra en stichting Usdin Het initiatief van Flamboyant was opgezet vanuit de zwarte vrouwenbeweging en het zwarte feminisme, dat wil zeggen dat zij zich organiseren vanuit de ervaringen en het denken over (structureel) racisme en discriminatie op grond van sekse en klasse. De vrouwen die dit uitgangspunt handhaafden waren ook de voornaamste gebruikers van Flamboyant, aldus Kamala Kempadoo. 71 Uit bovenstaande genoemde activiteiten en initiatieven kan geconcludeerd worden dat Flamboyant het uitgangspunt had emancipatie te bereiken door zich te verzetten tegen zowel seksisme als racisme. Het uitgangspunt kwam goed naar voren in de tweedaagse conferentie die op 12 en 13 december 1986 werd gehouden onder de titel; Constellaties van racisme, seksisme en klassisme: Reproductie, verandering en verzet. Deze conferentie werd als zeer belangrijk beschouwd onder de zmv vrouwen en werd georganiseerd door Flamboyant en het centrum voor etnische studies. De eerste dag betrof een werken discussiedag over racisme, seksisme en klassisme. De tweede dag stond in het teken van het overheidsbeleid met betrekking tot de emancipatie van zwarte- en migrantenvrouwen. 72 Deze conferentie Affiche van de tweede dag (13 december) van de conferentie Constellaties van racisme, seksisme en klassisme: Reproductie, verandering en verzet. had het doel om op zowel op academische als op praktische wijze de zmv vrouwen de 68 Werkgroep Etnische Studies Amsterdam wordt opgeheven in NRC Handelsblad (17 mei 1991). (geraadpleegd 5 juni 2016). 69 Deze organisaties kwamen het meest naar voren na onderzoek van de stukken die tussen 1983 en 1990 ingekomen zijn. Zoals opgenomen in ingekomen stukken in Archief Flamboyant, collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. Ook wordt dit bevestigd door Kamala Kempadoo, Het Flamboyant centrum: Een reflexie op 3 jaar bestaan, Afbeelding afkomstig van het Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwen- Geschiedenis onder affiche (geraadpleegd op 3 mei 2016). 71 Kempadoo, Roline Redmond. Daar hoor ik ook bij,

20 gelegenheid te bieden om theoretische inzichten en ervaringen over racisme, seksisme en klassisme met elkaar uit te wisselen. Op deze conferentie kwam onder andere de conclusie naar voren dat seksisme en racisme met elkaar verbonden moet worden om tot complete emancipatie te komen. 73 Naast deze conferentie werden er in de nieuwsbrieven verhalen van vrouwen gepubliceerd die te maken hadden met racisme of discriminatie en werden er cursussen georganiseerd over racisme en discriminatie in Nederland. 74 Gedurende het bestaan kreeg Flamboyant te maken met twee grote structurele problemen. Het eerste probleem betrof de huisvesting. Het pand aan de Singelweg werd te klein bevonden voor het grote aantal gebruikers en activiteiten. Zo was Flamboyant genoodzaakt om tijdens de conferentie Constellaties van racisme, seksisme en klassisme: Reproductie, verandering en verzet in 1986 een andere ruimte te vinden. De conferentie heeft uiteindelijk plaats gevonden in het Odeontheater aan de Singelweg 460. Toen Flamboyant in 1989 verplicht moest verhuizen naar de 1 ste Helmerstraat vergrootte deze problematiek; het pand was namelijk nog kleiner dan de Singelweg. 75 Ten tweede werd het verkrijgen van subsidie steeds problematischer. Bij de oprichting moesten zij al voldoen aan een bepaalde eisen die pasten binnen het beleidskader van de gemeente Amsterdam. Dit betrof onder andere het integreren van zmv vrouwen. De gemeente stelde deze eisen op zonder rekening te houden met de veelsoortige wensen en behoeftes van vele zmv vrouwen. 76 Dit had onvrede bij de gebruikers en afhankelijkheid van Flamboyant als gevolg. Een andere problematiek met betrekking tot subsidie was dat Flamboyant niet genoeg betaalde medewerkers had om alle taken te kunnen voldoen. Hierdoor was Flamboyant zeer afhankelijk van het aantal vrijwilligers. 77 Stichting Ombudsvrouw schreef in 1985 een brief naar de gemeenteraad van Amsterdam waarin zij stelden dat het niet tot nauwelijks toekennen van de subsidie, de ontplooiing en de ontwikkeling als organisatie werd belemmerd. Daarnaast was stichting Ombudsvrouw van mening dat de gemeente Amsterdam niet duidelijk had gemaakt waarom zij deze subsidie niet toekenden aan Flamboyant. Een organisatie als Flamboyant droeg bij aan de emancipatie, integratie en positieverbetering van zmv vrouwen, hetgeen een 73 Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant nr. 6 (juni 1986), Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant nr. 5 (november 1986) en nieuwsbrief Flamboyant nr. 6 (juni 1986). 75 Kamala Kempadoo, Ik heb het beleidskader met eisen van de gemeente Amsterdam niet terug kunnen vinden in de archieven van Flamboyant. 77 Loewenthal, De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit vrouwenstudies,

21 verantwoordelijkheid was van de gemeente Amsterdam, aldus stichting Ombudsvrouw. 78 Aan het einde van de jaren tachtig bleek de strijd voor meer subsidie verloren te zijn. Flamboyant zou een té intellectueel karakter gekregen hebben, wat voor de gemeente een indicator was dat de emancipatie en integratie van de zmv vrouwen van Flamboyant was voltooid. Zo blijkt ook uit mijn gesprek met Cisca Pattipilohy en Lioe Tan: Flamboyant was zo succesvol dat het in meerdere mate een intellectueel karakter kreeg. Dit had de gemeente Amsterdam door. Flamboyant was in eerste instantie opgericht om de integratie te bevorderen. Dit was voor de gemeente een teken dat deze integratie voltooid was. 79 Pattipilohy noemde dit een vorm van kapitalisme; het intellect was te hoog geworden waardoor onderdrukking niet meer mogelijk was. Het betekende echter wel het einde voor Flamboyant, zonder subsidie konden zij niet meer bestaan. Op 31 december 1990, na een hevig, maar vergeefs protest, moest Flamboyant haar deuren sluiten en werd het opgeheven. De subsidie werd stopgezet, met uitzondering van de kosten voor de huur van een ruimte in het witte vrouwenhuis. Na veel vergaderen en discussiëren besloten Moni Weiss en Veronica van Roon, vrijwilligsters bij Flamboyant, een nieuwe zmv organisatie voor zmv vrouwen op te zetten onder de naam ZAMI. 80 Zij vonden het zonde om een initiatief als Flamboyant weg te gooien, waar zij meer kennis hadden opgedaan over thema s als zwart feminisme, racisme en zwarte vrouwenliteratuur. Op 8 december 1991 werd de functe van het ontmoetingscentrum officieel overgenomen door ZAMI. 81 Het documentatiecentrum van Flamboyant met relevante literatuur voor en door zmv vrouwen is ondergebracht in het IAV (vandaag de dag is de collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV), zoals opgenomen in het Atria). Flamboyant had zich vanaf 1985 ontwikkeld vanuit een kleine groep zmv vrouwen die het initiatief namen om een 78 Brief van Stichting ombudsvrouw Amsterdam aan de Gemeenteraad van Amsterdam met het onderwerp; Positie organisatie van vrouwen uit etnische/culturele bevolkingsgroepen. De brief is geschreven op 14 juni Zoals opgenomen in Archief Flamboyant, ingekomen stukken , uit het archief van ZAMI, gearchiveerd op mei 2006, Collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 79 Zie gesprek met Cisca Pattipilohy en Lioe Tan zoals deze in de bijlage 1 is opgenomen. 80 ZAMI ontleent haar naam aan Audre Lorde s roman ZAMI, a New spelling of my name (1982). Zoals zij als voorbeeldfunctie fungeerde voor Flamboyant deed zij dat ook voor ZAMI. 81 Twie Tjoa, Zami, Een einde en een nieuw begin: Twie Tjoa in gesprek met Cisca Pattipilohy op 15 september 2006 in Zonder wrijving geen glans: De meerwaarde van ontmoeting ed. Moni Weiss (Amsterdam: ZAMI, 2006),

22 landelijk centrum op te richten, waar veel activiteiten plaats vonden, zmv vrouwen elkaar ontmoet hadden, zwarte literatuur geïnventariseerd werd en vervolgens gedocumenteerd tot een eigen collectie. Troetje Loewenthal is van mening dat ondanks de geleverde strijd Flamboyant een succes was: Flamboyant is belangrijk geweest voor de zwarte vrouwen van dat moment. Het heeft in ieder geval de samenwerking tussen verschillende zwarte vrouwengroepen versterkt en bijgedragen van de vergroting van de kennis over seksisme en racisme. Er zijn nog steeds vrouwen actief uit die tijd. Tenslotte zonder Flamboyant had het IIAV geen collectie opgebouwd met informatie van en over zwarte vrouwen Zie gesprek Troetje Loewenthal via de mail op 30 april 2016 in bijlage 1. 22

