Het Reemsterveld of Planken Wambuis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Reemsterveld of Planken Wambuis"

Transcriptie

1 Het Reemsterveld of Planken Wambuis Onderzoek naar de plaats van cultuurhistorische landschapselementen op het Planken Wambuis. Werkgroep Landschapsgeschiedenis 1

2

3 Het Reemsterveld of Planken Wambuis Onderzoek naar de plaats van cultuurhistorische landschapselementen op het Planken Wambuis. Werkgroep Landschapsgeschiedenis 3

4 Inhoudsopgave 0 Inleiding 5 1 De stuwwal van Oud Reemst (tot 1000) Geologie Prehistorie en vroege Middeleeuwen 10 2 De late middeleeuwen en vroegmoderne tijd ( ) Ontstaan van de grenzen Verbindingen met omringend gebied Landbouw in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd Eigenaren en pachters 34 3 Een andere tijd ( ) Zandverstuivingen Aanleg van dennenbossen 47 4 Conclusies 55 5 Bijlagen 58 6 Lijst van kaarten en afbeeldingen 60 7 Bronnen en literatuur 62 Colofon Titel Het Reemsterveld of Planken Wambuis Onderzoek naar de plaats van cultuurhistorische landschapselementen op het Planken Wambuis. Dit verslag is een gezamenlijk product van de Werkgroep Landschapsgeschiedenis. De werkgroep bestaat uit Gerrit Breman, Foppe Dupuis, Roel van Ekeris, Paul Hendriks, Martin Hijink, Tessy Smeets, Rene Vossebeld, Jaap van der Weel, Rini Weyman. Projectleiding Adinda Crans Tekst Gerrit Breman Fotografie Tessy Smeets, Foppe Dupuis en Gerrit Breman Opmaak GAW ontwerp+communicatie, Wageningen Print Printservice, Ede Database met bijbehorende kaarten Foppe Dupuis en Paul Hendriks. Dit verslag is de toelichting op deze database. Met dank aan Henk Hofman en Michiel Purmer. Het is gemaakt op verzoek van Vereniging Natuurmonumenten, Beheereenheid Zuidwest Veluwe Machiel Bosch 4 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

5 0 Inleiding Dit verslag is een toelichting op de waarnemingen van historische landschapselementen in het Planken Wambuis, die de Werkgroep Landschapsgeschiedenis in de afgelopen drie jaren heeft gedaan, op verzoek van de Vereniging Natuurmonumenten, Beheereenheid Zuidwest Veluwe. Drie jaar is een lange tijd en in die tijd zijn er veel waarnemingen gedaan en geregistreerd in een database. Dat wil niet zeggen dat alles wat er aan elementen te vinden is, ook daadwerkelijk is gevonden of geregistreerd. Gelukkig is er nog veel meer te zien. Het is de bedoeling van dit verslag om de waar nemingen te structureren en ze in een historische context te plaatsen. Wat waargenomen en geregistreerd is, zijn dus antropogene elementen. Om die te duiden was het nodig om de terreingesteldheid in de ver klaring te betrekken. Onze waarnemingen van menselijke activiteiten uit het verleden zijn gedaan, in wat bekend staat als een van de mooiste natuurgebieden van Nederland. 0.1 indeling Dat leidt tot de volgende hoofdstukken: 1. Een hoofdstuk over de oudste geschiedenis van het Planken Wambuis. De eerste paragraaf gaat over de geomorfologie en de bodem van het Planken Wambuis voor zover dat van belang is om de landschapselementen te verklaren. De tweede paragraaf over de prehistorie en de vroege middeleeuwen. 2. Een hoofdstuk over de laatmiddeleeuwse geschiedenis en de vroegmoderne tijd tot het eind van de achttiende eeuw. Hierin wordt aandacht geschonken aan de grenzen van het terrein, aan de wegenstructuur, aan de eigenaars en pachters en aan de land bouw, die in het Reemsterveld bedreven werd. Van deze periode is veel meer te zien in het terrein en het accent van dit hoofdstuk zal dan ook zwaarder zijn. 3. Een hoofdstuk over de lange 19 e eeuw, waarin de uitbreiding van de zandverstuivingen met de bestrijdingsmaatregelen en de heideontginningen een plaats vinden. 4. Een hoofdstuk met conclusies. 5. Als bijlage is een overzicht van eigenaren opgenomen met de invloed die zij op het landschap uitoefenden. Het wordt afgesloten met een afdruk van een van de kaarten uit het Bosbedrijfsplan van ir. Bonnema. Hij heeft daarin de gebruikte toponiemen in het Planken Wambuis opgenomen. Kaarten spelen een belangrijke rol in dit verslag. Ze kunnen overzichtelijk weergeven wat er gevonden is. Maar we hebben kaarten ook gebruikt als middel van onderzoek. 6. Een overzicht van afbeeldingen en figuren. 7. Een overzicht van gebruikte bronnen en literatuur. 0.2 werkwijze De werkwijze is als volgt geweest: Van een deelgebied werd historisch kaartmateriaal verzameld. Dat materiaal is zoveel mogelijk gerefereerd aan de coördinaten van de rijksdriehoeksmeting. Vervolgens gingen we na bestudering van dat materiaal het terrein in, waarbij we hebben geprobeerd elementen die op de kaarten voorkwamen te herkennen in het veld. We hebben natuurlijk ook gekeken naar wat wij daarnaast nog als antropogene elementen dachten te herkennen. Waarnemingen in het veld deden we altijd met minimaal drie personen om te voorkomen dat de wens de vader van de waarneming zou worden. Dat leidde niet alleen tot veel waarnemingen, maar ook tot vele geanimeerde discus 5

6 sies over wát er werd waargenomen. De centrale vragen waren steeds: Wat zien we hier? Valt er een mensenhand in te ontdekken en zo ja, wat deed die hand? En zo mogelijk: van wie was die hand? Om die vragen te beantwoorden is meer nodig dan de eenvoudige waarneming in het veld. Daar is ook archiefonderzoek voor nodig; meer dan er in het kader van dit verslag mogelijk was. Er ligt nog een heel terrein open voor nader onderzoek. Van alle elementen, de pure veldwaarnemingen en de veldwaarnemingen die door het bestuderen van kaartmateriaal waren gestuurd, zijn met behulp van GPS de coördinaten en de hoogte geregistreerd en later ondergebracht in een database. Waar dat mogelijk was zijn foto s gemaakt van de elementen en die gekoppeld aan de coördinaten. Het Reemsterveld was geen geïsoleerd gebied, maar speelde een rol binnen de regio al was het alleen maar als doorgangsgebied. Langs en door het gebieden liepen vele wegen en paden, waarvan een aantal relevant is voor de verbinding met naast- en verder gelegen gebieden. We zullen dus het Planken Wambuis benaderen als de eenheid zoals die nu is, in de historische context van het Reemsterveld en in relatie tot de omringende gebieden. Op nevenstaande kaart zijn de huidige grenzen aangegeven. Het zal duidelijk zijn dat de verhoudingen niet exact zijn. In dit verslag is geen aandacht besteed aan de zogenaamde rode elementen. Natuurmonumenten heeft naar de waardestelling van de gebouwen en erfbeplanting een afzonderlijk onderzoek laten doen. Voor een verklaring van de zichtbare landschapselementen is het belangrijk uit te gaan van de geschiedenis van het Planken Wambuis. Het Planken Wambuis, zoals dat er nu ligt als een van de natuurmonumenten in Nederland, is niet erg oud. Het dateert van 1942, toen de huidige omvang werd vastgelegd. Het merendeel van de landschapselementen was toen al lang gevormd en een verklaring zonder een ruimere blik is dan ook niet goed mogelijk. Bij de interpretatie van de elementen zijn we dan ook noodzakelijkerwijs uitgegaan van de veel oudere eenheid, die van het Reemsterveld. De onderdelen die van dit veld zijn afgescheiden, waardoor later het huidige het Planken Wambuis werd gevormd, zijn dan ook meegenomen bij de waarnemingen, zij het natuurlijk veel minder intensief. We zijn dus uitgegaan van de oudst bekende kaart waarop het hele Reemsterveld staat afgebeeld: de kaart die ook op het titelblad staat. Dezelfde kaart is hieronder nog een keer afgebeeld, maar nu is op de kaart weergegeven welke gebieden in de loop der tijd zijn afgescheiden van het oorspronkelijke veld. De kaart heeft als extra dat hij het Reemsterveld of Planken Wambuis weergeeft in samenhang met de omringende gebieden. 6 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

7 fig 0.1 Het Reemsterveld op de kaart van Nicolaes van Geelkercken uit Binnen de rode lijnen de huidige grenzen van het Planken Wambuis. 7

