Stichting Holwerd aan Zee. 19 oktober De maatschappelijke kosten en baten van Holwerd aan Zee

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stichting Holwerd aan Zee. 19 oktober 2015. De maatschappelijke kosten en baten van Holwerd aan Zee"

Transcriptie

1 De maatschappelijke kosten en baten van Holwerd aan Zee Stichting Holwerd aan Zee 19 oktober

2 referentie projectcode status hlw4-1-1 defi nitief projectleider procesmanager projectdirecteur datum dr. ir. E.C.M. Ruijgrok J. Stegeman drs. M. Klinge 19 oktober 2015 autorisatie naam paraaf goedgekeurd drs. M.J. Schilt Rho adviseurs voor leefruimte Druifstreek 72-C 8911 LH Leeuwarden / Witteveen+Bos K.R. Poststraat ER Heerenveen / Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO Witteveen+Bos Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm, hetzij elektronisch, mechanisch dan wel met digitale technieken door fotokopieën, opnamen, internet of op enige andere wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd. Deze haalbaarheidsstudie is mede mogelijk gemaakt door Rabobank 2 3

3 Inhoud Voorwoord 6 Samenvatting 8 1. Holwerd aan zee Een plan om het tij keren Heeft het plan maatschappelijke meerwaarde? Totstandkoming van dit rapport Werkwijze en algemene uitgangspunten MKBA-stappen Algemene MKBA-uitgangspunten Eerste Resultaten Overzicht van kosten en baten Toelichting op de batenposten Gevoeligheidsanalyses Gevoeligheid voor meer bedden Het effect van lagere kosten Conclusie en aanbevelingen Referenties 36 Bijlage 1: 38 Gedetailleerd overzicht van de kosten en baten van Holwerd aan Zee bij verschillende baggervolumes en baggerprijzen 4 5

4 Voorwoord Voorwoord MKBA Holwerd aan Zee Holwerd aan Zee is een uniek gebiedsontwikkelingsproject in Noordoost-Fryslân. Een regio die qua landschap, natuur en cultuurhistorie veel te bieden heeft. Het is echter ook een gebied dat te maken heeft met krimp. De werkgelegenheid concentreert zich in toenemende mate in de grote kernen en het voorzieningenniveau daarbuiten staat onder druk. Dit vormt een risico voor de leefbaarheid in kernen als Holwerd. De effecten van krimp, zoals leegstand van panden en afnemende werkgelegenheid, zijn hier al zichtbaar. Om deze ontwikkeling te keren nemen bewoners uit de regio het heft in eigen handen. Ze weten de krachten van de partijen in de regio te bundelen om de kansen die er zijn samen te verzilveren. Wat Holwerd aan Zee uniek maakt is dat het initiatief haar wortels in de regio zelf heeft. De leden van de Stichting Holwerd aan Zee weten als geen ander wat er speelt. Zij zijn met bewoners, belanghebbende partijen en overheden in de regio om tafel gegaan om kansen zichtbaar te maken en partijen te verbinden. Op deze wijze is een samenhangend plan ontstaan met realistische maatregelen ter versterking van de regionale economie, leefbaarheid, recreatie, waterbeheer en natuurontwikkeling. Door de brede betrokkenheid en inhoudelijke noodzaak is het draagvlak voor het plan onder burgers, regionale stakeholders en de politiek groot. Rho adviseurs voor leefruimte en ingenieursbureau Witteveen+Bos zijn in een vroegtijdig stadium bij de beoordeling van de uitvoerbaarheid betrokken. Dit heeft geleid tot de voorliggende Maatschappelijke Kosten en Baten Analyse (MKBA). In de MKBA is het maatschappelijke rendement van het plan voor de regio berekend. Bijzonder aan deze MKBA, en zeker zo belangrijk, is dat deze MKBA niet is uitgevoerd als toetsende, maar juist als probleemopsporende en ontwerpende MKBA. Vanuit een analyse van tekorten zijn de ontwikkelingskansen in beeld gebracht. Daarnaast is het een ontwerpende MKBA, doordat meerdere kansen zijn benoemd om met verdere uitwerkingen van het plan de haalbaarheid te versterken. Dat een gebiedsontwikkeling op deze schaal niet uit zichzelf tot stand komt is evident. De betrokkenheid en snelheid waarmee de Stichting Holwerd aan Zee haar plan heeft gelanceerd is ongekend. Er zullen nog veel vragen moeten worden beantwoord voor het plan met voldoende zekerheden is omkleed om tot uitvoering over te gaan. Tegelijkertijd zijn er kansen zichtbaar gemaakt die de potentie hebben om een wérkelijk verschil te maken. Drs. D.W. Takkebos Rho adviseurs voor leefruimte Directeur Drs. Maurits Schilt Witteveen+Bos Vestigingshoofd Heerenveen 6 7

5 Samenvatting Samenvatting Overtreffen de baten van het plan Holwerd aan Zee de kosten? Deze studie laat zien dat dit mogelijk is wanneer het plan zo ontworpen wordt dat het maximaal bijdraagt aan het doorspoelen van de vaargeul naar Ameland zodat er daar minder gebaggerd hoeft te worden. Daarnaast is het ook nodig om fors in te zetten op de creatie van verblijfsaccommodaties. Daar zit marktruimte. De bestedingen die dat teweeg brengen zorgen voor draagkracht voor het behoud van voorzieningen, voor vraag naar woningen en dus bestrijding van leegstand en voor werkgelegenheid. Uit de kosten-batenberekeningen volgt dat de bandbreedte van het baten-kostenratio loopt van circa 0,43 tot 1,03 bij een omvang van de verblijfsrecreatie van bedden. Wanneer er bedden worden gerealiseerd ligt het ratio tussen de 0,57 en 1,17. Een kostenverlaging van ongeveer 40%, welke gerealiseerd zou kunnen worden door een slimmer technisch ontwerp, kan deze ratio s met circa 0,2 vergroten. Het kostenbatenoverzicht van Holwerd aan Zee is als volgt opgebouwd: contante waarden in miljoenen euro s bij een discontovoet van 5,5 over een periode van 100 jaar, prijspeil 2014 Kosten Aanleg Onderhoud Communicatie & planvorming Totaal der kosten Baten Recreatiebaten (dagrecreatie & verblijfsrecreatie: bedden) Leefbaarheidbaten (behoud voorzieningen) Besparingen waterbeheer & natuur Erfgoedbaten (leegstand & vererving) Ecosysteembaten (vererving, waterberging & sportvissen) Bedrijvigheidbaten (bootreparatie & visserij) Werkgelegenheidsbaten (idem) Totaal der baten Saldo Ratio 148,14 26,56 2,33 6,32 10,66 27,60 tot 134,34 12,22 6,43 1,47 10,79 75,49 tot 182,22-101,54 tot 5,19 0,43 tot 1,03 Uit dit overzicht volgt dat er één dominante batenpost is, namelijk besparingen in het waterbeheer. Deze post heeft voornamelijk betrekking op de toenemende baggerkosten voor het Kikkergat, de vaargeul naar Ameland. Door de verbinding met zee, kan het plan Holwerd aan Zee deze kosten reduceren. Hoewel de precieze omvang van afname van het baggervolume niet bekend is wordt zij door experts geraamd op tot kubieke meter per jaar. Andere grote posten met een omvang van meer dan EUR 10 miljoen zijn: leefbaarheidbaten, erfgoedbaten en werkgelegenheidsbaten. Alle drie zijn een gevolg zijn van bestedingen in de recreatiesector. Dit zijn baten die betrekking hebben op het welzijn in de regio. Het zijn baten die doorgaans in kosten-batenanalyses van gebiedsontwikkelingen beperkt van omvang zijn, omdat bij dit type baten veelal sprake is van crowding out c.q. verschuivingen die netto het welzijn niet vergroten. In het kader van deze kosten-batenanalyse is speciale aandacht besteed aan het uitsluiten van verschuivingen. Dit is gedaan door het opsporen van zogenoemde recreatietekorten. Er is sprake van een tekort aan recreatiemogelijkheden wanneer de vraag naar een 8 9

6 mogelijkheid (bijv. een ligplaats of huisje huren) groter is dan het aanbod. Om relevante tekorten op te sporen is onderzoek gedaan naar bezettingsgraden op o.a. Ameland en is veldwerk gedaan in de relevante Duitse kustplaatsen Greetsiel, Norddeich, Dornumersiel en Nesmersiel. Hieruit volgt dat er slechts een klein tekort aan ligplaatsen is, maar een groot tekort aan overnachtingsmogelijkheden, ofwel: bedden. Tot slot is het interessant om op merken dat er in het kader van deze kosten-batenstudie gedetailleerd is uitgezocht wat het effect van het plan Holwerd aan Zee kan zijn op het behoud van voorzieningen. De post leefbaarheidsbaten is becijferd door na te gaan wat de gevolgen voor de achterblijvers zijn wanneer bepaalde voorzieningen zoals sportfaciliteiten en een supermarkt, de komende jaren verdwijnen door gebrek aan koopkracht. Zij zullen extra reistijd en reiskosten gaan maken naar de meest nabije alternatieve voorziening

7 1. Holwerd aan zee 1. Holwerd aan zee Het Friese dorp Holwerd, is de plaats waar je boot naar Ameland neemt. Toch ligt het dorp ver van zee. Als gevolg hiervan heeft het geen jachthaven en ontbreekt de levendigheid zoals je die aantreft in vergelijkbare Duitse kustdorpen, zoals Greetsiel, Norddeich, Dornumersiel en Nesmersiel. In plaats van een bloeiende toeristische en recreatieve sector heeft Holwerd juist te kampen met bevolkingskrimp en alle negatieve gevolgen die dat doorgaans te weeg brengt: leegstand van gebouwen, daling van het voorzieningenniveau en van de werkgelegenheid. Dit laatste maakt het dorp en haar omgeving langzaam al minder aantrekkelijk voor jonge mensen om te wonen, waardoor de bevolkingskrimp verder doorzet. En voortschrijdende krimp zorgt weer voor meer leegstand en een verdere terugloop van voorzieningen en werkgelegenheid. Een neerwaartse spiraal ligt op de loer, maar op dit moment is het voorzieningenniveau nog hoog genoeg om het tij te keren. Dit is dan ook wat de initiatiefnemers van het plan Holwerd aan Zee voor ogen hebben Een plan om het tij keren Het dorp Holwerd heeft geografisch gezien een strategische ligging: het ligt tussen de zeehavens van Harlingen en Lauwersoog, in precies tegenover Ameland. Holwerd ligt, op dit moment, echter te ver weg van de zee om het toeristisch succes van haar (over)buren te evenaren. Door Holwerd weer met de zee te verbinden wordt een window of opportunity gecreëerd om een neerwaartse spiraal de pas af te snijden. Zo n verbinding kan tegelijkertijd ook bijdragen aan de regionale economie en natuurdoelstellingen die gelden voor dit gebied. Het plan Holwerd aan Zee is een gebiedsontwikkeling die nog verschillende vormen aan kan nemen. De essentie is dat er een opening in de zeedijk komt en dat boten via een vaargeul de haven van Holwerd kunnen aandoen en van daaruit door kunnen varen richting de Friese merengebied en verder. Daarnaast worden er allerlei recreatieve voorzieningen getroffen (zie Werkgroep Holwerd aan Zee, 2014)