23 Hoofdstuk 3. De Collectieve identiteit van Flamboyant De zmv vrouwen die betrokken bij Flamboyant, hadden, zoals in hoofdstuk twee beschreven is, alles behalve een eenduidige identiteit. Ondanks hun meervoudige identiteiten had Flamboyant één uitgangspunt en organiseerde zich toch vanuit één collectieve identiteit. In dit hoofdstuk zal de collectieve identiteit van Flamboyant worden geanalyseerd aan de hand van de vragen zoals die in de inleiding zijn gesteld; Hoe ontwikkelde de collectieve identiteit van Flamboyant zich in de periode van 1985 tot en met 1990? Wie hoorden bij de wij en wie niet? Welke uitgangspunten vormden de basis van deze collectieve identiteit? Op welke wijze droeg Flamboyant haar functie als ontmoetingscentrum en als bibliotheeken documentatiecentrum bij aan de totstandkoming van de collectieve identiteit? Op wat voor wijze gaf Flamboyant haar collectieve identiteit vorm? Met welke publieke persoonlijkheden associeerde Flamboyant zich? Hierbij wordt uitgegaan van definitie van collectieve identiteit zoals deze beschreven is door Poletta en Jasper in hoofdstuk één. In plaats zich te verenigen met de heersende Nederlandse identiteit van wit, voerde Flamboyant haar eigen culturele identiteitspolitiek van zwart, een nieuwe en onbeschreven identiteit. 83 De heersende identiteit werd door de Afro-Amerikaanse schrijfster Audre Lorde ( ) geformuleerd als de mythische norm : Somewhere, on the edge of consciousness, there is what I call a mythical norm, which each one of us within our hearts knows that s not me. In America, this norm is usually defined as white, thin, male, young, heterosexual, Christian, and financially secure. It is with this mythical norm that the trappings of power reside within society. 84 Deze witte norm klonk ook door in de Nederlandse vrouwenbeweging die ontstaan was in de zogenoemde tweede feministische golf. Flamboyant, en andere zmv bewegingen en - organisaties, herkenden zich niet in het onbehagen van de Nederlandse vrouwenbeweging, dat door Joke Kool-Smit ( ) in 1967 is geschetst in haar artikel Het onbehagen bij de vrouw. 85 Het onbehagen van de zmv vrouwen in Nederland is complex en werd niet enkel gevormd door seksisme maar ook door racisme en andere problematiek, zoals 83 Rian Voet, Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek, Audre Lorde, Sister Outsider: Essays and speeches. (New York: Crossing Press, 1984), Joke Kool-Smit, Het onbehagen bij de vrouw De Gids 130 nr. 9/10 (november 1987):

24 verblijfsvergunningen, afhankelijkheid van de echtgenoot, uithuwelijken en sociaal isolement door onder andere taalachterstand. 86 In hoofdstuk één is beschreven dat er vaak sprake is van een bewuste of onbewuste tweedeling bij identiteitsgerechte bewegingen of organisaties. Door de verschillen in uitgangspunten is er op deze wijze in de jaren tachtig een tweedeling ontstaan in de vrouwenbeweging in Nederland. De zmv vrouwen hadden het gevoel dat zij niet werden erkend door de witte meerderheid van de Nederlandse vrouwenbeweging. Het gevolg was een gevoel van onzichtbaarheid die, zoals in hoofdstuk twee genoemd, voor het eerst echt naar voren kwam tijdens de Winteruniversiteit van 1983 te Nijmegen. Dit gevoel werd de basis voor de oprichting van Flamboyant als eerste formele landelijke zmv organisatie. Zij organiseerden zich vanuit de identiteit van zmv vrouwen en richtte zich op de problematiek die hiermee samenhing. Hierdoor lag de nadruk bij Flamboyant voornamelijk op erkenning, bewustwording en racisme Het ontmoetingscentrum en de bibliotheeken documentatiecentrum De collectieve identiteit van Flamboyant komt naar voren in zowel haar functie als ontmoetingscentrum als haar functie als bibliotheeken documentatiecentrum. De activiteiten die in het centrum van Flamboyant werden gehouden waren voornamelijk gericht op het schrijven en lezen van (zwarte) literatuur, arbeidshulpverlening en kunst die zich uitten over de positie van zmv vrouwen in Nederland. Deze activiteiten focusten zich voornamelijk op het onbehagen wat bij zmv vrouwen gevormd werd door racisme en seksisme. Dit onbehagen werkte mobiliserend met betrekking tot Flamboyant. Het doel van deze activiteiten was het verkrijgen van informatie door het analyseren en bespreken van ervaringen die vrouwen hadden opgedaan als etnische minderheid in de Nederlandse samenleving. Twie Tjoa is van mening dat het analyseren van ervaringen hetgeen is wat Flamboyant bijzonder maakte; Zwart feminisme ging om informatie; het uitwisselen van ervaringen en je daarmee positioneren. Dit werd bereikt door ontmoeting. Flamboyant fungeerde hierbij als trefpunt waar al deze functies samen kwamen, daarnaast focuste zij zich niet op één 86 Vilian van de Loo. De vrouw beslist: De tweede feministische golf in Nederland. (Wormer: Inmerc, 2005), Linda Hoyer. Zwarte vrouwen: Bewustwording en beweging. Een onderzoek naar de landelijke zwarte vrouwengroep (Nijmegen: KUN, 1990),

25 enkele groep maar waren ze zo inclusief mogelijk om alle etnische groepen te betrekken. 88 Stichting Ombudsvrouw was van mening dat organisaties als Flamboyant een noodzaak waren met betrekking tot emancipatie en positieverbetering van vrouwen die een etnische minderheid vormen. Activiteiten van deze organisaties die een bewustwordingsproces op gang brengen, zijn onder meer emancipatorisch te noemen, aldus stichting Ombudsvrouw in een brief aan de gemeente Amsterdam die verstuurd is op 14 juni 1985 vanwege het korten van subsidie. 89 Flamboyant organiseerde zich niet door middel van protesten of demonstraties maar droegen hun standpunt uit door middel van informatievoorziening. Pattipilohy is van mening dat informatie een grote rol speelde in het proces van emancipatie; De strijd van vrouwen voor emancipatie ziet informatie als een integraal onderdeel van die strijd. Informatie is voor zowel beleid, als onderzoek en onderwijs van essentieel belang. 90 De zmv vrouwen van Flamboyant voelden zich niet erkend door niet alleen de Nederlandse vrouwenbeweging maar ook door de gehele Nederlandse samenleving. Zo besteedde de media in de jaren tachtig weinig aandacht aan deze vrouwen en is er weinig onderzoek verricht naar de positie van zmv vrouwen in Nederland. Het Bidoc-project uit 1987 van Flamboyant toonde aan dat de voorziening van informatie met betrekking tot zmv vrouwen ontbrak of niet goed gecategoriseerd was in openbareen universitaire bibliotheken en archieven. 91 De eerste door Flamboyant uitgegeven Zwarte Vrouwen Bibliografie (1988) geeft in het voorwoord hier een verklaring voor. Informatie met betrekking tot vrouwen zou over het algemeen geordend en gecategoriseerd worden vanuit een wit feministisch perspectief waardoor zmv vrouwen in 88 Zie bijlage 2; gesprek Twie Thia op 4 mei Brief van Stichting Ombudsvrouw Amsterdam aan de Gemeenteraad Amsteram op 14 juni 1985 te Amsterdam betreft positie organisatie van vrouwen uit etnische/culturele bevolkingsgroepen Archief Flamboyant ingekomen stukken betreffend zmv activiteiten (uit het archief van ZAMI, mei 2006), collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 90 Cisca Pattipilohy. Bibliografisch onderzoek naar aanwezige maar minder toegankelijke literatuur betreffende zwarte vrouwen in Nederland, p. 20. zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 91 Jaarverslag Flamboyant 1989, 9. 25

26 Nederland niet tot nauwelijks aandacht kregen met betrekking tot informatievoorziening. 92 Dit is bijvoorbeeld te erkennen aan de manier van categoriseren. De categorieën die in openbareen universiteitsbibliotheken of algemene en vrouwenarchieven werden gebruikt waren onder andere categorieën als arbeidskansen, onderwijsproblemen, achterstand, hulpverlening, minderheden en culturele- en etnische identiteit. 93 In sommige gevallen stond de informatievoorziening voor en van zmv vrouwen zelfs bij een hele andere categorie, bijvoorbeeld landbouw. 94 Hierdoor werd deze informatievoorziening ontoegankelijk, onvindbaar en daarmee onzichtbaar. Deze manier van categoriseren zegt veel over de manier waarop de Nederlandse samenleving in de jaren tachtig opkeek tegen de vrouwen die behoorden tot een etnische minderheid. De zmv vrouwen werden niet erkend door het feit dat zij niet correspondeerden met de sociale constructie van de mythische norm en als ze wel werden erkend in bibliotheken of archieven dan werd er geen draagvlak geboden en werden ze neergezet als subject in een derdewereldland of als minderheid in Nederland. Cisca Pattipilohy is van mening dat deze manier van categorisering ook te maken heeft gehad met de nalatigheid van de overheid ten opzichte van instellingen als bibliotheken en archieven, die in het nadeel werkte voor de zmv vrouwen. Deze instellingen gaven de Nederlandse overheid geen winst waardoor er niet genoeg in werd geïnvesteerd door de overheid voor een nauwkeurige categorisering en een uitgebreide collectie. 95 Flamboyant zette zich als groep in om de onzichtbaarheid tegen te gaan door het opzetten van een eigen bibliotheeken documentatiecentrum met een collectie van literatuur en informatie voor en door zmv vrouwen: Flamboyant heeft vanaf het begin van haar bestaan op het standpunt gestaan dat informatie, het oprichten en in stand houden van een eigen bibliotheeken documentatiecentrum van beslissend belang is voor de ondersteuning en de ontwikkeling van de zwarte vrouwenbeweging en de strijd voor verbetering van hun positie, hun verzet tegen racisme en discriminatie en het inhalen van achterstand op allerlei gebied. Zo n centrum zal zich inzetten voor het zichtbaar maken van zwarte 92 Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie, nr. 1 (Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, 1988), Cisca Pattipilohy, Bibliografisch onderzoek naar aanwezige maar minder bibliografisch onderzoek betreffende zwarte vrouwen in Nederland, p Zie gesprek Cisca Pattipilohy en Lioe Tan op 11 mei 2016 in bijlage Zie gesprek Cisca Pattipilohy en Lioe Tan op 11 mei 2016 in bijlage 2. 26