8 1 De stuwwal van Oud Reemst tot 1000 In dit hoofdstuk komt de oudste geschiedenis van het Reemsterveld aan de orde. Het begint met een kort overzicht over de vorming van het landschap. Hoewel de landschapselementen die in deze periodes gevormd zijn geen cultuurhistorische landschapselementen zijn, zijn ze wel bepalend geweest voor de latere bewoning. Daarna komt een paragraaf waarin de eerste invloeden van de mens op het landschap aan de orde komen, de prehistorie en de vroege middeleeuwen. Noot [1] Maarleveld, G.C. en J.C. Pape, Geologische gesteldheid van het Nationale Park de Hoge Veluwe 1.1 Geologie De stuwwallen van de Veluwe zijn gevormd in het Saalien. Het honderden meters dikke ijs pakket uit Scandinavië schoof over de be staan de rivierafzettingen. De grondmorene, bestaande uit keien, zand en leem, werd afgezet tot aan de lijn Gaasterland-Texel, het zogenaamde Gaasterland stadium. Vervolgens zijn door ijsuitbreiding tot aan de lijn Nijmegen-Utrecht-Haarlem stuwwallen gevormd, het Amersfoortstadium. Zand en grind dat in eerdere periodes door de voorlopers van Rijn, Maas en de noordduitse rivieren was afgezet, werd opgestuwd door de gletsjers. Die groeven zich diep in de aanvankelijk horizontale grinden zandlagen. Hierbij werden de afgezette lagen geplooid en kwamen vaak schuin te staan. De rivierafzettingen van Rijn en Maas zijn kalkrijker en vruchtbaarder dan de noordduitse afzettingen. Dit complexe proces resulteerde in de buurt van het huidige Reemsterveld in een aantal stuwwallen: de grote stuwwal van de Veluwe. Deze loopt ongeveer noord-zuid en vormt de westrand van de IJsselvallei; de stuwwal van Ede, die de oostkant van het dal van de Gelderse Vallei vormt; de kleine stuwwal waarvan Oud Reemst de zuidpunt vormt. De stuwwal van Oud Reemst loopt globaal van de Compagnieberg tot Lunteren. Van de Compagnieberg tot aan Oud Reemst is hij in het veld goed te zien. Ten oosten van de Compagnieberg is de wal door stuifzand moeilijk zichtbaar. Niet alle gestuwde lagen zijn even vruchtbaar. De zogenaamde bruine zanden, gestuwd materiaal van Rijn en Maas zijn het meest geschikt voor bewoning. Mossel, Oud Reemst en Nieuw Reemst liggen op plaatsen waar deze bruine zanden aan de oppervlakte komen. Het water van het smeltende ijs hoopte zich op in de stuwwalbekkens tot meren, die op enig moment door de nog steeds bevroren stuwwallen braken en met het water een mengsel van stenen, grind en zand in spoelzandvlaktes neerlegden. De dalen die zo in de stuwwallen gevormd zijn worden wel als droogdalen herkend. Ten zuiden van de stuwwal van Oud Reemst is deze spoelzandvlakte of sandr als een grindrijk gebied te zien. Ten Noorden van de stuwwal van Oud Reemst ligt een gebied dat in het begin van de Würmtijd meters lager lag dan momenteel. Smeltwater van besneeuwde stuwwalhellingen stroomde in deze laagte, de Kom van Otterlo. 1 Deze Kom van Otterlo is nu nog te herkennen in het Lage Veld en het Verdronken Bos. Beide liggen ten zuiden van het Otterlose Bosch en het Otterlose Zand en ten noorden van de stuwwal aan weerszijden van de huidige Harderwijkerweg. In de daarop volgende droge en koude periode van het Weichselien zijn lokaal pakketten dekzand afgezet, waardoor de diepe dalen weer gedeeltelijk werden opgevuld. Deze dekzanden zijn vooral bij droogte zeer gevoelig voor verdere verstuivingen, zoals die in het Holoceen plaatsvonden. Dekzanden en stuifzanden kunnen van elkaar onderscheiden worden omdat de dekzanden een zwak glooiend landschap vormen. In een stuifzand landschap worden meer geïsoleerd liggende heuvels aangetroffen met uitgestoven vlakten. Bij het ontstaan van de zandverstuivingen hebben menselijke activiteiten een grote rol gespeeld: ontbossing, begrazing, het steken van plaggen, graven naar grind en stenen, het gebruik als weg, landbouw en wat dies meer zij. De bodemkundige kaart ziet er als volgt uit: (fig. 1.3) 8 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

9 fig 1.1 Stuwwallen op de Veluwe. Bron: Maarleveld en Paape. fig 1.3 Bodems op het Reemsterveld. Bron archeologische verwachtingskaart gemeente Ede. Bron: archeologische verwachtingskaart gemeente Ede. fig 1.4 Het Reemsterveld op de hoogtekaart van het AHN. fig 1.2 Stuifzanden op de Veluwe. Bron Theo Spek. Kaart Bureau Overland. 9

10 Noten [2] Vondst Henk Hofman. Mogelijk is met deze grafheuvel de heuvel bedoeld die in de in de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Ede ten zuid-westen van Oud Reemst is aangegeven, maar die niet gevonden werd. [3] Doesburg, J. van, e.a. Een middeleeuwse nederzetting in het Oud Reemsterzand [4] Lezing van Prof. T. Spek in maart [5] Heidinga, H.A. De Veluwe in de vroege Middeleeuwen. Aspecten van de nederzettingsarcheologie van Kootwijk en zijn buren. Opvallend is dat bij Oud Reemst en Nieuw Reemst wel stuwwallen en sandrs met enkeerdgronden worden gevonden, maar bij Mossel volgens deze kaart niet. Al deze geologische en bodemkundige processen resulteren in het geaccidenteerde landschap van het Reemsterveld zoals dat door de hoogtekaart van het AHN getoond wordt. Het lijkt erop dat de grenzen van het Reemsterveld voor een belangrijk deel bepaald zijn door natuurlijke accenten in het terrein. We komen hier verder op terug. 1.2 Prehistorie en vroege Middeleeuwen In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de prehistorie en de middeleeuwen Op het Reemsterveld zijn regelmatig archeologische vondsten gedaan en ook nu nog worden er pijlpunten en scherven gevonden. Deze vondsten laten zien dat er al heel vroeg mensen rondliepen op de stuwwal van Oud Reemst en de daaraan grenzende lager gelegen gebieden. Deze vondsten alleen kunnen geen aanleiding zijn om een aparte paragraaf aan deze periode te wijden, omdat er tot voor kort nauwelijks landschapselementen gevonden werden. Tot voor kort stamden de eerste landschapselementen ongeveer uit de 15 e eeuw. In 2009 zijn er vondsten gedaan uit de IJzertijd die aandacht voor deze periode in dit verslag rechtvaardigen. Daarmee wordt de geschiedenis van de zichtbare elementen van het Reemsterveld met een paar honderd jaar naar voren geschoven. De vondsten zijn gedaan op het terrein van het Nationale Park de Hoge Veluwe, een paar honderd meter ten noorden van het Bosje van Staf, maar binnen de grenzen van het Reemsterveld en zijn alleen al om die reden relevant voor dit verslag. Bovendien werd tijdens de aanleg van het ecoduct ten noorden van Oud Reemst in 2010 een grafheuvel ontdekt, vermoedelijk uit de IJzertijd. 2 De vondsten bij het Bosje van Staf betroffen scherven uit de IJzertijd (800 BC 0) en de vroege Middeleeuwen (6 e 9 e eeuw AD). Het archeologisch onderzoek dat daarop volgde 3 leverde paalsporen, hutkommen en de plattegronden van boerderijen uit de 12 e eeuw op en de resten van een overstoven akkerlaag in de nabije omgeving daarvan. De nederzetting kan worden gezien als een voorloper van het huidige Oud Reemst. In de nabijheid zijn ook de resten van een ven aangetroffen, dat voor 1300 overstoven was geraakt. In de directe omgeving van deze vochtige plek hebben mensen zich gevestigd. Rond het jaar 1000 begon het zand in deze omgeving te stuiven. De nederzetting lag dus in de zogenaamde Kom van Otterlo. Dit gebied, dat zich uitstrekt van het Lage Veld ten westen van Mossel tot aan de Pollen, is op veel plaatsen uitgestoven tot op de grindlaag. Op een aantal plaatsen zijn kleine eilandjes blijven staan. De stijlrandjes steken ongeveer 50 centimeter boven het uitgestoven gebied uit. Deze eilandjes worden zowel aan de oost- als aan de westkant van de Harderwijkerweg aangetroffen, o.a. ten zuiden van het Mosselse zand bij het zogenaamde Wegje van Wigman als bij de Mosselse Dennen en de Hertenkolken. De overblijfselen van vroege bewoning werden gevonden tijdens plagwerkzaamheden in het heidegebied. Mogelijk zijn de eilandjes blijven staan omdat er humus van de akkerresten in de ondergrond te vinden is. 4 Er is nog iets verrassends aan de vondst in het noordoosten van het Reemsterveld. Bij zijn onderzoek naar de verdwenen nederzetting bij Kootwijk kwam Heidinga tot de hypothese dat er ook een nederzetting te vinden zou moeten zijn ten noordoosten van het huidige Oud Reemst. 5 Die hypothese werd met de vondst bevestigd. Landbouw De landbouw, die in deze nederzetting werd uitgeoefend had een ander karakter dan de latere landbouw waarbij van plaggenbemesting gebruik werd gemaakt. Verondersteld wordt dat het zogenaamde zwerflandbouw was. Een gebied werd zolang gebruikt tot de bodemvruchtbaarheid onvoldoende was. Daarna werd de nederzetting verlaten. Het ligt voor de hand dat niet ver daarvandaan een nieuwe nederzetting gesticht werd. Soms werden zelfs akkers aangelegd op plaatsen waar eerst boerderijtjes gestaan hadden. Nadat de vruchtbaarheid weer langs natuurlijke weg hersteld was, kon dezelfde plaats opnieuw gebruikt worden. 10 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

11 afb 1.1 Eilandjes, bij het Wegje van Wigman in het Lage Veld. fig 1.5 Mogelijke locaties van nederzettingen op de Veluwe. Bron: Heidinga, Kootwijk. 11

12 fig 1.6 Kaart op basis van TMK Aangegeven de plaatsen waar water of natte grond werd aangetroffen in de omgeving van het Lage Veld. afb 1.3 Impressie van een hutkom uit Kootwijk. Het grondoppervlak is ongeveer 3 x 3 m. Dit soort hutkommen zijn ook gevonden in het oude Oud Reemst. Bron: Bloemers, Verleden Land. Noten [6] Mededeling Han ten Seldam [7] H.A. Heidinga, De Veluwe in de vroege Middeleeuwen, pag. 81 De grote zandverstuivingen, die tot in de twintigste eeuw in het Reemsterveld en in de aangrenzende gebieden voorkwamen, kwamen in de vroege middeleeuwen nog niet voor. Dat gebeurde pas later vanaf de 14 e en 15 e eeuw toen grootschalige schapenteelt voor de wolmarkten en de plaggenbemesting opkwam. Opvallend is dat het oude Oud Reemst al vroeg last had van stuivend zand. Oorspronkelijk hoorde in het voedselarme gebied een eiken-berkenbos thuis en op de iets rijkere stuwwallen een eiken-beukenbos. In de armere gebieden, aan de voet van de stuwwal, zullen door intensief gebruik van de grond en verdere verarming, grassen en heide sneller een kans hebben gekregen, waardoor het gebied geleidelijk aan opener kon worden. Het open heide en graslandschap kan dus als een cultuurhistorisch fenomeen worden gezien. Water Voor bewoning is natuurlijk de beschikbaarheid van water van groot belang. Niet alleen als drinkwater voor mens en dier, maar ook voor de landbouw. Op de hoge ruggen van de stuwwal is drinkwater minder gemakkelijk voorhanden, maar in het lager gelegen gebied was dat wel het geval. Op betrekkelijk korte afstand waren zowel hogere en rijkere gronden als armere waterrijke gronden ter beschikking. De TMK 1845 geeft talrijke plaatsen aan waar de waterstand zo hoog was dat water regelmatig aan de oppervlakte kwam. Van Geelkerken trof in 1653 een Westervles aan, ongeveer op de plaats van het blauwe vlak. (zie fig. 2.2) Nog in de jaren 60 van de 20 e eeuw stond de Harderwijkerweg langdurig onder water. 6 Ook in en dichtbij het Papendal waren natte plekken te vinden. Hierover meer in de paragraaf over de grenzen van het Reemsterveld. Wanneer goed naar de sterke en zwakke gebruiksmogelijkheden van de bodem werd gekeken was het mogelijk om rogge, haver en zomergerst te verbouwen en was weidegrond voor het vee beschikbaar. 7 Deze veronderstelling is gebaseerd op de gegevens voor landbouwgeschiktheid die Heidinga geeft voor Kootwijk, maar die op zijn minst gedeeltelijk ook voor de stuwwal van Oud Reemst en de Kom van Otterlo gelden. Zo n nederzetting, waarvan de bewoners de beschikking hadden over wat hogere gronden en wat lagere gronden voor de teelt van diverse gewassen en waar ze ook de beschikking hadden over nattere weidegronden vormde misschien juist wel een heel geschikte omgeving om flexibel te kunnen inspelen op veranderende omstandigheden. Dat zal nodig geweest zijn, want primitieve vormen van landbouw kenmer 12 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

