Starten met een Starten met een DEELTUIN 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "www.kvlv.be/deeltuin Starten met een Starten met een DEELTUIN 1"

Transcriptie

1 Starten met een Starten met een DEELTUIN 1

2 INHOUD INHOUD... 2 INLEIDING... 5 ONZE RELATIE MET VOEDSEL... 5 SAMEN TUINIEREN, EEN NIEUWE TREND... 5 DEEL I: STARTEN MET EEN DEELTUIN... 6 KVLV ZET VAART ACHTER DEELTUINEN... 6 WAT IS EEN DEELTUIN?... 7 DEELTUIN OP MAAT VAN DE DEELTUINIERS... 7 DEELTUINIER VERANDERT BUURT EN DORP... 8 DEEL II: MAAK DUIDELIJKE AFSPRAKEN... 9 DEELTUINIERS... 9 De tuinaanbieder... 9 Zoek de juiste match DE TUIN Gedeelde tuinoppervlakte en de ligging van de deeltuin Afbakening van de verschillende tuindelen Een grondanalyse Teeltmethoden Zoek het niet té ver Water Afval wordt grondstof MATERIAAL Werkmateriaal beheren gebruik van Tuinhuis Persoonlijk comfort Plant- en zaaigoed VEILIGHEID Verzekering Een EHBO-kistje Lijst met telefoon- en noodnummers Betreden op eigen risico OVEREENKOMST Duur van de samenwerking Deeltuintoegang Afspraken over privacy Financiële afspraken Afspraken op papier Starten met een DEELTUIN

3 DEEL III: AAN DE SLAG DIGITALE DEELTUINKAART JE EERSTE KANDIDAAT-DEELTUINIER IS AANGEMELD! Voorbeeld DE DEELTUIN GAAT VAN START! BLIJF OP DE HOOGTE KVLV-CONTACTPERSOON DEEL IV: SAMENWERKEN OM TE VERSTERKEN! INTERESSANTE SAMENWERKINGSPARTNERS ROND DEELTUINIEREN ZICHTBAAR IN SAMENWERKING DEEL V: MAAK JE ZICHTBAAR PR-MATERIAAL ZORG VOOR EEN GOEDE COMMUNICATIE MET EN IN JE BUURT VERSPREID AFFICHES EN FLYERS PERSONALISEER JE PROMOTIEMATERIAAL DEEL VI: REGELS EN REGLEMENTERING OOGSTOVERSCHOTTEN Verkoop van oogstoverschotten Mag ik mijn overschot verkopen in een kraampje langs de weg of aan een school? DE FISCUS VERGUNNINGEN DEEL VII: BEGRIPPEN MIJN NAAM IS TUIN Deeltuin Buurtmoestuin Doetuin Generatietuin Herbruikbare tuin Samentuin Zorgtuin Ambertuin Stadslandbouw Volkstuin Warme tuin Zelfoogsttuin TUINTAAL Kennis: beste bestrijdingsmiddel voor beginnend moestuinier Gezond uit eigen Grond Hulpbronnen Starten met een DEELTUIN 3

4 DEEL VIII: NUTTIGE ADRESSEN VOOR DEELTUINIERS TUINIEREN Landelijke Gilden MijnTuin.org TUINHIER ECOLOGISCH TUINIEREN Velt KRINGLOOPTUINIEREN EN THUISCOMPOSTEREN Publicaties Vlaco Gemeentelijke kringloopwerking ZADEN RUILEN Zo ontleen je zaden DUURZAME MATERIALEN EN TECHNIEKEN VOOR HUIS EN TUIN ANDERE INITIATIEVEN VAN SAMEN TUINIEREN Samentuinen Tuindelen Community Supported Agriculture VERWERKING EN VERKOOP VAN GROENTEN EN FRUIT Steunpunt Hoeveproducten BIJLAGEN MODEL CONTACTLIJST DEELTUIN MODEL DEELTUINKOSTEN MODEL HUUROVEREENKOMST DEELTUIN FLYER: EEN DEELTUIN FLYER: DEEL JIJ MIJN TUIN? Starten met een DEELTUIN

5 INLEIDING Als kind in de vijftiger jaren was ik uren zoet met het helpen zaaien en planten, onderhouden en oogsten in onze moestuin. We leerden al spelend hoe groenten en fruit werden geteeld, bewaard en verwerkt. Toen ik zelf een gezin kreeg, restte me nog weinig tijd om te tuinieren. Toch werden we regelmatig verrast met een korf groenten en fruit of een boeket bloemen uit vaders tuin. Van eigen kweek, uit onze moestuin, klonk het fier! Toen mijn vader niet meer kon tuinieren, evolueerde de moestuin al snel naar een onderhoudsvriendelijke siertuin. Meer en meer tuinoppervlakte wordt vandaag ingenomen door gazon, houtschilfers of stenen. Zeker oudere bewoners kiezen vaak voor deze oplossing omdat het onderhoud van hun tuin voor hen te arbeidsintensief wordt. En ondertussen slinkt de beteelde oppervlakte voor groenten, fruit en bloemen. Jenny Hocks Stafmedewerker KVLV, Vrouwen met vaart ONZE RELATIE MET VOEDSEL De samenleving is de laatste vijftig jaar sterk veranderd. De toenemende verstedelijking heeft een grote invloed gehad op de voedselproductie en op onze voedingsgewoonten. Vandaag vinden we voeding uit alle hoeken van de wereld in de supeallormarkt. Onze voedselvoetafdruk werd in de loop der jaren alsmaar groter met de gekende gevolgen voor het klimaat. Ook de vervreemding van de voedselproductie is groot. Terwijl we stilaan vergeten groenten herontdekken, leren kinderen dat aardappelen niet aan bomen groeien maar in de grond. Uit bezorgdheid over gezonde voeding en de klimaatverandering kiezen mensen vandaag steeds meer voor streekproducten, producten recht van bij de boer en ook vaker voor eigen kweek. MONDIALE VOETAFDRUK Willen we alle beschikbare ruimte op aarde eerlijk verdelen over alle mensen zonder dat de aarde uitgeput raakt, dan is er 1,8 hectare (3 voetbalvelden) per persoon beschikbaar. Dit stukje hebben de wetenschappers de mondiale voetafdruk genoemd. De mondiale voetafdruk van de gemiddelde Belg is vandaag 5,6 hectare. Bron: EU-forum SAMEN TUINIEREN, EEN NIEUWE TREND In de Westerse landen gaat de verstedelijking ook terug gepaard met vergroening. Zo zijn er sinds 2013 met de steun van de Vlaamse overheid samentuinen ontstaan waar buurtbewoners een stuk braakliggende, openbare grond gebruiken om samen ecologisch te tuinieren: een ideale plek om mensen uit je buurt te leren kennen. Verder zijn er ook volkstuinen, warme tuinen, schooltuinen, ambertuinen, Een uitgebreid overzicht vind je op p. 31 en toont aan hoe tuinieren kan vertrekken vanuit verschillende doelstellingen. Starten met een DEELTUIN 5

6 DEEL I: STARTEN MET EEN DEELTUIN KVLV ZET VAART ACHTER DEELTUINEN KVLV, Vrouwen met vaart trekt resoluut de kaart van duurzaamheid. Met projecten rond thuis composteren en kippen als keukenafvalverwerkers, startte KVLV ruim tien jaar geleden al met bewustmakingscampagnes rond duurzaamheid. Steeds meer mensen vinden met tuinieren aansluiting op hun behoeften zoals gezond eten, ontspanning en rust, creatief bezig zijn en sociaal contact. Ze zijn op zoek naar een plaatsje waar ze zelf groenten kunnen kweken of in hun vrije tijd kunnen ontspannen zonder de permanente zorg voor een grote tuin. Daartegenover staat een groeiende groep tuinaanbieders die een oplossing zoeken om hun tuinonderhoud minder arbeidsintensief te maken. Jonge tuinaanbieders hebben door hun overvolle agenda s vaak weinig tijd voor tuinonderhoud of moestuinieren of missen de kennis om ermee te starten. Steeds meer oudere tuinaanbieders kunnen wegens fysieke beperkingen hun tuin niet meer zelf onderhouden. Met het project Starten met een deeltuin wil KVLV deze tuinaanbieders een alternatief bieden. In plaats van te kiezen voor het verharden van hun tuin, willen we hen koppelen aan enthousiaste mensen op zoek naar een stukje grond om te bewerken of in te ontspannen. Met deze brochure wil KVLV geïnteresseerden in deeltuinieren alvast op weg zetten. Aan de hand van praktische tips en advies bij het maken van onderlinge afspraken willen we tuinaanbieders en tuinzoekers aanmoedigen en inspireren om te starten met een deeltuin op maat van de eigen verwachtingen en ambities. Verder worden KVLV-groepen aangespoord om samen met deeltuiniers leuke initiatieven uit te werken, zoals Adopteer een deeltuin, Steun de zadenbib, Gardengym, Bovendien stellen KVLV-tuinfans het project Starten met een deeltuin voor op ShareFair-evenementen in heel Vlaanderen. Op die manier zetten we ook op lange termijn in op de verdere uitbouw van het deeltuinennetwerk. Als plattelandsbeweging wil KVLV het samen tuinieren op ecologische basis aanmoedigen. Dit betekent zorgzaam omgaan met bodem, water, oogst en natuur, planten preventief beschermen in plaats van chemische bestrijding, zorg dragen voor bestaande landschapselementen en waken over de biodiversiteit. Meer weten over het KVLV-aanbod rond deeltuinen? Kom zeker naar één van de inspiratiemomenten voor deeltuiniers. Het is dé plaats om andere deeltuiniers te ontmoeten en ervaringen te delen. Kijk op voor meer info. Vergeet je niet te registeren als deeltuinier. DE PRIVÉTUIN ALS ECOSYSTEEM Een tuin is meer dan een gazon, speelveld voor de kinderen, plantenborder of moestuin. Hij ondersteunt ook belangrijke ecosysteemdiensten zoals voedselproductie, bestuiving en beleving van de natuur. Met een aantal simpele ingrepen kan elke Vlaamse tuin zijn steentje bijdragen in de strijd tegen klimaatverandering en het verlies van biodiversiteit. Aandacht voor die collectieve functies van onze privétuinen kan ervoor zorgen dat ze meer kunnen betekenen voor onze samenleving. Doctoraatstudie Valerie Dewaelheyns, Verander de wereld, begin in uw tuin in: Knack, Vol. 45, Nr. 5, , blz Starten met een DEELTUIN