27 vrouweninformatie, deze verzamelen en ontwikkelen, ze toegankelijk maken en met eigen oriëntatie en ze ter beschikking stellen aan en verspreiden naar de doelgroep. 96 Het ontbreken van informatie vormde een groot obstakel voor wetenschappelijk onderzoek naar zmv vrouwen in Nederland. Het gebrek aan onderzoek zorgde voor onwetendheid. Deze onwetendheid stimuleerde het denken in tegenstellingen waardoor er een tweedeling ontstaat, met als gevolg een tendens van sociale ongelijkheid en uiteindelijk racisme. Naast het tegengaan van onwetendheid draagt informatievoorziening bij aan de mogelijkheid tot analyse en onderzoek van de eigen geschiedenis. Dit had de vorming van een sterke collectieve identiteit als gevolg. Door het opzetten van een eigen collectie vanuit het perspectief van de zmv vrouw maakte Flamboyant zmv vrouwen in Nederland op letterlijke wijze zichtbaar. Het perspectief dat door Flamboyant werd aangehouden is dat informatievoorziening voor en door zmv vrouwen niet los gezien kon worden van racisme en in veel gevallen is deze informatie internationaal georiënteerd. 97 Informatievoorziening is onmisbaar met betrekking tot beleid, onderzoek, educatie en maatschappelijke plaatsbepaling. Kennis en informatie betekent macht, wat betekent dat degene die deze kennis en informatie niet heeft of daartoe geen toegang heeft, in dit geval waren dit de zmv vrouwen, automatisch ondergeschikt is aan degene die wel kennis en informatie heeft. 98 Deze machtsverhouding wordt in stand gehouden door verschillende belangen; zo wordt een collectie in een bibliotheek of archief aan de ene kant bepaalt door degene die de collectie opstelt, Flamboyant in dit geval, en aan de andere kant door degene die deze collectie financiert, de gemeente Amsterdam en de DCE in Den Haag in dit geval. 99 Voor Flamboyant werden zmv vrouwen enkel vanuit een wit en/of mannelijk perspectief benaderd. Dit motiveerde Flamboyant tot het opzetten van een eigen collectie. Zoals in hoofdstuk twee en hierboven naar voren komt is dat Flamboyant hier te maken had met het behartigen van verschillende belangen waardoor het realiseren van deze collectie zeer veel problemen met zich meebracht. Hierbij had degene die het financiert, de gemeente en DCE, de meeste kennis, het meeste geld en daarmee de meeste macht. Ondanks deze machtsverhouding kwam er een sterke collectieve identiteit van de zmv vrouwen tot 96 Cisca Pattipilohy. Bibliografisch onderzoek naar aanwezige maar minder toegankelijke literatuur betreffende zwarte vrouwen in Nederland, p. 21. zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 97 Flamboyant, Zwarte Vrouwen Bibliografie, nr Saskia E. Wieringa, and Susan. Jessop. Traveling Heritages : New Perspectives on Collecting, Preserving and Sharing Women's History.(Amsterdam: Ak, 2008), Gloria Wekker, Show me your archive: opening statement seminar traveling heritages (Amsterdam, IIAV, 2005). 27

28 stand in Flamboyant haar functies als ontmoetingscentrum, bibliotheeken documentatiecentrum waarbij zij zich inzetten tegen seksisme en racisme Books are weapons: Literatuur en informatie als vraag en antwoord De functies van Flamboyant als ontmoetingscentrum en bibliotheeken documentatiecentrum besteedde over het algemeen veel aandacht aan literatuur. Het opzetten van een bibliotheeken documentatiecentrum, het uitgeven van een bibliografie, het bezoek van onder andere Audre Lorde en Alice Walker, literatuurcursussen, schrijfcursussen, poëzieavonden en het vele citeren van grote schrijfsters vormden slechts een gros van de hoeveelheid aandacht die Flamboyant besteedde aan (zwarte) literatuur. Zoals eerder beschreven protesteerde Flamboyant niet met spandoeken voor een gemeentehuis maar profileerde het zich op ideologische wijze door middel van informatie en literatuur; books are weapons.. De zmv vrouwen die actief waren in Flamboyant herkenden zich in die situaties die beschreven werden in de wetenschappelijke literatuur omtrent seksisme en racisme en de (autobiografische) zwarte literatuur die voornamelijk afkomstig was uit de Verenigde Staten. Door de herkenning en de identificatie droeg literatuur en informatie bij aan het tot stand komen van de collectieve identiteit van Flamboyant Door middel van taal konden de zmv vrouwen hun identiteit formuleren en verklaren. Flamboyant gebruikte taal als wapen om gevestigde conventies en stereotyperingen te doorbreken of te beïnvloeden. 100 De cursussen en studiemiddagen van Flamboyant met betrekking tot literatuur, schrijven en journalistiek lieten de zmv vrouwen hun ervaringen in relatie tot seksisme en racisme, beschrijven, delen, herkennen, begrijpen en ervan leren. 101 De zwarte feministische literaire traditie vormde een onderdeel van het zwarte feminisme en is voornamelijk afkomstig uit de Verenigde Staten. Het ontwikkelde zich vanuit de autobiografische verhalen over slavernij, de zogenaamde slave narratives. In de jaren zestig tot en met tachtig verschenen er talloze nieuwe edities van deze slave narratives waaronder van de auteurs die de boventoon voerden in dit genre; Frederick Douglass (Narrative of the life 100 M. Weiss, V. van Roon, B. Hackman en L. Salomon. Inleiding literatuurcursus Flamboyant 1989, p. 1-2 zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 101 Isabel Hoving en Gabbi Mesters, Een vrouw die danst in de regen: Strategieën van zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouw in literatuur, theater en film in in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001),

29 of Frederick Douglass, an American slave. Written by himself, 1845), Olaudah Equiano (The interesting narrative of the life of Olaudah Equiano, or Gustavas Vasa, the African. Written by himself, 1789) en Harriet A. Jacobs (Incidents in the life of a slave girl: Written by herself, 1861). 102 De herontdekking van deze slave narratives was nauw verworven met de (zwarte) bewegingen en organisaties die zich organiseerden vanuit identiteitspolitiek. 103 Zo erkenden de vrouwen die actief waren bij Flamboyant zich erg in de slave narrative van Harriet A. Jacobs. In 1983 publiceerde de feministische uitgeverij Sara de vertaling van Incidents of the life of a slave girl onder de pseudoniem van Jacobs, Linda Brent met een inleiding van de Surinaams-Nederlandse antropologe, Philomena Essed. Jacobs kreeg als zwarte vrouw in haar hele leven als slavin te maken met zowel racisme als seksisme waardoor zmv zich goed in dit verhaal konden erkennen. Naast de slave narratives waren er binnen de zwarte literaire traditie ook zwarte schrijfsters uit de Verenigde Staten die romans, poëzie of wetenschappelijke literatuur schreven. Dit waren vaak sterke persoonlijkheden en grote denkers waar Flamboyant zich mee associeerde. Deze vormden een voorbeeldfunctie waardoor zij deel uitmaakten van de collectieve identiteit van Flamboyant. 104 Deze voorbeeldfunctie werd bij Flamboyant voornamelijk vertolkt door de eerder genoemde Afro-Amerikaanse schrijfster Audre Lorde. In de activiteiten van Flamboyant werd er veel aandacht besteedt aan het werk van Lorde. 105 Zo werd het geanalyseerd, er werd over gediscussieerd en het werd voorgedragen. Naast dat Lorde veel literaire werken schreef over haar ervaring met racisme en seksisme als Afro- Amerikaanse vrouwelijke lesbienne, verzette zij zich ook nadrukkelijk tegen het denken in dichotomieën en de door haar genoemde mythische norm. Een groot centraal thema is in haar gedachtegoed was dat zij streed voor de acceptatie van verschillen en het anders-zijn. Lorde ging uit van het principe, zoals in het openingscitaat van deze scriptie naar voren komt, dat het niet de verschillen zijn die ons scheiden maar het onvermogen deze verschillen te herkennen, accepteren en in kracht om te zetten. 106 Naast Lorde werd in Flamboyant ook veel 102 Zie: Frederick Douglass, Narrative of the life of Frederick Dourglass, an American slave. Written by himself. (Boston: American Anti-Slavery Society, 1845). Olaudah Equiano, The interesting narrative of the life of Olaudah Equiano, or Gustavas Vasa, the African. Written by himself (London: Author, 1789) en Harriet Jacobs, Incidents in the life of a slave girl: Written by herself, ed. Lydia Maria Child (Boston: Author, 1861). 103 Marijke Huisman, Verhalen van vrijheid: Autobiografieën van slaven in transnationaal perspectief (Hilversum: Verloren, 2015), Weiss, Hackman en Salomon. Inleiding literatuurcursus Flamboyant 1989, p Zie onder andere Audre Lorde, Zami: A New Spelling of My Name. (New York: The Crossing Press, 1983). Audre Lorde, Sister Outsider: Essays and speeches. (New York: Crossing Press, 1984). 106 Zoals genoemd in de programmareeks Grote Denkers georganiseerd door De Balie te Amsterdam. Op 6 maart 2016 werd er in deze programmareeks aandacht besteedt aan Audre Lorde. 29