8 1.2. Heeft het plan maatschappelijke meerwaarde? Uiteraard zijn er kosten verbonden aan het plan Holwerd aan Zee. De vragen die in dit rapport centraal staan zijn: hoeveel maatschappelijke baten staan er tegenover de maatschappelijke kosten? En: overtreffen de baten de kosten? Deze vragen worden beantwoord aan de hand van een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) die is uitgevoerd volgens de gebruikelijke spelregels die daarvoor gelden in Nederland. Een en ander betekent dat niet wordt nagegaan of de business case van plan Holwerd aan Zee sluitend is, maar dat juist wordt nagegaan of het plan een maatschappelijke meerwaarde genereert. Daarvan is sprake als zowel de financiële als de niet-financiële baten voor alle relevante partijen samen de totale kosten van het plan overtreffen Totstandkoming van dit rapport Dit rapport toont de resultaten van een kosten-batenonderzoek dat in twee etappes is uitgevoerd. In eerste instantie is een kosten-batenanalyse uitgevoerd op grond van een momentopname van het plan en een bijbehorende set uitgangspunten. Vervolgens is op grond van de resultaten van deze eerste etappe een second opinion opgesteld (Koopmans, 2015). Toen de kosten-batenanalyse reeds was afgerond, was het plan inmiddels iets verder uitgekristalliseerd en was ook duidelijk geworden dat één van de belangrijkste uitgangspunten, namelijk de mate waarin het plan bijdraagt aan het reduceren van de hoeveelheid baggerwerk in het Kikkergat, nader onderzoek vergde. Naar aanleiding hiervan is de zogenoemde spoelmeertafel (10 juni 2015) georganiseerd, die resulteerde in een nieuwe inschatting van de mogelijke baggerkostenbesparing (Vellinga et al., 2015). Het voor u liggende rapport bevat de resultaten van de tweede etappe, waarin kosten en baten opnieuw zijn berekend en de rapportage is aangepast. Hierbij is gebruik gemaakt van de nuttige suggesties uit de second opinion alsmede van de uitkomsten van de spoelmeertafel

9 2. Werkwijze en algemene uitgangspunten 2. Werkwijze en algemene uitgangspunten In dit hoofdstuk wordt kort beschreven wat een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) inhoudt en uit welke stappen zij bestaat. Hierbij wordt opgemerkt dat deze MKBA niet is uitgevoerd als toetsende, maar juist als probleemopsporende en ontwerpende MKBA. Vervolgens wordt opgesomd welke algemene MKBA-uitgangspunten gehanteerd zijn MKBA-stappen Afbeelding 2.1 toont het basisschema van de MKBA en de stappen waaruit de analyse bestaat. Afbeelding 2.1. MKBA-schema Stap 1. Maatregel Stap 3. Omgevingskwaliteiten Stap 4. Baten Stap 2. Kosten Stap 5. Saldo Stap 6. Gevoeligheidsanalyse & optimalisatie Opvallend aan dit stappenschema is dat de MKBA niet begint met een formele probleemanalyse. Voor de initiatiefnemers is het plan an sich het doel. Tijdens het doorlopen van de MKBA-stappen is achterhaald welke doelen er achter dit doel schuil gaan. Met andere woorden: welke problemen kunnen we eigenlijk met dit plan oplossen? Door op zoek te gaan naar de baten die het plan kan voortbrengen worden problemen c.q. kansen die in het studiegebied spelen opgespoord. Dan blijkt dat het gaat om de afname van leefbaarheid (voorzieningenniveau en leegstand), baggerbezwaar op de Waddenzee en recreatietekorten. Het is maar de vraag of we dit laatste ooit op het spoor gekomen waren, wanneer we niet simpelweg baten van het plan waren gaan becijferen. Een en ander betekent dat de MKBA benut is als manier om problemen op te sporen in plaats van dat de probleemanalyse het startpunt van de MKBA was. Daarnaast wordt de MKBA ook ingezet voor planoptimalisatie. Zij heeft tot enkele planaanpassingen geleid: zoals het schrappen van het vliegveld, een brug in een ontsluitingsweg ten behoeve van een gemaal en een kleiner meer. Ook wordt zwaarder ingezet op verblijfsrecreatie dan oorspronkelijk gepland, omdat de MKBA laat zien dat verblijfsrecreatie (bedden) meer baten oplevert dan ligplaatsen. Er is hier dus sprake van een ontwerpende MKBA

10 In stap 1 worden de maatregelen die samen het plan Holwerd aan Zee vormen op een rij gezet. Al deze maatregelen zijn er op gericht om de negatieve spiraal van bevolkingskrimp - afname voorzieningen/leefbaarheid - bevolingskrimp te door breken. Het gaat dus om maatregelen die een tegenwicht bieden aan negatieve ontwikkelingen die Holwerd in de referentiesituatie - de situatie waarin het plan niet wordt uitgevoerd - te wachten staan. Dan zal bijvoorbeeld het aantal inwoners afnemen en het aantal onbewoonde huizen toenemen. Tevens zullen enkele voorzieningen verdwijnen. Deze zogenoemde autonome ontwikkelingen worden ontleend aan eerdere onderzoeken hiernaar (zie Van Schijndel et al., 2010; Prins en Timmer, 2012) en worden in deze studie verder niet onderzocht. In stap 2 worden de aanleg- en onderhoudskosten van de maatregelen van het plan geraamd. Hiervoor is gebruik gemaakt van een kostenraming volgens de SKK-systematiek van het CROW (Dijkhuizen et al., 2014). In deze kostenraming zijn de volgende planelementen opgenomen: graven van een kwelsloot en de aanleg van een dijklichaam (oostelijk van spoelmeer); graven van het spoelmeer, inclusief het aanleggen van openbaar terrein, natuuroevers, het aanbrengen van een jachthaven en benodigde damwanden; het aanbrengen van een dijklichaam parallel aan de bestaande weg naar de pier; het aanbrengen van een buitendijkse vaargeul; het aanleggen van een levende dijk ; het verbreden van de Holwerter Feart inclusief natuurvriendelijke oevers; aanbrengen van 6 bruggen, verdeeld over meerdere locaties; aanleg van een schutsluis tussen het spoelmeer en de maalkom; een stormvloedkering in de zeedijk ten noorden van het spoelmeer; aanleg van een overgangszone landbouw aan de westzijde van de maalkom; aanleg van een haven met een aanlegcapaciteit van tweemaal 40 plezierjachten; aanleg van boulevard en het realiseren van een wandelnetwerk; aanleg van een westelijke ontsluitingsweg van Holwerd naar de pier. Stap 3 is een creatieve stap waarin wordt nagegaan welke omgevingskwaliteiten worden verbeterd door het plan Holwerd aan Zee. Hierbij wordt een breed spectrum aan omgevingskwaliteiten beschouwd, variërend van recreatieve aantrekkelijkheid, bevaarbaarheid (van geulen), leefbaarheid, erfgoed, ecologische kwaliteit en dergelijke. Aan de hand van een workshop met mensen van de Dienst Landelijk Gebied, Rho Adviseurs en de Stichting Holwerd aan Zee is geïnventariseerd welke kwaliteitsverbeteringen het plan teweeg brengt. Daarbij is meteen een doorvertaling gemaakt naar baten. Dit is gedaan door telkens na te gaan wie welk voordeel heeft bij de betreffende kwaliteitsverbeteringen. In stap 4 worden de geïdentificeerde baten daadwerkelijk berekend. Hierbij wordt gebruik gemaakt van gebiedsgegevens (hoeveel van dit, hoeveel van dat), van algemene MKBAkengetallen voor specifieke baten (bijv. de waarde van een recreatiebezoek) zoals gerapporteerd in het kengetallenboek (Ruijgrok et al, 2007). Ook is speciaal voor dit project veldwerk verricht door een medewerker van Witteveen+Bos. Deze verzamelde gegevens over recreatie in de Duitse kustdorpen Greetsiel, Norddeich, Dornumersiel en Nesmersiel over recreatie, voorzieningen en werkgelegenheid. Deze dorpen tonen wat Holwerd zou kunnen en willen zijn. De verzamelde informatie is gebruikt om recreatie- en leefbaarheidbaten te ramen. Een belangrijk aandachtspunt bij de berekening van recreatiebaten is altijd het uitsluiten van verschuivingen, ook wel kannibalisme genoemd: wanneer extra ligplaatsen bij Holwerd, voor lege ligplaatsen bij Ameland zorgen, is sprake van kannibalisme. Dan is de recreatiebaat voor de regio nul. In dit onderzoek is dit effect uitgesloten door met tekorten te werken. Dat houdt in dat eerst is gecheckt of er een tekort aan ligplaatsen is gezien de marktvraag en het reeds beschikbare en geplande aanbod. Alleen als de vraag groter is dan het aanbod is sprake van een tekort en kan de creatie van extra plaatsen tot een baat leiden. In deze studie is eerst vastgesteld wat het relevante gebied is voor de bepaling van tekorten aan passantenligplaatsen en bedden. Vervolgens is op grond van huidige bezettingen nagegaan of er logischerwijs sprake kan zijn van een tekort. Voor de kwantitatieve bepaling van de omvang van recreatieve tekorten zijn beslisregels gehanteerd. Wanneer bijvoorbeeld de gemiddelde bezetting van een passantenligplaats hoger is dan 60, is dit beschouwd als een aanwijzing voor een tekort. Dan is de bezetting immers op alle hoogseizoendagen 100%. Als dan uit navraag ook nog eens blijkt dat er boten dubbel geparkeerd liggen en dat havenmeesters vaak nee moeten verkopen is dat een extra kwalitatieve onderbouwing van het tekort. Recreatieve tekorten zijn afgeleid door na te gaan hoeveel extra ligplaatsen of bedden er nodig zijn om de huidige gemiddelde jaarbezetting weer terug te brengen naar 60 dagen. Hiermee is dan meteen de marktruimte bekend. Vervolgens is gecheckt of het plan Holwerd binnen die marktruimte blijft (dan is er geen kannibalisme en zijn er dus baten) of niet. Een en ander komt er op neer, dat we streng zijn geweest bij de bepaling van recreatiebaten, omdat de MKBA-spelregels dat eisen. Voor de volledigheid wordt hier vermeldt dat leefbaarheidbaten c.q. de baten van het behoud van voorzieningen en van erfgoed zijn gekoppeld aan met name recreatiebaten. Dit omdat die gepaard gaan met uitgaven aan voorzieningen en met banen en dus het vasthouden van inwoners. Voor de berekening van deze baten is gewerkt met vuistgetallen zoals bijvoorbeeld het aantal euro omzet, dat nodig is voor de instandhouding van bepaalde voorzieningen (bijv. een supermarkt). Vervolgens is nagegaan hoe vaak mensen gemiddeld van de betreffende voorzieningen gebruik maken en wat het betekent qua reistijd en kosten als deze voorziening uit hun woonplaats verdwijnt 1. Op vergelijkbare wijze zijn werkgelegenheidsbaten en baten van leegstandreductie bepaald. Eerst is nagegaan wat het aantal fte per euro omzet van recreatieve en andere voorzieningen is. Vervolgens zijn die fte s weer omgezet naar aantallen huizen die nodig zijn voor de betreffende werknemers en aantal vierkante meters vloeroppervlakte dat nodig is voor de betreffende werkzaamheden. In stap 5 wordt het saldo van kosten en baten bepaald. Hiertoe is een rekenspreadsheet gebouwd waarin alle kosten en baten zijn uitgezet in de tijd. Vervolgens zijn alle eenmalige en jaarlijkse posten contant gemaakt en bij elkaar opgeteld tot een saldo: de netto contante waarde van het plan, ofwel de maatschappelijke meerwaarde. In stap 6 gebeurt het echte werk: hier wordt nagegaan voor welke uitgangspunten het saldo gevoelig is. Alleen op uitgangspunten die bepalend zijn voor het saldo èn die met onzekerheden omgeven zijn, worden variaties doorgerekend. Doel hiervan is om erachter te komen of andere uitgangspunten, en in het bijzonder andere omvangen van maatregelen, tot een (on)gunstiger saldo leiden. Met andere woorden: het gaat om optimalisatie van het project enerzijds en checken van de robuustheid van het geraamde saldo anderzijds. 1 Er is dus geanalyseerd waar de betreffende voorzieningen in de buurt te vinden zijn, en welke optie dan de meest nabije is. De meest nabije is als referentie gehanteerd