13 afb 1.4 De kleine grafheuvel bij Oud Reemst. afb 1.2 Impressie van Kootwijk. De 12 e eeuwse nederzetting bij Oud Reemst zou er ook zo uitgezien kunnen hebben. Bron: Bloemers, Verleden Land. ken zich ook door weinig controlemogelijkheden over de omstandigheden waaronder die landbouw bedreven wordt. Het is erg verleidelijk om een reconstructietekening op te nemen van een boerderij, zoals die in de 12 e eeuw aan de voet van de stuwwal van Oud Reemst gestaan kan hebben. De vondsten op zich bieden daarvoor niet voldoende aanknopingspunten, maar de kennis van de archeologie uit de vroege middeleeuwen is voldoende gevorderd om een paar reconstructies op te nemen. De vondsten bij Oud Reemst zijn momenteel weer bedekt met een laag dekzand. Dat is opzettelijk gedaan. In de eerste plaats omdat de vondstlocatie erg kwetsbaar is. Als de paalsporen blootgesteld raken aan de lucht zullen ze snel verdwijnen. Bovendien ligt de locatie in een rustgebied van het Nationale Park de Hoge Veluwe. > In het veld Alleen de kleine grafheuvel op de noordflank van de stuwwal van Oud Reemst, ten westen van de wildpassage tussen het Planken Wambuis en de Hoge Veluwe. 13

14 2 De late middeleeuwen en vroegmoderne tijd ( ) In dit hoofdstukparagraaf komt het ontstaan van het Planken Wambuis uit het Reemsterveld aan de orde. De loop van de wegen door het Reemsterveld werd, uiteraard naast de plaatsen van herkomst en aankomst, bepaald door de natuurlijke gesteldheid van het veld. Op hun beurt hadden die wegen weer invloed op de inrichting van het gebied en de plaats van de landbouwenclaves. We zien een wisselwerking waar moeilijk oorzaak en gevolg van te bepalen valt. In de vroegmoderne tijd speelde de landbouw nog een grote rol op de centrale delen van de Veluwe en ook op het Reemsterveld. De opeenvolgende eigenaren en pachters hebben elk hun invloed gehad op de geschiedenis van het landschap. Noot [8] Rosendael wordt op vele manieren gespeld. Hier is in navolging van Bierens de Haan, Groen Hemeltjen, gekozen voor de spelling Rosendael ook om onderscheid te maken van het dorp Rozendaal. 2.1 Ontstaan van de grenzen In de vroege middeleeuwen was de bevolkingsdruk op de Veluwe laag. De verspreid en betrekkelijk geïsoleerd van elkaar liggende clusters van boeren zaten elkaar niet in de weg. Elk cluster kon beschikken over een eigen areaal waarbinnen boeren ook nog wel van woonplaats konden veranderen en waar ook ruimte was om met vee te trekken van zomerweiden naar winterweiden. Tussen de verschillende bewoonde gebieden was nog voldoende ongebruikte, woeste grond. Vanaf de Karolingische periode beschouwde de keizer zich eigenaar van de grote, ongerepte en vrijwel onbewoonde gebieden op de centrale Veluwe. De Gelderse graven, later hertogen, werden beleend met deze domeingronden, die vaak weer tijdelijk of langdurig werden uitgegeven aan onderdanen, als onderleen. Binnen een feodaal stelsel kochten de keizer, hertogen en graven daarmee loyaliteit van hun onderdanen. In de 8 e en 9 e eeuw ontstond een trek naar de vochtige randen van de Veluwe: de Gelderse Vallei en de IJsselvallei. Deze ontwikkeling werd gestimuleerd en deels gestuurd door de bisschoppen van Utrecht en de graven van Gelderland. Bij het groeien van de bevolking werd de vrijheid om zich vrij te vestigen en te migreren langzamerhand beperkt en ontstond de noodzaak tot het afperken van woon- en leefgebieden. De gemeenschappen van boeren begonnen hun eigen ruimte in te nemen. Die leefgebieden gingen grenzen aan de leefgebieden van naburige groepen. De bewegings- en vestigingsvrijheid werd dus enerzijds beperkt door de graven, die hun rechten op de wildernis wilden laten gelden en anderzijds door naburige groepen. Uiteraard werd die vrijheid ook beperkt door de mogelijkheden die de bodem bood. Na 1300 ontstond zo, bij groeiende bevolkingsdruk, de tendens dat groepen boeren hun gebruiksrechten op de grond veilig wilden stellen. Zij waren daartoe min of meer gedwongen door de steeds geringere hoeveelheid grond die voor de landbouw ter beschikking was. Voor die extensieve landbouw waren grote gebieden nodig, die gebruikt werden als weidegrond. Deze boeren verenigden zich in marken of buurten. Door regels en rechten probeerden zij hun grondgebied naar buiten veilig te stellen en ook intern het gebruik te regelen. Het ligt voor de hand dat de eigenaars van de boerderijen, de eigengeërfden, in dit proces van regels maken de belangrijkste positie innamen. Langs de randen van de Veluwe waren door de ontginningsbeweging naar de natte zone s de meeste eigengeërfde boeren komen te wonen. In het centrum van de Veluwe bleef de bewoning beperkt tot kleine groepjes en hield de graaf de eigendomspositie van grote gebieden. Na 1300 kwamen door koop veel woeste gronden in bezit van de marken of buurten. De hertogen Reinald de I, II en III hadden door strijd met rivalen veel geld nodig. Delen van hun eigendom werden daarom wel verkocht. Daaronder waren grote bosgebieden als de Sijsselt, dat in 1427 werd afgesplitst van het Moftbos en ook het Rosendaelse Veld. De positie van de bezittingen in Rosendael 8 past in de hierboven geschetste ontwikkeling. Door voortdurend geldgebrek waren de Gelder se hertogen niet in staat om de Rosendaelse 14 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

15 Marken op de Veluwe Legenda: groen: Wageningen Doorwerth Arnhem blauw: de Edese buurten of marken oranje: de Ginkel geel: de bezittingen van Rosendael (Ro),Terlet (Te), Deelen (De) en Reemst (Re) fig 2.1 Bezittingen van Rosendael op de zuid Veluwe. Bron: de basis van de kaart is ontleend aan Demoed, Mandegoed schandegoed. bezittingen te onderhouden en de schade die in de loop van de 14 e en 15 e eeuw door verwaarlozing was aangericht, te herstellen. Hertog Karel van Gelre verpandde in 1516 Rosendael met al zijn bezittingen aan Gerrit van Scherpenzeel, drost van de Veluwe, als dank voor de steun die hij van hem had ontvangen. In 1536 moest hertog Karel definitief vrede sluiten van keizer Karel V. Hij deed daarbij afstand van Rosendael en alle rechten daarop. De Rosendaelse bezittingen Rosendael was veel meer dan het grote kasteel. Bij Rosendael hoorden ook het Rosendaelse Veld, het Terletse Veld, het Deelense Veld, het Reemster Veld en tijdelijk ook het Ginkelse Veld. De Rosendaelse bezittingen schoven als een grote wig van oost naar west over de zuidveluwe. Aan de zuidkant van de wig lagen de dichter bewoonde gebieden van het Schependom Arnhem en van Doorwerth. Aan de noord kant van de wig lag het Aanstoterveld dat bij de buurt Otterlo hoorde, het Roekelse bos, dat onder de buurt Wekerom viel en de buurten Ede-Veldhuizen en die van Maanen. Bovendien had Rosendael nog verspreid liggende bezittingen elders op de Veluwe. Bovenstaande kaart geeft een deel van die bezittingen weer. (fig. 2.1) Soms worden de bezittingen Terlet, Deelen en het Reemsterveld wel als marken aangeduid. Formeel is dat niet juist: er zijn geen markeboeken bekend. Maar de wijze van grondgebruik van Terlet, Deelen en Reemst verschilde weinig met dat van Edese buurten en met de Ginkel. 9 Waarschijnlijk kunnen de Rosendaelse bezittingen en de Ginkel worden gezien als in oor Noot [9] De begrippen marke en buurt worden hier gemakshalve als synoniem gezien. Buurt werd het meest op de west Veluwe gebruikt. 15

16 Grensmarkeringen De grenzen van al die eenheden lagen rond 1500 wel zo ongeveer vast. Er waren geen mogelijkheden meer om de gronden die in gebruik waren bij de boeren, zonder meer uit te breiden. In de 17 e eeuw was het heel gebruikelijk om die eenheden veld te noemen. In deze periode zijn ook de eerste kaarten van de agrarisch-economische eenheden verschenen, waarop die grenzen zijn getekend. Vaak zijn die kaarten gemaakt naar aanleiding van grens geschillen met andere eenheden. Kaartenmaker Nicolaes van Geelkercken uit de 17 e eeuw speelde daarbij een belangrijke rol. 10 De kaarten van Van Geelkercken geven veel interessante informatie over de velden. De boerderijen, akkercomplexen met hun wallen, de heidevelden, waterplassen en het wegenpatroon waren op het moment dat de kaarten gemaakt werden natuurlijk niet nieuw. Ze zijn ontstaan in de voorafgaande jaren of, beter gezegd, eeuwen. fig 2.2 De oostgrens met het Deelensche veld in sprong grondheerlijke marken. Dat zijn marken waarin de enige eigengeërfde de grondheer was. De boeren van Terlet en Deelen waren pachters van Rosendael. De boeren van Reemst en Mossel werden dat in de 17 e eeuw Voor het uiteindelijk helder en zonder misverstanden markeren van de grenzen waren duidelijke veldkenmerken noodzakelijk. Dat markeren was belangrijk omdat de vrij beschikbare grond beperkt was geraakt. Daarvoor vielen de kaartenmakers terug op de kennis die de bewoners hadden van het veld. Prominente heuvels of heuvelruggen, dalen, meertjes bosjes, wegen, gaven in het lege landschap de grenzen aan. Het is frappant te zien hoe permanent die grenzen eeuwen lang zijn geweest. De nog vage grenzen uit de middeleeuwen werden door Van Geelkercken en zijn tijdgenoten vastgelegd. In de 18 e eeuw werden ze door kaartenmaker Berend Elshoff gekopieerd. Ze werden opnieuw gebruikt bij de verpondingskaarten uit het eind van die eeuw en uiteindelijk nog eens bij de kadastrale minuutplans in het begin van de 19 e eeuw. De huidige kadastrale kaart Otterlo sectie D, Reemst, waar het Planken Wambuis nu nog deel van uitmaakt gaat dus eeuwen terug. Alleen al daarom is het belangrijk om goed aandacht te schenken aan de grenzen van het Reemsterveld en proberen de resten van die markeringen in het veld op te sporen. Het zijn landschapselementen die niet alleen de grenzen 16 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