30 aandacht besteed aan Afro-Amerikaanse feministes als Angela Davis, een politieke activiste en auteur van het boek women, race & class (1981). 107 Ook Bell Hooks voerde de boventoon in het Afro-Amerikaanse feminisme in de Verenigde Staten als sociaal activist en auteur van het bekende boek Ain t I a women: Black women and feminism (1982). 108 Zowel Davis als Hooks hebben naast Lorde een bezoek gebracht aan het centrum van Flamboyant. 109 Ook in Nederland weerklonk in de jaren tachtig de zwarte literaire traditie. Zmv vrouwen begonnen met het publiceren van werk over hun identiteit als zmv vrouw in Nederland. Vrouwen als Marion bloem (Geen gewoon Indisch meisje, 1983) en Astrid Roemer (Over de gekte van een vrouw, 1982) schreven over hun identiteit als zmv vrouw in Nederland. De Surinaamse schrijfster Joanne Werners schreef in 1987 over de lesbische liefde en de vrouwenbeweging in haar boek Droomhuid. Dit boek betreft één van de weinig romans die zich duidelijk identificeerde met de zmv vrouwenbeweging in Nederland en met Flamboyant. 110 De receptie van de Nederlandse zwarte literatuur was echter zeer kritisch en werd niet altijd even goed ontvangen. 111 Hoewel deze boeken nooit tot de Nederlandse literaire canon gerekend zijn, lijkt hier verandering in te komen. Op 14 december 2016 werd de P. C. Hoofdprijs toegekend aan Astrid Roemer voor haar gehele oeuvre. De jury van deze prijs was van mening dat Roemer op unieke wijze literair experiment en het actuele debat combineert. In haar literatuur wordt voornamelijk de nadruk gelegd de geschiedenis van Suriname en tevens de van slavernij, een geschiedenis die bij menig Nederlander onbekend is. 112 Bovenstaande schrijfsters en auteurs kregen veel belangstelling bij Flamboyant. Over het algemeen betrof de zwarte literatuur die werd behandeld voornamelijk autobiografieën, wetenschappelijke werken, romans of dichtbundels, waarin de identiteit van zowel zwart, migrant en vluchteling als de identiteit van vrouw nadrukkelijk naar voren wordt gehaald. 113 De thematiek binnen deze literatuur bestond voornamelijk uit onderdrukking in de vorm van seksisme, racisme, klassisme of onderdrukking op grond van seksualiteit die onder andere 107 Angela Davis. Women, Race and Class (New York: Random House, 1983). 108 Bell Hooks, Ain t I a Women: Black women and feminism (London: Pluto Press, 1982). 109 Ik heb hier niets van terug konden vinden in de archieven van Flamboyant zoals deze in het Atria opgenomen zijn. Deze informatie is afkomstig van het gesprek met Lioe Tan en Cisca Pattipilohy. Zie: bijlage 1, gesprek met Cisca Pattipilohy en Lioe Tan op 11 mei Isabel Hoving en Gabbi Mesters, Een vrouw die danst in de regen: Strategieën van zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouw in literatuur, theater en film, Idem, Arjen Fontuin, P.C. Hooftprijs 2016 naar Astrid H. Roemer in NRC Handelsblad (15 december 2015) (geraadpleegd 15 juni 2016) 113 Nankoe en Reijmers, Identiteit van zwarte vrouwen in romans,

31 werd gevormd door het denken in dichotomieën. 114 Deze kenmerken van de zwarte literaire traditie zorgden, net als informatievoorziening, voor erkenning en bewustwording wat versterking van de collectieve identiteit als gevolg had. Levensverhalen zoals deze beschreven worden in autobiografische teksten geven mensen een stem, gezicht en een geschiedenis van subjecten die onzichtbaar waren in de gevestigde norm. Met betrekking tot Flamboyant zorgde zwarte literatuur en informatie voor identificatie, mobilisatie en het in leven houden van de herinnering aan het onrecht om herhaling van dat onrecht in de toekomst te voorkomen. 115 Hierbij is te zien dat er bij identiteitsgerichte bewegingen en organisaties een grote behoefte is aan de articulatie van de eigen identiteit, zoals in hoofdstuk één is beschreven. In de inleiding van de Nederlandse vertaling van de slave narrative van Harriet A. Jacobs schreef Philomena Essed; Het racisme van toen vormt een fundamenteel gegeven voor het begrijpen van hedendaags racisme van witte vrouwen ten opzichte van zwarte vrouwen. 116 Dit principe vormde het gedachtegoed van Flamboyant waarin zij zich verzetten tegen de onderdrukking die ontstond door seksisme, racisme maar ook door de onzichtbaarheid die zij hadden ervaren in Nederlandse samenleving. Hiermee werd de collectieve identiteit van Flamboyant gevormd waarmee het persoonlijke politiek werd. 3.3 Het denken over gender en etniciteit Het is duidelijk geworden dat het uitgangspunt en de activiteiten van Flamboyant zich voornamelijk richtten om bewustwording en erkenning van zmv vrouwen te bevorderen. Hierbij concentreerde Flamboyant zich voornamelijk op het ontwikkelen van een antiracistisch theoretisch kader dat de samenhang tussen raciaal-etnische, sekse en klasse formaties en de (re)productie van sociale ongelijkheid exploreerde en verklaarde. De zmv vrouwen van Flamboyant waren van mening dat de actualiteit het probleem racisme in combinatie met de economische teruggang van Nederland en de voortdurende sociale ongelijkheid tussen de blanke meerderheid en de etnische minderheden de noodzaak onderstreepte dat er vanuit de wetenschap een bijdrage geleverd moest worden. 117 Deze pogingen tot formuleren van de problematiek en hier een verklaring voor geven, vormde een 114 Idem, Fuyuki Kurasawa, The work of global injustice. Human rights as practices (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), Philomena Essed, Inleiding in Linda Brent, Harriet A. Jacobs, In slavernij (Amsterdam: Sara, 1983), Archief Tineke E. Jansen, inv.nr 27, collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 31

32 rode draad in de organisatie van Flamboyant en vond in de jaren negentig zijn weerklank in de academische wereld van vrouwenstudies. Deze weerklank is ontstaan door een paradigmawisseling binnen de wetenschap van vrouwenstudies, die zich vanaf de jaren tachtig voordeed. Onder invloed van het Angelsaksische discours vond in de jaren tachtig het begrip gender haar ingang waardoor er in mindere mate nog gebruik werd gemaakt van het begrip sekse. Met deze paradigmawisseling van sekse naar gender en de toenemende focus op de verschillen tussen vrouwen, plaatste het aspect van etniciteit vanaf het einde van de jaren tachtig op de feministische agenda. 118 Door invloeden van het zwarte feminisme uit de Verenigde Staten en Groot-Brittannië en de toename van etnische minderheden werd er ook in Nederland steeds meer aandacht gegeven aan etniciteit in combinatie met andere ordeningsprincipes als gender. In deze landen waren de zmv vrouwen dermate goed ontwikkeld, wat ze in staat stelde om theorieën te ontwikkelen met betrekking tot de onderdrukking die zij als zmv vrouw hadden ervaren. Deze paradigmawisseling heeft uiteindelijk geleid tot het zogenoemde kruispuntdenken. Dit betreft een theorie die in Nederland is geïntroduceerd door Gloria Wekker tijdens haar oratie Nesten bouwen op een winderige plek: Denken over gender en etniciteit in Nederland, waarmee zij in 2002 de eerste hoogleraar in gender en etniciteit werd. 119 Dit principe wordt ook wel intersectionality genoemd en heeft vanaf 1989, door het artikel Demarginalizing the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics van Kimberlé Crenshaw, zijn intrede gemaakt in de Verenigde Staten. 120 Het kruispuntdenken betreft een theorie waarbij er vanuit wordt gegaan dat gender geen losstaand concept is, maar in samenhang moet worden gezien met andere principes die een samenleving ordenen, zoals onder andere natie, klasse en seksualiteit en in het bijzonder etniciteit. Identiteitsvorming betreft hierbij een complementair en meervoudig proces. Hierdoor konden de zmv vrouwenbewegingen en - organisaties zich op ideologische wijze niet verenigen met de Nederlandse vrouwenbeweging, die zich enkel richtte op seksisme. Flamboyant was van mening dat als er recht gedaan moest 118 Gloria Wekker en Helma Lutz, Een hoogvlakte met koude winden. De geschiedenis van het gender- en etniciteitsdenken in Nederland in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001), Gloria Wekker, Nesten bouwen op een winderige plek: Denkem over gender en etniciteit in Nederland (Utrecht: Universiteit Utrecht, 2002). 120 Kimberlé W. Crenshaw, Demarginalizing the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics Chicago Legal Forum: A special issue: Feminism in the law: Theory, Practice and criticism (University of Chicago, 1989):

33 worden aan elke vrouw, dan zouden seksisme en racisme in relatie tot elkaar moeten worden gezien. Dit werd al geconcludeerd ten tijde van de conferentie Constellaties van racisme, seksisme en klassisme die werd gehouden in Ook vrouwen waarmee Flamboyant zich associeerde, zoals Audre Lorde, verkondigden in hun werk het principe dat seksisme en racisme samen dienen te worden gezien en niet los van elkaar beschouwd kunnen worden. Het kruispuntdenken dient op deze wijze ook als verklarend inzicht voor racisme. Minderheden zijn namelijk sociaal geconstrueerd. Ze komen tot stand door middel van dichotomieën zoals zwart en wit of man en vrouw. Het denken in dichotomieën gaat vaak samen met machtsverhoudingen wat sociale ongelijkheid als gevolg heeft. Dit denken wordt, zoals hierboven beschreven, voornamelijk veroorzaakt door onwetendheid. Zo wordt de categorie van wit in de Nederlandse context gezien als meerderheid en machtiger dan de categorie van zwart. 121 Op deze wijze ontstaat er een mythische norm zoals deze hierboven geformuleerd is door Audre Lorde. Deze machtsverhoudingen ontstaan dus door het niet erkennen van verschillen, wat in veel gevallen, dan wel bewust of onbewust, racisme als gevolg heeft. 122 Dit blijkt bijvoorbeeld uit het voorbeeld wat genoemd werd door Twie Tjoa werd genoemd tijdens ons gesprek op 4 mei Toen Twie Tjoa werkzaam was in de jaren negentig bij de FNV vakbond. De vakbond nam twee resoluties aan; er moesten meer vrouwen aan de top en zwarten, migrantenen vluchtelingen moesten niet aan de top want daar zou geen draagvlak voor zijn. Twie was, naar haar zeggen, zowel vrouw als zwart. Haar categorie als zwarte vrouw werd op deze manier niet erkend binnen een institutie als de FNV vakbond. Dit laat zien dat het denken in tegenstellingen een uitsluitend mechanisme vormt omdat niemand een eenduidige identiteit heeft. Dit is ook het standpunt wat verkondigd wordt door Flamboyant. Flamboyant is van mening dat het kruispuntdenken noodzakelijk is om als zmv vrouw te functioneren in de Nederlandse samenleving, omdat deze vrouwen hierdoor zichtbaar werden en konden emanciperen. Hiermee vormt het beginsel wat later het kruispuntdenken is gaan heten een groot deel van de collectieve identiteit van Flamboyant. In het ontmoetingscentrum werd er de ruimte geboden om over kwesties als racisme, discriminatie, seksisme en sociale ongelijkheid te spreken en met elkaar in dialoog te gaan. In de bibliotheeken documentatiecentrum werd de onzichtbaarheid en de ontkenning tegen 121 Lucia Nankoe en Essa Reijmers, Identiteit van zwarte vrouwen in romans Forum der Letteren 29 nr. 3 (september 1988): Gloria Wekker en Helma Lutz, Een hoogvlakte met koude winden. De geschiedenis van het gender- en etniciteitsdenken in Nederland in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker (Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001), Zie Bijlage 2; gesprek Twie Tjoa op 4 mei