11 2.2. Algemene MKBA-uitgangspunten Voor alle kosten- en batenposten zijn de volgende algemene uitgangspunten gehanteerd: er is gewerkt met een discontovoet van 5,5%, de standaard in Nederland voor MKBA s; er is gewerkt met een oneindige termijn bij het disconteren, hetgeen grofweg overeenkomt met een periode van 100 jaar; het gehanteerde prijspeil is dat van 2014; alle kosten en ook baten zijn inclusief BTW; het basisjaar is variabel: aan tijdstip nul kan een willekeurig startjaar worden toegekend; alle eenmalige kosten zijn op tijdstip nul ingeboekt, alle jaarlijkse vanaf tijdstip één; bij de batenposten is rekening gehouden met een aanloopperiode van drie jaar. Dit voorkomt dat er baten te vroeg in rekening worden gebracht: baten van bijvoorbeeld recreatieve exploitatie vergen immers tijd eer zij optreden. Er dient eerst een ondernemer op de gecreëerde mogelijkheid in te spelen. Aan de raming van elke kostenpost en elke batenposten liggen ook postspecifieke uitgangspunten ten grondslag. Bij elke post is gewerkt met drie soorten gegevens: globale inschatting van de omvang van maatregelen in combinatie met globale kostprijzen. gebiedsgegevens in combinatie met batenkengetallen ontleend aan o.a. het kengetallenboek voor de waardering van natuur, landschap en bodem (Ruijgrok et al., 2007). In de gebouwde rekenspreadsheet bij alle gehanteerde getallen zijn de bronnen geregistreerd en deze bronnen zijn opgeslagen in een database. In de hoofdstuk 3 worden de belangrijkste uitgangspunten die gehanteerd zijn voor de berekening van baten kort samengevat als toelichting op de batenposten

12 3. Eerste Resultaten 3. Eerste resultaten Dit hoofdstuk geeft een samenvatting van de eerste MKBA-resultaten voor het in ontwikkeling zijnde plan Holwerd aan Zee, zoals dat er volgens de Stichting Holwerd aan Zee in november 2014 uitziet. Het gaat hierbij om een globale inschatting van de kosten en baten volgens een initiële set van uitgangspunten. In dit vroege stadium van de planontwikkeling staan nog niet alle uitgangspunten vast. Voor sommige uitgangspunten geldt bovendien dat een goede inschatting een aparte studie vergt, waarvoor nu geen tijd was. Bij gevolg zijn deze uitgangspunten onzeker. In hoofdstuk 4 worden gevoeligheidanalyses uitgevoerd op uitgangpunten die niet vast staan of onzeker zijn, maar wel een grote impact op de uitkomst hebben. Dat geeft inzicht in de bandbreedte van de uitkomsten. Voor de volledigheid wordt vermeld dat voor de kosten een aparte gedetailleerde rapportage voor handen is (Dijkhuizen et al., 2014). In dit hoofdstuk worden daarom alleen de batenposten kort toegelicht Overzicht van kosten en baten Tabel 3.1 geeft een overzicht van kosten en baten van het plan Holwerd aan Zee op grond van de initieel gehanteerde uitgangspunten. Tabel 3.1. Opbouw van kosten, baten, saldo en ratio van Holwerd aan Zee (contante waarden in miljoenen euro s bij een discontovoet van 5,5 over een periode van 100 jaar, prijspeil 2014) Kosten Aanleg 148,14 Onderhoud 26,56 Communicatie & planvorming 2,33 Totaal der kosten Baten Recreatiebaten (dagrecreatie & verblijfsrecreatie: bedden) 6,32 Leefbaarheidbaten (behoud voorzieningen) 10,66 Besparingen waterbeheer & natuur 27,60 tot 134,34 Erfgoedbaten (leegstand & vererving) 12,22 Ecosysteembaten (vererving, waterberging & sportvissen) 6,43 Bedrijvigheidbaten (bootreparatie & visserij) 1,47 Werkgelegenheidsbaten (idem) 10,79 Totaal der baten 75,49 tot 182,22 Saldo -101,54 tot 5,19 Ratio 0,43 tot 1,03 Uit tabel 3.1 volgt dat de baten de kosten kunnen overtreffen en dat dit afhangt van één grote batenpost, namelijk besparingen in het waterbeheer. Deze post heeft voornamelijk betrekking op de toenemende baggerkosten voor het Kikkergat, de vaargeul naar Ameland. Door de verbinding met zee, kan het plan Holwerd aan Zee deze kosten reduceren. Hoewel de precieze omvang van afname van het baggervolume niet bekend is wordt zij door experts geraamd op tot kubieke meter per jaar (Vellinga et al., 2015). Welke kostenbesparing deze reductie teweeg brengt hangt af van kostprijs van een kuub baggeren: ze wordt geraamd op EUR 2 (Mulder et al., 2014) tot EUR 6,5 per kuub (Ruijgrok et al., 2007). Bijlage 1 geeft een gedetailleerd overzicht van de kosten en baten van Holwerd aan Zee bij verschillende baggervolumes en baggerprijzen. De twee uitersten uit dit overzicht worden in tabel 3.1 gepresenteerd. In paragraaf 3.2 wordt nader toegelicht hoe deze besparingen op baggerkosten berekend zijn

13 Opvallend aan tabel 3.2 is dat na de besparing op baggerkosten, leefbaarheidbaten, erfgoedbaten en werkgelegenheidsbaten grote posten zijn. Bij leefbaarheidbaten gaat het om reistijdbaten door het behoud van voorzieningen en om behoud van woningwaarde door een betere uitstraling van het dorp. Erfgoedbaten hebben betrekking op het herbestemmen van met name oude woningen die anders leeg zouden komen te staan. Deze baten ontstaan doordat recreatieve bestedingen voor koopkracht zorgen. Werkgelegenheidsbaten ontstaan doordat recreatieve bestedingen ook voor extra banen zorgen. Toch zijn de recreatiebaten zelf een relatief kleine post. Dit komt omdat deze post berekend is op grond van de winst op bestedingen (en dat is 7 tot 10% voor verblijfs- en dagrecreatie 2 ) en met uitsluiting van verschuivingen. Het is een interessante constatering dat de directe baten van recreatie en toerisme kleiner zijn dan de indirecte- door de initiatiefnemer beoogde- baten ervan op het gebied van leefbaarheid, erfgoed en werkgelegenheid. Minstens even interessant is de vraag of de directe baat niet vergroot kan worden door hier zwaarder op in te zetten. In de gevoeligheidsanalyse in hoofdstuk 4 wordt dan ook nagegaan wat een toename van het aantal bedden (dus zwaarder inzetten op verblijfsrecreatie) doet met het saldo. Dit omdat de grootste subpost binnen de recreatiebaten de verblijfsrecreatie is èn omdat voor verblijfsrecreatie relatief grote tekorten geconstateerd zijn: daar zit dus marktruimte Toelichting op de batenposten De baten zoals gepresenteerd in tabel 3.1 zijn ook weer een samenvatting van meerdere posten. In deze paragraaf wordt per samenvattende post uit tabel 3.2 beknopt toegelicht uit welke subposten zij bestaat en hoe deze berekend zijn. Recreatiebaten In het plan Holwerd aan Zee wordt een jachthaven met ligplaatsen ontwikkeld en worden mogelijkheden voor verblijfsrecreatie gecreëerd. Daarnaast wordt het gebied aantrekkelijker gemaakt voor dagjesmensen en Unesco-toeristen. Ook wordt ingespeeld op het gebrek aan slecht weer voorzieningen van bezoekers van Ameland. Een en ander betekent dat er een aantal verschillende recreatiebaten onderscheiden wordt, namelijk: exploitatiebaten door een toename van bootdagtochten op basis van een fractie van het tekort aan passantenligplaatsen aan de Duitse kust (80 ligplaatsen op een tekort van 144); exploitatiebaten door een toename van overnachtingen op basis van een fractie van tekort aan bedden (in eerste instantie bedden op een tekort in de regio van ca ); de recreatieve belevingsbaten buiten de markt om van de bestaande bezoeken aan Holwerd (ca per jaar); exploitatiebaten door een toename van het aantal Unesco c.q. internationale toeristen (geraamd op bezoeken per jaar 3 ); exploitatiebaten door een verlenging van de verblijfsduur met 1 nacht door passanten richting het Friese merengebied; exploitatiebaten door een verlenging van de gemiddelde verblijfsduur op Ameland met 1 nacht voor 5% van de overnachters (dit percentage is volgens metingen in t Twiske en Spaarnwoude gevoelig voor slecht weer -voorzieningen). Voor alle bovenstaande baten geldt dat is gerekend met de winst op de gemiddelde bestedingen in Nederland per dagtocht en per overnachting. Voor dagtochten is een gemiddelde besteding van EUR 15,45 per dag gehanteerd en voor overnachtingen bedrag van EUR 32,66 per overnachting. Voor beleving buiten te markt om is een prijskaartje van EUR 1 per bezoek (Ruijgrok et al., 2007). Bij de bepaling van recreatiebaten is gewerkt met tekorten. Het doel van de tekortenbepaling is om geen recreatieverschuivingen als baat op te voeren. De voornoemde tekorten aan ligplaatsen en bedden zijn grove indicaties 4 die als volgt zijn bepaald. Als eerste aanwijzing voor tekorten is kwalitatieve informatie gebruikt: is het vaak vol, moeten havenmeesters en hotels e.d. vaak nee verkopen? Deze informatie is verzameld door een medewerker die de relevante Nederlandse en Duitse kustplaatsen heeft bezocht, navraag heeft gedaan en beschikbare statistische gegevens heeft verzameld. Vervolgens is gekeken naar bezettingen: als die gemiddeld hoger is dan 60 dagen per jaar zit je in principe in het hoogseizoen 100% vol. Nagegaan is hoeveel ligplaatsen en bedden nodig zijn om gemiddeld weer op 60 te komen. Daar is het reeds beschikbare plus geplande aantal vanaf getrokken. Voor ligplaatsen is deze exercitie gedaan voor de Duitse kustplaatsen (ook voor de Friese kust, maar daar bleken geen tekorten: aanwezige plannen zouden als ze echt worden uitgevoerd eerder overschotten teweegbrengen), omdat dat tekorten zijn die je qua afstand in Holwerd op zou kunnen vangen. Tabel 3.2 toont deze raming. Tabel 3.2 Raming van het tekort aan ligplaatsen waarop Holwerd aan Zee in zou kunnen spelen aantal dagen bezet jaar jaar terug naar x dagen per jaar x ligplaatsen nodig x extra ligplaatsen nodig totaal tekort Greetsiel 86, ,86 30,87 Norddeich Dornumersiel & Nesmersiel samen Voor bedden is naar Ameland gekeken omdat dat tekorten zijn die je qua afstand en reisdoel in Holwerd op zou kunnen vangen. Er is bepaald hoeveel bedden nodig zijn om de gemiddelde jaar bezetting van 76 dagen weer naar 60 terug te brengen. Daar is het reeds beschikbare aantal bedden van weer vanaf getrokken. Dit leverde een tekort van circa bedden op: een fractie van de die ze op Ameland nu hebben. Op Ameland zelf bestaat de wens om 500 bedden toe te voegen. Gezien de bouwbeperkingen die daar gelden zal dit zoveel mogelijk binnen de bestaande gebouwen gerealiseerd worden. Bekend is dat er is relatief veel vraag naar luxe (en dus duurdere) accommodaties is. De voornoemde recreatiebatenposten zijn allen kleiner dan EUR 1 miljoen contant (over een oneindige termijn bij 5,5% rente). Uitzondering hier op is de post verblijfsrecreatiebaten die circa EUR 4,1 miljoen bedraagt in contante waarde (over een oneindige termijn). 75, ,12 63,12 71, ,22 50, En een deel van de recreatiebaten, namelijk de belevingsbaten van de huidige bezoeken, gaat niet gepaard met bestedingen. 3 Dat aantal is gebaseerd op stijgingen in bezoekersaantallen gemeten bij de Zaanse Schans na de unesco-aanwijzing. 4 Helaas maken ligplaatsen en verblijfsaccommodaties geen deel uit van het landsdekkend recreatietekortenmodel. Ook is er geen marktonderzoek ter bepaling van tekorten verricht, want dat is een studie op zich en dat paste niet binnen deze mkba-opdracht