17 van het oude bezit van Rosendael aangeven, maar nog veel meer de grenzen van de agrarisch-economische velden uit de late middeleeuwen. Eenheden die gebaseerd zijn op nog veel ouder agrarisch grondgebruik. De oostkant Aan de oostkant grenst het Reemsterveld aan het Deelense veld. (fig. 2.2) Er zijn een aantal opvallende zaken aan die oostgrens te ontdekken. Van noord naar zuid zien we op de detailkaart: de Westervles. Een waterplas, die ligt op de plaats waar nu het lage Veld ligt. Van Geelkercken heeft op plaatsen waar hij water aantrof dat met blauwe kleur aangegeven (zie ook fig 1.6.). Ook aan de zuidkant van de Comenij vond hij dat toen water, evenals op een van de grensmarkeringen van het Deelense veld, de Dornen Struykens vles, dicht bij de huidige Deelense Was; de Aartsberg. Het noordwestelijke markeringspunt van het Deelense Veld, midden in een zandverstuiving; de Comenij. De huidige Compagnieberg, een van de hoogste punten op de stuwwal van Oud Reemst; de weg van Reemst naar Deelen. Hier komen we later op terug; de weg van Harderwijk naar Arnhem. Hier komen we later op terug; Oud Reemst heette nog Reems. Rond Oud Reemst en op de huidige Deelense Start werden (eiken) struijken aangetroffen. Dit soort begroeiing kan erop duiden dat het landschap toen al overbegraasd was of dreigde te worden. > In het veld De Westervles lag ongeveer op de plaats waar momenteel de paddenpoel in het Lage Veld ligt. De Compagnieberg, ligt op het terrein van de Hoge Veluwe. De Aartsberg, ook op het terrein van de Hoge Veluwe. Het Papendal vormde een natuurlijke grens aan de zuidoostkant van het Reemsterveld. Het Schependom Arnhem liet er grenspalen op pollen plaatsen, die gedeeltelijk nog aanwezig zijn. fig 2.3 De zuidoost grens, Het Papendal, op de kaart van het Deelense Veld van Van Geelkercken uit Opvallend zijn een aantal natte plaatsen in of bij het dal, die nu nog te identificeren zijn. In het natte gedeelte bij de Goossenpol is nu de kruising van het zogenaamde Bommenlijntje met de Harderwijkerweg, die daar wat opgehoogd is. De duikers die daar in de Tweede Wereldoorlog zijn aangelegd liggen daar niet voor niets. > In het veld De grenspalen, waarvan sommige op pollen, in het Papendal. Deels zijn ze te vinden op het terrein van de Hoge Veluwe (de Vredepol, de Braspol), deels op terrein van s-kooningsjagt (de Goossenpol) en deels op terrein van rijkswaterstaat (de Bijssenpol). Zogenaamde tussenpollen zijn te vinden op terrein van Natuurmonumenten. De watervles ten noorden van de Dennenkamp, nu een poel. Noot [10] Van hem zijn een aantal kaarten bekend, die nuttige informatie over de vroeg-moderne tijd geven: - een kaart van het Deelensche veld uit 1629, gemaakt naar aanleiding van een grensgeschil met het schependom Arnhem; - een kaart uit Het Reemsterveld wordt daar genoemd Veld om Reems oft Rozendaalse Velt. De kaart toont het veld te midden van het Aanstoterveld, het Deelense Veld, het Doorwerthse Veld en het Ginkelse Veld; - een kaart uit 1653, het Deelense Veld. Op deze kaart wordt de boerderij Klein Terlet bij het Deelense Veld gerekend. 17

18 fig 2.4a Plaats van de poel ten noorden van de Dennenkamp in fig 2.4b Op een recente topografische kaart. De westkant Het Reemsterveld grenst, evenals het Renkumse veld, aan de oostgrens van het Ginkelse Veld. Er zijn enkele opvallende zaken te zien op de detailkaart (fig. 2.5): de Westerbergen zijn begroeid met struiken, waarschijnlijk hakhout; de Westerweg, de grensweg tussen het Reemsterveld en het Ginkelse veld. Nieuw Reemst. De akker is niet gesplitst, de Bisschopsweg naar Deventer. Hier komen we later op terug. het Oude Hout (t olde holt). Het Oude Hout strekt zich ten noorden van Nieuw Reemst (West Reems) uit tot op de Westerberg. de hoge stuifduinen ten westen van de akker van Nieuw Reemst zijn niet ingetekend. Misschien bestonden ze niet. Verder valt op dat het Ginkelse veld met struiken begroeid is. Die zijn ook te vinden in de zuidwesthoek van het Reemsterveld ten zuiden van de Arnhemse weg, de huidige Buunderkamp. De noordgrens In de noordwest hoek is in 1903 een gedeelte verkocht aan het ministerie van Oorlog. Er werd toen een schietterrein aangelegd, waarvan de kogelvangers nog te vinden zijn. Om die grens te markeren heeft het ministerie grenspalen aangebracht Op die plaats wordt de grens van het huidige Planken Wambuis gevormd door een dubbele rij Amerikaanse eiken. fig 2.5 Kaart van het Ginkelse Veld door Nicolaas van Geelkercken, Het Reemsterveld of Planken Wambuis

19 Dubbele beukenrij In de jaren 70 van de 19 e eeuw heeft de eigenaar van het Reemsterveld veel energie gestoken in het markeren van zijn bezit. Hij deed dat niet alleen uit zakelijke overwegingen. De periode dat de grens goed herkenbaar moest zijn voor de boeren en schaapherders was immers al voorbij. Het planten van beuken langs rechtgetrokken oude wegen en naast Hoog Buurlo de enige bekende plaats hier ook langs de grens gebeurde op meer plaatsen in die periode. De te verwachten houtopbrengsten zullen zeker een rol hebben gespeeld, maar zeker ook esthetische overwegingen. De dubbele beukensingel, die nog bestaat, is geplant in een verband van zeven Rijnlandse voeten in de rij en drie Rijnlandse voeten tussen de rijen. 11 Alleen aan de oost- en noordgrens, op het gebied dat nu aan de Hoge Veluwe behoort, werden geen beuken geplant. Waarschijnlijk was het stuifzand hier nog te actief en de grond te arm om beuken succesvol te planten. Op die plaatsen werden berken geplant. De resten daarvan, of van hun opvolgers, zijn ten noorden van de Compagnieberg en gedeeltelijk langs de noordgrens nog te zien. (fig. 2.6) Natuurlijk is een kaart van het hele Reemsterveld ook van belang. De genoemde kaart van 1632, van Van Geelkercken geeft wat minder details dan de kaarten van de buurgebieden. Deze kaart is afgebeeld in de inleiding. Het best is het Reemsterveld echter te zien op de kaart die Berend Elshoff maakte toen Torck in 1722 het gebied in zijn bezit had gekregen. Op deze kaart zijn ook de grensmarkeringen te zien die Torck op pollen liet aanleggen. > In het veld De grensstenen, uit het jaar van de verkoop van het driehoekje aan het Ministerie van Oorlog (1903). De dubbele rij Amerikaanse eiken. De dubbele beukenrij op de grens met het bosgebied van de gemeente Ede, de gemeente Doorwerth en de gemeente Arnhem. De plaats van de pollen op de uitloper van de Valenberg. 2.2 Verbindingen met omringend gebied Het Reemsterveld was en is geen eiland op de Veluwe. Grote en kleine verbindingswegen liepen langs en over het veld. Meestal werden ze gebruikt door voetgangers en ruiters, maar in de late middeleeuwen nam ook het transport met wagens en karren toe. De markteconomie met vraag en aanbod, ook van producten van grotere afstand, begon zich te ontwikkelen. Voor de zandverstuivingen ontstonden, zo rond 1300, was de Veluwe verkeersvriendelijk te noemen voor karren. 12 Stuifzanden kon de verbinding erg hinderen. Lastig waren de hellingen van de stuwwallen en de plaatsen waar dalen en beken doorkruist moesten worden. Volgens Heidinga was een heideveld gewoon berijdbaar. Dat moge zo zijn, maar het ligt wel voor de hand dat karren zoveel mogelijk gebruik maakten van bestaande sporen. Wanneer die teveel beschadigd raakten of te diep werden, moest een nieuw spoor gemaakt worden. We kunnen ons de grote doorgaande routes voorstellen als de aaneenschakeling van lokale afb 2.1 Grenspaal bij de oude Wekeromse weg, geplaatst door het Min. Van Oorlog in Noten [11] Mededeling van Bart Boers, voormalig medewerker van het Nationale Park de Hoge Veluwe. [12] Heidinga De Veluwe in de vroege middeleeuwen. p