34 gegaan en de mogelijkheid geboden om een theoretisch kader te ontwikkelen omtrent seksisme en racisme. Hiermee vormde het vroege begin van wat later kruispuntdenken is gaan heten het fundament van de collectieve identiteit van Flamboyant. 34

35 Conclusie Deze scriptie geeft antwoord op de vraag; Hoe kwam de collectieve identiteit bij het ontmoetingscentrum, bibliotheeken documentatiecentrum Flamboyant tot stand tussen 1985 en 1990 in Nederland en wat zijn de kenmerken van deze collectieve identiteit? Flamboyant betrof een unieke organisatie waarbij er voor het eerst een duidelijk zwarte identiteit werd uitgedragen middels de functie van een landelijk ontmoetingscentrum en een bibliotheeken documentatiecentrum. Om bovenstaande vraag te beantwoorden heb ik in het eerste hoofdstuk een theoretisch kader proberen te schetsen op basis van de volgende vragen; wat is een collectieve identiteit en hoe wordt deze gevormd? Welke bewegingen organiseren zich vanuit hun identiteit? Wat was de algemene (collectieve) identiteit van de zwarte, migrantenten en vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland ten tijde van de jaren tachtig? De collectieve identiteit, zoals deze gedefinieerd is door Poletta en Jasper, speelde een grote rol bij de zogenoemde nieuwe sociale bewegingen de opkwamen na de Tweede Wereldoorlog. Flamboyant is een voorbeeld van een nieuwe sociale beweging die zich in meerdere mate organiseerde vanuit een intellectuele en morele doelstelling in plaats van een materiële doelstelling. Zij bedreven hiermee een identiteitspolitiek waarbij zij zich mobiliseerden op basis van gedeelde ervaringen met onrecht en onderdrukking. Bij de formatie van een identiteitsgerichte beweging is er in de meeste gevallen sprake van een wij en zij verdeling op basis van sociaal geconstrueerde ordeningsprincipes. De wij van de zmv vrouwenbeweging en -organisaties werd in de jaren tachtig gevormd door de term zwart, een politieke term die uit ging van de meervoudigheid van identiteit. De term zwart vormde het beginsel van Flamboyant. In het tweede hoofdstuk heb ik de historische context van Flamboyant geschetst en antwoord gegeven op de volgende vragen; Wie waren de vrouwen die Flamboyant hebben opgericht in 1985 en waarom? Met welk doel en op wat voor wijze organiseerden zij zich? Met welke organisaties en/of vrouwen verenigden zij zich? Wat voor soort activiteiten organiseerde Flamboyant? Wat was de reden van de opheffing van Flamboyant in 1990? Na 1983 met de winteruniversiteit te Nijmegen was het duidelijk dat de Nederlandse zmv vrouwen erkenning wilden van de Nederlandse samenleving en van de vrouwenbeweging. Deze behoefte resulteerde in de oprichting van Flamboyant met als doelstelling om de onzichtbaarheid van de zmv vrouwen te doorbreken en hun identiteit te versterken. In 1985 werd Flamboyant opgericht aan de Singelweg te Amsterdam met een bestuur van elf vrouwen. De activiteiten die er werden gehouden waren voornamelijk cursussen, studiedagen, lezingen en culturele bijeenkomsten in het kader van 35

36 ondersteuning, ontmoeting, informatie en emancipatie. De thematiek die leidend was in deze activiteiten was zwarte (vrouwen)literatuur, zmv vrouwen op de arbeidsmarkt, in de prostitutie en in de politiek. In juli 1987 werd het Bidoc-project opgezet en probeerde Flamboyant, onder begeleiding van Cisca Pattipilohy, alle zwarte (vrouwen)literatuur te inventariseren en hier een eigen collectie van op te zetten. De DCE zag hier echter weinig in de noodzaak van een bibliotheeken documentatiecentrum, zoals deze aangetoond is door het Bidoc project, waardoor deze nooit volledig is voltooid. Flamboyant kende geen leden maar gebruikers; dit betrof zowel individuele (zmv) vrouwen als andere zmv vrouwenorganisaties. Ook werkte Flamboyant samen met verschillende zmv organisaties zoals onder andere het centrum voor etnische studies (CRES) en Stichting Ombudsvrouw Amsterdam (SOA). Gedurende Flamboyant haar bestaan kreeg het te maken met onder andere twee grote structurele problemen; het verkrijgen van genoeg subsidie en de te kleine huisvesting voor de omvang van Flamboyant. Daarnaast concludeerde de gemeente Amsterdam dat Flamboyant aan het einde de jaren negentig een te intellectueel karakter zou hebben gekregen. Dit was voor de gemeente Amsterdam een indicatie dat de zmv vrouwen aangesloten bij Flamboyant geëmancipeerd waren, waardoor Flamboyant niet meer hoefde te bestaan. Hiermee zetten zij de subsidie stop waardoor Flamboyant op 31 december 1990 zichzelf moest opheffen. De functie van het ontmoetingscentrum werd overgenomen door ZAMI in 1991 en de collectie werd ondergebracht in het IIAV. Op basis van het theoretisch kader en de historische context heb ik in hoofdstuk drie de collectieve identiteit van Flamboyant geanalyseerd op basis van de volgende vragen; Hoe ontwikkelde de collectieve identiteit van Flamboyant zich in de periode van 1985 tot en met 1990? Wie hoorden bij de wij en wie niet? Welke uitgangspunten vormden de basis van deze collectieve identiteit? Op welke wijze droeg Flamboyant haar functie als ontmoetingscentrum en als bibliotheeken documentatiecentrum bij aan de totstandkoming van de collectieve identiteit? Op wat voor wijze gaf Flamboyant haar collectieve identiteit vorm? Met welke publieke persoonlijkheden associeerde Flamboyant zich? Hoewel de vrouwen die zich verenigden met Flamboyant geen eenduidige identiteit hadden, organiseerden allen zich wel onder de één en dezelfde identiteitspolitiek. Zij verenigden zich onder de term zwart als politieke term en tegenhanger van de heersende norm in de vrouwenbeweging wit omdat Flamboyant uit ging van de meervoudigheid van identiteit. Het onbehagen van de vrouwen van Flamboyant correspondeerde niet met die van de Nederlandse vrouwenbeweging. De Nederlandse zmv vrouwen hadden naast seksisme ook te maken met racisme en discriminatie. Dit uitte zich in Flamboyant haar functies als ontmoetingscentrum, bibliotheeken 36

37 documentatiecentrum. In het ontmoetingscentrum werd er informatie verkregen door ervaringen met seksisme en racisme te delen en te analyseren en in de bibliotheek en het documentatiecentrum werd vanuit het perspectief van de zmv vrouwen literatuur en informatie voor en door zmv vrouwen geïnventariseerd en verzameld. Door middel van deze functies wilde Flamboyant middels informatie de emancipatie, de erkenning en de zichtbaarheid bevorderen van de zmv vrouwen in Nederland. Dat Flamboyant profileerde zich door middel van informatie en literatuur is voornamelijk te zien aan de grote nadruk op zwarte (vrouwen)literatuur; Books are weapons. De zmv vrouwen vonden herkenning in de literatuur geschreven door zmv vrouwen en de academische literatuur over seksisme en racisme, wat ze de mogelijkheid gaf om hun identiteit te formuleren en te verklaren. De zwarte literaire traditie werd onder ander vertegenwoordigd door de slave narratives, Audre Lorde, Bell Hooks, Joanne Werners en Astrid Roemer. De thematiek in deze literatuur vormde zich vooral rond onderdrukking in verschillende vormen. De herkenning en de identificatie van de zmv vrouwen zorgde voor de versterking van de collectieve identiteit van Flamboyant waaronder zij zich verenigden; het persoonlijke werd hiermee politiek. Uit bovenstaande blijkt dat Flamboyant zich voornamelijk inzet voor zichtbaarheid en bewustwording die voort zou komen uit een antiracistisch theoretisch kader tussen raciaal-etnische, sekse en klasse formaties en het verklaren van de (re)productie van sociale ongelijkheid. Hiermee vormde Flamboyant het fundament van een theorie die zich in de jaren negentig heeft ontwikkeld als intersectionality en het kruispuntdenken. Deze theorievorming maakt hiermee ook een groot deel uit van de collectieve identiteit. Flamboyant was een unieke pioniersorganisatie door haar functie als landelijk en overkoepelend en landelijk ontmoetingscentrum, als bibliotheeken documentatiecentrum en als centraal netwerk. Het was de eerste formele organisatie die zich expliciet verenigde onder de (politieke) term zwart en zich inzette voor de zichtbaarheid en de erkenning van alle zmv vrouwen in Nederland en heeft daarbij veel voor hen betekent. Daarnaast wilde het sociale ongelijkheid tegengaan door deze te verklaren. De term zwart en de bijbehorende onzichtbaarheid, racisme en seksisme vormde de collectieve identiteit van Flamboyant. De kenmerken van de (collectieve) identiteit van Flamboyant kwamen tot stand door haar functies, door de grote nadruk op zwarte (vrouwen)literatuur en informatie en in het bijzonder door het theoretisch beginsel wat later ontwikkeld is als intersectionality en het kruispuntdenken. Flamboyant organiseerde zich hiermee tussen 1985 en 1990 onder een identiteit die ontstaan is vanuit een sociaal ervaren onzichtbaarheid. 37