7 WAT IS EEN DEELTUIN? Wie zijn/haar privétuin ter beschikking stelt van een of meerdere geïnteresseerden om er te (moes)tuinieren tegen onderling afgesproken voorwaarden, heeft een deeltuin. Ben jij tuinaanbieder en je deelt je tuin met tuinzoeker Jan, dan zijn jullie beiden deeltuinier. Jullie zijn dan partners van hetzelfde deeltuinproject, deeltuinpartners! Gaat een KVLV-groep tuinieren in de tuin van een asielcentrum, dan spreken we ook van een deeltuin. De betrokken KVLV-vrouwen, de mensen van het asielcentrum en de tuinier van het centrum noemen we allen deeltuiniers. Ook als je je privétuin deelt met iemand die ruimte zoekt om te ontspannen, om te spelen met de kinderen of als picknickhoekje ben je een deeltuinier. Samen deeltuinieren is een mooie manier om kennis te maken met buren, met tuinieren en om meer verbonden te leven met mens en natuur. DEELTUIN OP MAAT VAN DE DEELTUINIERS Naast het delen van de tuin, delen deeltuiniers ook andere zaken die we vaak ervaren als individueel goed: RUIMTE De tuinaanbieder deelt een stuk van zijn privétuin met de tuinzoeker. Ook het tuinhuis, een serre, een kippenhok, de compostbak, zijn plekken die je kunt delen. KENNIS Kennis van tuinieren is noodzakelijk om een deeltuinproject te laten slagen. Die kennis is niet noodzakelijk aanwezig bij de tuinaanbieder. Je kunt samen een cursus ecologisch tuinieren volgen, advies inwinnen bij een professionele tuinbouwer uit de buurt of een gepensioneerde hobbytuinier, TIJD Tijd deel je pas echt als je voor elkaar inspringt. Dit kan bij voorbeeld wanneer een van de deeltuinpartners het bijzonder druk heeft, tijdens een vakantie, bij ziekte, bij een overvloedige oogst in het tuingedeelte van de andere,... Of zomaar, op een onverwacht moment een noodzakelijke klus bij je deeltuinpartner vaststellen en uitvoeren. Velt BELEVING Tuinieren is altijd een stukje avontuur: zaaien, planten, gieten en wieden. Dan volgt het wachten op groei en bloei, onverwachte beestjes de baas kunnen, overmatige regen en droogte overwinnen, Dit proces bewonderen en de vreugde na een succesvolle oogst, maken van tuinieren een echte belevenis. Na het oogsten, volgt het koken en genieten. Waarom niet met een kookworkshop met vruchten uit je deeltuin of je eerste aardbeien proeven met de andere deeltuiniers in de avondzon? Kies zelf hoe je ruimte, kennis, tijd en beleving met de andere deeltuinier(s) deelt. Op die manier creëer je een deeltuin op jullie maat. Starten met een DEELTUIN 7

8 DEELTUIN OP MAAT Karin heeft groene vingers, maar geen tijd en ruimte voor een tuin. Ze beperkt zich tot enkele terrasplanten. Zondagochtend springt ze wel eens bij in de tuin van haar buurvrouw. Met een busseltje tuinkruiden en een fris hoofd kan ze er weer een weekje tegenaan. Jan heeft lang getuinierd, maar kan nu niet meer uit de voeten. Hij besloot zijn tuin ter beschikking te stellen als deeltuin en deelt zijn jarenlange ervaring met moestuinieren graag met anderen. Margo kocht een huis met grote tuin, ideale speelruimte voor haar kinderen. Helaas had ze het tuinonderhoud onderschat. Ze lanceert een oproep naar de mama s in haar dorp om samen een moestuin te starten in een deel van haar tuin. Rita is al acht jaar weduwe. Tuinieren, daarvoor had ze nog maar weinig energie. Maar nu rusthuisbewoner Marie haar op een bankje aan de zijlijn een handje komt toesteken, kikkert ze op. En af en toe helpt Marie erwten peulen en zaden plukken om te drogen. Een vierkante metertuin op een afgebakende plaats in haar grote tuin? Kristien moest er even over nadenken toen de kinderbegeleidster van de buitenschoolse kinderopvang haar hierover aansprak. Maar samen met kinderen groenten oogsten, bessen en kerstomaatjes plukken in de snoephaag en lekkere tussendoortjes maken lijkt haar toch wel erg leuk. DEELTUINIER VERANDERT BUURT EN DORP Een deeltuin brengt mensen samen rond een gemeenschappelijke interesse of behoefte. Hierdoor vallen barrières als taal, cultuur-, leeftijd- en studieverschillen weg. Door samenwerking met verenigingen en door in te spelen op dorps- en tuinevenementen, kan een deeltuin zelfs uitgroeien tot een biotoop voor ontmoeting en verbondenheid met elkaar. GROENE VINGERS ZOEKEN TUIN Volgens de Engelse krant The Guardian verbouwt een kwart van de Britten zijn eigen groenten. Aangezien iedereen zijn eigen groenten wilt verbouwen, ontstaan er lange wachtlijsten op de tuincomplexen. Garden dating was de oplossing. Met liefde heeft garden dating niet zoveel te maken. Heb je een grote tuin, maar geen tijd om te wieden, zaaien en spitten? Dan kun je een zoekertje plaatsen op een groene datingsite. In Engeland vinden tuinzoekers en tuinaanbieders elkaar via de websites landshare.com, yardshare.com en urbangardenshare.org. De grond die wordt aangeboden varieert van een klein achtertuintje tot een groot veld bij een boerderij. Oppervlakte maakt niet uit, als er maar groenten op gekweekt kunnen worden. De afspraak is vaak dat de tuinzoeker de oogst deelt met de tuinaanbieder. Uit Trouw: BABETTE RIJKHOFF 09/06/12 8 Starten met een DEELTUIN

9 DEEL II: MAAK DUIDELIJKE AFSPRAKEN Bij de formule samentuinen die populair is in steden en verstedelijkte gebieden, legt het bestuur van de organiserende vzw of dienst van de overheid de spelregels voor de samenwerking vast. Wanneer je start met een deeltuin bepalen tuinaanbieder en tuinzoeker zelf de spelregels en de verdeling van verantwoordelijkheden. Hierdoor zullen de onderlinge afspraken steeds verschillen van deeltuin tot deeltuin. Starten met een deeltuin is een leerproces: al doende kom je tot de ideale afsprakennota. In dit hoofdstuk vind je een overzicht van onderwerpen waarover je samen best onderling afspraken maakt. Sommige thema s komen pas ter sprake wanneer een vraag of probleem zich opdringt. Dat is normaal en vraagt op dat moment voor een oplossing op maat van jullie samenwerking. We brachten onze inspiratie over afspraken samen in de volgende thema s: Deeltuiniers Tuin Werkmateriaal Veiligheid Overeenkomst DEELTUINIERS Velt DE TUINAANBIEDER Wat wil je bereiken met het delen van je privétuin? Minder tuinonderhoud Zelf meer kennis over tuinieren vergaren Eigen kennis en ervaring over tuinieren delen Mensen uit je buurt leren kennen Gezelschap bij het tuinieren Mensen van andere leeftijden ontmoeten Sociaal contact De oogst of overschotten ervan delen of ruilen Samenwerken met enthousiaste mensen, verenigingen of scholen Je inzetten voor mensen in nood (armoede, zorgpersonen, ) Leven brengen in je buurt, een plaats voor ontmoeting creëren Afhankelijk van je antwoord zal je voorkeur gaan naar een ander soort tuinzoeker(s): een buurtbewoner, een oudere, een jong gezin, kansarmen, een groep(je) zoals een schoolklas of kinderen uit de buitenschoolse kinderopvang, TIP Toets je verwachtingen af met tuinaanbieders die al ervaring hebben met deeltuinieren. Starten met een DEELTUIN 9

10 KEN JEZELF Ben jij een pietje-precies of eerder een sloddervos? Wat zou je niet kunnen verdragen van een deeltuinier en waar heb je minder moeite mee? Het kan helpen te vragen aan een familielid hoe die jou typeert. Een aantal stellingen ter inspiratie: Ik heb graag dat de deeltuinpartner steeds op een afgesproken tijdstip komt. Ik vind het leuk als mensen mijn advies en raad vragen. Ik werk graag met andere mensen samen. Ik werk liever alleen wanneer andere deeltuiniers er niet zijn. JE GEZINSLEDEN ALS SUPPORTERS Een privétuin delen heeft ook een effect op de partner en kinderen. Informeer hoe zij staan tegenover contact met deeltuiniers en mogelijke deelactiviteiten in en rond je tuin. Spreek goed door welke oppervlakte je gezinsleden graag voor zichzelf houden. PRIVACY Wanneer je start met een deeltuin stel je een stukje van je persoonlijke leefomgeving open voor anderen. Dit geldt zowel voor het gezin van de tuinaanbieder als van de tuinzoeker. Privacy voor de tuinaanbieder: Wanneer krijgen deeltuiniers toegang tot de tuin? Geven ze op voorhand een seintje? Mogen er foto s genomen worden in de deeltuin? Mogen deze foto s gedeeld worden op sociale media zoals Facebook? Hoe sta je tegenover een opendeurdag, promobord, affiche, Privacy voor de tuinzoeker: Nood aan een tuinhoekje waarin niemand hun activiteiten kan zien en horen? Werken ze graag alleen en in stilte? Of willen ze net samen met jou of met nog anderen tuinieren? ONTDEK DE MOTIEVEN VAN DE TUINZOEKER Ook de tuinzoeker heeft zijn redenen om deeltuinier te worden. Het meest voor de hand liggende motief is het zelf voorzien van groenten, fruit of wat bloemen kweken. Bijkomend is de geïnteresseerde misschien ook op zoek naar een rustige plek om te genieten van de natuur, te ontspannen met een boek of na schooltijd met de kinderen te picknicken. 10 Starten met een DEELTUIN