14 Leefbaarheidbaten De post leefbaarheidspaden bestaat uit de drie volgende subposten: Afbeelding 3.1 Ontwikkeling door de tijd van het baggervolume reistijdbaten: het gaat hierbij om de uitgespaarde reistijd- en omrijkosten van de (resterende) bewoners van Holwerd naar twee voorzieningen die dreigen te verdwijnen (Van Schijndel et al., 2010) maar nu behouden kunnen blijven, namelijk een supermarkt en sportfaciliteit. Nagegaan is wat de reisafstand naar het meeste nabije alternatief is en hoe vaak mensen gemiddeld naar de betreffende voorzieningen gaan (zie onder andere Ten Have et al, 2009). Voor de beprijzing zijn bedragen van EUR 6,59 per uur en EUR 0,084 per kilometer gehanteerd (zie website Steunpunt Economische Evaluatie van het ministerie van I&M). Dat zijn de standaardprijskaartjes die binnen MKBA s voor reistijd en reiskosten worden gehanteerd. woongenotbaten: het gaat hierbij om de vermeden vastgoedwaardedalingen van de (resterende) bewoonde woningen die anders te maken krijgen met negatieve uitstralingseffecten van leegstand en verpaupering: het SEV heeft voor Holwerd geraamd dat het om jaarlijkse waardedaling van EUR 875 per woning gaat (Van Schijndel et al., 2010). Besparingen waterbeheer Door het plan Holwerd aan Zee kan op verschillende manieren bespaard worden op waterbeheerkosten. De volgende besparingen zijn mogelijk: baggerkosten Kikkergat: het baggervolume in de vaargeul naar Ameland (het Kikkergat) is de afgelopen jaren zeer sterk toegenomen (zie afbeelding 3.1). De baggerkosten zijn navenant gestegen. Doordat het plan Holwerd aan Zee een getijdebekken bevat waarmee de vaargeul regelmatig door kan worden doorgespoeld, kunnen het baggervolume en daarmee de baggerkosten worden gereduceerd. De provincie Fryslân heeft het Programma naar een Rijke Waddenzee en de Waddenacademie gevraagd om tot een expertinschatting te komen van de mogelijke volumereductie van de baggeropgave. De experts schatten de potentiële volumereductie in op tot kuub per jaar (Vellinga et al., 2015). Hoewel er in de periode sprake is geweest van een jaarlijkse groei van 12,4% in baggervolume (zie afbeelding 3.1), is hier bij de berekening van de mogelijke volumebesparingen geen rekening mee gehouden. Reden hiervoor is dat het niet zeker is dat deze volumegroei ook in de toekomst doorzet. Bron: Vellinga e.a., De baggerkosten per kubieke meter zijn geraamd op EUR 2 tot EUR 6,5 (inclusief btw) per kubieke meter (Mulder, 2014; Ruijgrok et al., 2007). Bij de berekening van de mogelijke baggerkostenbesparing wordt wel rekening gehouden met een jaarlijkse prijsstijging van 1%. Dat is een gebruikelijk percentage voor bouwprijzen (in de grond-, water- en wegenbouwsector). baggerkosten en ook pompkosten van het gemaal: wanneer het gemaal dat wellicht in Harlingen komt, door het plan Holwerd aan Zee, in Holwerd wordt geplaatst, kan dit zorgen voor minder baggerkosten en pompkosten. De besparing is globaal geraamd op circa EUR 10 miljoen eenmalig op grond van wat een uitstroomkoker bij Den Oever kostte. baggerkosten bij Dokkum: zowel de Dokkumer Ee als het Dokkumer Grootdiep voeren, door de hoge stroomsnelheden van het water, slib aan. Dit komt deels terecht in de haven van Dokkum. Hierdoor heeft Dokkum baggerkosten. Het plan Holwerd aan Zee kan leiden tot lagere stroomsnelheden in de voornoemde wateren en daarmee een bijdrage leveren aan het verminderen van de baggerkosten bij Dokkum. Omdat niet bekend is hoe groot de baggerkostenbesparing kan zijn, is deze post niet geraamd 5. 5 Het is ook mogelijk dat een lagere stroomsnelheid besparing op het oeveronderhoud van de Dokkumer Ee en het Dokkumer Grootdiep teweeg brengt. Omdat het plan Holwerd aan Zee ook de recreatievaart op deze wateren beoogt te bevorderen - en golfslag door bootjes een groter impact heeft op oeveronderhoud dan stroomsnelheid - is deze post buiten beschouwing gelaten

15 KRW-maatregelen: om Kaderrichtlijn Water-doelen te halen zijn maatregelen nodig voor waterkwaliteit. De extra doorstroming die Holwerd aan Zee teweeg brengt kan bijdragen aan het behalen van deze doelen. Omdat niet bekend is welke KRW-maatregelen dan achterwege kunnen blijven, is ook deze post niet geraamd. Van de bovengenoemde posten is de eerste, de besparing op de baggerkosten van de vaargeulen op zee, de grootste. Deze is dusdanig groot dat zij alle andere posten in het kosten-batenoverzicht overschaduwt. Erfgoedbaten Erfgoedbaten zijn opgebouwd uit twee soorten vastgoedwaardestijgingen: namelijk die van herbestemde bedrijfsgebouwen en van herbestemde woningen. Daarnaast wordt ook de post verervingsbaten onderscheiden. De herbestemmingsbaten van bedrijfsgebouwen zijn bepaald door na te gaan hoeveel vierkante meter bedrijfsvloer nodig is om de voorzieningen die gedragen worden door recreatieomzetten te huisvesten. Deze vierkante meters behouden hun waarde nu ze niet leeg komen te staan en worden opgeknapt. De herbestemmingsbaten van woningen zijn op vergelijkbare wijze bepaald. Hiervoor is nagegaan hoeveel banen er ontstaan door de recreatieve bestedingen en hoeveel woningen nodig zijn om deze werknemers te huisvesten. Wellicht interessant om te vermelden zijn de aantallen waar het (bij bedden) om gaat: circa m 2 aan bedrijfsgebouwen en 47 woningen 6. De verervingsbaten, dat is het welzijn dat mensen ontlenen aan het doorgeven van een mooi landschap en gerestaureerde bebouwing aan hun nazaten, zijn geraamd op grond van het aantal huishoudens in de gemeente Dongeradeel en de gemiddelde betalingsbereid voor erfgoedbehoud van EUR 8,50 per huishouden per jaar, afgeleid uit eerder empirisch onderzoek hiernaar (Ruijgrok et al., 2007). De grootste erfgoedbaat was de herbestemmingsbaat van woningen: deze post wordt geraamd op circa EUR 2,5 miljoen contant (over een oneindige termijn). Bedrijvigheidbaten Het plan Holwerd aan Zee biedt kansen voor verschillende vormen van bedrijvigheid. Zo ontstaat er in de haven wellicht ruimte om in te spelen op de marktruimte die is geïdentificeerd (een tekort dus) ten aanzien van kleine bootreparaties. Maar er ontstaan ook nieuwe mogelijkheden voor palingvisserij en zilte landbouw in de kwelders. Voor deze laatste mogelijkheid is geen inschatting gemaakt van de potentiële baten, omdat er geen gegevens beschikbaar waren. De potentiële baten van kleine bootreparaties zijn geraamd op grond van gesprekken met ondernemers (hoeveel reparaties denken zij op jaarbasis te kunnen verrichten, waar nu niemand op inspeelt en wat levert dat gemiddeld op) en de gemiddelde winstmarge in de sector. De potentiële baten van palingvisserij zijn geraamd op grond van aannamen en gegevens van DUPAN over ontwikkelingen in de palingvisserij. Beide baten zijn geraamd op minder dan EUR 1 miljoen contant (over een oneindige termijn). Werkgelegenheidsbaten Tot slot zijn er werkgelegenheidsbaten. Deze vloeien voort uit omzetten van dag- en verblijfsrecreatie en van bootreparaties (en visserij). Ze zijn berekend aan de hand van kengetallen die het gemiddeld aantal fte in de betreffende sector weergeven evenals de besparingen op uitkeringen. De baat is berekend op grond van uitgespaarde werkloosheidkosten van EUR per baan per jaar. Volgens de spelregels van de MKBA dient echter de volledige arbeidsproductiviteitsstijging, welke gelijk is aan het brutoloon, gehanteerd te worden. Daarop dient dan nog wel het verlies van vrije tijd te worden afgetrokken. Omdat niet duidelijk is hoe vrije tijd gewaardeerd moet worden, is het bedrag van EUR per jaar gehanteerd als proxy voor de netto welvaartstoename door arbeid. Dit zou een onderschatting van de omvang van deze batenpost kunnen betekenen. Gezien het beperkte aantal fte waar het om gaat (ca. 47 fte in de recreatiesector uitgaande van bedden) en de relatief hoge werkloosheid in het Noorden, is aangenomen dat deze mensen in de regio te vinden zijn zonder dat er verdringingseffecten optreden op de arbeidsmarkt. De werkgelegenheidsbaten worden geraamd op EUR 4,8 miljoen contant (over een oneindige termijn). Ecosysteembaten Het plan Holwerd aan Zee zorgt voor veranderingen in arealen van verschillende natuurtypen. Er wordt in totaal circa 77 hectare landbouwgrond plus ca 32 hectare aan industrieterrein en zandplaten vervangen door circa 45 hectare grasland, 50 hectare open water, 9 hectare bebouwing en 5 hectare riet/ruigte en strand. Er is nagegaan welke ecosysteemdiensten deze arealenomzettingen voortbrengen gegeven het ecosysteemtype. De belangrijkste relevante ecosysteemdiensten, te weten verervingsbaten van biodiversiteit, waterveiligheidsbaten (berging) en sportvisbaten zijn vervolgens becijferd met behulp van de daarvoor beschikbare MKBA-kengetallen (Ruijgrok et al., 2007). De grootste baat bleek die van sportvismogelijkheden. Deze werd geraamd op circa EUR 3,7 contante waarde (over een oneindige termijn). 6 Op voorhand kan niet precies voorspeld worden welke bedrijfsgebouwen en woningen gered worden van de leegstand, maar de aantallen waar het om gaat passen binnen hetgeen vrijkomt/staat in de autonome ontwikkeling in Holwerd. Op grond van Schijndel et al. (2010), wordt het aantal leegstaande huizen in Holwerd in het jaar 2030 op 150 geschat

