Adel in Groninger kerken

Transcriptie

1 Adel in Groninger kerken HOVO Groningen Zomer 2013 Saskia van Lier

2 Menkemaborg, Uithuizen borg van Alberda s

3 Adel en slotkerken Eigen benoeming Rechten Misstanden Manifestatie in kerk

4 Nienoord, Midwolde borg van Van Ewsum en Van Inn en Kniphuisen

5 Rensumaborg, Uithuizermeeden borg van Alberda

6 Uithuizermeeden na de torenbrand van 1896

7 Eigen benoeming ME: hoofdelingen met legertjes Macht, rechten door landbezit (vb: redgerschap), bij toerbeurt verdeelde taken Rechten te koop: sommigen rijker dan anderen: rijken aaneengesloten aan de macht Hoge posten: aanzien

8 Dijksterhuis, Pieterburen (gesloopt) borg van Alberda s

9 Gesloten stand Geen echte adel, ommelander jonkers : erkennen elkaar en worden door volk erkend Tot ca. Reductie open voor rijke burgers, bijv Van Hulten (nog in 1662 erin getrouwd) 1661/62: poging van jonkers om ridderschap in te voeren, mislukt: standsverschil hierna versterkt, om onderscheid te maken

10 Na 1661 Versterking adelsidentiteit Vb: kaart van Coenders 1678 met huizen van voornaamste en meest gequalificeerde adeldom der provincie Toonaangevend: entree van de echte adel: Van Inn- en Knipphuisen in Midwolde (baron/graaf, 1657 huwelijk Anna van Ewsum)

11

12 Huizinge, koorhek, door Berend Coenders van Helpen: veel poeha, weinig beeld

13 Midwolde, grafmonument, na 1664

14 Harkstede, kerk van Piccardt en Rengers, poort 1694 Buitenstaander Piccardt kocht Fraeylemaborg, maar werd als collator buitengesloten in kerk Slochteren. Hij bouwde een eigen kerk.

15 Heerlijke rechten Redgerrecht Zijlrecht Dijkrecht Met deze bestuurlijke ambten meestal ook zitting in raden, afgevaardigden Daarnaast nog vis-, jacht-, collatierecht

16 Collatierecht ME: landbezit = recht op benoeming pastoor en goederenbeheer College van gerechtigden Door overerving en huwelijk: grotere collatoren en kleinere: de primarius collator of zelfs unicus collator Nepotisme: borgheer benoemde familieleden tot predikant (Piccardt in Harkstede e.o.)

17 Godlinze, collatierechten van 1571 genoemd: katholiek INT IAER 1571 IS DESSE KERCKE NEIS GERE/PARERT UNDE GHESTOFFERT BII TIDEN ALS DEN/ ERBAREN ERRENTFESTE LUIT KLANT IO[N]CKER UNDE HOVELI[N]CK / TOE GODLINSE D[OMINUS] IO[ANN]ES BUTER IA[N]ES IANSE[N] PETER ABELS KERCKVOGEDEN WEREN

18 Reformatie en collatie Collatierechten niet wenselijk na Reformatie (Dordtse kerkorde, Menso Alting streed tegen collatie) tegen de ordeninge der ge-unierten Provincien unde Godes Woort Jonkers te machtig: rechten behouden dat niemant ( ) d opcomsten vande voornaemste benificien tot synen privaten nut trecke ( ) het sy onder decsel van jus patronatus, ofte andere pretexten Stadskerkenorde art. 1 en 55(Groningen)

19 Misstanden Na Reductie moest iedereen goederen en rechten registreren: geweigerd Visitaties: geen inzage in stukken, toegang geweigerd Jonker die helpt wordt niet meer ontvangen in jonkerskring Stadhouder: collatierecht is wild omwroetend zwijn in de wijnberg des Heeren

20 Rembrandt Harmensz. van Rijn, Het feestmaal van Belsassar, ca. 1635/39, National Gallery, Londen De jonkers gedroegen zich als Belsassar: kerkgoederen gebruiken voor eigen gewin

21 Twee problemen 1. Jonkers hebben machtige positie en veel geld en worden machtiger en rijker met collaties 2. Jonkers staan niet onder toezicht van Synode: collatoren die in hun kerspel liever een oude mispriester en David Joris hadden dan een prediker

22 Geld Predikanten vleien collatoren om een baantje Collatoren betalen predikanten een schijntje en halen prebenden en vicarien binnen

23 Kerkgoederen worden ontvreemd: in den Dam sint twee vicaryen, daervan d eene gebruycket de hoevelingh Uffkens int Wolt, d ander hefft ein olt pape. Kumpt nichtes daervan thom kerckendienst. Uthusermeden hefft Hindrich Hardewijck, olim ein Pape, nu een Redger et concubinarius, de vicarye.