11 ZOEK DE JUISTE MATCH Afhankelijk van wat je als tuinaanbieder zoekt, kies je voor een of meerdere deeltuiniers. START KLEINSCHALIG Twijfel je over de grootte en de afbakening van de deeltuin? Start dan met een kleine deeltuin, bijvoorbeeld met één deeltuinzoeker en een kleine tuinoppervlakte. Ook tuinieren in een of enkele vierkante metertuintjes is in dat geval een goede optie. Oordeel na een proefperiode of er ruimte is voor meerdere personen of voor vergroting van de tuinoppervlakte. LEER ELKAAR KENNEN Een ontmoetingsmoment geeft tuinzoekers een kijk op je tuin en je tuinplannen. De vragen en gesprekken helpen je bij het vormgeven van een definitief deeltuinplan en leveren nieuwe originele ideeën op. Laat tuinzoekers dus mee dromen en plannen. Het geeft je ook een eerste aanwijzing of de samenwerking vlot zal verlopen. KIES VOOR EEN PROEFPERIODE Een deeltuinier in het vizier? Spreek een proefperiode af waarin de deeltuinzoeker een stukje van je tuin overneemt waarna jullie de samenwerking kunnen evalueren. IK IS MEER DAN IKZELF Maak concrete afspraken over het meebrengen van familie, vrienden, kinderen, honden, naar de deeltuin. Zijn honden of andere dieren toegelaten? Indien ja, waar en wanneer? Mogen vrienden, familie of kinderen een kijkje komen nemen? Welke toegang gebruiken zij het best? Mogen zij het tuinhuis betreden? Wanneer heb je liever geen tuinbezoek? B.v. tijdens het middagdutje, voor of na een bepaald tijdstip? Sta je open voor andere activiteiten dan tuinieren in de deeltuin: tuindemo s, deelinitiatieven, kookworkshops, rondleiding,? Wanneer wel, op welke momenten liever niet? Hoe beter je elkaar leert kennen, hoe beter je het een en ander op elkaar kunt afstemmen en hoe vlotter de samenwerking verloopt. Maak regelmatig de balans op: is het een echte win-winsituatie? WIN-WINSITUATIE Agnes deelt haar tuin al tweeënhalf jaar met mensen uit de stad. Zij laten hun geiten Jetje en Beertje bij haar grazen. Het koppel is vaak in de tuin van Agnes te vinden. Ze snoeiden al bomen, knapten het duivenhok op en spitten de tuin om. "Dat deden ze omdat ze het leuk vonden", zegt Agnes. "Ze hoeven het niet te doen, want doordat de geiten bij ons in de tuin staan, hoeven we het gras niet meer te maaien. Het is een win-winsituatie. Mijn partner en ik zijn heel blij met de hulp. Aangezien we een drukke baan hebben, schiet het tuinonderhoud er soms bij in. Agnes deelt haar tuin graag, vooral als beide partijen er iets aan hebben. "Van de week klopte er een man aan die vroeg of hij de magnolia mocht snoeien. Hij wilde de takken meenemen zodat hij daar stekjes van kon trekken. Wel honderd keer zei hij: op die manier hebben we er allebei wat aan. En inderdaad. Uit: Trouw Starten met een DEELTUIN 11

12 DIVERSITEIT MAAKT RIJK! Diversiteit in de natuur is een rijkdom. Ook in de samenleving en in een deeltuinproject is diversiteit een rijkdom. Jongeren en ouderen, mensen met een beperking of van een andere etnisch-culturele achtergrond, Heel wat personen met een andere etnisch-culturele achtergrond hebben ervaring met groenten kweken. In een deeltuinproject wisselen mensen al doende informatie uit over hun tradities en gebruiken rond moestuinieren en voeding. Op die manier draagt de deeltuin bij tot een spontaner sociaal contact met andere bevolkingsgroepen in je buurt. Inspiratie om diversiteit kansen te geven: Meld op het OCMW, op de integratiedienst van je gemeente, dat je je tuin wilt delen. Zij kunnen je bijstaan of tips geven bij eventuele taalhandicaps. Informeer organisaties zoals Groene Zorg, Woonzorgcentra, gehandicapteninstellingen, Welzijnsschakels, Zij zoeken zinvolle activiteiten voor hun cliënten/bewoners. Denk na over de toegankelijkheid van je tuin: brede paadjes voor een rolstoel, een trapje wegwerken, Overweeg een vierkante metertuin op hoogte. Ook ouderen of rusthuisresidenten hebben misschien interesse voor zo n klein en aangepast stukje tuin, willen helpen bij het bouwen van een bijenhotel,... DEELTUIN MET EEN HART Mia, een gescheiden moeder uit Alken, bewerkt al jaren de tuin van de 87-jarige Zuster Helena. Hiermee houd ik Zuster Helena gezelschap en houd ik haar hof proper. Ik kweek onder meer prei, kolen, sla, boontjes, spruitjes, patatten, Ik kook voor de zuster en daarna eten we samen. Als de oogst teveel wordt, verwerken we die voor de diepvries. Zuster Helena is blij dat de tuin niet verwildert. Ik mag haar tuingereedschap gebruiken. Voor ons beiden heeft het delen van de tuin alleen maar voordelen. Ik geniet er erg van. 12 Starten met een DEELTUIN

13 DE TUIN GEDEELDE TUINOPPERVLAKTE EN DE LIGGING VAN DE DEELTUIN Maak een schets van het grondplan en duid de volgende zaken aan: TUINOPPERVLAKTE De totale tuinoppervlakte De privéoppervlakte van de tuinaanbieder De gedeelde oppervlakte met de tuinzoeker De samen te benutten oppervlakte Myriam Verhaegen ORIËNTERING Waar komt de zon op? Waar staat de middagzon? Welke plekken liggen voornamelijk in de schaduw? INFRASTRUCTUUR Schuurtje of tuinhuis Doorgang of aangelegd pad Serre Composthoop Zitplaats of plekje om even uit te blazen BOMEN EN GROTERE HEESTERS Aanwezige bomen en grotere heesters kunnen zowel nuttig zijn als een bron van overlast. Denk aan mogelijke schaduw, aan het onttrekken van voeding aan de omliggende bodem en aan bladerafval. Afhankelijk van de grootte en de dichtheid kan dit groen een aantrekkelijke plek zijn voor nesten van kleinere of grotere vogels. Kan je deeltuinpartner hiermee leven? Bedenk hoe eventuele overlast kan vermeden worden. DE DWARSTUIN VAN RIA Ria woont in een rijwoning. Achter elke woonst ligt een langgerekte tuin tot tegen de achterliggende weide. Op een dag besloten Ria en haar buren hun privétuinen halverwege dwars door te snijden en achteraan een gemeenschappelijke tuin te maken. Het paadje langs de scheidingslijn met de weide zorgt voor een vlotte toegang. Zo kon buurman Jef op een groter stuk groenten kweken. Buurman Gust is ook tevreden want door zijn drukke privépraktijk en een echtgenote met reuma, verwilderde zijn tuin geleidelijk tot ergernis van de buren. De andere buren met groene vingers springen nu samen bij. En Ria, die ontfermt zich over de bloementuin. Gaat er een deeltuinier op vakantie, dan neemt iemand anders het gieten, oogsten,... tijdelijk van hen over. Starten met een DEELTUIN 13

14 AFBAKENING VAN DE VERSCHILLENDE TUINDELEN Velt Bij het afbakenen van de verschillende tuindelen moet je ruimer denken dan de moestuin en bloementuin alleen. Ook de compostplek, het tuinhuis, het grasveld, een hekwerk en groenafbakeningen, een serre en zelfs een speelhoek en kippenren horen erbij. VOEDSELVEILIGHEID De website adviseert om minstens 50 centimeter tussen moestuin en tuinhuis te laten. Het regenwater dat over de buitenmuren en geverfde ramen naar beneden stroomt, kan de grond immers vervuilen. Laat ook minstens 50 centimeter afstand tussen je moestuin en alle soorten chemisch behandeld hout zoals treinbielzen en chemisch behandelde palen. Deze kunnen eveneens vervuilende stoffen afgeven in de bodem. SCHEIDEN OF VERBINDEN? Groeiend groen als afbakening heeft voor- en nadelen. Het bezorgt je werk tussendoor, maar oogt mooi als het goed onderhouden wordt. Welke afbakening je ook verkiest, maak vooraf afspraken over de verdeling van kosten. Er zijn verschillende methoden om delen af te bakenen: Een simpele koord Gevlochten haagjes van snoeihout Paadjes Een wilde, gemengde heg. Deze vraagt minder onderhoud dan een strak geschoren haag en levert bovendien minder snoeiafval op. Een scheiding met bessenstruiken. Deze gewassen hebben lange wortels, dus plant ze ver genoeg van je moestuin. Velt SPEELRUIMTE VOOR KINDEREN Een eigen moestuintje voor kinderen is heerlijk. Maar ook ruimte om te ravotten, toegang tot de kippenren, een snoephaag met bessenstruiken, groen om zich in te verstoppen, lage bomen waarin kinderen kunnen klimmen, een picknickhoek, Houd rekening met de ligging van de speelruimte ten opzichte van de deeltuin en voorkom op die manier conflicten met bijvoorbeeld overvliegende ballen. Afhankelijk van ieders streefdoel kom je tot een originele deeltuin op maat van de deeltuinpartners, b.v. een formule waarbij deeltuiniers samen tuinieren op een gezamenlijk stuk en daarnaast ook elk een eigen stuk bewerken. 14 Starten met een DEELTUIN