16 4. Gevoeligheidsanalyses 4. Gevoeligheidsanalyses Uit het voorgaande hoofdstuk bleek reeds dat het baten-kostensaldo gevoelig is voor de uitgangspunten die gehanteerd zijn voor de raming van de grootste batenpost: de besparing op baggerkosten. Uit nadere inspectie van het kosten-batenoverzicht blijkt aan welke knop gedraaid kan worden om het plan zo te optimaliseren dat het minder afhankelijk wordt van besparing op baggerkosten. De eerste klap zijn de kosten en de tweede klap is de verblijfsrecreatie ofwel het aantal bedden. Dit is de grootste recreatiebaat die doorwerkt in verschillende andere posten, namelijk de erfgoedbaten (via herbestemmen) en werkgelegenheidsbaten. In dit hoofdstuk wordt dan ook wordt gecheckt wat de gevolgen voor het saldo zijn van meer bedden en van lagere kosten Gevoeligheid voor meer bedden De verblijfsrecreatiebaten van Holwerd aan Zee zijn initieel geraamd op circa EUR 4,1 miljoen contant over een oneindige termijn. Dat klinkt, zeker in verhouding tot de post uitgespaarde baggerkosten, als een kleine post. Echter de verblijfsrecreatie stuurt qua omvang ook (via de bestedingen) de omvang van erfgoedbaten (herbestemming leegstaande woningen/gebouwen) en werkgelegenheidsbaten aan qua omvang. De belangrijkste uitgangspunten die gehanteerd zijn bij de raming van verblijfsrecreatiebaten zijn het aantal bedden, de gemiddelde besteding per overnachting en de winstmarge in deze sector. In de initiële berekeningen is uitgegaan van bedden terwijl het totale tekort (de marktruimte) op is geschat voor de regio 7. Voor de gemiddelde besteding per overnachting is een bedrag gehanteerd van EUR 32,66 per overnachting met een bijbehorende winstmarge van 7%. In tabel 4.1 is te zien wat er met het kosten-batensaldo gebeurt wanneer er zwaarder in gezet wordt op verblijfrecreatie. Er worden twee scenario s gepresenteerd: in scenario 1 worden bedden gerealiseerd en in scenario 2 worden bedden gerealiseerd. Uiteraard is het ook mogelijk om in te zetten op hogere bestedingen per overnachting dan de gehanteerde gemiddelde EUR 32,66. Dit kan door bijvoorbeeld te kiezen voor luxere accommodaties. Omdat een verdubbeling van het aantal bedden en een verdubbeling van de besteding per overnachting precies hetzelfde effect hebben op het baten-kostensaldo, worden daar geen aparte berekeningen voor gedaan. 7 Met de regio wordt voor dag- en verblijfsrecreatie met de auto het gebied van Harlingen tot Lauwersoog bedoeld. Voor dag- en verblijfsrecreatie per boot, wordt een groter gebied gehanteerd, namelijk van Harlingen tot en met Dornumersiel. Reden hiervoor is dat tekorten aan ligplaatsen op groter afstanden kunnen worden opgevangen dan tekorten aan dagrecreatie- en overnachtingsmogelijkheden: voor een dagtocht is uitgaan van niet meer dan 2 uur reistijd naar de dagbestemming; voor overnachtingen is uitgegaan van niet meer dan een half uur rijden naar de dagbestemming (die voornamelijk Ameland is)

17 Tabel 4.1 Gevoeligheid voor het aantal bedden (contante waarden in miljoenen euro s bij een discontovoet van 5,5 over een periode van 100 jaar, prijspeil 2014) Scenario 1: Scenario 2: Oorspronkelijk bedden bedden resultaat: (1/2 van het tekort) (maximaal) bedden Kosten Aanleg 148,14 148,14 148,14 Onderhoud 26,56 26,56 26,56 Communicatie & planvorming 2,33 2,33 2,33 Totaal der kosten Baten Recreatiebaten 11,27 21,16 6,32 Leefbaarheidbaten 10,66 10,66 10,66 Besparingen waterbeheer 27,60 tot 134,34 27,60 tot 134,34 27,60 tot 134,34 Erfgoedbaten 23,57 46,11 12,22 Ecosysteembaten 6,43 6,43 6,43 Bedrijvigheidbaten 1,47 1,47 1,47 Werkgelegenheidsbaten 19,64 37,34 10,79 Totaal der baten 100,63 tot 207,37 150,77 tot 257,50 75,49 tot 182,22 Saldo -76,39 tot 30,34-26,26 tot 80,47-101,54 tot 5,19 Ratio 0,57 tot 1,17 0,85 tot 1,45 0,43 tot 1,03 Tabel 4.2 Resultaten bij 37% en 10% lagere kosten (contante waarden in miljoenen euro s bij een discontovoet van 5,5 over een periode van 100 jaar, prijspeil 2014) Totaal der kosten Totaal der baten Saldo Ratio Resultaat bij 37% lager kosten 111,53 75,49 tot 182,22-36,04 tot 70,69 0,68 tot 1,63 Resultaat bij 10% lager kosten 159,33 75,49 tot 182,22-83,84 tot 22,89 0,47 tot 1,14 Oorspronkelijk resultaat: 75,49 tot 182,22-101,54 tot 5,19 0,43 tot 1,03 Uit tabel 4.2 volgt dat een kleine kostenreductie geen wezenlijk verbetering van het batenkostenratio teweegbrengt, maar dat een reductie in de ordegroot van 40% dat wel doet. Nu is het ratio zelfs bij de laagst mogelijke inschatting van de bagger-kostenbesparingen reeds 0,68. Aangezien een verdubbeling van het aantal bedden het ratio ook met circa 0,2 vergroot, betekent dit dat de combinatie van een 40% kostenverlaging plus een zwaardere inzet in verblijfsrecreatie het ratio richting de 1 brengen, waardoor het minder afhankelijk wordt van de omvang van de besparing op baggerkosten. Uit tabel 4.1 volgt dat het saldo en ratio positief reageren op een toename van het aantal bedden. Dit komt door de toename van de omvang van de recreatiebaten zelf (meer winst op bestedingen) maar ook door behoud van erfgoed/voorkoming leegstand en door meer werkgelegenheid die daar weer een gevolg van zijn 8. Dit is een interessante aanwijzing die benut kan worden bij de verdere ontwikkeling van het plan Holwerd aan Zee en het toeristisch en recreatief potentieel van de regio Het effect van lagere kosten Nu bekend is dat het kosten-batensaldo van Holwerd aan Zee gevoelig is voor de bijdrage die het project kan leveren aan de besparing op baggerkosten en voor de mate waarin wordt ingezet op verblijfsrecreatie, wordt het interessant om na te gaan wat het effect van lagere kosten van het plan kan zijn. De kostenraming (zie Dijkhuizen et al., 2014) is een probalistische raming, die laat zien dat de kosten 37% hoger of juist 37% lager uit kunnen pakken. Aangezien het zo wel duidelijk is wat het gevolg van 37% hogere kosten is voor het baten-kostenratio (dat is dan zeker lager dan 1), wordt in tabel 4.2 alleen nagegaan wat het effect van lagere kosten is. Dit maakt immers duidelijk wat het nut is van het zoeken naar mogelijkheden om de projectkosten te verkleinen. Er worden hierbij twee kostenverlagingscenario s gepresenteerd: in scenario 1 gaan de projectkosten met 37% omlaag en in scenario 2 met 10%. Dit laatste is gedaan om inzicht te krijgen in de effecten van kleine kostenbesparingen. 8 Het is ook mogelijk dat het tot minder verlies van voorzieningen leidt (en dus minder reistijdverliezen en reiskosten voor de bewoners). Dat is hier echter niet verrekend, omdat in een autonome ontwikkeling vooralsnog alleen het sluiten van sportfaciliteiten en een supermarkt verwacht wordt. Hoeveel bestedingen ook toenemen: men kan niet meer voorzieningen redden dan er überhaupt verloren dreigen te gaan

18 5. Conclusie en aanbevelingen 5. Conclusie en aanbevelingen Uit de voorgaande gevoeligheidsanalyses volgt dat het project Holwerd aan de Zee de potentie heeft om een maatschappelijke meerwaarde voort te brengen. Om dit daadwerkelijk waar te maken zijn wel drie zaken van belang: het project dusdanig vormgeven dat maximaal wordt bijgedragen aan de baggerproblematiek in de Waddenzee; voldoende inzetten op verblijfsrecreatie; het project zo goedkoop mogelijk uitvoeren: waar mogelijk nieuwe innovatieve maatregelen nader onderzoeken om de kosten te drukken, zoals bijvoorbeeld de innovatieve goedkope sluis die werkt zonder te schutten die nu ook bij IJmuiden overwogen wordt. Het verdient dan ook de aanbeveling om het plan te optimaliseren. Aangezien er zojuist een rapportage is uitgebracht over de mogelijke besparingen op baggerkosten, ligt het voor de hand om nu eerst de aandacht te richten op het vergroten van de kansen voor verblijfsrecreatie en op het verkleinen van de projectkosten door een slimmer en/of soberder technisch ontwerp. Er dient immers niet uit het oog te worden verloren dat het geen eenvoudige opgaaf is om een gebiedsontwikkeling zo te ontwerpen dat de baten hoger zijn dan de kosten. Uit de vele kostebatenanalyses die de afgelopen jaren zijn opgesteld voor gebiedsontwikkelingen, blijkt namelijk dat zij veelal een negatief saldo hebben. Het is daarom interessant dat er in dit gebied een project is geïnitieerd wat wél de potentie heeft om een positief saldo te behalen

