Voorkomen en bestrijden van IBR en BVD

Transcriptie

1 Voorkomen en bestrijden van IR en VD IR en VD zijn twee belangrijke infectieuze rundveeziekten die heel wat schade kunnen veroorzaken op het rundveebedrijf. Hoewel deze ziekten vaak in één adem worden uitgesproken, verschillen ze toch sterk van elkaar. Dit vraagt dan ook een ander plan van aanpak. In deel 1 wordt het ziekteverloop en de bestrijding van IR beschreven, in deel 2 komt VD aan bod. Deel 1 - IR Wat is IR? IR of infectieuze boviene rhinotracheïtis wordt veroorzaakt door een virus dat de bovenste luchtwegen aantast. egin de jaren 70 werd deze ziekte geïmporteerd vanuit Canada. Daarom wordt het in de volksmond ook wel Canadese griep genoemd. en besmetting verloopt via neus, muil of oog. esmette dieren ontwikkelen na enige tijd antistoffen waardoor ze een zekere vorm van bescherming krijgen. Kenmerkend voor het virus is dat het latent (verborgen) aanwezig blijft in het dier. Dit betekent dat in bepaalde gevallen (bv. bij stress als gevolg van een kalving) het dier het virus terug gaat uitscheiden en daardoor weer andere dieren kunnen besmet geraken. De besmetting verspreidt zich voornamelijk door aankoop van een besmet dier of door contacten tussen de dieren op de weide, uitzonderlijk door menselijke contacten. De ziektetekenen uitten zich vooral in een verminderde eetlust, een waterige, slijmerig neusuitvloei, hoge koorts en verwerpingen. Hoe IR vaststellen? In eerste instantie is het belangrijk om de juiste diagnose te stellen. Is mijn dier besmet en al of niet drager van het wild virus? en bloedanalyse kan hier uitsluitsel geven. Met behulp van de merkertechnologie is het momenteel perfect mogelijk om het verschil te zien tussen een gevaccineerd dier en een dier dat besmet is met het wild virus. en gevaccineerd dier maakt enkel g-antistoffen aan, een besmet dier g- en g-antistoffen (zie figuur 1). en correcte diagnose vormt de basis van een goede vaccinatiestrategie. Uit onderzoek, uitgevoerd door Dierengezondheidszorg Vlaanderen (DGZ) in 2007 en 2008, is gebleken dat 20 tot 23 % van de dieren in Vlaanderen positief zijn. In 2006 bleek op meer dan 40 % van de bedrijven alle dieren negatief te zijn, op 24 % van de bedrijven waren enkel de koeien positief en de jonge dieren negatief.

2 wild virus infectie: IR marker vaccin: = antigen = antigen = antigen = antigen (deleted) wild virus vaccin virus Reactie van het lichaam op de infectie: Reactie van het lichaam op de infectie: Productie van specifieke antistoffen : Productie van specifieke antistoffen : Figuur 1: Voorstelling van de wild virus infectie en het IR marker vaccin Tabel 1: Voorstelling combinaties test uitslagen g lisa g lisa etekenis Negatief Negatief Dier is niet besmet en niet gevaccineerd. Positief Negatief Dier is niet besmet, maar wel gevaccineerd. Positief Positief Dier is besmet.

3 Officieel bestrijdingsplan in elgië Het Koninklijk esluit betreffende de bestrijding van IR van 22 november 2006 (publicatie 4 januari 2007) bepaalt dat ten laatste vanaf 2012 het IR bestrijdingsplan verplicht in elgië van start gaat. De minister kan dit evenwel vervroegen. Op dat moment zullen alle bedrijven een IR-statuut toegewezen krijgen: I4: officieel vrij Geen antistoffen in het bloed en geen vaccinatie toegestaan. I3: vrij van IR - seronegatief voor het wild virus, maar vaccinatie is wel toegestaan. I2: besmet bedrijf - dieren positief voor het wild virus en vaccinatie is verplicht. I1: IR-statuut en vaccinatiestatuut is niet of onvoldoende gekend. Vanaf 2012 zullen ook een aantal beperkingen gelden met het oog op de bestrijding van IR in elgië. Deze kunnen zijn het weidebeloop beperken of verbieden voor bedrijven met het I1- statuut, deelname aan prijskampen beperken tot bedrijven met I3/I4-statuut,... Nu al worden enkele verplichtingen aan de sector opgelegd: r geldt een meldingsplicht van klinische en bevestigde IR-uitbraak. KI-centra moeten een I4-statuut hebben. Voor deelname aan prijskampen is een I2 of I3/I4-statuut vereist, de dieren moeten in elk geval seronegatief zijn voor het wild virus, gevaccineerde dieren dienen opnieuw gevaccineerd te worden. edrijven met een I2/I3/I4-statuut dienen de spelregels van het statuut te volgen (bv. aankooponderzoek voor I3/I4, vaccinatie voor I2, ). In juli 2009 hadden in Vlaanderen 524 bedrijven een officieel IR-statuut waarvan de overgrote meerderheid (458) een I2-statuut hadden. In de meeste gevallen gaat het om bedrijven die wensen deel te nemen aan prijskampen. In werkelijkheid vaccineren meer bedrijven maar vragen nog geen statuut aan. IR-bestrijding op bedrijfsniveau edrijven die nog niet vaccineren tegen IR, doen er goed aan om nu al te starten gezien het meerdere jaren duurt vooraleer het virus op het bedrijf is uitgeroeid. Zo zullen op een volledig positief bedrijf, dat in 2009 start met jaarlijks tweemaal te vaccineren van alle dieren, in 2012 nog steeds de dieren ouder dan 4 jaar latente dragers van het IR-virus zijn. Vooraleer men start met vaccineren is het aan te bevelen om de infectiegraad op uw bedrijf te kennen. Hiertoe kan men een steekproef of bedrijfsvenster laten uitvoeren. Deze bestaat erin om van drie verschillende leeftijdsgroepen (bv. 5 dieren jonger dan 8 maanden, 5 eerste kalfskoeien en 5 oudste koeien) een bloedanalyse (lisa-antistoffenbepaling) te laten uitvoeren. ij een negatief resultaat zijn er verschillende opties mogelijk. Men kan een volledig bedrijfonderzoek uitvoeren om een I3-statuut (vaccinatie nog toegelaten) of een I4-statuut (geen vaccin-antistoffen meer aanwezig) aan te vragen. Ingeval er niet (meer) gevaccineerd wordt is de veestapel kwetsbaar voor eventuele (her)besmettingen, daarom dienen de nodige beschermende maatregelen (quarantaine, weidebeloop, aankoop) genomen te worden (= biosecurity). ij een positief bedrijfsvenster is vaccinatie aangewezen. Zijn enkel de oudere koeien besmet, dan kan men overwegen om enkel de oudere koeien te vaccineren tot ze het bedrijf verlaten hebben. Dit is nodig om heruitscheiding bij deze koeien te voorkomen of te beperken. Als ook de jongere dieren positief blijken, circuleert het virus tussen de dieren. Men gaat dan best over tot een algemene vaccinatie van de veestapel om de 6 maanden. en goed doordacht vaccinatieschema is de basis voor het volledig IR-vrij maken van uw veestapel en hier kan uw dierenarts u met raad en daad bijstaan.