15 EEN GRONDANALYSE Een grondanalyse geeft tuinaanbieders en tuinzoekers een idee over de gezondheid van de tuinaarde. INFO & AANVRAAGFORMULIER In haar campagne Gezond uit eigen grond stelt de overheid dat gezonde voeding begint bij een gezonde bodem. Ontdek hoe je een bodemstaal moet nemen op Je kunt er ook een aanvraagformulier voor bodemanalyse downloaden. Ook op de website van de Bodemkundige dienst van België, vind je meer info. Leden van Velt en van Test-aankoop krijgen korting op een grondanalyse. KOSTEN Een grondanalyse is niet gratis. Een staal in een labo laten onderzoeken kost 40 tot 75, maar je kunt ook zelf een analyse doen met behulp van een grondanalysekit te koop in tuincentra. De zuurtegraad van de bodem kun je meten met een ph-meter. Eventuele bodemverbeteraars zoals compost, mulch, bemesting, kalk, kosten ook geld. Werk samen om kosten te delen. Bijvoorbeeld met tuiniers uit volkstuinen, samentuinen en buurtmoestuinen. Vraag aan de groendienst of de milieuambtenaar van je gemeente om het initiatief te nemen. VRAAG ADVIES Praat met een ervaren tuinier of een deskundige in een tuincentrum. Is de grondsoort geschikt om te (moes)tuinieren? Elke plant en bloemensoort heeft zijn eigen noden. Grond die voor de ene ideaal is, kan minder geschikt zijn voor de andere. Zijn alle plekken in je tuin even geschikt en vruchtbaar? Is er twijfel over bodemverontreiniging, bij voorbeeld op een vroegere stookplaats? TEELTMETHODEN Deeltuinieren is een unieke kans om elkaars kijk op de dingen te ontdekken en om van elkaar te leren. De slaagkansen van je project zijn sterk afhankelijk van de aanwezige kennis over tuinieren. Zo zullen wisselteelt en combinatieteelt niet alleen de inrichting van de tuin, maar ook je kansen op succes beïnvloeden. LEREN ECOLOGISCH TUINIEREN KVLV komt op voor een duurzamere samenleving en roept deeltuiniers op om ecologisch te tuinieren. Op ontdek je praktische informatie en tips over hoe je dit aanpakt en vind je een activiteitenkalender met interessante VELT-vormingen en workshops. Je kunt ook contact opnemen met de VELT-afdeling in je buurt voor advies. VELT lanceerde onlangs ook het handboek Ecologisch tuinieren. Het is een naslagwerk waarin je alle principes en technieken die momenteel in de ecologische teelt bekend zijn, kunt terugvinden. Daarnaast is het een praktische en overzichtelijke handleiding voor de amateurtuinier met wetenschappelijke inzichten over bodemleven, bodemzorg, bemesting en gewasbescherming. Starten met een DEELTUIN 15

16 KEUZES MAKEN Een gesprek over teeltmethoden is noodzakelijk aangezien ze verbonden zijn met de visie op duurzame ontwikkeling. Weet je hier zelf te weinig over? De boer of tuinder in je buurt is vast bereid zijn kennis hierover met jou te delen. Bezoek samen een tuin in je buurt, kom meer te weten over teeltmethoden en profiteer van het tuininzicht van een ervaringsdeskundige. Ook Landelijke Gilden heeft een uitgebreide tuinwerking en geeft interessante tips op hun website Weet dat je het meeste leert door te doen en dat is en blijft een werk van vallen en opstaan, ook voor de tuinman of -vrouw met ervaring! ZOEK HET NIET TÉ VER Grenst jouw tuin aan die van de buren? Denk erover na om de haag of schutting tussen jullie tuinen geheel of gedeeltelijk weg te halen om er een deeltuin van te maken. Ben je een starter? Kies in het begin slechts voor enkele teelten. Als blijkt dat je die eerste teelten onder de knie hebt, kun je andere teelten uitproberen. Een deeltuinpartner met kennis over tuinieren vergroot de slaagkansen van je deeltuin. Denk niet alleen aan actieve tuiniers. Ook een bewoner uit het nabije rusthuis met jarenlange ervaring kan een waardevolle tuingezel worden! ZO GROEIDE HUN DEELTUIN Oorspronkelijk hadden de bewoners van deze rijhuizen elk een aparte tuin vol gras, onbewerkt, met achteraan een kippenhok. Smalle stroken tot honderd meter lang. Een paadje, haag of afspanning in draad, scheidde de vijf tuinen. Na het intrekken van nieuwe buren in pand C vijftien jaar geleden, onderging de tuin een metamorfose. De scheidingen werden verwijderd en het oude kippenhok van A werd afgebroken terwijl in tuin C er een nieuwe bijkwam. De grond van eigenaar A werd van dan af bewerkt door eigenaar B. Toen in 2013 woning E van eigenaar veranderde en een kantoorfunctie kreeg, verdween ook de haag tussen D en E. Eigenaar D kreeg toestemming om de tuin van E te gebruiken. Nu beplant iedere tuinaanbieder zijn tuin naar eigen keuze waardoor de grote grasvlakte verdween en de tuin een miniparkje werd. Vandaag spelen de kinderen samen in de tuinen ABCD, maait iedere eigenaar zijn eigen gras, en gaan de keukenresten naar de twee kippenrennen. Tuinmateriaal zoals hakselaar, hegschaar en kruiwagens worden gedeeld. Bij nieuwe aankopen worden afspraken gemaakt over de verdeling van de kosten. A B C E D 16 Starten met een DEELTUIN

17 WATER WATERBRON Een vlot bereikbare waterbron is noodzakelijk. Mogelijkheden: Een regenwaterput of regenwaterton(nen) Een grondwaterput Leidingwater, als het niet anders kan Tuinslang: aankopen, lenen, delen? VERBRUIK Is het waterverbruik groot, tref dan een regeling over een vergoeding of een tegenprestatie zoals hulp bij andermans tuinwerk, een deel van de tuinoogst, de tuin verzorgen tijdens afwezigheid, Kaart dit thema zeker aan bij het opmaken van een afsprakennota. Regenwatertonnen AFVAL WORDT GRONDSTOF Tuinieren brengt heel wat afval mee. HERGEBRUIK Hergebruik zoveel mogelijk groenafval. Met snoeihout maak je een vlechtwerk of takkenril als afscheiding of als windschutting. Op een hoop gestapeld maak je een prima schuilplaats voor kleine vogels zoals de heggenmus en het winterkoninkje en een plaats waar egels kunnen overwinteren. Een takkenmuur geeft steun aan allerlei klimplanten. Gehakseld snoeihout gebruik je als bodembedekker en bekleding van tuinpaden. Vlaco, snipperpad met vlechtboord WAT MET ANDER AFVAL? Een gemeenschappelijk kippenhok voor jou en je buur is een goede oplossing voor etensresten en sommige groenresten. Het is ook een test in tuindelen. Vlaco vzw zet zich in voor de kwaliteitsvolle biologische verwerking van organisch-biologisch afval. Voor Vlaco-brochures over composteren en andere: zie hoofdstuk Nuttige adressen voor deeltuiniers p. 36. Vlaco, demo composteren Starten met een DEELTUIN 17

18 MATERIAAL Als beginnende tuinier kijk je misschien op tegen het vele tuingereedschap dat je zult nodig hebben, maar aankopen hoeft vaak niet. Zoals je een tuin deelt, kun je ook materiaal delen. Zeker duurder en/of niet vaak gebruikt gereedschap komt hiervoor in aanmerking. Overleg met de tuinaanbieder wat je zeker zelf moet aanschaffen (snoeischaar, riek, spade, ), en welk materiaal je van hem mag lenen. DUURZAME OPLOSSING VOOR TUINGEREEDSCHAP Sarah Lazarovic ontwierp een piramide die de hiërarchie in duurzame consumptie illustreert. Gebruiken wat we al hebben, is de meest duurzame reflex. De top, nieuwe aankoop, is de minst duurzame manier van consumeren. WERKMATERIAAL BEHEREN Probeer werkmateriaal dat je maar af en toe nodig hebt, te delen: een elektrische hegschaar, graskantmaaier, grasmaaimachine,... Ook vaker gebruikt materiaal zoals een tuinslang, waterton, kruiwagen, tuinwerktafel, rekken, tuintunnel, zou je kunnen delen. Bekijk of je kosten voor aankoop en onderhoud kunt delen en maak een kostenverdeling op. Een gezamenlijke schrift waarin wordt genoteerd wie wat betaalde, kan helpen bij het zoeken naar een billijke verdeling. Noteer bij gezamenlijke aankopen ook wie de rekening, de handleiding en eventueel garantiebewijs, bewaart of bewaar ze op een plek die toegankelijk is voor elke deeltuinier, bijvoorbeeld in het tuinhuis. Met een proeftermijn voor het delen van werkmateriaal kun je uittesten welke formule voor jullie het beste werkt. Evalueer na deze termijn met alle deeltuiniers samen of het nodig is om materiaal apart of gezamenlijk aan te kopen. Kom duidelijk overeen hoe en wie het materiaal beheert, hoe het moet onderhouden en opgeborgen worden. Noteer desnoods ook in de kostenverdeling welke onderhoudskosten gebeurden. Het document DeeltuinKOSTEN p. 42 is een handig hulpmiddel om deze gegevens bij te houden. 18 Starten met een DEELTUIN