19 6. Referenties 6. Referenties Dijkhuizen, H.C., J. Nijland en W. van Veggel, (2014). Kostennota variant 3 Holwerd aan Zee, AnteaGroup, Heerenveen. Koopmans, C., (2015). Second opinion kosten en baten Holwerd aan Zee, SEO Economisch Onderzoek, Amsterdam. Mulder, H., A. Nicolai en E. Lofvers, (2014). Beschouwing rond baggerbezwaar en gerelateerde kosten/baten voor het plan Holwerd aan Zee, Rijkswaterstaat, S.L. Prins, L. en P. Timmer, (2012). Cultuurhistorische verkenning, krimp in de beschermde dorpsgezichten van Dongeradeel, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, S.L. Ruijgrok, E.C.M., A.J. Smale, R. Zijlstra, R. Abma, R.F.A. Berkers, A.A. Nemeth, N. Asselman, P.P. de Kluiver, R.S. de Groot, U. Kirchholtes, P.G. Todd, E. Buter, P.J.G.J. Hellegers, F. A. Rosenberg, (2006). Kentallen waardering Natuur, Water, Bodem en Landschap, Hulpmiddel bij MKBA s, Witteveen+Bos in opdracht van Ministerie van LNV, Den Haag. Ruijgrok, E.C.M., (2011). MKBA-kengetallen voor omgevingskwaliteiten: aanvulling en actualisering, Witteveen en Bos in opdracht van Rijkswaterstaat, Steunpunt Economische Evaluatie, Rotterdam/Den Haag. Ten Have, M., R. de Graaf en K. Monshouwer, (2009). Sporten en psychische gezondheid, Resultaten van The Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study, Trimbos, Utrecht. Van Schijndel, S., M. Rutherglen, R.Mulder en R. Vreeker, (2010). Aanvalsplan krimp Holwerd, SEV, Rotterdam. Vellinga, P., J. Cleveringa, J. Danel, T. van Kessel, H. Mulder, A. Nicolai, L. van Rijn, Z.B. Wang, H. Winterwerp en H. Sas, (2015). Rapport van de Kennistafel Spoelmeer Holwerd aan Zee, Programma naar een Rijke Waddenzee & Waddenacademie, Leeuwarden. Werkgroep Holwerd aan Zee, (2014). Een doorbraak voor mens en natuur, Stichting Holwerd aan Zee en Waddenvereniging, Holwerd en Harlingen

20 Bijlage 1: Gedetailleerd overzicht van de kosten en baten van Holwerd aan Zee Bijlage 1: bij verschillende baggervolumes en baggerprijzen Contante waarden in euro s bij een discontovoet van 5,5 over een periode van 100 jaar Gedetailleerd overzicht van de kosten en baten van Holwerd aan Zee bij verschillende baggervolumes en Besparing in m 3 per jaar (vaargeul) Prijs per m 3 incl. btw Volume groei kuubs Prijsgroei p/j per m 3 door brandstof-prijzen etc Aantal bedden Kosten Aanleg Onderhoud Communicatie & planvorming Totaal der kosten Baten Recreatiebaten (dag- en verblijfs) Leefbaarheidsbaten (behoud voorzieningen) Besparingen waterbeheer & natuur Erfgoedbaten (leegstand & vererving) Ecosysteembaten (vererving, waterberging & sportvissen) Bedrijvigheidsbaten (bootreparatie & visserij) Werkgelegenheidsbaten (idem) Totaal der baten Saldo Ratio ,00 0% 1% ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 27,60 12,22 6,43 1,47 10,79 75,49-101,54 0, ,53 0% 1% ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 52,15 12,22 6,43 1,47 10,79 100,04-76,99 0, ,05 0% 1% ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 71,27 12,22 6,43 1,47 10,79 119,15-57,88 0, % ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 47,01 12,22 6,43 1,47 10,79 94,89-82,14 0, ,53 0 1% ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 96,11 12,22 6,43 1,47 10,79 143,99-33,04 0, ,05 0 1% ,14 26,56 2,33 6,32 10,66 134,34 12,22 6,43 1,47 10,79 182,22 5,19 1,03 baggerprijzen 38 39

Holwerd aan Zee MKBA. Jeroen Stegeman Elisabeth Ruijgrok. Zicht op Howerd vanaf het Wad door Dolly Leemans

Holwerd aan Zee MKBA. Jeroen Stegeman Elisabeth Ruijgrok. Zicht op Howerd vanaf het Wad door Dolly Leemans Holwerd aan Zee MKBA Jeroen Stegeman Elisabeth Ruijgrok Zicht op Howerd vanaf het Wad door Dolly Leemans Maatschappelijke Kosten Baten Analyse MKBA is een vergelijking van de welvaarts- en welzijnseffecten

Nadere informatie

Verslag expertsessie Holwerd aan Zee: effecten op regionale economie, regionaal toerisme en krimp

Verslag expertsessie Holwerd aan Zee: effecten op regionale economie, regionaal toerisme en krimp Verslag expertsessie Holwerd aan Zee: effecten op regionale economie, regionaal toerisme en krimp MIRT-onderzoek Holwerd aan Zee Donderdag 12 mei 2016 Provinciehuis, Leeuwarden Inhoud van het verslag Expertmeeting

Nadere informatie

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Sigrid Schenk Irene Pohl Rotterdam, januari 2014 Aanleiding voor verdieping NWW / Botlek Page 2 BRON: HBR Het Botlekgebied / Pernis vormt het

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Monitor Recreatie & Toerisme 4-meting maart 2014

Monitor Recreatie & Toerisme 4-meting maart 2014 Monitor Recreatie & Toerisme 4-meting 2013 maart 2014 Inleiding Het aanjaagprogramma Recreatie & Toerisme is in november 2009 van start gegaan. Om het effect van de werkzaamheden te meten wordt jaarlijks

Nadere informatie

SAMENVATTING MONITOR VRIJETIJDSECONOMIE RIVIERENLAND 2014

SAMENVATTING MONITOR VRIJETIJDSECONOMIE RIVIERENLAND 2014 SAMENVATTING MONITOR VRIJETIJDSECONOMIE RIVIERENLAND 2014 In 2015 heeft het Regionaal Bureau voor Toerisme Rivierenland, in opdracht van Regio Rivierenland, de Monitor Vrijetijdseconomie over 2014 laten

Nadere informatie

Tabel 1: De bijdrage van RtHA aan de regionale economie op basis van 2,4 miljoen passagiers

Tabel 1: De bijdrage van RtHA aan de regionale economie op basis van 2,4 miljoen passagiers Prognose 2020 Door Alexander Otgaar, RHV Erasmus Universiteit Rotterdam Diverse studies zijn in het verleden uitgevoerd met als doel om de economische bijdrage van Rotterdam the Hague Airport (hierna aan

Nadere informatie

Aanvulling MKBA Spui: drie alternatieve scenario s (jan. 2011)

Aanvulling MKBA Spui: drie alternatieve scenario s (jan. 2011) Aanvulling MKBA Spui: drie alternatieve scenario s (jan. 2011) Voorliggende notitie is een aanvulling op de door Decisio uitgevoerde MKBA Cultuurforum Spui (10 juni 2010). In deze aanvulling worden drie

Nadere informatie

Kornwerderzand Kosten en baten, een tussenstand. ir. Rinze Herrema

Kornwerderzand Kosten en baten, een tussenstand. ir. Rinze Herrema Kornwerderzand Kosten en baten, een tussenstand ir. Rinze Herrema 1 Witteveen en Bos 1946 Bos (37): civiel ir. bij GW Enschede Witteveen (54): directeur GW Rotterdam Stedenbouwkundig Advies- en Ingenieursbureau

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Met Holwerd aan Zee hebben de bewoners van Holwerd het initiatief genomen om de economie en de leefbaarheid van het dorp en Noordoost Fryslân een impuls te geven. Kern van het plan

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

Memo nieuwbouw De Stelp

Memo nieuwbouw De Stelp Memo nieuwbouw De Stelp Aan Gemeente Ameland Mevrouw E. Manshanden Plaats, datum Zwolle, 15 februari 2018 Onderwerp Alternatieve locatie De Stelp Ons kenmerk Behandeld door Hans Voorberg Henrik Augustinus

Nadere informatie

Holwerd aan Zee herwaardering van het natuurlandschap. Kwelders droogvallend Wad. Wetlands slagen Kwelderverbeterplan SBB.

Holwerd aan Zee herwaardering van het natuurlandschap. Kwelders droogvallend Wad. Wetlands slagen Kwelderverbeterplan SBB. HOLWERD AAN ZEE Holwerd aan Zee is een plan voor grootschalige gebiedsontwikkeling in Noordoost Fryslân, waar meerdere opgaven en belangen op het gebied van water, natuur, economie, welzijn en recreatie

Nadere informatie

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: fax:

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: fax: Toerisme in Cijfers 2009 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband op toeristisch recreatief gebied van de provincies Groningen, Fryslân en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Instituut Service

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Ernst Bos en Theo Vogelzang (LEI) Opgave LEI: Beoordeel peilstrategieën Groene Hart op basis van Maatschappelijke Kosten en Baten Opbouw presentatie:

Nadere informatie

Samen naar een toekomstbestendige vrijetijdseconomie

Samen naar een toekomstbestendige vrijetijdseconomie Samen naar een toekomstbestendige vrijetijdseconomie Zuid-Limburg Position Paper van de 16 Zuid-Limburgse gemeenten, aangeboden door de voorzitters van het Bestuurlijk Overleg Ruimtelijke Economie en Nationaal

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Waarde van de Waterwolftunnel

Waarde van de Waterwolftunnel Waarde van de Waterwolftunnel Albert Kandelaar (provincie Noord-Holland) - Jeroen Klooster en Bas Gerretsen (Arcadis) Sessieleider: Lidwien Besselink (gemeente Amsterdam) Vrijdag 22 juni 2018 Wat gaan

Nadere informatie

Samenvatting. Waardensysteem zeesluis Delfzijl. Stuurgroep Vitale kust 3 juli, Bijlage 2b. Een zoektocht naar mogelijkheden rondom de zeesluis

Samenvatting. Waardensysteem zeesluis Delfzijl. Stuurgroep Vitale kust 3 juli, Bijlage 2b. Een zoektocht naar mogelijkheden rondom de zeesluis Stuurgroep Vitale kust 3 juli, Bijlage 2b Samenvatting Waardensysteem zeesluis Delfzijl Een zoektocht naar mogelijkheden rondom de zeesluis Mark de Bel (Deltares) Sien Kok (Deltares) Hendrik van Meerveld

Nadere informatie

In voorliggend addendum op het rapport MKBA Feyenoord City staan de resultaten hiervan beschreven.

In voorliggend addendum op het rapport MKBA Feyenoord City staan de resultaten hiervan beschreven. Notitie Aan Gemeente Rotterdam Van Edgar Wever, Peter Berkhout Datum 7 maart 2017 Onderwerp Addendum MKBA Feyenoord City Eind 2016 is de MKBA Feyenoord City verschenen (Twynstra Gudde en Rigo Research

Nadere informatie

Deltanetwerk, 29 november 2012

Deltanetwerk, 29 november 2012 Deltanetwerk, 29 november 2012 Kust- en Deltaontwikkeling in Zuid-Holland Mr. A.M. Kleij MPA Programmadirecteur provincie Zuid-Holland De Zuidvleugel Integrale visie gebiedsontwikkeling Integrale ontwikkeling

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies

Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies Achtergrond en aanleiding De N343 Oldenzaal Slagharen gaat door de bebouwde kom van Weerselo en leidt hier tot hinder

Nadere informatie

Gemeente Zwolle. Morfologisch gevoeligheidsonderzoek Westenholte. Witteveen+Bos. Willemskade postbus 2397.