24 Midwolde, 1643 Kerkenraad moet gekozen worden, Vrouwe van Nienoord is tegen: - ze vindt dat zij zelf in de raad hoort - armengeld vanuit Nienoord is niet ter inzage van buitenstaanders Baron Van Inn- en Kniphuisen heeft toen zelf de raad benoemd, kerk stemde maar in

25 Bierum 1728 Heer van Bierum had ruzie met ouderling en zette hem uit ambt (kan en mag niet) Dominee weigert nieuwe verkiezing Zondag is kerkeraadsbank dichtgespijkerd, klok mag niet luiden en catechesatiezaal is dicht.

26 Midwolde 1675 Dominee bad te kort en te koel voor de familie op Nienoord Borgheer wil wisselen voor andere dominee, mag niet Borgheer houdt de kerk 3 zondagen dicht en wint

27 Middelstum 1616 Dominee wordt door jonker beschuldigd: Hij heeft met kandidaat predikant een aantal collatoren stevig getrakteerd op het stadswijnhuis om hun stem te winnen bij de beroeping in Leermens

28 Einde 1748: boerencongres te Appingedam: gewapende boeren stellen eisen aan collatierechten, deze worden door jonkers ingewilligd 1773: Staten van Stad en Lande eisen goede administratie Veel predikanten patriottisch 1795 Bataafse Republiek: collatie vervalt 1922: collatierecht afgeschaft

29 Hoe manifesteert de adel zich? Heraldiek, evt tekst Opdracht tot vervaardiging of schenking: orgel, kansel, toren, poort, liturgisch gerei,.. Adelskerk: eigen grafkapel, eigen bank, eigen ingang, eigen rouwborden

30 Baflo

31 Warffum

32 Tjamsweer

33 Garnwerd, orgel

34 Dood Rouwborden, epitafen Zerken en grafkelders Grafmonumenten

35 Hellum, rouwbord voor Anna van Ittersum ( 1630)

36 Hendrick Cornelisz van Vliet, Nieuwe Kerk Delft, 1665

37 Borg Holwinde bij Usquert, Coenderskaart 1678, boven toegang hangt een rouwbord

38 Midwolde, rouwborden van Van Inn en Kniphuisen

39 Epitaaf Oosterwijtwerd, Gijsbert Herman Ripperda, 1695

40 Bierum, rouwbord van Warmolt van Maneil, 1765

41 Grafzerk Aepko Onsta ( 1564) en Gela van Ewsum ( 1574), Wetsinge, nu Groninger Museum

42 Graftombe Adriaan Clant, Stedum, 1672, door Rombout Verhulst

43 Mutua Fides (Vindicat) gehuld in rouwkleed, 1883

44 Kansel Opdrachtgever in heraldiek op kansel Pronkstuk kerk en vroomheidsuiting Gronings: vanitas voorstelling

45 Middelstum, 1733, snijwerk Caspar Struiwig wapen Lewe/Clant

46 Stedum, kansel met wapen Clant, 1671

47 Haren (l), Nieuwolda (r), 1718

48 Banken Tegenover kansel In het koor (privé-kapel) Overhuifd: tegenhanger kansel Niet hoger dan kansel? Eigen bezit

49 Leens, wapen op koorafsluiting (1660): Jonkheer Allard Tjarda Van Starckenborgh, Heer Tot Verhildersum Leens Herenbank

50 Herenbank Uithuizermeeden

51 Zuidhorn, interieur naar oosten bank: 1675, van Derk Clant

52 Aduard, inrichting Lewe/Van Berum, 18ab

53 Koepelkerk Sappemeer, bank Jan Duirsema, 1725

54 Schildwolde, interieur naar oosten banken 1660 (Vinckersum en Fraeylemaborg)

55 Noordwolde, midden 17e herenloge Clant/Van Berum en koorhek

56 Midwolde, bank Van Ewsum en Van Inn en Kniphuisen, 1660

57 Orgelschenking? Orgel wel in opdracht van borgheer, maar niet betaald door borgheer (nl. door kerk) Wel wapen/naam van opdrachtgever erop Enkele bekende schenking door borgheer: Bierum (1792) en Uithuizermeeden (1575)

58 Hinszorgel Leens, 1733, met heraldiek van collatoren

59 Bierum, Schnitger en Freytagorgel, 1792 Religionis amore ardens maneilia virtus me bierumana posuit aede sacrum deo. Cum consorte tori gentis decus alberdanae me bierumana positum in aede vovet deo. Libertalitas maneiltana (Brandend van vroom verlangen heeft Maneil van Bierum met vermogen de heilige tempel voor God ingesteld. Met zijn echtgenote van het geslacht Alberda, geplaatst in de tempel, beloofd aan God. Vrijgevigheid van Maneil)

60 Haarlem, Müllerorgel, 1738, hier een stadswapen