19 GEBRUIK VAN TUINHUIS DEEL WERKMATERIAAL Wie in andermans tuin wil tuinieren, staat telkens weer voor een kleine verhuis: je kruiwagen, spade, hark, snoeigerief, laarzen, overall,... Je kunt er zo tegenop kijken dat je enthousiasme al snel verdwijnt. Een kant en klare oplossing vanaf de eerste dag is geen must, maar het is wel fijn om je werkmateriaal ter plaatse veilig te kunnen opbergen. Bedenk al doende samen creatieve ideeën. Maak afspraken over de verdeling van de beschikbare ruimte, over de toegang tot het tuinhuis (sleutel, wanneer,...) en over ieders verantwoordelijkheid voor orde en opruimen. Laat je inspireren door originele opbergsystemen in de tuin, bij voorbeeld vervaardigd met recyclagemateriaal die je kunt vinden op (eerst een eigen account aanmaken). INFO DELEN IN TUINHUIS Een zaaikalender, het teeltplan van je deeltuin, een schema van combinatieteelten, de afvalkalender met interessante data en adressen van je gemeente, Ze komen van pas als je aan het werk bent! Meer info: zie p. 34. Zaaikalender Velt Een krijtbord werkt praktisch om boodschappen en vragen aan andere deeltuiniers te noteren. Denk bijvoorbeeld aan de vraag om je sla te gieten bij je afwezigheid, of om te melden dat je op perceel X wortelen hebt ingezaaid, of dat je morgen van plan bent een stukje te sproeien tegen Natuurlijk is zo n bord ook een praktische geheugensteun. Een deeltuinschrift (of agenda of ringkaft) om deeltuinkosten een taakverdeling, de namen van je zaadgoed, de zaaidatum van je erwtjes, te noteren. Het is een hulp om afspraken achteraf te evalueren, om kosten te verdelen en om planten- en zaadvariëteiten voor een volgend tuinjaar te kiezen. Krijtbord Zorg dat een (geplastificeerde) lijst met telefoonnummers voor noodgevallen goed zichtbaar ophangt. Je vindt een model hiervan in deze brochure op p. 22. PERSOONLIJK COMFORT WC-gebruik, een plekje om je handen te wassen, een hoekje waar je je tuinplunje kunt uittrekken en je laarzen kunt achterlaten, een plek om je auto te parkeren, Het is geen must, maar het gaat om het gebruikscomfort voor de deeltuiniers. De privétuin die dit comfort kan aanreiken, wordt een stukje aantrekkelijker voor samenwerking. Starten met een DEELTUIN 19

20 PLANT- EN ZAAIGOED Al eens gedacht aan het samen aankopen van zaden? Een ruil- en/of weggeefbeurs van zaadgoed en plantjes brengt niet alleen goedkoop plant- en zaadgoed in je bereik maar ook veel kennis en tuiniersenthousiasme. Organiseer deze beurs bij voorbeeld in je deeltuin, samen met KVLV en andere verenigingen. Sommige bibliotheken zijn ook zadenbibliotheek. Hier kun je zaden afleveren die je zelf hebt geoogst en gesorteerd. De plaatselijke verantwoordelijke zorgt dat deze zaden worden verpakt in kleine zakjes en voorzien van nuttige informatie over de betreffende bloemen en planten. Bezoekers kunnen zadenzakjes gratis of tegen een kleine vergoeding meenemen. Op de website Mijn- Tuin.org vind je alle bibliotheken in Vlaanderen en Nederland die meewerken aan het project. Werk samen met de KVLV-groep je dorp om zaden te verzamelen en om samen te ijveren voor een zadenbib in jullie bibliotheek. Richt je tot jullie milieudienst om dit initiatief te verruimen tot de hele gemeente. VEILIGHEID VERZEKERING Een steekwonde in je voet door een riek op de grond of struikelen over een rondslingerend voorwerp, Een ongeluk is vlug gebeurd. Je gezinspolis dekt wellicht lichamelijke schade. Maar wat als je de elektrische hegschaar van je buurman om zeep helpt, met je kruiwagen een kras maakt op de auto van een andere deeltuinpartner, je hond een spelend kind bijt, de geitjes van de tuinaanbieder het resultaat vertrappelen van een half jaar tuinieren van de deeltuinier, je onwetend een giftig onkruidverdelgingsmiddel sproeide op je glunderende kolen? Praat daarom met je verzekeraar over de dekking van dit soort ongevallen. Speel open kaart onder deeltuiniers over jullie verzekeringen. Velt EEN EHBO-KISTJE Zorg voor een goed herkenbare EHBO-kist. Vraag desnoods advies aan je apotheker over de inhoud van deze verbanddoos. Controleer regelmatig de inhoud en vul zo nodig aan. Zet dit kistje op een geschikte en bereikbare plek voor iedere deeltuinier en informeer hen hierover. Vraag aan alle deeltuiniers of er iemand allergisch reageert op bepaalde planten, kruiden, insectenbeten en spreek af hoe ingrijpen ingeval van nood. 20 Starten met een DEELTUIN

21 LIJST MET TELEFOON- EN NOODNUMMERS Stel deze lijst samen met alle deeltuiniers en hang ze uit op een voor iedere tuinier zichtbare plaats. Telefoonnummers van: Alle deeltuiniers Partner of gezinsleden Huisarts Brandweer en ambulancedienst: 112 Politie: 101 Antigifcentrum: 070/ Een model contactenlijst vind je op p 41. BETREDEN OP EIGEN RISICO Een bordje met vermelding De tuinaanbieder is niet verantwoordelijk voor gebeurlijke ongevallen wordt vaak gebruikt om zich geheel of gedeeltelijk te bevrijden van zijn verantwoordelijkheid. Maar lukt dat zo? We lieten het uitzoeken door een jurist: Juridisch is dit inhoudelijk correct. Essentieel is echter of de derde partij tot wie het beding gericht is, ertoe gebonden is. Hiervoor moet worden nagegaan of deze derde het beding ook aanvaard heeft. Met andere woorden, heeft deze derde hiervan kennis genomen of kunnen nemen? Dit kan wanneer het bericht werd aangebracht op een duidelijke plaats en opgesteld is in bewoordingen die voor de betrokkene begrijpelijk en leesbaar zijn. De aanvaarding van het beding kan uitdrukkelijk of stilzwijgend. Dit wil zeggen dat gelet op de concrete omstandigheden, het stilzwijgen niet anders dan als de toestemming kan uitgelegd worden. Het merendeel van de rechtspraak acht het louter betreden van een terrein als onvoldoende om van een aanvaarding te kunnen spreken. Enkel na het meerdere keren betreden van een terrein met dergelijk bord tijdens een bepaalde periode kan een stilzwijgende toestemming afgeleid worden. Kortom, bovenstaande waarschuwing is niet sluitend voor de tuinaanbieder. Een tuinaanbieder en deeltuiniers die zich echt willen indekken, sluiten vooraf een contract met daarin een regeling omtrent de aansprakelijkheid. OVEREENKOMST Een model van overeenkomst vind je op p. 45. DUUR VAN DE SAMENWERKING Werk met tuinjaren Een tuinjaar start met het opmaken van een teeltplan in + januari en loopt af na het winterklaar maken van de tuin in oktober/november. Spreek een proefperiode af Het is nuttig een proefperiode, bijvoorbeeld een jaar, in te lassen. Je geeft jezelf uitdrukkelijk de kans om in deze samenwerking te experimenteren. De betrokken deeltuinpartners zullen zo bewuster zoeken naar verbeterpunten. Bovendien laat een proefperiode toe op een vooraf overeengekomen moment een streep te trekken onder de samenwerking als deze niet lukt. Spreek af wanneer de proefperiode ingaat en wanneer ze afloopt. Een werkzame afspraak is een periode van een tuinjaar. Starten met een DEELTUIN 21

22 DEELTUINTOEGANG Maak de regeling over de deeltuintoegang niet nodeloos complex. Hiervoor is vertrouwen in elkaars goede bedoelingen essentieel. Na een maand deeltuinproefdraaien kun je al vaststellen of je afspraken over de toegang moet bijsturen. AFSPRAKEN OVER PRIVACY Laat je inspireren door de aandachtspunten in deel 2, Duidelijke afspraken maken. Marijke Helsen FINANCIËLE AFSPRAKEN Als tuinaanbieder toon je groot vertrouwen door je privétuin te delen met anderen. Een waarborg vragen kan je een veiliger gevoel geven en een stimulans zijn om de tuin te delen. Je kunt zelfs gebruik maken van een geblokkeerde rekening zoals bij een huurwaarborg. WAARBORG Neem de waarborg op in je afsprakennota of contract: Hoeveel bedraagt de waarborg? Op welke rekening wordt de waarborg gestort: een rekening op naam van de tuinaanbieder of op een gezamenlijke rekening van de deeltuin? Wanneer wordt deze terugbetaald? Kan de waarborg ook in een andere vorm dan geld? Bijvoorbeeld door aangekocht tuingereedschap af te staan aan de tuinaanbieder? Tref een regeling over hoe deeltuiniers bijdragen in onkosten voor waterverbruik, afvalverwerking, gebruik tuinhuis, Marijke Helsen Is de balans van geven en krijgen in evenwicht? Wie verwacht een tegenprestatie? Welke vorm kan die aannemen? Bij voorbeeld door groenten te verwerken tot soep of confituur te maken of tuinonderhoud over te nemen voor de tuinaanbieder. AFSPRAKEN OP PAPIER Gemaakte afspraken op papier zetten of een contract opstellen is geen verplichting, maar het is zeker nuttig als geheugensteun. Bovendien ontdek je bij het verwoorden en neerschrijven van de afspraken vlugger onduidelijkheden die nog vragen om opheldering. Voor een regeling over aansprakelijkheid is een onderling contract wel noodzakelijk. Dateer en onderteken de afsprakennota met alle deeltuiniers. Ze krijgt dan een officiëler karakter. Elke deeltuinier krijgt een exemplaar van dit document. Deze overeenkomst kun je na een jaarlijks evaluatiemoment aanpassen indien gewenst. Bij samentuinen stelde Velt voorbeelden op van beheersovereenkomsten. Je kunt ze inkijken op 22 Starten met een DEELTUIN