Gemeente Zwolle. Morfologisch gevoeligheidsonderzoek Westenholte. Witteveen+Bos. Willemskade postbus 2397. Gemeente Zwolle Morfologisch gevoeligheidsonderzoek Westenholte Willemskade 19-20 postbus 2397 3000 CJ Rotterdam telefoon 010 244 28 00 telefax 010 244 28 88 Gemeente Zwolle Morfologisch gevoeligheidsonderzoek

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder, gemeente Maassluis A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht

Nadere informatie

Baten van Omgevingskwaliteit in euro s

Baten van Omgevingskwaliteit in euro s Baten van Omgevingskwaliteit in euro s Dr.ir. E.C.M. Ruijgrok Oog voor kwaliteit In het ruimtelijk planproces worden al meer hoogwaardige omgevingsvarianten ontworpen: Maar worden deze ook gekozen? Wat

Nadere informatie

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3 Herberekening behoefte aan zandsuppletie ter compensatie van bodemdaling door gaswinning uit Waddenzee velden vanaf de mijnbouwlocaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen Z.B. Wang Deltares, 2009 Inhoud

Nadere informatie

Commissie bestuur en financiën

Commissie bestuur en financiën Commissie bestuur en financiën Vergadering Agendapunt Consultatie Tussenevaluatie Toeristisch-recreatieve visie Skarsterlân Voorstel De tussenevaluatie Toeristisch-recreatieve visie Skarsterlân voor kennisgeving

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

Bijlage 3: Budget impactanalyse

Bijlage 3: Budget impactanalyse Bijlage 3: Budget impactanalyse Inleiding Tijdens de ontwikkeling van de generieke module Arbeid als medicijn werd een budget impactanalyse uitgevoerd waarin de impact werd onderzocht van het toepassen

Nadere informatie

Samenvatting Business Case Brainport Oost

Samenvatting Business Case Brainport Oost Samenvatting Business Case Brainport Oost 1. Introductie De gebiedsontwikkeling Brainport Oost bestaat uit de Noordoostcorridor, Rijk van Dommel en Aa en de Versnellingsopgave Ruimtelijke kwaliteit. Samenwerkende

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA)

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Een introductie Inhoud Deel 1 - Theorie Wat is een MKBA? Hoe stel ik een MKBA op? Voor- en nadelen Deel 2 - Praktijk Praktijkvoorbeeld: bedrijventerrein t Heen

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- Batenanalyses

Maatschappelijke Kosten- Batenanalyses Maatschappelijke Kosten- Batenanalyses Wat kun en moet je ermee? Imagine the result Agenda Introductie Thermometers, informatie en beslissingen Theoretische achtergrond MKBA Stappen in toepassing MKBA

Nadere informatie

Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad

Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad Tussentijdse rapportage 2012 Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad 1 Inhoudsopgave 1. Aanbieding... 3 2. Inleiding... 3 2.1. Doelstelling Willemsoord... 3 2.2. Toelichting in algemene zin op de

Nadere informatie

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Factsheet bedrijventerrein Nieuw Mathenesse, Gemeente Schiedam A. Inleiding Deze factsheet

Nadere informatie

Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer

Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer Bylage 4 Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer Uit de verkeersstudie naar de Rondweg Lemmer (uitgevoerd in 2009/2010) is een voorkeursschetsontwerp naar voren gekomen. Dit ontwerp bestaat in hoofdlijnen

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Inhoud presentatie. Netwerkanalyse Ring Utrecht Wat levert het op? 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht. 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht

Inhoud presentatie. Netwerkanalyse Ring Utrecht Wat levert het op? 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht. 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht Netwerkanalyse Ring Wat levert het op?, 14 maart 2007 PLATOS-colloquium Inhoud presentatie 1. Achtergronden Netwerkanalyse 4. Resultaten en gevoeligheidsanalyses 5. Tot slot Niels Hoefsloot 1. Achtergronden

Nadere informatie

Inspreekreactie Eilandraad Marken Raadsvergadering 5 september 2013 m.b.t. agendapunt bespreken verslag Langs de kernen d.d.

Inspreekreactie Eilandraad Marken Raadsvergadering 5 september 2013 m.b.t. agendapunt bespreken verslag Langs de kernen d.d. Inspreekreactie Eilandraad Marken Raadsvergadering 5 september 2013 m.b.t. agendapunt bespreken verslag Langs de kernen d.d. 30 januari 2013 Goedenavond Burgemeester en leden van de politiek in de gemeente

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten voor de Watervisie Lauwersmeer

Onderzoeksresultaten voor de Watervisie Lauwersmeer Opdrachtgever: Projectgroep Watervisie Lauwersmeer Onderzoeksresultaten voor de Watervisie Lauwersmeer Fase 2 110202.000570 februari 2006 Onderzoeksresultaten voor de Watervisie Lauwersmeer, fase 2 2 HKV

Nadere informatie

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: ZO Brabant (Kempen) Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: Gooi- en Vechtstreek Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur De Grote Uittocht Herzien Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur Aanleidingen van deze update van De Grote Uittocht - een rapport van het ministerie van BZK en de sociale partners

Nadere informatie

Beleidsplan. Stichting Feanetië. Beleidsplan Stichting Feanetië

Beleidsplan. Stichting Feanetië. Beleidsplan Stichting Feanetië Beleidsplan Stichting Feanetië 2019 Heerenveen, 3 december 2018 Beleidsplan Stichting Feanetië 2019 1 Inhoud 1. Inleiding: een korte beschrijving van de stichting Feanetië 3 2. Analyse sterke/zwakke punten

Nadere informatie

Rondweg-Oost N233 Maatregelen treden 3 Um 5 Ladder van Verdaas

Rondweg-Oost N233 Maatregelen treden 3 Um 5 Ladder van Verdaas provincie :: Utrecht Plan van aanpak Rondweg-Oost N233 Maatregelen treden 3 Um 5 Ladder van Verdaas In samenwerking tussen Veenendaal: 23 oktober 2017 Versie: 0.1 Opgesteld door: Maurice Kassing Gemeente

Nadere informatie

Update Quick Scan economische effecten gebiedsontwikkeling Kollum Buitenpost

Update Quick Scan economische effecten gebiedsontwikkeling Kollum Buitenpost Update Quick Scan economische effecten gebiedsontwikkeling Kollum Buitenpost Opdrachtgever: Wind Vastgoedontwikkeling b.v. ECORYS Nederland BV Emirto Rienhart Manfred Wienhoven Rotterdam, 04 november 2010

Nadere informatie

Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad

Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad 2 e tussentijdse rapportage 2012 Willemsoord BV Rapportage aan de gemeenteraad 1 Inhoudsopgave 1. Aanbieding... 3 2. Inleiding... 3 2.1. Doelstelling Willemsoord... 3 2.2. Toelichting in algemene zin op

Nadere informatie

MKBA N247 Broek in Waterland Quick scan analyse maatschappelijke effecten. Eline Devillers Casper van der Ham

MKBA N247 Broek in Waterland Quick scan analyse maatschappelijke effecten. Eline Devillers Casper van der Ham MKBA N247 Broek in Waterland Quick scan analyse maatschappelijke effecten Eline Devillers Casper van der Ham MKBA methodiek Onderwerpen Effecten MKBA N247 Uitkomsten MKBA N247 Achtergrond MKBA Uniforme

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Zeeland Recreatieland

Zeeland Recreatieland Zeeland Recreatieland Presentatie onderzoeksresultaten 25 februari 2015 Economisch belang toeristisch cluster Bestedingen 1,72 miljard Economisch belang toeristisch cluster Huidige werkgelegenheid 15.872

Nadere informatie

Businesscase Floriade Werkbedrijf

Businesscase Floriade Werkbedrijf Businesscase Floriade Werkbedrijf UWV, Randstad en de gemeente Almere gaan een samenwerking aan om mensen met afstand tot de arbeidsmarkt met behulp van de Floriade 2022, duurzaam aan het werk te helpen.

Nadere informatie

Masterplan Recreatie & Toerisme. Consulterende Startnotitie

Masterplan Recreatie & Toerisme. Consulterende Startnotitie Masterplan Recreatie & Toerisme Consulterende Startnotitie Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1 Waarom hebben we het hierover? 3 1.2 Opdrachtformulering 3 2 Het proces van het Masterplan Recreatie & Toerisme

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer: Exploitatie zwembad die Heygrave

Collegevoorstel. Zaaknummer: Exploitatie zwembad die Heygrave Collegevoorstel Inleiding 25 maart 2014 is het voorstel onderzoek sportbedrijf (00383372) in het college behandeld. In het onderzoek is ingegaan op de kosten en opbrengsten van het sportbedrijf voor de

Nadere informatie

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges Kwartaalrapportage 1. Inleiding Vorig jaar werd Nederland geconfronteerd met de kredietcrisis. In eerste instantie werd nog gedacht dat dit probleem zich zou beperken tot de VS. Niets blijkt minder waar.

Nadere informatie

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient, gemeente Capelle a/d IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Provincie Zuid Holland, Ministerie van VROM en van V&W. Kostenbatenanalyse Recreatie Zuidvleugel. Een vergelijking van vijf voorbeeldgebieden

Provincie Zuid Holland, Ministerie van VROM en van V&W. Kostenbatenanalyse Recreatie Zuidvleugel. Een vergelijking van vijf voorbeeldgebieden Provincie Zuid Holland, Ministerie van VROM en van V&W Kostenbatenanalyse Recreatie Zuidvleugel Een vergelijking van vijf voorbeeldgebieden Heemraadssingel 319 postbus 2397 3000 CJ Rotterdam telefoon 010

Nadere informatie

Windmolenparken dicht op de kust

Windmolenparken dicht op de kust Windmolenparken dicht op de kust De impact op recreatie en toerisme Inhoud Blz. 1 Aanleiding 1 2 Impact op recreatie en toerisme 1 3 Bestedingseffect 5 4 Werkgelegenheid 7 5 Gevoeligheidsanalyse 9 6 Conclusie

Nadere informatie

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014 Kerncijfers toerisme Zeeland 214 Oriëntatiefase Informatiebronnen tijdens de oriëntatiefase van de se toerist in Zeeland (aantallen zijn gebaseerd op toeristische vakanties) 3 Rechtstreeks bij accommodatieverschaffer

Nadere informatie

Analyse financiering voorstel Taskforce Kinderopvang/ Onderwijs

Analyse financiering voorstel Taskforce Kinderopvang/ Onderwijs CPB Notitie Nummer : 2010/12 Datum : 25 maart 2010 Aan : Jongerius (FNV) Analyse financiering voorstel Taskforce Kinderopvang/ Onderwijs FNV voorzitter Jongerius heeft middels een brief d.d. 22 februari

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Pothof, Gemeente Rozenburg

Factsheet bedrijventerrein Pothof, Gemeente Rozenburg Factsheet bedrijventerrein Pothof, Gemeente Rozenburg Factsheet bedrijventerrein Pothof, Gemeente Rozenburg A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

RECREATIE EN TOERISME. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

RECREATIE EN TOERISME. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie RECREATIE EN TOERISME 2018 Voorne PutteN Opzet en inhoud Recreatie en toerisme is voor Voorne- Putten een belangrijke bedrijfstak. De sector levert niet alleen een bijdrage aan de regionale

Nadere informatie

MEMO. De maatregelen per alternatief zijn beschreven in Tabel 2 (in de bijlage).