20 wegen en paden. Degenen die grote afstanden wilden afleggen zullen zoveel mogelijk gebruik hebben gemaakt van die wegen en paden. Vanaf de 13 e eeuw en wellicht ook al eerder, was de Veluwe sterk ontbost geraakt. Op de grote kale vlakten waren oriëntatiepunten in het veld noodzakelijk, als er geen sporen van wegen te zien waren. Wegen en paden liepen over de eigendommen van kleine en grote grondbezitters. In feite was er een ongeschreven recht van overpad voor iedereen. Afgelegen dorpen en boerderijen stuurden de loop van de verbindingsroutes zodat reizigers die konden gebruiken om te rusten of te overnachten. De baronnen van Rosendael maakten hiervan gebruik door op strategische plaatsen herbergen te stichten en die te verpachten. Dorpen en grondeigenaars hadden voordeel bij de komst van reizigers. Producten en nieuws bereikten zo de bewoners. Dat ongeschreven recht van overpad duurde tot in het begin van de 20 e eeuw toen de grote grondeigenaren hun eigendommen begonnen af te sluiten en wegen aan het openbaar gebruik begonnen te onttrekken. Op de minuutplans van de kadastrale kaarten en op de wegenkaarten van de gemeente Ede is een wirwar van wegen en paden te zien. Andere zijn door de grondeigenaars gedurende de periode van de heideontginning rechtgetrokken en op standaardbreedtes gebracht en vaak van wallen voorzien, zodat ze een functie in de bebossing konden hebben. De lange rechte lanen op het Planken Wambuis zijn in oorsprong, voor 1850, alle min of meer kronkelende verbindingswegen geweest. We kunnen op het Reemsterveld een aantal wegen onderscheiden. Om te beginnen de kleine lokale wegen meer paden, dan de interlokale wegen en tenslotte de grote handelsen postwegen. Beschrijving van de wegen 1. De weg van Mossel naar de Ginkel De weg is voor het eerst vermeld op kaart van Van Geelkercken in Hij loopt via de Hinekamp langs de oostzijde van Ginkel en sluit aan op een weg van Ginkel naar Renkum. Deze lokale weg is momenteel nog geheel intact en is de enige weg van Mossel naar de Hindekamp (de naam is een verbastering van Hinnekamp of Hennekamp). Dit gebied was in 1850 vanaf de grens met het Reemsterveld beplant met dennen. Van die grens tot aan Mossel was het gebied nog vrijwel onbebost. Het is nog goed te zien dat de weg daar doorheen liep. Noot [13] Woud, Auke van de Een nieuwe wereld. Het ontstaan van het moderne Nederland. Amsterdam p In de 19 e eeuw werd er steeds meer door de landelijke, provinciale en gemeentelijke overheid gestuurd en gestandaardiseerd. Na 1850 waren gemeenten verplicht een overzicht te maken van alle wegen die op hun grondgebied te vinden waren met de eigenaars en nog belangrijker, degenen die voor het onderhoud verantwoordelijk waren. De wegen die in die leggers als publiek domein werden aangeduid, werden dat definitief wanneer er door de eigenaars geen bezwaar werd aangetekend. 13 Dat gebeurde weinig omdat men belang had bij passerend verkeer. Over het Reemsterveld lopen zo nog steeds een aantal openbare wegen. Een deel van die wegen is tot kunstweg verheven: dat wil zeggen dat ze op een of andere wijze verhard werden. Dat zijn uiteraard de belangrijkste en meest gebruikte routes. De wegen die niet voor verharding in aanmerking kwamen, werden steeds minder gebruikt en zijn voor een deel verdwenen, overgroeid of onder gestoven. > In het veld De weg is geheel te zien. 2. De weg van Otterlo naar Mossel Deze lokale weg, het Mosselse Pad, is voor het eerst vermeld in 1722 op de kaart van Elshoff. Hij loopt in een slingerlijn van Mossel naar Aenstoot of Otterlo en kruist ten westen van t Heikenbosje de grens van het Reemsterveld. De weg volgt de huidige Mosselse weg om bij het Mosselse pad ongeveer via het huidige fietspad juist ten westen van het Mosselse zand het Rozeboomswegje te kruisen. Vervolgens loopt hij door langs het westen van de renbaan en daarna uiteraard naar het centrum van Otterlo, de kerk. Het tracé van het pad is waarschijnlijk niet steeds hetzelfde geweest, maar zocht zich een weg langs en gedeeltelijk door het Mosselse zand. Waarschijnlijk is de weg na 1872 langs het aangelegde dennenbos gaan lopen. Voor die tijd volgde het een pad dat nu in het bos ligt. 20 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

21 fig 2.6 Het Reemsterveld door Berend Elshoff in afb 2.2 Dubbele beukenrij aan de noordgrens bij Mossel. afb 2.4 Verhoging in het Mosselse Pad. afb 2.3 Plaats van een pol op de uitloper van de Valenberg. afb 2.5 Oude Wekeromse weg ten noorden van Nieuw Reemst. De weg is hier bijna een holle weg te noemen. 21

22 Noot [14] Gemeentearchief Ede inv. nr. GAE 2252B. > In het veld De weg is goed te zien. Interessant is de verhoging in de weg ten noordoosten van Mossel. Hier is waarschijnlijk te zien dat de gemeente Ede haar taak als wegbeheerder serieus nam door de weg in een laag gedeelte over een verhoogd wallichaam te laten lopen De weg van Nieuw Reemst naar de Pampel Deze lokale weg heeft geen naam, maar slingert zich door het westelijke deel van het Oude Hout naar het noorden door een (vermoedelijk) dennenbos en valt ongeveer 100 m ten westen van de Harderwijker weg samen met de weg van Mossel naar de Pampel. De weg is nog niet op de kaarten van De Man te zien. Hij wordt voor het eerst op de TMK getekend en zal dus ergens tussen 1810 en 1850 ontstaan zijn. Voor die tijd ging men van Nieuw Reemst naar de Pampel via Mossel of zelfs via het Rozeboomswegje. Het Lage Veld was lang niet altijd gemakkelijk te doorkruisen. Pas nadat de aanleg van bossen in dat gebied begonnen was, had het zin in het gebied een weg te zoeken. Voor die tijd was het Lage Veld het gebied van schapen en ander vee. > In het veld Ten noorden van het Oude Hout is de weg goed te volgen langs de wal en door een verstoven gebied. Bij het lage Veld is een gedeelte verloren geraakt. 4. De lokale weg van Deelen naar Renkum Het tracé volgde vrijwel het tracé van de huidige Oud Reemsterlaan, dat in 1850 al was rechtgetrokken en beplant met aan weerszijden beuken. De weg kruiste de zuidgrens ongeveer op de plaats van het huidige nieuwe ecoduct. Vandaar is de richting niet helemaal duidelijk. De meest waarschijnlijke route loopt dwars over de Reijers- Camp, ongeveer langs de huidige Sinderhoeve, om ten westen van het terrein van de Gelderse Roos de Doorwerthsche heide over te steken. > In het veld Te volgen tot aan het Thijsse-ecoduct. 5. De lokale weg van Wekerom naar Arnhem De weg lijkt wat onbetekenend, maar het was een lange route die eigenlijk al in Amersfoort begon. Hij kwam het Reemsterveld binnen via de huidige Planken Wambuisweg en volgt die huidige weg tot de Kelderbergen. Na de Kelderbergen werd een iets westelijker tracé gevolgd. Op de heide is het spoor te volgen naast een klein walletje. Vervolgens het dennenbos in ten noorden van Nieuw Reemst, waar het een nauwe slenk volgt. De doorsteek bij de noordelijke wal van Nieuw Reemst is weer goed te volgen. Vandaar een klein stukje in de richting van de Nieuw Reemsterlaan, maar al spoedig in zuidoostelijke richting de Puthei op. Aan de zuidelijke rand van de Puthei is nog goed te zien waar de weg door een zandduin heen ging. Op de Puthei zelf heeft veel verstuiving plaatsgevonden en is de weg moeilijker te volgen. Vanaf de Puthei tot de Oud Reemsterlaan en vandaar tot aan de grens van het Reemsterveld, waar het Papendal wordt doorkruist, volgt het een nu nog bestaand pad, dat bij het aanleggen van de bossen recht is getrokken. Een kleine poel ten noorden van de Dennenkamp vormde lang een oriëntatiepunt voor een kruising met een pad uit noordelijke richting. (fig. 2.4) Aan de overzijde van de grens, op terrein van de gemeente Arnhem, is nog te zien hoe daar aan weerszijden van de weg een beplanting van eiken was. > In het veld Goed te zien, behalve op de Puthei. Daar is het trace weggestoven van de grens met het Oude Hout tot aan de kruising met de koningsweg. 6. De handelsroute van de Ginkel naar Deventer of Doesburg Van de Ginkel tot Terlet volgden beide routes waarschijnlijk hetzelfde tracé. De laatste, de route van Ginkel naar Doesburg staat ook wel bekend als een hessenweg. Op de kaart van Elshoff uit 1722 wordt hij ook zo genoemd. De naam hessenweg alleen al geeft aanleiding tot mythische verhalen, maar die zijn hier niet aan de orde. Hier is het belangrijk om vast te stellen wat er nog van deze oude handelsroute in het veld te zien is. Het laatste gedeelte van het tracé voert van Terlet op Deelen en daarna naar Oud Reemst, Nieuw Reemst en tenslotte de Ginkel, vanwaar 22 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

23 fig 2.7 Overzicht van de beuken, eiken en berken. fig 2.8 Overzicht van wegen en paden op het Reemsterveld. 23

24 Noten [15] Nooren, M.J., Over het verleden van de Hoge Veluwe. p. 53. Nooren schrijft dat de weg via de Companieberg gaat, maar dat is niet het geval. [16] Derks, Gerard, Oude Handelswegen op de Veluwe. Hierin wordt gesproken over een landbouwer uit Reemst. Bedoeld is de eigenaar. [17] Nooren, M.J., Het verleden van de houtwallen in het Nationale Park de Hoge Veluwe. p. 12. de route verder ging naar Amersfoort. Dat is een iets andere route dan de oude handelsweg naar Deventer, maar het is bekend en ook begrijpelijk dat de routes niet altijd precies hetzelfde tracé vormden. Dan kon ook niet omdat wegen soms onbruikbaar werden door allerlei omstandigheden, bijvoorbeeld door teveel verkeer. Er werd dan een nieuw tracé gemaakt, vlak daarbij. De handelsroute waarvan het laatste stuk deel uitmaakte van een hessenweg, is op meerdere kaarten te vinden. We stellen hier alleen het gedeelte van Deelen naar de Ginkel aan de orde. De route is in het veld niet zonder meer te herkennen, maar de combinatie van historisch kaartmateriaal en de hoogtekaart geeft heel aardige opties. De meest waarschijnlijke wordt hieronder gepresenteerd. Tussen Deelen en de grens met het Reemsterveld was in 1900 nog een weg te volgen, waarvan alleen het laatste gedeelte verdwenen was. Dat gedeelte door de Deelense Start, nu ten zuiden van de huidige Karitzkyweg en de gemeentegrens met Arnhem, heeft, na het midden van de 19 e eeuw nog, sterk te lijden gehad van verstuiving. Ongeveer 200 meter ten noorden van de gemeentegrens tussen Ede en Arnhem kwam de weg op het Reemsterveld uit. In 1629 kruiste volgens de kaart van Van Geelkercken ongeveer hier de Kroatenpas de grens en in 1653 zag Van Geelkercken daar een oude pol. Het was dus een markant punt. Van de naam Kroatenpas wordt algemeen aangenomen dat hij verwijst naar de route die plunderende huursoldaten van graaf Hendrik van den Bergh in 1628 langs de oude handelsroute volgden. Als dat waar is, zijn de kaartenmakers er snel bij geweest. De naam Compagnieberg zou dan ook verwijzen naar deze soldaten. De oudste vermelding van die heuvel is uit 1632, ook door Van Geelkercken. De heuvel heet dan Komenee. Wellicht is Compagnie een verbastering van Komenee, waarvan de betekenis niet meer begrepen werd. Op dit zelfde punt ziet Elshoff in 1722 daar ook weer een oude pol en hij noemt de weg die hij daar tekent: Hesseweg. In het noorden was de Compagnieberg te zien. 15 We mogen aannemen dat die hessenweg over de Kroatenpas liep. Deze weg gaat verder naar het westen en passeert Oud Reemst aan de zuidkant. In 1727 was er een conflict tussen de voerlui met hun Hessenkarren enerzijds en Lubbert Adolf Torck van Rosendael, juist eigenaar van het oostelijk erf geworden en burgemeester van Eck van Arnhem, eigenaar van het westelijk erf van Oud Reemst, anderzijds. 16 Torck en Van Eck hebben er bezwaar tegen dat de hessenkarren een breed spoor trekken en de houtgewassen beschadigen. Zij willen een route van 10 tot 15 roeden breed (38 tot 52 m) uitzetten waarbinnen de voerlieden moeten blijven. Nooren acht het mogelijk dat de wallen die bij Oud Reemst zijn aangelegd en waarvan het bestek bewaard is gebleven, te maken hebben met de uitgezette route. 17 Dat zou goed zo kunnen zijn. Van Oud Reemst ging de hessenweg verder langs de huidige Oud Reemsterlaan om ten zuiden van Nieuw Reemst de grens van het veld te passeren in de richting van de Ginkel. In 1850 was het tracé van de Oud Reemsterlaan nog niet rechtgetrokken en met beuken beplant. Het bochtige tracé van Nieuw Reemst naar de Ginkel liep mogelijk door een slenk die op de hoogtekaart goed te zien is. (fig. 2.10) Dit tracé is ook te zien op de kaart, die Van Geelkercken in 1653 van het Ginkelse veld maakte. Zie ook fig Een lang verhaal om aannemelijk te maken dat de hessenweg over het Planken Wambuis liep van Oud Reemst naar Nieuw Reemst. Dit lange verhaal kan niet verhullen dat er nog meer details gevonden kunnen en moeten worden. > In het veld De weg is waarschijnlijk te zien van Oud Reemst tot bij de grens van het Reemsterveld bij Nieuw Reemst. Daarna loopt hij door een slenk naar de Ginkel. Het laatste gedeelte loopt samen met de koningsweg. Van Oud Reemst richting Deelen is van de weg niets meer te zien. Dit gebied is sterk uitgestoven. 7. De handelsroute van Harderwijk naar Arnhem Deze noord-zuid lopende hanzeweg was een belangrijke verbinding tussen de belangrijkste steden op de Veluwe in de middeleeuwen. De westelijke route passeerde in het noorden de grens bij de zogenaamde Quapoort, een benaming die op meerdere historische kaarten voorkomt. Het oostelijke tracé liep aan de oostkant van de forten van het Otterlose Bosch over hoge grond. 24 Het Reemsterveld of Planken Wambuis