23 DEEL III: AAN DE SLAG Je hebt beslist dat je gaat deeltuinieren als tuinaanbieder of tuinzoeker. KVLV heet je alvast welkom in de club van deeltuiniers en nodigt je uit om je te registreren als deeltuinier op DIGITALE DEELTUINKAART KVLV zal een digitale deeltuinkaart van Vlaanderen aanmaken op met de gegevens van de deeltuinaanbieders. Tuinzoekers kunnen hier een deeltuin in hun buurt vinden. Ben je een geregistreerde tuinaanbieder? Denk eraan eventuele wijzigingen (adres, telefoon, adres, ) snel door te geven zodat we ze op de deeltuinkaart kunnen aanpassen. Mail de correcties naar Sofie Verbeeck: JE EERSTE KANDIDAAT-DEELTUINIER IS AANGEMELD! Spannend! Wacht niet te lang om een tuinrondleiding te geven. Wijs elkaar op de hulp van deze brochure. Je kunt ze gratis downloaden op of bestellen via naar Je betaalt hiervoor enkel de verzendingskosten. Spreek bijvoorbeeld af dat jullie de brochure eerst doornemen en daarna opnieuw samenkomen. Een verslagje van jullie gesprek helpt je om de juiste inhoud van de volgende ontmoeting te bepalen. VOORBEELD 1 ste Deeltuin-ontmoeting:...(datum) met: P1: naam: Tel: P2: naam: Tel: P3: naam: Tel: Verwachtingen P1 Verwachtingen P2 Verwachtingen P3 Mijn inbreng Punten van overeenkomst: Vragen: Volgende keer te bespreken: Starten met een DEELTUIN 23

24 DE DEELTUIN GAAT VAN START! Geef KVLV zeker een seintje als je echt van start gaat. Bijvoorbeeld als jullie tuinplan klaar is of als jullie samen de eerste spaden steken, de eerste aardappelen planten, de eerste wortelen zaaien, Het idee om een privétuin te delen is nieuw. We hopen dat dit experiment bijdraagt tot een duurzamere samenleving. Daarom wil KVLV graag leren van jouw aanpak en bevindingen bij het starten met een deeltuin. Zo inspireer je ook andere deeltuiniers. Stuur ons zeker jouw suggesties en vragen. Ook foto s (max. 3, met hoge resolutie) van deeltuiniers samen in actie, mag je ons doorsturen. Laat je suggesties achter op of stuur ze door naar Jenny Hocks, BLIJF OP DE HOOGTE KVLV zal ook regelmatige leuke tips en originele activiteiten rond deeltuinieren lanceren die deeltuiniers prikkelen tot delen en durven, experimenteren en leren van elkaar. Volg onze nieuwe ideeën rond het delen van een privétuin via het magazine Vrouwen met vaart of via KVLV-CONTACTPERSOON Voor specifieke vragen of voorstellen betreffende dit experiment kun je terecht bij: Jenny Hocks stafmedewerker en coördinator van het project deeltuin 016/ Starten met een DEELTUIN

25 DEEL IV: SAMENWERKEN OM TE VERSTERKEN! Samenwerking is een middel om het idee deeltuin te verspreiden en om jouw deeltuin bekend te maken. Je privétuin delen is ruimte delen, kennis en ervaring uitwisselen, anderen motiveren om milieuvriendelijke teelttechnieken te gebruiken en een stukje van je tijd besteden aan anderen. Dit is ecologisch, economisch en sociaal duurzaam. INTERESSANTE SAMENWERKINGSPARTNERS ROND DEELTUINIEREN LOKALE KVLV-GROEP(EN) Zij bereiken veel vrouwen en kunnen je beste supporters zijn. Jouw deeltuin kan voor hen een verrassende plek zijn om samen iets te ondernemen. B.v. voedselresten leren verwerken, zaden- en/of plantenruilbeurs, gardengym om je rug te ontlasten, demo s of lessen over moestuinieren,... LANDELIJKE GILDEN EN VELT Zij hebben expertise in tuinieren en tuinwerking. GEMEENTELIJKE GROENINITIATIEVEN Zoals een samentuin, een buurtmoestuin, een volkstuin, kringloopinitiatieven,... Je bereikt zeker tuinliefhebbers. Misschien kun je er een standje zetten met info over je deeltuin. Ook nuttig voor samenaankoop, b.v. compost en tuingrond, vierkante metertuinen, plant- en zaadgoed,... SCHOLEN EN KINDEROPVANGINITIATIEVEN Scholen zijn soms op zoek naar een schooltuin. Educatieve natuurprojecten brengen leven in je deeltuin. B.v. samen een insectenhotel bouwen, kinderen leren tuinieren, EEN WOONZORGCENTRUM IN JE BUURT Een plek met een bankje in je deeltuin waar residenten uit het rusthuis op bepaalde uren terecht kunnen voor een groenpraatje of om tuiniersverhalen te vertellen aan schoolkinderen. Sommige rusthuisbewoners zullen bereid zijn een handje kunnen toe te steken bij b.v. het peulen van erwtjes, boontjes kuisen, zaden sorteren voor de zadenbib en zakjes vullen, EEN VLUCHTELINGENOPVANGCENTRUM Recent ging KVLV samenwerken met verschillende asielcentra. Tuinieren bezorgt sommige asielbewoners een welkome afleiding. De asielbewoner kan op een rustige manier kennismaken met onze leefwijze. Meer info over lopende projecten en nieuwe mogelijkheden: Inge Rom, ZICHTBAAR IN SAMENWERKING Weet voor jezelf waarom jij wilt samenwerken en wees hierover open en eerlijk. Spreek met elke deeltuinpartner af hoe deze samenwerking zichtbaar wordt gemaakt. Bijvoorbeeld door naamvermelding, gebruik van logo, een foto of getuigenis opnemen, door een zichtbare taak op de opendeurdag, Starten met een DEELTUIN 25

26 DEEL V: MAAK JE ZICHTBAAR PR-MATERIAAL KVLV stelt volgend materiaal ter beschikking als promotie voor deeltuinen: Een logo voor alle publicaties over de deeltuin. De flyer Een deeltuin legt uit wat een deeltuin is. Wie interesse heeft om zijn privétuin te delen, kan de achterzijde invullen. De flyer Deel jij mijn tuin om deeltuinzoekers te vinden. Een mooi ontwerp voor een uithangbord Deeltuin om je deeltuin zichtbaar te maken. Een affiche ik deeltuin (h)ier! om je deeltuin zichtbaar te maken op plekken waar potentiële deeltuiniers voorbij komen. Een brochure Starten met een deeltuin voor wie aan de slag wil met/in een deeltuin. Je kunt al dit materiaal gratis downloaden op of bestellen bij KVLV, 016/ ZORG VOOR EEN GOEDE COMMUNICATIE MET EN IN JE BUURT Overleg met het bestuur van lokale KVLV-groepen over de mogelijkheid om je deeltuinproject toe te lichten op een KVLV-activiteit of bespreek de mogelijkheid om een infostandje over je deeltuin te zetten op hun volgende deelevenement ShareFair (mei 2016). Informeer je buren over je deeltuin. Verspreid een flyer over je deeltuin in je buurt of nodig buurtbewoners uit voor een rondleiding in je deeltuin. Zo kunnen zij kennismaken met je project en met de deeltuiniers. Maak een infostandje over je deeltuin dat je op tuinactiviteiten of op deelevenementen in je dorp of gemeente kunt opzetten. KVLV maakt een digitale kaart aan waarop deeltuiniers zich kunnen registreren. Zo kunnen geïnteresseerden in het delen van een privétuin gemakkelijk tuinaanbieders opsporen. Je vindt ze op Verwijs ernaar in je flyer. Zoek je nog deeltuiniers voor je tuin, verspreid dan de flyer Deel jij mijn tuin. Het gemeentelijk infoblad is vast geïnteresseerd in een praatje over je plannen en je aanpak. Onze tuinen kunnen het klimaat redden, want 8% van de oppervlakte van Vlaanderen bestaat uit privétuinen (tegenover 11 % bos). Activiteiten in/van je deeltuin bekend maken? Ook al heeft jouw deeltuin er geen nood (meer) aan, reclame kan er wel voor zorgen dat andere tuinaanbieders het idee van een deeltuin leren kennen en misschien ook overwegen ermee van start te gaan. VERSPREID AFFICHES EN FLYERS Op de website van je KVLV-groep Op ShareFair-activiteiten Op de groendienst van je gemeente en in het composteerpark In tuincentrum, op de bloemenmarkt, op Open Tuinendagen, In de zadenbibliotheek Aan de receptie van het rusthuis Op het onthaal van de buitenschoolse kinderopvang In de basisscholen in de buurt. 26 Starten met een DEELTUIN

BIOLOGISCH TUINIEREN IN DE STAD HOE DOE JE DAT?

BIOLOGISCH TUINIEREN IN DE STAD HOE DOE JE DAT? BIOLOGISCH TUINIEREN IN DE STAD HOE DOE JE DAT? Agenda Tuinieren vroeger Wat is biologisch moestuinieren? 10- stappencursus Je eigen moestuin (NTR: thuisacademie - Filmpjes) Pauze Hoe start ik een moestuin?

Nadere informatie

Samen maken we het groen!

Samen maken we het groen! Samen maken we het groen! 10 tips voor meer natuur in je omgeving Een groene omgeving is leuk om naar te kijken, maar ook gezonder om in te leven en wonen en beter voor het klimaat. Planten en bomen houden

Nadere informatie

Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014. Gezinsbond Stekene

Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014. Gezinsbond Stekene Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014 Gezinsbond Stekene Inleiding Kinderen houden van tuinieren Tuinieren bevat 2 elementen waar kinderen zot op zijn: aardegrond en buitenlucht. De zomerzon zal

Nadere informatie

UITNODIGING VOOR EEN SAMENTUIN-WORKSHOP IN UW WIJK UITNODIGING VOOR EEN SAMENTUIN-WORKSHOP IN UW WIJK

UITNODIGING VOOR EEN SAMENTUIN-WORKSHOP IN UW WIJK UITNODIGING VOOR EEN SAMENTUIN-WORKSHOP IN UW WIJK KIT Deze kit bevat: - 4 uitnodigingskaartjes - 4 matchmaking -kaartjes - 4 "vertelkaartjes" - 10 kaartjes met vragen om u te helpen een moestuinproject op te zetten. - X projectkaartjes (voor teams die

Nadere informatie

Velt presenteert: de ecotuin

Velt presenteert: de ecotuin Velt presenteert: de ecotuin Behoefte aan duidelijkheid over ecotuin Begrip ecotuin niet altijd voor iedereen duidelijk verwarring over begrip ecotuin onduidelijkheid onder collega s begrip wordt niet

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

De stap naar duurzaam tuinieren. Vzw Tuinhier Seminariestraat 2 9000 Gent

De stap naar duurzaam tuinieren. Vzw Tuinhier Seminariestraat 2 9000 Gent De stap naar duurzaam tuinieren VORMINGSAANBOD VZW TUINHIER Vzw Tuinhier Seminariestraat 2 9000 Gent Vzw Tuinhier wil de belangstelling voor duurzaam, aangenaam en milieubewust tuinieren bevorderen, en

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Nieuwsbrief volkstuinvereniging Vianen 2017 nr.3

Nieuwsbrief volkstuinvereniging Vianen 2017 nr.3 Nieuwsbrief volkstuinvereniging Vianen 2017 nr.3 www.volkstuinverenigingvianen.nl mei/juni 2017 Beste tuinders, Het zaai- plant en oogstseizoen is weer aangebroken en het is vooral tijdens de snikhete

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014 LERAREN HANDBOEK 1e Editie, 2014 1. Je eerste Workshop Om te beginnen In dit Leraren Handboek vind je een paar tips en tricks die je kunnen helpen bij het voorbereiden van je workshop. Als je nog nooit

Nadere informatie

De stap naar duurzaam tuinieren

De stap naar duurzaam tuinieren De stap naar duurzaam tuinieren Vormingsaanbod Vormingsaanbod vzw Tuinhier Vzw Tuinhier Woodrow Wilsonplein 2 9000 Gent Vzw Tuinhier wil de belangstelling voor duurzaam, aangenaam en milieubewust tuinieren

Nadere informatie

Een goed leven voor.