MEMO. De maatregelen per alternatief zijn beschreven in Tabel 2 (in de bijlage). MEMO Aan: Van: Onderwerp Gemeente Nederweert en Provincie Limburg Ecorys (Eline Devillers, Michiel Modijefsky, Guus van den Born) Afwegingsnotitie bij MKBA N / N75 Nederweert Datum: mei 019 Onze ref. NL500-3

Nadere informatie

TOERISME en RECREATIE. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 3 e editie. Opzet en inhoud

TOERISME en RECREATIE. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 3 e editie. Opzet en inhoud 3 e editie TOERISME en RECREATIE 2017 Voorne PutteN Opzet en inhoud Recreatie en toerisme is voor de Voorne- Putten een belangrijke bedrijfstak. De sector levert niet alleen een bijdrage aan de regionale

Nadere informatie

Zeetoegang IJmond. Aanvullend advies over reikwijdte en detailniveau van de Milieutoets. 3 november 2011 / rapportnummer

Zeetoegang IJmond. Aanvullend advies over reikwijdte en detailniveau van de Milieutoets. 3 november 2011 / rapportnummer Zeetoegang IJmond Aanvullend advies over reikwijdte en detailniveau van de Milieutoets 3 november 2011 / rapportnummer 2525 85 1. Voorgeschiedenis en stand van zaken Rijkswaterstaat (RWS) heeft het voornemen

Nadere informatie

Parkeeranalyse ontwikkeling gezondheidscentrum Hazenkamp aan de Vossenlaan in Nijmegen

Parkeeranalyse ontwikkeling gezondheidscentrum Hazenkamp aan de Vossenlaan in Nijmegen Parkeeranalyse ontwikkeling gezondheidscentrum Hazenkamp aan de Vossenlaan in Nijmegen Datum: 18-08-2014 Versie: Definitief Inleiding De apotheek Hazenkamp en het Gezondheidscentrum Hazenkamp, beide gevestigd

Nadere informatie

Windmolens aan de kust

Windmolens aan de kust Windmolens aan de kust Landelijke Kustdagen 2013 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Ministerie van Economische Zaken Rijkswaterstaat Lisette Groot Kormelink Projectleider Haalbaarheidsstudie Windenergie

Nadere informatie

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007 Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam Februari 2007 1. Inleiding Op 12 december 2006 is het onderzoek naar Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam aan

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquête 1 e halfjaar 2018

Resultaten Conjunctuurenquête 1 e halfjaar 2018 Resultaten Conjunctuurenquête 1 e halfjaar 2018 Chris M. Jager Inleiding In juni en juli 2018 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) bijna 360 bedrijven benaderd. Doel van deze enquête is om

Nadere informatie

Rapportage Ontwikkelings- en exploitatiemaatschappij Willemsoord BV 1ste halfjaar 2014

Rapportage Ontwikkelings- en exploitatiemaatschappij Willemsoord BV 1ste halfjaar 2014 Rapportage Ontwikkelings- en exploitatiemaatschappij Willemsoord BV 1ste halfjaar 2014 9 september 2014 (ID14.02832) 2 Inhoudsopgave Samenvatting 1. Inleiding 2. Kaders 3. Ontwikkelingen Willemsoord 4.

Nadere informatie

Scaldwin interimseminarie 19 mei 2011 - Stand van zaken WP 4 (Rob Laethem)

Scaldwin interimseminarie 19 mei 2011 - Stand van zaken WP 4 (Rob Laethem) Scaldwin interimseminarie 19 mei 2011 - Stand van zaken WP 4 (Rob Laethem) 1 Doelstellingen Scaldwin WP 4 Opvolging van maatregelen uit de programma s aan de hand van economische analyses. 1: ontwikkelen

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Reactienota zienswijzen. met betrekking tot het bestemmingsplan Oostwold Huningaweg 11

Reactienota zienswijzen. met betrekking tot het bestemmingsplan Oostwold Huningaweg 11 Reactienota zienswijzen met betrekking tot het bestemmingsplan Oostwold Huningaweg 11 1. Inleiding Deze nota behandelt de ingekomen zienswijzen op het ontwerp bestemmingsplan Oostwold Huningaweg 11. 2.

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

4. BELEVING & BEREIKBAARHEID

4. BELEVING & BEREIKBAARHEID 4. BELEVING & BEREIKBAARHEID De Afsluitdijk met het terpenlandschap en merengebied en de Wadden- en IJsselmeerkust biedt ultieme mogelijkheden voor recreatieve routes. Fietsen en wandelen langs en over

Nadere informatie

Uitwerking uitkomsten praatcafé

Uitwerking uitkomsten praatcafé Uitwerking uitkomsten praatcafé 21 november 2012 in de Tjattel Sjoerd IJdema / Frans Jorna Inhoud Algemeen... 2 Tafels Voorzieningen... 2 Tafels Wonen... 3 Tafels Werken... 3 Plenaire nabespreking... 5

Nadere informatie

Impactmeting: een 10 stappenplan

Impactmeting: een 10 stappenplan Impactmeting: een 10 stappenplan Stap 1: De probleemanalyse De eerste stap in een impactmeting omvat het formuleren van de zogenaamde probleemanalyse welke tot stand komt door antwoord te geven op de volgende

Nadere informatie

Economische impact Bèta College & Delta Academy

Economische impact Bèta College & Delta Academy Economische impact Bèta College & Delta Academy Onderzoek naar de jaarlijkse economische impact van de komst van het Bèta College en de uitbreiding van de Delta Academy op de Zeeuwse economie drs. Sven

Nadere informatie

Inhoud. 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies

Inhoud. 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies Raad 24 juni 2014 Inhoud 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies 1. Locatie Eigendomskaart Gemeente: 42% (excl.circa 7.500m² openbare ruimte) AM / Lindengroep: 25% Overige

Nadere informatie

Second opinion kosten en baten Holwerd aan Zee

Second opinion kosten en baten Holwerd aan Zee Second opinion kosten en baten Holwerd aan Zee Amsterdam, maart 2015 In opdracht van de staf Deltacommissaris Second opinion kosten en baten Holwerd aan Zee Prof.dr. Carl Koopmans SEO Economisch Onderzoek

Nadere informatie

Wegen gebouwd op achterhaalde groeiscenario s auteur: Huib van Essen, CE Delft

Wegen gebouwd op achterhaalde groeiscenario s auteur: Huib van Essen, CE Delft Wegen gebouwd op achterhaalde groeiscenario s auteur: Huib van Essen, CE Delft De meeste plannen voor nieuwe of bredere snelwegen waarvan de uitvoering de komende jaren gepland staat, zijn onderbouwd met

Nadere informatie

Ruimtelijke Visie Duurzame Energie Heumen

Ruimtelijke Visie Duurzame Energie Heumen Ruimtelijke Visie Duurzame Energie Heumen Samenvatting De gemeente Heumen wil in 2050 energie- en klimaatneutraal zijn. Om dit doel te bereiken is het noodzakelijk dat de gemeente en haar inwoners ook

Nadere informatie

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Wijzigingen bij 2,4 miljoen passagiers Opdrachtgever: Vliegwiel Twente Maatschappij ECORYS Nederland BV Rotterdam, 23 september 2009 ECORYS Nederland BV Postbus 4175

Nadere informatie

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014 CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014 Verheij Infra b.v. Prisma 89 3364 DJ Sliedrecht Tel : 0184-433095 Getekend: Email Site : info@verheijsliedrecht.nl : www.verheijsliedrecht.nl

Nadere informatie

Project van onderop! ván Holwerd, vóór Noordoost Fryslân

Project van onderop! ván Holwerd, vóór Noordoost Fryslân Project van onderop! ván Holwerd, vóór Noordoost Fryslân HOE HET WAS OOIT HANDELSDORP AAN ZEE Toen KRIMP Leegstand Verpaupering Vele plannen volgden Niets doen kost binnen 2 decennia 23 miljoen waardedaling

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL EN ON ITWERPBESLUIT

RAADSVOORSTEL EN ON ITWERPBESLUIT PUHMEftEÜG f c. RAADSVOORSTEL EN ON ITWERPBESLUIT Agendanummer 11-04 Registratienummer raad 605317 Behorend bij het B&W-advies met registratienummer 605114 Moet in elk geval behandeld zijn in de raadsvergadering

Nadere informatie

Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede

Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede Huidige situatie De gemeente Enschede heeft 3 afvalbrengpunten, in Zuid aan de Vlierstraat, in Oost aan de Lenteweg en in West aan de Binnenhaven. Zuid heeft verreweg

Nadere informatie

Kleine scholen en leefbaarheid

Kleine scholen en leefbaarheid Kleine scholen en leefbaarheid Een samenvatting van de resultaten van een praktijkonderzoek onder scholen en gemeenten in Overijssel over de toekomst van kleine scholen in relatie tot leefbaarheid Inleiding

Nadere informatie

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS Aan de raad, Onderwerp: Digitale informatieborden Voorstel: 1. De huidige 23 analoge evenementeninformatieborden vervangen door 20 digitale informatieborden 2. Geen gebruik maken van sponsoring en commerciële

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.3 16.3 uur 2 3 Voor dit examen zijn maximaal zijn 88 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Performance & Quality. Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012

Performance & Quality. Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012 Performance & Quality Productiviteitsstrategie Toerisme Zeeland 24 mei 2012 Slimmer werken Het draait om ratio s - Aantal producten per FTE - Hoeveelheid grondstoffen per product - Bezettingsgraad van

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Onderwerp: samenwerking met Rabo Vastgoed en Dura Vermeer bij realisatie van de Sniep. Aan de raad.

Onderwerp: samenwerking met Rabo Vastgoed en Dura Vermeer bij realisatie van de Sniep. Aan de raad. Nr.: 06-16 Onderwerp: samenwerking met Rabo Vastgoed en Dura Vermeer bij realisatie van de Sniep Diemen, 10 februari Aan de raad. Op 26 januari 2006 heeft u besloten het stedenbouwkundig plan voor de Sniep

Nadere informatie

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV SCHEIDING VAN VERKEERSSOORTEN IN FLEVOLAND Begeleidende notitie bij het rapport van Th. Michels & E. Meijer. Scheiding van verkeerssoorten in Flevoland; criteria en prioriteitsstelling voor scheiding van

Nadere informatie

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 10. Onderwerp Vervolg kleinschalige recreatieknooppunten op het boerenerf

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 10. Onderwerp Vervolg kleinschalige recreatieknooppunten op het boerenerf Adviescommissie 30 maart 2010 Dagelijks bestuur 8 april 2010 / 10 juni 2010 (mondeling) Algemeen bestuur 1 juli 2010 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 10 Onderwerp Vervolg kleinschalige recreatieknooppunten

Nadere informatie

Bijlage VII - Wateroverlast Provincie Noord-Brabant

Bijlage VII - Wateroverlast Provincie Noord-Brabant Westelijke Langstraat Bijlage VII - Wateroverlast Provincie Noord-Brabant 11 maart 2019 Project Opdrachtgever Westelijke Langstraat Provincie Noord-Brabant Document Bijlage VII - Wateroverlast Status Definitief

Nadere informatie