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

Hendriksbosch. Het Hendriksbosch is bezit van de gemeente Nunspeet. Het dennenbos ligt op een steenworp afstand van het station.

Hendriksbosch. Het Hendriksbosch is bezit van de gemeente Nunspeet. Het dennenbos ligt op een steenworp afstand van het station. Hendriksbosch door Peter Kwant Het Hendriksbosch is bezit van de gemeente Nunspeet. Het dennenbos ligt op een steenworp afstand van het station. In het Hendriksbosch gaan natuur en recreatie samen. Het

Nadere informatie

Werkstuk Aardrijkskunde Loonse en Drunense duinen

Werkstuk Aardrijkskunde Loonse en Drunense duinen Werkstuk Aardrijkskunde Loonse en Drunense d Werkstuk door een scholier 1890 woorden 30 oktober 2004 7 79 keer beoordeeld Vak Aardrijkskunde De Loonse en Drunense D A. Tot welk landschapstype behoort het

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km

Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km Welkom op het Wekeromse Zand Wandelroutes over het Wekeromse Zand. Lengtes: 2,5 tot 7,5 km Het Wekeromse Zand is een van de laatste grote stuifzandgebieden van Nederland. Het landschap is zeer afwisselend

Nadere informatie

96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN

96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN 96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN Grondboor en Hamer, jrg. 43, no. 5/6, p. 225-227, 3 fig., november 1989 AFZETTINGEN VAN RIJN EN MAAS IN LIMBURG W.M. Felder* In de loop van het Mioceen, 10 tot 7 miljoenn

Nadere informatie

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst LANDSCHAPSANALYSE 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland 27 september 2013 Academie van Bouwkunst Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii Onderwerpen 1. Rivierenlandschap 2. Zandlandschap 3. Krijt-

Nadere informatie

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng.

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. 2006 (SME) Hubert Mettivier Meijer, fysisch geograaf Aardkundige waarde? Omdat de term niet aan iedereen bekend is leggen we het kort uit.

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Quick scan archeologie, gemeente Loon op Zand, Kaatsheuvel Van Heeswijkstraat / Horst

Quick scan archeologie, gemeente Loon op Zand, Kaatsheuvel Van Heeswijkstraat / Horst Quick scan archeologie, gemeente Loon op Zand, Kaatsheuvel Van Heeswijkstraat / Horst Opsteller: B. van Sprew Opdrachtgever: H. de Jongh (H. de Jongh Advies) Datum: 22-8-2012 Aanleiding en doelstelling

Nadere informatie

De weg terug. Voorstel voor herstel van een Geneneindse kerkepad in Bakel

De weg terug. Voorstel voor herstel van een Geneneindse kerkepad in Bakel De weg terug Voorstel voor herstel van een Geneneindse kerkepad in Bakel Kerkepaden in Bakel De buurtschap Geneneind was en is gescheiden van het dorp en de kerk van Bakel door een strook dekzanden en

Nadere informatie

Stichting voor Bodemkartering ~ : 'AGsSNINGEN MBLIOTHBiK

Stichting voor Bodemkartering ~ : 'AGsSNINGEN MBLIOTHBiK r STICHTING VOOfc BODEMKARTEftlNG Stichting voor Bodemkartering WAGENINGEN ~ : 'AGsSNINGEN MBLIOTHBiK Directeur; Dr.Ir. F..G. Pijl: Rapport no. 543. RAPPORT BETREFFENDE DE BODEMGESTELDHEID VAM ENIGE PERCELEN

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Gemeente Deventer, archeologisch beleidsadvies 795

Gemeente Deventer, archeologisch beleidsadvies 795 Gemeente Deventer, archeologisch beleidsadvies 795 Bestemmingsplan Hoornwerk Eiland 3 Datum: 01-04-2016 Opsteller: Bevoegd gezag: A. Oosterwegel, adviseur Ruimte en Archeologie gemeente Deventer B. Vermeulen

Nadere informatie

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Planvoornemen In opdracht van de gemeente Delfzijl, vertegenwoordigd door mevr. E. van Joolen, is een cultuurhistorisch

Nadere informatie

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers.

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers. H I K E &T r e k k i n g Ooit lagen in het heuvelachtige gebied van de Veluwe immense gletsjers. Natuur is er niet alleen om beschermd te worden, maar ook om beleefd te worden. Met deze quote onderstrepen

Nadere informatie

Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten)

Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten) Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten) Ontstaan van de boerderij De naam Koestapel komt voor het eerst voor in een tijnsboek, een belastingboek van een Duits zogenaamd jufferen stift in Elten in ca.

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Veldheem Wezep en archeologie

Veldheem Wezep en archeologie Veldheem Wezep en archeologie In opdracht van Delta Wonen heeft de regioarcheoloog van De Regio Noord Veluwe in mei 2011 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd ten behoeve van de planontwikkelingen

Nadere informatie

RMB NOTITIE Quickscan archeologie Uden Eikenheuvelweg/Munterweg. Inleiding

RMB NOTITIE Quickscan archeologie Uden Eikenheuvelweg/Munterweg. Inleiding RMB NOTITIE 1015 Quickscan archeologie Uden Eikenheuvelweg/Munterweg Inleiding De gemeente Uden heeft als bevoegde overheid het RMB gevraagd een advies uit te brengen over de een plangebied aan de Eikenheuvelweg

Nadere informatie

Bijlage 4 Bepaling archeologische verwachtingswaarden

Bijlage 4 Bepaling archeologische verwachtingswaarden Bijlage 4 Bepaling archeologische verwachtingswaarden Hieronder worden de resultaten van de archeologische toets per deelgebied weergegeven. Drieschouwen Binnen de grenzen van het deelgebied Drieschouwen

Nadere informatie

De Kasteelseloop. Geachte Heer/Mevrouw,

De Kasteelseloop. Geachte Heer/Mevrouw, De Kasteelseloop Geachte Heer/Mevrouw, In het kader van het ontwikkelen van een reconstructieplan voor de Peel biedt het Projectbureau van de Reconstructie Commissie de mogelijkheid om een z.g. Projectplan

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

FIETSEN ROND VOLLENHOVE

FIETSEN ROND VOLLENHOVE FIETSEN ROND VOLLENHOVE ROUTE 24 km Mooie vergezichten en een afwisselende route door Waterreijk, de Kop van Overijssel. De route gaat ook door de stadjes Vollenhove en Sint Jansklooster. Landschap Overijssel

Nadere informatie

Quick scan archeologie Vaartstraat Loonsevaert (perceel 2954), Kaatsheuvel gemeente Loon op Zand

Quick scan archeologie Vaartstraat Loonsevaert (perceel 2954), Kaatsheuvel gemeente Loon op Zand Quick scan archeologie Vaartstraat Loonsevaert (perceel 2954), Kaatsheuvel gemeente Loon op Zand 12 augustus 2010 Inleiding Het plangebied ligt in het noorden van de bebouwde kom van Kaatsheuvel in de

Nadere informatie

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Concept

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Concept De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten Concept Martijn Boosten & Patrick Jansen Wageningen, april 009 Boosten, M., Jansen, P.