38 Bibliografie Archiefmateriaal Het archief van Flamboyant is niet geïnventariseerd, waardoor hier niet aangegeven kan worden welk stuk bij welk inventarisnummer behoort. Daarom is er gekozen om een enigermate uitgebreide beschrijving te geven om wat voor stuk het gaat. Archief Tineke E. Jansen Stukken betreffende de confrontatie van zwarte en witte vrouwen op de Winteruniversiteit Vrouwenstudie in 1983 te Nijmegen, zwarte vrouwengroepen in Nederland en het landelijk netwerk zwarte en witte vrouwen; verslagen van landelijke zwarte vrouwendagen; 'Statement of the black women group at the International Conference on Women's History' van 24 maart 1986; (concept)artikelen over racisme binnen de vrouwenbeweging. december Archief Tineke E. Jansen, inv. Nr. 26, Collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Stukken betreffende het congres 'Constellaties van Racisme, Sexisme en Klassisme' december 1986, georganiseerd door het Centrum voor Etnische Studies en Flamboyant Archief Tineke E. Jansen, inv. Nr. 27, Collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Archief Flamboyant Pattipilohy, Cisca. Bibliografisch onderzoek naar aanwezige maar minder toegankelijke literatuur betreffende zwarte vrouwen in Nederland p , zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant, Collectie Internationaal Archief voor de vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Weiss, M, V. van Roon, B. Hackman en L. Salomon. Inleiding literatuurcursus Flamboyant 1989, p zoals opgenomen in het Archief van Flamboyant collectie Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. 38

39 Ingekomen stukken in Archief Flamboyant, Collectie Internationaal Archief voor de vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Ingekomen stukken betreffende zmv activiteiten 1983, , in Archief Flamboyant, Collectie Internationaal Archief voor de vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Archief ZAMI Archief Flamboyant, ingekomen stukken zoals gearchiveerd in mei 2006 in het archief van ZAMI. Collectie Internationaal Archief voor de vrouwenbeweging (IAV) in Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Overige stukken Flamboyant. Jaarverslag 1989 zoals in het beheer is van Cisa Pattipilohy. Een kopie van dit verslag is verkregen van Cisca Pattipilohy op 11 mei Literatuur Botman, Maayke en Nancy Jouwe. Inleiding in Caleidoscopische Visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001: Captain, Esther en Halleh Ghorashi. Tot behoud van mijn identiteit : Identiteitsvorming binnen de zmv-vrouwenbeweging in Caleidoscopische Visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001: Crenshaw, Kimberlé W. Demarginalizing the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics Chicago Legal Forum: A special issue: Feminism in the law: Theory, Practice and criticism (University of Chicago, 1979): Davis, Angela. Women, Race and Class. New York: Random House,

40 Deekman, Amalia en Mariette Hermans. Heilig vuur: Bezieling en kracht in de organisatievorming van de zmv-vrouwenbeweging in Nederland in Caleidoscopische Visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001: Frederick Douglass, Narrative of the life of Frederick Dourglass, an American slave. Written by himself. Boston: American Anti-Slavery Society, Equiano, Olaudah. The interesting narrative of the life of Olaudah Equiano, or Gustavas Vasa, the African. Written by himself. London: Author, Fearon, James D. en David D. Laitin. Violence and the Social Construction off Ethnic Identity International Organization 54, nr 4 (2000): Flamboyant. Nieuwsbrief zwarte vrouwen centrum en Nieuws Zwarte en Migranten Vrouwen Centrum. Nr. 3. (1986) Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant. Nr. 5. (november 1986). Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant. Nr. 6 (juni 1987). Flamboyant. Nieuwsbrief Flamboyant. Nr. 7 (1987). Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 1 Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 2 Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr. 3 Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, Flamboyant. Zwarte vrouwen bibliografie. Nr 4 Amsterdam: Stichting Flamboyant, bibliotheek en documentatiecentrum, Gamson, William A. Constructing Social Protest in Social Movements and Culture. Ed. Hank Johnston en Bert Klandermans. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1995:

41 Heijden, H. van der. Tussen aanpassing en verzet: milieubeweging en milieudiscours. Amsterdam: Heelsum, Anja van. Migrantenorganisaties in Nederland: Deel 1 aantal en soort organisaties en ontwikkelingen. Utrecht: Forum voor Multiculturele ontwikkeling, Heyes, Cressida. Identity Politics in The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Ed. Edward N. Zalta (zomer 2016). Zoals te vinden op de link; (geraadpleegd op 15 maart 2016). Hooks, Bell. Ain t I a Women: Black women and feminism. London: Pluto Press, Hoving, Isabel en Gabbi Mesters. Een vrouw die danst in de regen: Strategieën van zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouw in literatuur, theater en film in in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001: Hoyer, Linda. Zwarte vrouwen: Bewustwording en beweging. Een onderzoek naar de landelijke zwarte vrouwengroep Nijmegen: KUN, Huisman, Marijke. Verhalen van vrijheid: Autobiografieën van slaven in transnationaal perspectief Hilversum: Verloren, Jacobs, Harriet. Incidents in the life of a slave girl: Written by herself, ed. Lydia Maria Child ` (Boston: Author, 1861). R. Johnson, Reading national heritage as social politics in Over vaderlandse herinnering, sociale politiek en andere tijden. Jaarverslag over 1993 van de Werkgroep Andere Tijden. Amsterdam: 1994 : Kaersenhout, Patricia. Rebels trots Tijdschrift voor genderstudies 18, nr. 3 (2015): Kempadoo, Kamala. Het Flamboyant centrum: Een reflexie op 3 jaar bestaan in Nieuwsbrief Flamboyant nr 8. (juni 1988): Kool-Smit, Joke. Het onbehagen bij de vrouw De Gids 130 nr. 9/10 (november 1987):

42 Koopmans, Ruud en Jan Willem Duyvendak. Sociale bewegingen en het primaat van de politiek in Tussen verbeelding en macht: 25 jaar sociale bewegingen in Nederland. Ed. J.W. Duyvendak, H.A. van der Heijden, R. Koopmans en L. Wijmans. Amsterdam: SUA Amsterdam, 1992: Koopmans, Ruud. Van Provo tot RARA: Golfbewegingen in het politieke protest in Nederland in Tussen verbeelding en macht: 25 jaar sociale bewegingen in Nederland. Ed. J.W. Duyvendak, H.A. van der Heijden, R. Koopmans en L. Wijmans. Amsterdam: SUA Amsterdam, 1992: Kurasawa, Fuyuki. The work of global injustice. Human rights as practices. Cambridge: Cambridge University Press, Leydesdorff, S. We hebben als mens geleefd: Het Joodse Proletariaat van Amsterdam Amsterdam: Loewenthal, Troetje. De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit Vrouwenstudies in Vrouwen van Nijmegen: Twintig jaar in beweging. Ed. Vrouwendocumentatiecentrum de Feeks. Nijmegen: Vrouwendocumentatiecentrum de Feeks, Loo, Vilian van de. De vrouw beslist: De tweede feministische golf in Nederland. Wormer: Inmerc, Lorde, Audre. Sister Outsider: Essays and Speeches. New York: Crossing Press, Lorde, Audre. Zami: A new spelling of my name. New York: Crossing Press, Nankoe, Lucia en Essa Reijmers. Identiteit van zwarte vrouwen in romans Forum der Letteren 29, nr. 3 (september 1988): Poletta, F. en J. M. Jasper. Framing and Social Movements Annual Review of Sociology 26 (2000): Poletta, F. en J. M. Jasper. Collective Identity and Social Movements Annual Review of Sociology 27 (2001): Redmond, Roline. Daar hoor ik ook bij : De zwarte en migrantenvrouwenbeweging in Nederland. Leiden: Stichting Burgerschapskunde, Nederlands Centrum voor Politieke Vorming,

43 Tjoa, Twie. Zami, een einde en een nieuw begin: Twie Tjoa in gesprek met Cisca Pattipilohy op 15 septermber 2006 in Zonder wrijving geen glans: De meerwaarde van ontmoeting. Ed. Moni Weiss. Amsterdam: ZAMI, 2006: Verkraaik, Oskar. De identiteitscrisis: Een typisch modern verschijnsel in Wat iedereen moet weten van de menswetenschappen: De Gammacon. Ed. Paul Schnabbel, Ruud Abma, Bert Klandermans, Birgit Meyer, Coen Teulings, Jaques Thomassen, Theo Roes, Pieter Giesen en Martijn van Calmhoudt. Amsterdam: J. M. Meulenhoff, 2011: Voet, Rian. Groepsidentiteiten en identiteitspolitiek Tijdschrift voor vrouwenstudies 15, nr. 57 (1994): Witte, Els. Politiek en democratie: Omtrent de werking van de Westerse democratieën in de 19 de en 20 ste eeuw. Brussel: VUB Press, Wekker, Gloria en Helma Lutz. Een hoogvlakte met koude winden. De geschiedenis van het gender- en etniciteitsdenken in Nederland in Caleidoscopische visies: De zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Ed. Maayke Botman, Nancy Jouwe en Gloria Wekker. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001: Wekker, Gloria. Nesten bouwen op een winderige plek: Denken over gender en etniciteit in Nederland. Utrecht: Universiteit Utrecht, Wekker, Glora. Show me your archive: opening statement seminar traveling heritages Amsterdam, IIAV, Wieringa, Saskia E. and Susan. Jessop. Traveling Heritages : New Perspectives on Collecting, Preserving and Sharing Women's History. Amsterdam: Ak, Zijderveldt, A. C. The abstract society: A cultural analysis of our time. Garden City/New York: Doubleday,

44 Bijlage 1. Uitwerking van interviews met Troetje Loewenthal, Cisca Pattipilohy, Lioe Tan en Twie Tjoa. Gesprek 1. Troetje Loewenthal op 30 april 2016 per mail Troetje Loewenthal is afkomstig uit Curaçao en was betrokken bij de oprichting van Flamboyant als bestuurslid van de eerste bestuursformatie zoals deze tot stand kwam in In deze periode hield zij zich veel bezig met gender en etniciteit. Zo scheef zij hierover colums in de Opzij en werkte aan een multiculturalisatie project bij het Nederlands Genootschap Vrouwenstudies en het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging. (IIAV) Zij is op dit moment woonachtig in Suriname waardoor wij ons gesprek hebben moeten voeren per mail In de secundaire heb ik gelezen dat u betrokken was bij de oprichting van Flamboyant. Ik ben heel erg benieuwd wat jullie gedachten als pioniers waren bij de oprichting van Flamboyant. Wat waren jullie doelstellingen en heeft dit zich veranderd ter zijner tijd? Om eerlijk te zijn behoorde ik niet tot het groepje dat Flamboyant oprichtte. Wel werd ik vrij snel bij betrokken. De initiatiefgroep ontstond tijdens de winteruniversiteit en zoals je misschien gelezen hebt, had ik toen de rol van gastspreker. Ik was niet betrokken bij wat er zich in Nijmegen afspeelde. De initiatiefnemers, waaronder Cisca Pattipilohy, wilden een documentatie- en informatiecentrum waar zwarte (dat wil zeggen, tot minderheden behorende) vrouwen relevante informatie, die in de mainstream niet werd verzameld, konden 124 Bovenstaande afbeelding uitgekozen door Troetje Loewenthal haarzelf en afkomstig uit het Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. Deze foto is genomen door Jet Budelman in het jaar 2000 te Amsterdam. 44