Een goed leven voor. Een goed leven voor. Juultje Holla - Perspectief - maart 2013 Als onderdeel van het ZonMW project Zeggenschap en Inclusie Met dank aan Rob, die mij hierbij enorm geholpen heeft. Een goed leven voor. Een

Nadere informatie

Trots op hun oogst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF. MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten.

Trots op hun oogst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF. MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten. 112 12 JULI 2014 ELSEVIER Trots op hun oogst MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten. Liza Karsemeijer Foto s René van der Hulst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF JOHN VAN

Nadere informatie

Inhoud. Zaai- en plantkalender 72. EHBG: Eerste Hulp Bij Groenteproblemen 70

Inhoud. Zaai- en plantkalender 72. EHBG: Eerste Hulp Bij Groenteproblemen 70 Inhoud Aan de slag 7 Moestuinquiz 9 Stappenplan: Stap 1: Een stukje grond 13 Stap 2: Kies een plek 13 Stap 3: Doe de schudproef 14 Stap 4: Basisgereedschap 16 Stap 5: Zaden 18 Stap 6: Alles over zaaien,

Nadere informatie

Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen

Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt geert.gommers@velt.be 03-287 80 95 Budget Waarvoor? Onderzoek en klaarleggen perceel Opmaak inrichtingsplan Realisatie

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

EFFECTIEF OMGAAN MET BEZWAREN

EFFECTIEF OMGAAN MET BEZWAREN EFFECTIEF OMGAAN MET BEZWAREN Er zijn een heleboel redenen die door een klant gebruikt worden om nee te zeggen. Echter, de zogenaamde tegenwerpingen en bezwaren zijn veelal dooddoeners. Je zal dus moeten

Nadere informatie

GROE(N)TEN VAN KAROLIEN

GROE(N)TEN VAN KAROLIEN GROE(N)TEN VAN KAROLIEN GROE(N)TEN VAN KAROLIEN Karolien Verbanck GROE(N)TEN VAN KAROLIEN voorwoord WAAROM SCHREEF IK EEN MOESTUINBOEK, zijn er niet al genoeg op de markt? Deze vraag zal ik vermoedelijk

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

Zorgboerderij Sterrenland 30-01-14

Zorgboerderij Sterrenland 30-01-14 Zorgboerderij Sterrenland 30-01-14 Inhoudsopgaven Inleiding...3 Bedrijfsgegevens...4 Afzetmarkt...5 De ligging...6 Het uiterlijk...7 De afdelingen...8 Regels... 9 Personeel...10 Vragen...11 Slot...12 Inleiding

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie

maandag 9.30-12.30 dinsdag 9.30-12.30, 11.00-14.00, 19.30-22.30 woensdag 19.30-22.30 donderdag 9.30-12.30

maandag 9.30-12.30 dinsdag 9.30-12.30, 11.00-14.00, 19.30-22.30 woensdag 19.30-22.30 donderdag 9.30-12.30 Workshops! Meer creativiteit in je werk Interactieve bijeenkomsten vormgeven Ideeën voor promotie van jouw onderneming Nieuwe producten voor jouw bedrijf Creatieve werkvormen (serie van 4 workshops) Wegens

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

BIOBOER. Maar vandaag is het aardoliealarm. Kijk op je aardoliekaart of er voor jou een probleem is.

BIOBOER. Maar vandaag is het aardoliealarm. Kijk op je aardoliekaart of er voor jou een probleem is. BIOBOER 1 Hoe het elk jaar gaat... Om goed te kunnen zaaien, moet de aarde los. Daarvoor gebruik je een tractor. Dat gaat vlot. Neem reuzenpassen en ga 5 vakjes vooruit! Maar vandaag is het aardoliealarm.

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten?

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? 4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? Deze zomer was ik op familiebezoek in Honduras. Geheel onverwacht liep ik er twee oude bekenden tegen het lijf. Ze stonden pardoes voor mijn neus. Ik

Nadere informatie

Talentenverkenning. Wat kan jij? Enthousiasmeren

Talentenverkenning. Wat kan jij? Enthousiasmeren Enthousiasmeren Talentenverkenning Mensen willen best graag wat doen voor hun buurt, maar dan moet u ze er wel voor vragen. Een algemene oproep voor vrijwilligers is niet altijd even effectief. Het werkt

Nadere informatie

Aardoliealarm in het bos

Aardoliealarm in het bos de graad > Landbouw > lesmateriaal > spelkaarten Aardoliealarm in het bos BIOBOER Om goed te kunnen zaaien, moet de aarde los. Daarvoor gebruik je een tractor. Dat gaat vlot. Neem reuzenpassen en ga 5

Nadere informatie

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Vul afzonderlijk van elkaar allebei de vragen in. Bij elke vraag moet je een antwoord kiezen. Als je niet kunt kiezen, kies dan het

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

Wat staat er in dit boekje?

Wat staat er in dit boekje? Wat staat er in dit boekje? Informatie voor ouders (scheur t maar uit voor ze!) 7 Even uitleggen 11 Ik & Zo! Dit ben ik! 15 Ik & Zo! Handig om te weten 17 Weekschema co-ouderschap 29 Planning weekenden,

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Een eigen verbouwing. Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal

Een eigen verbouwing. Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal Een eigen verbouwing Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal Educatie- en Competentiestudies (ECS), Wageningen Universiteit

Nadere informatie

Volkstuinvitaminen. participatieproject voor minima minima

Volkstuinvitaminen. participatieproject voor minima minima Volkstuinvitaminen participatieproject voor minima minima Ik heb het hele jaar door gezond en goedkoop eten. De volkstuin is mijn eigen voedselbank. Een nieuwe formule In 2010 zijn de eerste ervaringen

Nadere informatie

Discussiëren Kun Je Leren:

Discussiëren Kun Je Leren: Chantal Deken Discussiëren Kun Je Leren: discussielessen voor groep 3 t/m 8; sluit aan bij referentieniveaus Mondelinge taal; versterkt 21 e -eeuwvaardigheden als communiceren en samenwerken; compleet

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005 Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen uitgave 2005 Steeds meer kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkels over echtscheiding. Scheiden kan niet zomaar, je moet heel veel regels

Nadere informatie

zo maak je een prachtige Femma-stand

zo maak je een prachtige Femma-stand zo maak je een prachtige Femma-stand 1 zo maak je een prachtige femma-stand Elke groep krijgt regelmatig de vraag om op een activiteit in de gemeente een standje te zetten: op de avondmarkt, kermis, boekenbeurs,

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 30. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden uit les 27, 28 en 29. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van:

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

in Deurne Welkomstnota tuinders

in Deurne Welkomstnota tuinders in Deurne Welkomstnota tuinders 1. Inleiding De boer op in de stad, van een echte volkse tuin tot stadslandbouw in Deurne is het resultaat van de opwaardering en uitbreiding van de bestaande volkstuin

Nadere informatie

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes KinderMoestuin voor Junior Kookliefhebbers Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes De KinderMoestuin is eerlijk en groen geproduceerd met respect voor

Nadere informatie

Jobbersguide - 2015. Jobbersguide 2015 0

Jobbersguide - 2015. Jobbersguide 2015 0 Jobbersguide - 2015 Jobbersguide 2015 0 Introductie Jobbersguide Om ervoor te zorgen dat jij als Jobber succesvol aan de slag kan en niet tegen verrassingen aanloopt hebben wij deze Jobbersguide gemaakt.

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding

Inhoudsopgave. Inleiding Handboek Inhoudsopgave Inleiding... 1 Thema... 2 1. Aan de slag... 3 2. Waar beginnen?... 4 2.1 WANNEER?... 4 2.2 AANMELDEN ALS ORGANISATOR... 5 2.3 SAMENSTELLEN VAN EEN TEAM... 5 2.4 WAARVOOR MOETEN WE

Nadere informatie

Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht...

Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht... Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht... 2 Praktische voorbereiding... 2 Tijd (duur)... 2 Locatie... 2 Materiaal...