Nadere informatie

Perceelonderzoek Gerven. Perceel: G66. Datum onderzoek: en Ligging:

Perceelonderzoek Gerven. Perceel: G66. Datum onderzoek: en Ligging: Perceelonderzoek Gerven Perceel: G66 Datum onderzoek: 11-08-2007. 07-08-2009 en 16-05-2010. Ligging: Detail top. Krt. 1:10.000 Detail kad.krt. 1830 Luchtfoto met perceel (bron: Google earth) Veldkenmerken:

Nadere informatie

B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n

B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n Document: Archeologisch Advies Plangebied: Herenweg 28a, Hoogwoud, gemeente Opmeer Adviesnummer: 15048 Opsteller: J. van Leeuwen (archeoloog)

Nadere informatie

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen door: Anja Verbers februari 2012 A. Luchtfoto Appelbergen B. Hoogtekaart Appelbergen (Bron: resp. Google Earth en AHN) C. Deze wandeling is tot stand gekomen

Nadere informatie

De Wageningse Eng. Beeld van een bijzonder stukje Wagenings cultuurlandschap. Luuk Keunen 22 maart 2011

De Wageningse Eng. Beeld van een bijzonder stukje Wagenings cultuurlandschap. Luuk Keunen 22 maart 2011 De Wageningse Eng Beeld van een bijzonder stukje Wagenings cultuurlandschap Luuk Keunen 22 maart 2011 2002 2002 De eng als cultuurlandschap De oostelijke rand van de eng: de Wildgraaf Agrarisch gebruik

Nadere informatie

3.2.1 Dorpskarakteristiek

3.2.1 Dorpskarakteristiek 3.2 De Glind Wegbeplanting en bosjes in het kampenlandschap Recreatieve voorzieningen in de kern Oorspronkelijk bestond de Glind uit een verzameling boerderijen Beperkte nieuwbouw vindt plaats waarbij

Nadere informatie

Archeologische Quickscan

Archeologische Quickscan Document Archeologische Quickscan Plangebied Bestemmingsplan Burgerfarm, Middenweg 56, Dirkshorn, gemeente Schagen Adviesnummer 17059 Opsteller drs. C.M. Soonius (regio-archeoloog) Datum 31-03-2017 Advies

Nadere informatie

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen 6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen 6.3.1. Algemeen In totaal werden er tijdens het vlakdekkend onderzoek 31 sporen geregistreerd in het vlak. Vijf ervan kwamen ook reeds tijdens het vooronderzoek

Nadere informatie

Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden

Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden Adviesbureau de Wildernis Willem Overmars, landschapsarchitect Rhedense Veerweg 5-12 6987EC Giesbeek 0313-630-198 06-5424.5525 Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden 10 november

Nadere informatie

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven)

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven) 4.5 Landduinen Landschapskenmerken Reliëfvorm Mozaïek van hogere zandduinen meestal bebost en lager en vlakker gelegen vennen en schrale graslanden Water Lage grondwaterstanden Bodem Zandgronden Wegenpatroon

Nadere informatie

Strubben Kniphorstbosch

Strubben Kniphorstbosch Staatsbosbeheer T 0592 248984 www.staatsbosbeheer.nl Strubben Kniphorstbosch Wandelen in de prehistorie - 9 km Terug naar toen Bij iedere stap die u in Strubben Kniphorstbosch zet, past een verhaal uit

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Project Pelle, Schoolkaterdijk Landschappelijke onderbouwing Rood voor Rood en Nieuw Landgoed. Bijkerk c.s. tuin- en landschaparchitecten

Project Pelle, Schoolkaterdijk Landschappelijke onderbouwing Rood voor Rood en Nieuw Landgoed. Bijkerk c.s. tuin- en landschaparchitecten Project Pelle, Schoolkaterdijk Landschappelijke onderbouwing Rood voor Rood en Nieuw Landgoed Bijkerk c.s. tuin- en landschaparchitecten Colofon Bijkerk c.s. tuin- landschapsarchitecten Hengelosestraat

Nadere informatie

Ecoduct Wolfhezerheide

Ecoduct Wolfhezerheide Nieuwsbrief Nummer 1 Januari 2011 Ecoduct Wolfhezerheide Foto H. Veerbeek Inhoud De naam Wolfhezerheide Inrichting ecoduct Wandelvoorziening Bijzondere locatie Rooiwerkzaamheden En meer Aanleg ecoduct

Nadere informatie

Het Nieuwe Blokhuis van Harderwijk H.A.R. Hovenkamp, 2018

Het Nieuwe Blokhuis van Harderwijk H.A.R. Hovenkamp, 2018 Het Nieuwe Blokhuis van Harderwijk H.A.R. Hovenkamp, 2018 Harderwijk kende oorspronkelijk zeven stadspoorten. De meest onbekende hiervan is de Peelenpoort aan het einde van de Grote Oosterwijk. Deze poort

Nadere informatie

5,1. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart keer beoordeeld. Geschiedenis. Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders.

5,1. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart keer beoordeeld. Geschiedenis. Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders. Samenvatting door Anoniem 686 woorden 2 maart 2013 5,1 27 keer beoordeeld Vak Methode Geschiedenis Memo Hoofdstuk 3 De tijd van monniken en ridders. Paragraaf 1 De Romeinen trekken zich terug. 1. Welke

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

BOERMARKEN IN DRENTHE

BOERMARKEN IN DRENTHE BOERMARKEN IN DRENTHE Historie Geschiedenis gaat ver terug. Het begrip Boermarke, ook wel Marke genoemd, gaat in feite terug tot de tijd van de Germanen die zich op vaste plaatsen gingen vestigen. MARKE,

Nadere informatie

Averboodse Baan (N165), Laakdal

Averboodse Baan (N165), Laakdal Programma van Maatregelen Auteur: A. Schoups (veldwerkleider) Autorisatie: J.A.G. van Rooij (OE/ERK/Archeoloog/2017/00169) 1 Inleiding In opdracht heeft Vlaams Erfgoed Centrum in juni 2017 een archeologienota

Nadere informatie

Vroeger, toen hier ijs lag...

Vroeger, toen hier ijs lag... Vroeger, toen hier ijs lag... Opdrachtenboekje bij het geologisch leerpad Datum Naam Boekje Geo-pad 1 Inleiding Vroeger, toen hier ijs lag De titel van dit opdrachtenboekje is niet voor niets gekozen.

Nadere informatie

Waarderend Archeologisch Onderzoek te Oudenburg, kantine voetbalplein (Bekestraat)

Waarderend Archeologisch Onderzoek te Oudenburg, kantine voetbalplein (Bekestraat) Waarderend Archeologisch Onderzoek te Oudenburg, kantine voetbalplein (Bekestraat) (28 en 29 oktober 2009) Oudenburg, 2009 Colofon Archeologisch Rapport Oudenburg 4 Waarderend archeologisch Onderzoek te

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 5 Nederland Gelderland Ede 31 (ongeveer 1:49 u.) Fietsroute 140575 1km 2015 Falkplan BV 2 van 5 Nederland Gelderland Ede 31 (ongeveer 1:49 u.) Fietsroute 140575 Falk-VVV fietskaarten, een serie van

Nadere informatie

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol.

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Literatuur: Gedenkboek 100 jaar Nieuw Amsterdam-Veenoord P. van der Woude 1960 Gedenkboek 125 jaar Tweelingdorp

Nadere informatie

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk Landgoederen Klarenbeek en De Haere. We wandelen met Lupus in het overgangsgebied tussen de voormalige Zuiderzee en de Veluwe. Doornspijk is een overwegend agrarische

Nadere informatie

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer ANTWOORDENBLAD 5.8 TOPONIEMEN Leerdoelen: Je begrijpt waarom bepaalde kenmerken en elementen van het historische cultuurlandschap behouden worden. Je weet dat toponiemen informatie kunnen geven over het

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen De Hoge Berg Het Oude Land van Texel Het Oude Land van Texel Vijftien meter rijst De Hoge Berg op boven

Nadere informatie

Dag van het Kasteel 2012

Dag van het Kasteel 2012 Dag van het Kasteel 2012 wandelen rond Zeeuwse kastelen en buitenplaatsen Schouwen-Duiveland Slot Moermond, Renesse Zuid-Beveland De Hellenburg, Baarland Walcheren Westhove, Oostkapelle Zeeuws-Vlaanderen

Nadere informatie

LUTTENBERG BELEVINGSROUTE

LUTTENBERG BELEVINGSROUTE LUTTENBERG BELEVINGSROUTE ROUTE 2,8 km 20 18 Leuke familieroute door bos en heide in natuurgebied de Luttenberg. Met onderweg speeltoestellen, zoals een touwbrug en klauterkeien, en informatie over planten

Nadere informatie

Historisch onderzoek greppel Eperholt en wal Sprengenbos. Martijn Boosten

Historisch onderzoek greppel Eperholt en wal Sprengenbos. Martijn Boosten Historisch onderzoek greppel Eperholt en wal Sprengenbos Martijn Boosten Wageningen, mei 2010 Historisch onderzoek greppel Eperholt en wal Sprengenbos Martijn Boosten Wageningen, mei 2010 Boosten, M Historisch

Nadere informatie

GEBIEDSBESCHRIJVING Vijf gebieden in Amersfoort Noordoost voor bestemmingsplan Bedrijventerreinen

GEBIEDSBESCHRIJVING Vijf gebieden in Amersfoort Noordoost voor bestemmingsplan Bedrijventerreinen GEBIEDSBESCHRIJVING Vijf gebieden in Amersfoort Noordoost voor bestemmingsplan Bedrijventerreinen Ecologisch Adviesbureau Viridis Inventarisatie Bedrijventerreinen Amersfoort Noordoost In opdracht van:

Nadere informatie

Het landschap van Ermelo door de tijden heen

Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo heeft zijn vorm hoofdzakelijk te danken aan de laatste twee ijstijden. Voor de voorlaatste ijstijd maakte het huidige grondgebied van

Nadere informatie

ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL

ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL De ontwikkeling van het landschap Het perceel ligt ten oosten van Enschede aan de voet van de stuwwal waarop de stad is gevestigd. De voet

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Tastbare Tijd, Bilthoven

Tastbare Tijd, Bilthoven Tastbare Tijd, Bilthoven WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Op de grens van droog en nat a. Welke dorpen en kernen liggen er allemaal in deze gemeente? b. Aan welke gemeenten grenst de gemeente de Bilt? c. Wat

Nadere informatie

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417).

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). 05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). Aanleiding Stichting Goois Natuurreservaat, Rijkswaterstaat en de gemeente Hilversum zijn voornemens de Utrechtse

Nadere informatie

LANDSCHAPPELIJKE INPASSING INRICHTINGSPLAN MTS BOINK ENSCHEDESESTRAAT CP HAAKSBERGEN

LANDSCHAPPELIJKE INPASSING INRICHTINGSPLAN MTS BOINK ENSCHEDESESTRAAT CP HAAKSBERGEN LANDSCHAPPELIJKE INPASSING INRICHTINGSPLAN MTS BOINK ENSCHEDESESTRAAT 221 7481 CP HAAKSBERGEN Gemaakt door: Stichting Uitvoering Projecten VAN Berkel en Slinge t Brendeke 10 7152 BT Eibergen 0545-477587

Nadere informatie

Inleiding. Vigerend beleid en bevoegd gezag. Quick scan archeologie: Trajectstudie Bochtverbetering Alphen a/d Rijn. Utrecht, 25 november 2012

Inleiding. Vigerend beleid en bevoegd gezag. Quick scan archeologie: Trajectstudie Bochtverbetering Alphen a/d Rijn. Utrecht, 25 november 2012 Quick scan archeologie: Trajectstudie Bochtverbetering Alphen a/d Rijn Utrecht, 25 november 2012 Inleiding De provincie heeft voornemens om de zuidwestelijke oever van de kruising van de Oude Rijn met

Nadere informatie

In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als

In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als Werkgroep Oldambt In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als een boek. De Dollard is daarbij een

Nadere informatie

GEMEENTE WIERDEN ARCHEOLOGISCHE INVENTARISATIE EN VERWACHTINGSKAART

GEMEENTE WIERDEN ARCHEOLOGISCHE INVENTARISATIE EN VERWACHTINGSKAART BAAC rapport GEMEENTE WIERDEN ARCHEOLOGISCHE INVENTARISATIE EN VERWACHTINGSKAART BAAC rapport V-09.0172 januari 2010 Status definitief Auteur(s) drs. A. Buesink drs. M.A. Tolboom H.M.M. Geerts ARCHEOLOGIE