45 vinden. De subsidiegevers, de gemeente Amsterdam en DCE, eisten dat Flamboyant ook een ontmoetingscentrum moest zijn en dat maar eerst aangetoond moest worden dat zo n informatiecentrum voor zwarte vrouwen nodig was. Aldus geschiedde, Flamboyant werd een ontmoetingsplek en middels onderzoek werd aangetoond wat er mis was aan de reguliere infocentra. Dus, al vanaf het begin zijn de doelstellingen bijgesteld. 2. Daarnaast zegt u dat Flamboyant het resultaat is van de ontmoeting op de winteruniversiteit waarbij toch een soort tegenstelling was tussen de zwarte en de witte vrouw. 125 Was dat ook de instelling van Flamboyant; het af zetten tegen de vele organisaties voor de witte vrouw? Was er hierbij sprake van een collectieve identiteit en hoe heeft zich dit ontwikkeld? Er was op de winteruniversiteit geen tegenstelling tussen zwarte en witte vrouwen. Daar werd alleen pijnlijk duidelijk dat het feminisme in Nederland wit was en een blinde vlek had voor alles wat niet wit was. Dat was de kritiek en ja, die uitte zich soms heftig. De collectieve identiteit was gebaseerd op de ervaring uitsluiting van verschillende groepen vrouwen die wilden bepalen wat zij belangrijk en het onderzoeken waard vonden en vaststelden dat ze bij het witte feminisme weinig onderzoek weinig te zoeken hadden. 3. Waarin waren jullie als Flamboyant anders dan andere witte en zwarte vrouwengroepen? Waarin onderscheidde Flamboyant zich? Flamboyant onderscheidde zich van witte vrouwengroepen omdat zij zich op zwarte vrouwen richtte. Het verschil met andere zwarte vrouwengroepen, waarmee zoveel mogelijk samengewerkt werd, was dat Flamboyant zich op informatie richtte, in die zin meer intellectueel bezig was en minder grassroot was dan veel andere groepen. 4. Daarnaast ben ik ook benieuwd hoe Flamboyant tegenover de ideeën betreffende het gender- en etniciteitschenken ( kruispuntdenken ) stond? We hingen allemaal het dubbele onderdrukking denken aan, wat later het gender- en etniciteitschenken is gaan heten. Zwarte vrouwen hadden te maken met seksisme en racisme. Dat betekende in praktijk dat zwarte mannen ook bondgenoten konden zijn. 125 Deze stelling is door Troetje Loewenthal aangenomen in Troetje Loewenthal. De zwarte vrouwenbeweging heeft vorm gekregen tijdens de winteruniversiteit vrouwenstudies in Vrouwen van Nijmegen: Twintig jaar in beweging ed. vrouwendocumentatiecentrum De Feeks te Nijmegen (Nijmegen: vrouwendocumentatiecentrum De Feeks, 2000). 45

46 5. Ook benieuwd naar uw persoonlijke ervaringen met Flamboyant en hoe u zich voelde in die tijd met betrekking tot de strijd tegen racisme? En hoe staat u er vandaag de dag tegenover? Waren er bijvoorbeeld problemen die binnen de organisatie ter sprake waren. Ik voelde me goed, eindelijk kon ik over racisme praten! En was ik geen overgevoelige gek die overal racistische apen en beren zag. Vooral stimulerend was het steeds ontdekken en lezen van al die interessante en belangrijke auteurs. Er bleek een traditie te zijn, waar we nauwelijks of geen weet van hadden! Vandaag de dag is het treurig om te zien dat na al die tijd we zo weinig zijn opgeschoten. De toekomst van de PVV is natuurlijk een enorme set back in de racismebestrijding en dat de kennis die we hadden van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging weer verdwenen is, hoewel ik wel het gevoel heb dat de zwarte jongeren zich goed roeren in het debat. Maar die worden dan opgescheept met de zogenaamde Black Panter Act van Beyoncé! Het is te ingewikkeld om het in een paar woorden samen te vatten. 6. En natuurlijk ben ik ook benieuwd naar uw visie en antwoord op mijn onderzoeksvraag; Wat was volgens u de rol van Flamboyant met betrekking tot de bevordering van de zichtbaarheid van de zwarte (zmv) vrouw in Nederland/het zwarte feminisme? 126 Één van de problemen was om zo inclusief mogelijk te zijn. Dat wil zeggen om niet alle nietwitte vrouwe erbij te betrekken. De naamswijzigingen, eerst zwarte vrouwe, toen zwarte en migrantenvrouwen, toen zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen, geven dat ook aan, ik vond het jammer dat het niet voor iedereen duidelijk was wat wij onder zwarte vrouwen verstonden als inclusieve term. Zwarte vrouwen is voor de eerste keer als zodanig gebruikt in een artikel door twee Indische (!) vrouwen uit Nijmegen, waar ik helaas de namen niet meer van weet. Het zou leuk zijn als je dat nog weet te achterhalen. Ik denk wel dat tegenwoordig het allochtoon zijn een bindende factor is. Tot slot. Flamboyant is belangrijk geweest voor de zwarte vrouwen van dat moment. Het heeft in ieder geval de samenwerking tussen verschillende zwarte vrouwengroepen versterkt en bijgedragen van de vergroting van de kennis over seksisme en racisme. Er zijn nog steeds vrouwen actief uit die tijd. Tenslotte zonder Flamboyant had het IIAV geen collectie opgebouwd met informatie van en over zwarte vrouwen. 126 Op 30 april 2016 focuste ik me in meerdere mate op de zichtbaarheid van de zwarte, migrantenvluchtelingenvrouw en de rol die Flamboyant hierin had gespeeld. Dit heeft natuurlijk te maken met de collectieve identiteit waar ik me in deze scriptie mee bezig houdt. 46

47 Gesprek 2. Twie Tjoa op 4 mei 2016 Twie Tjoa is oud-voorzitster van ZAMI, organisatie voor de emancipatie van zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen. Zij is op dit moment actief in professioneel coachen en training en woonachtig te Diemen. Ze is in 1943 geboren en van Indonesische afkomst. Later is zij verhuisd naar Suriname tijdens het regime van Soeharto van 1968 tot In 1996 is zij naar Nederland verhuisd wegens gezondheidsproblemen. 127 Wij hebben op 4 mei 2016 een gesprek gevoerd op basis van de volgende vragen. De antwoorden die hieronder zijn beschreven, zijn op basis van mijn aantekeningen: 1 Wat was uw ervaring met Flamboyant? In de periode van Flamboyant was Twie nog niet in Nederland. Zij is in 1996 in Nederland gekomen en was in de periode 1997 tot 2009 voorzitster van ZAMI. Wel was ze betrokken bij de vrouwenbeweging in Suriname. 2 Was u bij de winteruniversiteit in 1983 te Nijmegen en hoe voelde u zich als zwartemigranten en/of vluchtelingenvrouw in de jaren tachtig in Nederland? Twie was niet aanwezig bij de winteruniversiteit van De thematiek die zwarte vrouwen aangingen kwamen niet tot nauwelijks naar voren bij de witte vrouwenorganisaties- en bewegingen en dat werd zeker gevoeld in deze periode. In 1996 was er een conferentie Dansen op de denkvloer waarbij witte- en zwarte vrouwen samen kwamen, alsdus Twie. 127 Deze foto is genomen door mij tijdens het gesprek van 4 mei 2016 in het huis van Twie Tjoa. 47

48 3 Hoe is het kruispuntdenke n ontwikkeld en was deze manier van denken ook vervlochten met de organisatievorming van Flamboyant en later ook met die van ZAMI? De uitgangspunten waren gebaseerd op een en/en verhouding in plaats van een of/of verhouding. Dat wil zeggen dat het gaat om meervoudige perspectieven in plaats van enkelvoudige. Ook gaat het om gelijktijdigheid, dat wil zeggen dat deze perspectieven complementair zijn in plaats van binair. Twie gaf hierbij het voorbeeld dat zij lid was van de FNV Vrouwenbond. Deze bond nam twee resoluties aan, namelijk; er moeten meer vrouwen aan de top en zwarten, migranten en vluchtelingen juist niet want door zou geen draagvlak voor zijn. Maar wat moest zij dan? Zij was zowel vrouw als zwart. Waar hoorde zij bij? Daar had de FNV geen antwoord op. Wat Twie hiermee wil zeggen is dat het heel erg gaan om inen uitsluiting. Het was relevant om hiervoor verklaringen te geven zoals het kruispuntdenken dat heeft gedaan. 4 Het kruispuntdenken heeft heel erg te maken met identiteit(svorming). Naar mijn inziens wordt deze in Flamboyant en in ZAMI vorm gegeven middels literatuur, klopt dit? En waarom wordt de identiteit vertolkt door literatuur en bijvoorbeeld minder door muziek? Twie geeft aan dat Cisca Pattipilohy hier meer over weet. Ontmoeting is volgens haar zeer van belang ten behoeve van de identiteitsvorming. Door elkaar te ontmoeting ontstaat er een dialoog waardoor er verschillende ervaringen met elkaar worden gedeeld. Dit levert in zekere zin onenigheden op, maar, zegt Twie op mooie wijze, zonder wrijving geen glans. Literatuur heeft te maken met informatievoorziening. Zonder informatie zijn mensen ontwetend. Zwarte vrouwen zijn te veel in onwetendheid door onder andere taalbarrières, daarom was het van belang om een documentatiecentrum op te richten. Informatie is volgens Twie een behoefte om je te kunnen bewegen. Een figuur als Audre Lorde was lijdend omdat zij een voorbeeldfunctie vervulde als zwarte lesbische vrouw. Zij fungeerde als rolmodel waar je je aan op kunt hangen. 5 Hoe is de opheffing van Flamboyant verlopen? Wat waren hiervan de oorzaken? De opheffing komt, volgens Twie, voornamelijk door het stopzetten van de subsidie. Dit gebeurde ook met ZAMI in Op 31 december 1990 werd Flamboyant opgeheven omdat de emancipatie was voltooid, aldus de gemeente. De wethouder zou gezegd hebben dat ze moesten sluiten omdat de vrouwen voornamelijk intellectuelen waren. Nadat Flamboyant was opgeheven werd het voortouw genomen door Moni Weiss en Veronica van Roon om een 48