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Maart 2012 1. Voorwoord Op 20 april 2011 was het zover: de officiële oprichting van de Vereniging Buurtmoestuin Castellum! Het was het tastbare resultaat

Nadere informatie

Geral Overbeek. Onkruid de baas. Overbeek - Gardendesign Maasoord 17 0348-424305 [Geef het faxnummer op] 25 Tips voor duurzaam onderhoud (onkruid)

Geral Overbeek. Onkruid de baas. Overbeek - Gardendesign Maasoord 17 0348-424305 [Geef het faxnummer op] 25 Tips voor duurzaam onderhoud (onkruid) Onkruid de baas Geral Overbeek 2011 Overbeek - Gardendesign Maasoord 17 0348-424305 [Geef het faxnummer op] 25 Tips voor duurzaam onderhoud (onkruid) 25 TUINTIPS ONKRUID DE BAAS Wil jij ook een tuin zonder

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Welkom bij Sociaal Succesvol Ondernemen. Week 2: je bedrijf op orde Les 2: een goed businessmodel

Welkom bij Sociaal Succesvol Ondernemen. Week 2: je bedrijf op orde Les 2: een goed businessmodel Welkom bij Sociaal Succesvol Ondernemen Week 2: je bedrijf op orde Les 2: een goed businessmodel Pen en papier? Wat is een businessmodel? Jouw businessmodel is de manier waarop jij in business bent Twee

Nadere informatie

Dit boekje is van:..

Dit boekje is van:.. Ik en mijn plan Dit boekje is van:.. Hallo, Jij bent cliënt bij SOVAK. Je hebt bij SOVAK een persoonlijk begeleider. Samen maak je afspraken over wat jij zelf doet en wat SOVAK doet. Die afspraken staan

Nadere informatie

U leert in deze les "om raad vragen". Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies.

U leert in deze les om raad vragen. Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies. OM RAAD VRAGEN les 3 spreken inleiding en doel U leert in deze les "om raad vragen". Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies. Het is belangrijk

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Familiekwesties (respect voor diversiteit en privacy)

Familiekwesties (respect voor diversiteit en privacy) Familiekwesties (respect voor diversiteit en privacy) (Uit: Recht in de roos) Doel Elkaar beter leren kennen en begrijpen. Kennis maken met de vele verschillende of net dezelfde gewoontes en gebruiken

Nadere informatie

Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2012

Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2012 Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2012 Inhoudsopgave 1. Voorwoord...2 2. 2012: jaaroverzicht in vogelvlucht...3 3. Verantwoording bestuur...6 1 1. Voorwoord In april 2011 zijn we van start gegaan met

Nadere informatie

Lesbrief nr 1. voor Groep 5 + 6

Lesbrief nr 1. voor Groep 5 + 6 Lesbrief nr 1 voor Groep 5 + 6 1 / 2016 + Download deze lesbrief ook op samsam.net Wat is Samsam Junior? Samsam Junior is een cross-mediale methode over mondiaal burgerschap, kinder rechten en duurzaamheid.

Nadere informatie

Het mysterie van ons bord

Het mysterie van ons bord Voeding graad 1 Het mysterie van ons bord Lesvoorbereiding Print Simon de kleine detective uit. Verzend de mail naar je eigen mailadres en laat deze dan op het smartboard zien (zonder de afzender te laten

Nadere informatie

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1.

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1. Kiezen Opwarmertje Een eigen keuze (Naar: Kiezels 10 e jaargang, nr. 5) Laat één jongere beginnen met het noemen van een drietal belangrijke zaken uit zijn leven, bijvoorbeeld iemand kiest scooter, voetbal

Nadere informatie

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES MODULE #6 DREAMBOARD PROCES Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Goede buren. Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam

Goede buren. Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam Goede buren Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam Voorganger: ds. Joke van der Neut Organist: Alex Hommel Orgelspel Welkom door ouderling van dienst Jan

Nadere informatie

Samen op weg naar herstel

Samen op weg naar herstel Samen op weg naar herstel Sessie 5 en 6 : Krachten Inhoud Introductie krachten... 2 Ik ben... 3 Persoonseigenschappen en kwaliteiten...3 Ik kan... 4 Talenten en vaardigheden...4 Ik weet... 5 Levenservaring,

Nadere informatie

Bekijk de actuele vragen en reageer!

Bekijk de actuele vragen en reageer! Subscribe Share Past Issues Translate Haarlemmermeervoorelkaar doet je goed! Bekijk deze e-mail in je browser Beste Carline, Iets goeds doen voor iemand kan al met iets kleins. Van het aansluiten van een

Nadere informatie

Doe meer met de stagegids Werken in het groen!

Doe meer met de stagegids Werken in het groen! LEZEN VOOR IEDEREEN UITGEVERIJ EENVOUDIG COMMUNICEREN Lesbrief Doe meer met de stagegids Werken in het groen! Bij elke Werken in-stagegids hoort een gratis lesbrief. In deze lesbrief staan tips, ideeën,

Nadere informatie

Groen in de stad. ontwerpen en aanleggen. Groen in de stad. onderhouden en beheren. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2

Groen in de stad. ontwerpen en aanleggen. Groen in de stad. onderhouden en beheren. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Groen in de stad ontwerpen en aanleggen. Hoofdstuk 2 Groen in de stad onderhouden en beheren Hoofdstuk 3 Groen in de stad promoten Groen in de stad ontwerpen en aanleggen 6 ORIËNTATIE

Nadere informatie

Beertje Anders. Lief zijn voor elkaar. Afspraak 2

Beertje Anders. Lief zijn voor elkaar. Afspraak 2 Beertje Anders Lief zijn voor elkaar. Afspraak 2 H. Vos Beertje Anders Wat zonlicht is voor bloemen, is een glimlach voor een beer. Beertje Anders en Beertje Bruin gaan bij oma spelen. Het was maar even

Nadere informatie

Draaiboek vorming oudercontact

Draaiboek vorming oudercontact Draaiboek vorming oudercontact Doel van de avond: - De juiste informatie over uw kind uit het oudercontact kunnen halen en zelf de juiste informatie aan de leerkracht tijdens het oudercontact kunnen geven

Nadere informatie

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze?

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Korte omschrijving workshop In deze workshop ontdekken de deelnemers

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Velt-aanbod samentuinen

Velt-aanbod samentuinen Velt-aanbod samentuinen 1. Wat is een samentuin? Velt vzw bedacht het concept samentuinen. Een samentuin is een tuin waarin mensen samen ecologisch tuinieren. Samen staat dus voor samen doen, maar het

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema.

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 16. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden van les 12, 13, 14 en 15. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente Den Haag

Nadere informatie

Deze toolkit is tot stand gekomen i.s.m Zilveren Kruis, partner in sport van NOC*NSF

Deze toolkit is tot stand gekomen i.s.m Zilveren Kruis, partner in sport van NOC*NSF Klantenbinding Deze toolkit is tot stand gekomen i.s.m Zilveren Kruis, partner in sport van NOC*NSF De nationale sportweek is onderdeel van de Europese week van de sport Introductie Toolkit Jij hebt als

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

TUINREGELS Versie 29 juli 2015

TUINREGELS Versie 29 juli 2015 TUINREGELS Versie 29 juli 2015 Dit zijn de tuinregels van de Volkstuinvereniging De Honderd Morgen. De regels geven in het kort weer waar elk lid zich aan dient te houden. De tuinregels hebben betrekking

Nadere informatie

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen.

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Leerstijlentest van David Kolb Mensen, scholieren dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Voor

Nadere informatie

Liefde, voor iedereen gelijk?

Liefde, voor iedereen gelijk? Seksuele diversiteit graad 2 Lesvoorbereiding Liefde, voor iedereen gelijk? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print de verhalen 'Het geheim van Mirjam'

Nadere informatie

Uitgebreide versie. Mijn afspraken met Pluryn. Dienstverleningsovereenkomst

Uitgebreide versie. Mijn afspraken met Pluryn. Dienstverleningsovereenkomst Uitgebreide versie Mijn afspraken met Pluryn Dienstverleningsovereenkomst Mijn afspraken met Pluryn Pluryn ondersteunt mensen met een handicap bij wonen, werken, leren en vrije tijd. Krijg je zorg van

Nadere informatie

Ecologisch moestuinieren

Ecologisch moestuinieren Ecologisch moestuinieren Handleiding 2008 Deze handleiding beschrijft kort de basisprincipes van ecologisch moestuinieren en illustreert deze met voorbeelden uit het moestuincomplex op het CNME-terrein.

Nadere informatie

Bouwsteen 7: niet in je eentje Bij wie kan ik terecht?

Bouwsteen 7: niet in je eentje Bij wie kan ik terecht? Bouwsteen 7: niet in je eentje Bij wie kan ik terecht? Als onthaalouder sta je meestal alleen voor een groep kinderen. Net daarom is het belangrijk om te kunnen steunen op andere mensen of organisaties.

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

EN ALS HIJ KAN LEZEN, STUUR IK M NAAR DE CHINESE LES.

EN ALS HIJ KAN LEZEN, STUUR IK M NAAR DE CHINESE LES. 3 1 2 EN ALS HIJ KAN LEZEN, STUUR IK M NAAR DE CHINESE LES. Realistisch kijken naar wat kinderen wel en niet kunnen. WAT KAN JE KIND (AL)? Natuurlijk verwacht je veel van je kind. Dat het snel nieuwe dingen

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen?

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Stappenplan, valkuilen en succesfactoren Eetbare Stad-lezing door Janneke Tops, Gezonde Moestuin Gratis lezing dankzij Eetbare Stad, een project van Gemeente

Nadere informatie

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Gemeente Amersfoort Marlies Visser 2 juni 2015 De meeste panelleden zijn positief over het burgerinitiatief tot het opstellen van een Groenvisie. Men vindt over

Nadere informatie

Wat als ik het niet eens ben met het SVK?

Wat als ik het niet eens ben met het SVK? Wat als ik het niet eens ben met het SVK? Wij willen op een fijne manier met je samenwerken. Als er toch problemen zijn kan dit altijd met ons besproken worden. Je kan hier best een afspraak voor maken.

Nadere informatie

Composteren en kringlooptuinieren

Composteren en kringlooptuinieren Meer halen uit de biologische kringloop Composteren en kringlooptuinieren Iedereen wil graag een mooie tuin. Vlaco vzw, www.vlaco.be 1 Maar smaken verschillen. Bent u meer voor de wat wilde tuin? En zegt

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in LINDA AMMERLAAN KINDERVOEDINGSCOACH Inleiding Wie ben ik? Als moeder van 2 kinderen weet ik hoe lastig het is om in deze tijd je kinderen gezond te laten opgroeien.

Nadere informatie