Nadere informatie

Achtergrond, opzet atlas, betrokkenen, werkmethode Voorbeelden van de inhoud

Achtergrond, opzet atlas, betrokkenen, werkmethode Voorbeelden van de inhoud Achtergrond, opzet atlas, betrokkenen, werkmethode Voorbeelden van de inhoud Achtergrond Inventarisatie gemeente Toegankelijk voor groot publiek Geen wetenschappelijk discours Wel door wetenschappers te

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

Wandelen Wandelroute Leuvenumse Bos, bij Ermelo

Wandelen Wandelroute Leuvenumse Bos, bij Ermelo Wandelen Wandelroute Leuvenumse Bos, bij Ermelo 5 km Waar Leuvenumse bossen Vertrekpunt Parkeerplaats Poolseweg [https://maps.google.com/? q=52.3032,5.71531] Gevarieerde wandelroute langs de Leuvenumse

Nadere informatie

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl Een verborgen verleden Archeologie in Heerde www.heerde.nl Een verborgen verleden De gemeente Heerde heeft een rijke geschiedenis. U als inwoner kent een deel van deze geschiedenis. Misschien zelf meegemaakt

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

LIGGING. topografische kaart. ligging in het veld

LIGGING. topografische kaart. ligging in het veld LIGGING Recreatiebedrijf Landgoed Moerslag 32 is gesitueerd ten zuiden van de kern Moerslag. Zie de markering in de topografische kaart hieronder en de luchtfoto rechts. topografische kaart ligging in

Nadere informatie

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Martijn Boosten & Patrick Jansen

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Martijn Boosten & Patrick Jansen De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten Martijn Boosten & Patrick Jansen Wageningen, mei 009 Boosten, M., Jansen, P. De historische

Nadere informatie

Het gebied Begrenzing

Het gebied Begrenzing Cursus Reitdiep Het gebied Begrenzing -In het Oosten: de lijn Westerdijkshorn Wolddijk - Noorderhogebrug -In het Westen: de lijn Zuurdijk Lammerburen - Balmahuizen -In het Noorden: de lijn Onderwierum

Nadere informatie

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013 NAW plan: Plan: Opp plangebied: RO-procedure: Opsteller: Aanvrager: Inrichting openbare ruimte plangebied Pantarhei aanleg ontsluitingsweg, parkeergelegenheid, openbaar groen ca. 5000 m² (locatie Pantarhei);

Nadere informatie

Archeo-rapport 19 Het archeologische vooronderzoek aan de Herstappelstraat te Lauw

Archeo-rapport 19 Het archeologische vooronderzoek aan de Herstappelstraat te Lauw Archeo-rapport 19 Het archeologische vooronderzoek aan de Herstappelstraat te Lauw Kessel-Lo, 2009 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 19 Het archeologische vooronderzoek aan de Herstappelstraat

Nadere informatie

Praktische informatie

Praktische informatie Wandelen Boswandeling landgoed De Slotplaats in Bakkeveen (Friesland) 5.84 km De Slotplaats is een natuurgebied met een grote variatie, wat het een aantrekkelijk wandelgebied maakt. Je maakt hier kennis

Nadere informatie

Trage Tocht Imbos. Auteur: Rob Wolfs

Trage Tocht Imbos. Auteur: Rob Wolfs Trage Tocht Imbos Auteur: Rob Wolfs heuvelachtige bos- en heidewandeling We verlaten het geruis van de snelweg al snel en wanen ons het grootste deel van de route van de bewoonde wereld af. De laatste

Nadere informatie

Hunebedden en grafheuvels in Noordwest Drenthe. (Anne Post, Norg. Versie 06-03-2016)

Hunebedden en grafheuvels in Noordwest Drenthe. (Anne Post, Norg. Versie 06-03-2016) Hunebedden en grafheuvels in Noordwest Drenthe. (Anne Post, Norg. Versie 06-03-2016) De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft het voornemen een deel van het Noordsche Veld tot archeologisch monument

Nadere informatie

Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand

Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand 18 november 2010 Inleiding Het plangebied ligt ten westen van de bebouwde kom van Kaatsheuvel in de gemeente Loon op Zand (afb. 1). De

Nadere informatie

8 QUICKSCAN 2017 ARCHEOLOGIE KLAVER Gemeente Horst aan de Maas

8 QUICKSCAN 2017 ARCHEOLOGIE KLAVER Gemeente Horst aan de Maas QUICKSCAN ARCHEOLOGIE KLAVER 8 QUICKSCAN 2017 ARCHEOLOGIE KLAVER Gemeente 8 2017 Horst aan de Maas Gemeente Horst aan de Maas 20 APRIL 2017 20 APRIL 2017 Contactpersonen KOOS MOL Arcadis Nederland B.V.

Nadere informatie

Cultuurhistorisch natuurbeheer kan!

Cultuurhistorisch natuurbeheer kan! Cultuurhistorisch natuurbeheer kan! Verslag veldwerkplaats Beekdallandschap Drentsche Aa, 22 oktober 2008 Inleiders: stafmedewerker Jori Wolf, ecoloog Willem Molenaar en beheerder Pieter Jan Wolf (allen

Nadere informatie

Opgraving Hengelo Winkelskamp Grafveld

Opgraving Hengelo Winkelskamp Grafveld 2015 Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol) Postbus 9515 2300 RA Leiden (071) 527 33 13 www.archol.nl Opgraving Hengelo Winkelskamp Grafveld Voorlopig evaluatierapport, Archol BV Opgraving Hengelo Winkelskamp

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Emmer Erfscheidenveen Meetnet 2015

Emmer Erfscheidenveen Meetnet 2015 Emmer Erfscheidenveen Meetnet 2015 Landschapsbeheer Drenthe Nijend 18a, 9465 TR, Anderen Inhoudsopgave Inventarisatiegebied Emmer-Erfscheidenveen... 3 Overzicht alle waarnemingen... 3 Type elementen...

Nadere informatie

VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN

VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN 1. ACTIVITEITEN VAN DE WERKGROEP APELDOORN (AWA) Door Chris Nieuwenhuize (veldwerkleider). Inventarisatie cultuurhistorie Bruggelen De Stichting Probos heeft samen met een aantal

Nadere informatie

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone),

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone), Met de cache Meer Polder beleef je het heden en verleden van de Meerpolder. Het is een prachtige tocht van ca. 9 km die je lopend of met de fiets kunt doen. Bij Zoetermeer ligt een polder die is heel bijzonder

Nadere informatie

GEOPARK HEUVELRUG (in ontwikkeling)

GEOPARK HEUVELRUG (in ontwikkeling) 1 GEOPARK HEUVELRUG (in ontwikkeling) Heuvelrug-Midden - Op Geopad 124 02-12-2018 De bossen ten noorden van Zeist Wie een representatief beeld van het beschreven gebied wil krijgen kan het beste de twee

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden 0 SOB Research, 26 juni 2014 1 1. Archeologisch onderzoek 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Aanvullend bodemonderzoek veenputten Appel, Nijkerk

Aanvullend bodemonderzoek veenputten Appel, Nijkerk Aanvullend bodemonderzoek veenputten Appel, Nijkerk Inleiding In 2008 heb ik een onderzoek uitgevoerd naar een groot aantal afwijkend gevormde depressies op de Appelse heide. 1 De conclusie van dit onderzoek

Nadere informatie

gravin Agnes, Margaretha, Elisabeth geboren van Kleef rond Echtgenote van uw graaf, Rogier van Leefdaal, ridder en burggraaf van Brussel, heer

gravin Agnes, Margaretha, Elisabeth geboren van Kleef rond Echtgenote van uw graaf, Rogier van Leefdaal, ridder en burggraaf van Brussel, heer gravin Agnes, Margaretha, Elisabeth geboren van Kleef rond 1400. Echtgenote van uw graaf, Rogier van Leefdaal, ridder en burggraaf van Brussel, heer van Leefdaal, drossaard van Brabant, en opperjachtmeester

Nadere informatie

Pagina 1 van 6. Archeologie West-Friesland Nieuwe Steen 1, 1625 HV Hoorn Postbus 603, 1620 AR Hoorn

Pagina 1 van 6. Archeologie West-Friesland Nieuwe Steen 1, 1625 HV Hoorn Postbus 603, 1620 AR Hoorn Document Archeologisch Advies Plangebied Bestemmingsplan t Zand Noord, t Zand, gemeente Schagen Adviesnummer 17153 Opsteller(s) C.M. Soonius (regio archeoloog) Datum 30-08-2017 Advies Vrijgeven fase 1

Nadere informatie

én omgeving Rondje Vallei en Heuvelrug AFSTAND: 30 kilometer TIJDSDUUR: 2 uur Ontdek Scherpenzeel en omgeving op de fiets

én omgeving Rondje Vallei en Heuvelrug AFSTAND: 30 kilometer TIJDSDUUR: 2 uur Ontdek Scherpenzeel en omgeving op de fiets én omgeving Rondje Vallei en Heuvelrug AFSTAND: 30 kilometer TIJDSDUUR: 2 uur 1 Ontdek Scherpenzeel en omgeving op de fiets Rondje Vallei en Heuvelrug De plattegrond van deze route kunt u vinden op blz

Nadere informatie

BIJLAGE BIJ BRIEF (MET ALS KENMERK: ) Opdrachtgever: Project: Gemeente Nijkerk Historisch onderzoek aan de Stoutenburgerlaan Amersfoort/

BIJLAGE BIJ BRIEF (MET ALS KENMERK: ) Opdrachtgever: Project: Gemeente Nijkerk Historisch onderzoek aan de Stoutenburgerlaan Amersfoort/ BIJLAGE BIJ BRIEF (MET ALS KENMERK: 110301.001725) Opdrachtgever: Project: Gemeente Nijkerk Historisch onderzoek aan de Stoutenburgerlaan Amersfoort/ Nijkerk Het betreft het plangebied voor het toekomstige

Nadere informatie

Archeologische Quickscan

Archeologische Quickscan Document: Archeologische Quickscan versie 2 Plangebied: Polderpark, Oudesluis, gemeente Schagen Adviesnummer: 16185 Opsteller: drs. C.M. Soonius (senior archeoloog) & drs. S. Gerritsen (senior archeoloog)

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

LANDGOED BEERZE. ROUTE 4,2 km

LANDGOED BEERZE. ROUTE 4,2 km LANDGOED BEERZE ROUTE 4,2 km Een heerlijke wandeling voor de hele familie door de bossen bij Beerze, vlak bij Ommen. Lekker lopen langs heide, stuifduinen en ook via het oude huis Beerze. Route gemaakt

Nadere informatie