49 nieuwe organisatie op te zetten voor zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen. Ironisch moest deze nieuwe organisatie zich vestigen in het witte vrouwenhuis. 6 In hoeverre heeft ZAMI de taken van Flamboyant overgenomen? ZAMI houdt rekening met alle ordeningsprincipes en houdt het daarom zeer laagdrempelig. Elke etniciteit, klasse of gender is welkom. Bij Flamboyant waren witte vrouwen in mindere mate welkom omdat er toch een soort van strijdelement was. 7 Waarin was Flamboyant (en wellicht ook ZAMI) anders dan andere zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwenorganisaties- en bewegingen? Zwart feminisme ging om informatie; het uitwisselen van ervaringen en je daarmee positioneren. Dit werd bereikt door ontmoeting. Flamboyant fungeerde hierbij als trefpunt waar al deze functies samen kwamen, daarnaast focuste zij zich niet op één enkele groep maar waren ze zo inclusief mogelijk om alle etnische groepen te betrekken. Gesprek 3. Cisca Pattipilohy en Lioe Tan op 11 mei Cisca Pattipilohy was begeleidster van de bibliotheek en documentatiecentrum van Flamboyant. Later is zij ook actief geweest bij ZAMI. Ze is geboren in 1926 en afkomstig uit Indonesië. In 1968 is zij naar Nederland gekomen vanwege de verslechterde situatie in Indonesië. Zij wordt gezien als vrouw van het eerste uur met betrekking tot de ontwikkeling van zwarte- vrouwen en vluchtelingenorganisaties. Ook op haar negentigste levensjaar houdt zij zich nog veel bezig met het koloniale verleden en de zmv vrouw Deze foto is door mij genomen van Lioe Tan (links) en Cisca Patipilohy (rechts) bij Cisca Pattipilohy haar huis op 11 mei

50 Lioe Tan was ook betrokken bij de eerste bestuursformatie van Flamboyant. Zij hield zich binnen Flamboyant bezig met juridische zaken. Ook zij is afkomstig uit Indonesië. Sinds 1980 fungeert Lioe Tan als sociaal advocaat te Amsterdam op het gebied van vreemdelingenrecht en asiel. Wij hebben op 11 mei 2016 een gesprek gevoerd op basis van de volgende vragen De antwoorden zijn hieronder beschreven op basis van mijn aantekeningen: 1 Waren jullie betrokken bij de oprichting van Flamboyant in 1985, wanneer waren jullie betrokken bij Flamboyant, waarom en wat was jullie functie binnen Flamboyant? Ze waren beide betrokken bij de oprichting van Flamboyant en tot Cisca Pattipilohy was de begeleidster van het Bidoc project en Lioe Tan bekommerde zich om de juridische zaken. 2 In hoeverre was Flamboyant anders dan andere zmv organisaties en in hoeverre bekleede Flamboyant een pioniersfunctie? Flamboyant was anders omdat het multi-etnisch was. Daarnaast bood het ook de ruimte voor halfbloedjes, de zogenaamde Indo s. Verder waren de meeste vrouwen hoogopgeleid. Hoewel het wel degelijk een combinatie was van universitaire en niet-universitaire vrouwen. Het probleem met Flamboyant was bij de oprichting de huisvesting en dat het té groot steeds zou zijn. Op deze wijze voelden de vrouwen uit andere steden zich niet gehoord. Flamboyant was op spontane wijze ontstaan en richtte zich echt op discriminatie, er was geen andere organisatie zoals Flamboyant. 3 Hoe verenigde Flamboyant zich vanuit een collectieve identiteit ondanks het feit dat jullie zo divers van afkomst waren? Hoe is de collectieve identiteit tot stand gekomen? De voertaal van Flamboyant was Nederlands, dat vormde een grote belemmering voor de eerste generatie zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen. Het waren voornamelijk tweede generatie zwarte, migrantenen vluchtelingen die zich aansloten bij Flamboyant. De vrouwen die uit Nederlands-Indië (Indonesië) kwamen, spraken vaak al Nederlands dus daarom sloten veel zich aan bij Flamboyant. Alle vrouwen waren genaturaliseerd. Het waren echter wel allemaal beginners; ze waren dan wel zwart maar waren zich hier niet van bewust. Ze waren zich wel bewust van de racisme en de discriminatie maar niet van de huidskleur. 50

51 4 Waarom was het publiceren van een bibliografie zo van belang? Dit was voor de inventarisatie voor de gemeente en daarnaast werd het hiermee toegankelijker. 5 Hoe stond u tegenover het Bidoc project? Het Bidoc-project was niet betaald. Cisca is benaderd door Flamboyant. Het betrof geen structurele subsidie maar voor drie jaar. Het was volgens Cisca iets om de zmv vrouwen de mond te snoeren. 6 Literatuur was een aanhoudend thema met betrekking tot de identiteit van. Wat was hier de reden voor en wat maakte dit zo belangrijk? In de literatuur en de documentatie die daarvan werd gemaakt werd de positie van de zwarte vrouw benoemd. Auteurs en dichteressen als Bell Hooks, Angela Davis, Alice Walker en Audre Lorde waren niet uitgenodigd maar zij kwamen op eigen initiatief. Er wordt wel erkend door Cisca en Lioe Tan dat literatuur de manier is om je eigen geschiedenis te weten te komen. Literatuur is op deze wijze dan ook samenbindend. Daarnaast maakte het niet wat voor niveau je had met betrekking tot intellect; poëzie en toneel was op ieder niveau begrijpbaar. Daarmee was het tasbaar en toegankelijk. Kunst was bijvoorbeeld niet te betalen. 7 Waarom was het opzetten van een bibliotheek en documentatiecentrum zo essentieel voor de emancipatie van de zwarte, migrantenen vluchtelingenvrouwen en wellicht voor hun identiteit? Naast dat er veel literatuur betreffende zwarte vrouw (zmv vrouwen) niet werd opgenomen door reguliere bibliotheken was het vaak ook niet ontoegankelijk. Er was geen aparte categorie voor zwarte vrouwen literatuur en daarom kon het niet gevonden worden. Zo stond het soms bij landbouw of een andere categorie. Bibliotheken brengen geen winst aan de overheid dus daarom werd er niet geïnvesteerd in het beter categoriseren van literatuur, aldus Cisca. Informatiebeheersing is een belangrijk instrument voor de dominant. Als je niet geïnformeerd wordt dan weet je niet wat er aan de hand is en daarmee hebben zij je in hun macht. Door middel van een ontmoetingscentrum, verkrijg je ook informatie en daarmee kun je samen vechten, aldus Cisca. Informatie is hierbij een gevaar voor het systeem - kapitalisme. 51

52 8 Wanneer en waarom was Flamboyant verhuisd naar de 1 ste Helmerstraat te Amsterdam? Dit was het tweede pand die ze al gauw kregen na de Singelweg Zou het kunnen zijn dat de opheffing van Flamboyant ook een andere reden zou kunnen hebben dan het korten van subsidie zoals bijvoorbeeld het uiteenvallen van de collectieve identiteit? Flamboyant was zo succesvol dat het in meerdere mate een intellectueel karakter kreeg. Dit had de gemeente Amsterdam. Flamboyant was in eerste instantie opgericht om de integratie te bevorderen. Dit was voor de gemeente een teken dat deze integratie voltooid was. Cisca noemde dit een vorm van kapitalisme; het uitbuiten kon niet meer omdat het intellect te hoog was, dus waren ze genoeg geëmancipeerd. 129 Dit blijkt later in 1988 te zijn. 52

53 Bijlage 2. Bestuursformaties Flamboyant ( ) Dit zijn de bestuursformaties zoals deze naar voren zijn gekomen in de archieven van Flamboyant, opgenomen in het Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, en in het jaarverslag van 1989, verkregen van Francisca Pattipilohy op 11 mei februari 1986 Voorzitster Mea Ventster Penningmeester Tania Leon ( ) Secretaris Nanny Nierath Algemene bestuursleden Maddy Tolud, Lioe Tan, Kitty Lie, Francisca Pattipilohy, Drs. Troetje Loewenthal en drs. Kamala Kempadoo. Er zijn gedurende deze formatie een aantal vrouwen vertrokken waardoor de bestuursformatie enigszins is veranderd. Ook zijn de taken van bepaalde leden concreter geworden. Zoals onderstaand naar voren komt: 1 januari 1988 Voorzitster en personeelsfunctionaris Mea Venster Penningmeester Tania Leon ( ) Secretaris Marie Gast Juridische zaken Lioe Tan Algemene bestuursleden Drs. Jenny delannoy en drs. Troetje Loewenthal Bidoc zaken Cisca Pattipilohy 53

54 1989 Voorzitster Drs. Troetje Loewenthal. In maart 1989 opgevolgd door mw. E. Robles Secretaris en personeelszaken Marie Gast Penningmeester Tania Leon ( ) Bestuurslid bidoc zaken Francisca Pattipilohy Algemene bestuursleden C. Pinas (nieuwsbrieven), opgevolgd in september 1989 door N. Franquis. Alem Desta en drs. K. Kempadoo (zwarte vrouwenstudies). 54

Nog meer weergeven