4 Deel 2 - VD Wat is VD? VD of oviene Virale Diarree is een complexe ziekte met vele gedaantes. VD kan aanleiding geven tot zwakke of misvormde kalveren en diarreeproblemen. Maar de ziekte is ook vaak de onderliggende oorzaak van andere problemen, zoals vruchtbaarheidsstoornissen, abortus, griep en Mucosal Disease (ziekte van de slijmvliezen). VD kan belangrijke economisch verliezen veroorzaken die 30 à 60 euro per gemiddeld aanwezige koe en per jaar bedragen. Wanneer een dier in contact komt met het virus zal het levenslang afweerstoffen aanmaken tegen het virus. Men spreekt hier van een seropositief dier, dat bij een herbesmetting ook geen ziektesymptomen meer zal vertonen en aldus levenslang beschermd is. ij deze eerste besmetting zal het dier zelf tijdelijk het virus uitscheiden, maar na 21 dagen terug virusnegatief worden. Het VD-virus veroorzaakt transiënte (voorbijgaand) infecties, terwijl het IR-virus latente (levenslang) infecties veroorzaakt. en uitzondering hierop zijn de immunotolerante kalveren, ook VD-virusdragers of IPI s genoemd, die permanent het VD-virus uitscheiden en altijd andere dieren kunnen besmetten. Deze dieren zijn als foetus zelf besmet geraakt in de baarmoeder tussen de eerste en vierde maand van de dracht. Deze kalveren worden normaal geboren maar zijn niet in staat om zelf antistoffen op te bouwen tegen het VD-virus. Ongeveer 1 procent van de rundveepopulatie bestaat uit deze permanente virusuitscheiders en zij vormen het grootste gevaar voor besmetting. Vroeger was men van mening dat deze dieren altijd jong stierven, nu komen meer en meer volwassen VD-virusdragers voor en hun nakomelingen zijn ook steeds virusdragers. De ziekte verspreidt zich voornamelijk door aankoop van immunotolerante runderen of een rund drachtig van een immunotolerant kalf. Daarnaast kan het virus zich verspreiden via rechtstreeks contact tussen de dieren op de weide, op prijskampen, op veilingen of via een dekstier. Hoe VD vaststellen? De diagnose van VD kan gebeuren aan de hand van verschillende testen. Met een lisaantistoffentest kan de aanwezigheid van antistoffen aangetoond worden. en positief resultaat wijst erop dat het dier in contact is geweest met VD. De PCR- en lisa-antigeentest worden gebruikt om de aanwezigheid van het virus aan te tonen. ij een positief testresultaat kan het dier ofwel tijdelijk besmet zijn met VD, ofwel een drager zijn. en tweede lisa-antigeentest 21 dagen later kan hierover definitief uitsluitsel geven: bij een positief resultaat is het een drager. VD-bestrijding in elgië Momenteel is er in elgië geen wettelijk kader voor een nationaal bestrijdingplan, maar er is sinds 4 februari 2009 wel een nieuw Koninklijk esluit betreffende koopvernietigende gebreken bij runderen in voege. De koopvernietiging is van toepassing voor elk rund met 2 positieve VDantigeentestresultaten met een tussentijd van minimum 21 dagen. Voor deze immunotolerante dieren of VD-virusdragers geldt nu een koopvernietiging. De aanvraag tot koopvernietiging moet men wel binnen de 30 dagen na aankoop inroepen. Men moet dus snel reageren bij een positief resultaat. eter kan men opteren voor de aankoop van dieren met een VD-certificaat (d.w.z. geen VD-virusdrager of IPI). Dit certificaat kan men bekomen voor alle dieren die op een leeftijd ouder dan 6 maanden negatief getest werden voor VD anitgenen. Dit certificaat is levenslang geldig. Uit resultaten verzameld door DGZ Vlaanderen blijkt dat bijna 2 % van de aankooponderzoeken in 2007 en 2008 positief tekenen voor VD. Het blijft dus uiterst belangrijk om bij aankoop de

5 dieren te controleren op VD. Het pas gepubliceerde K is een eerste belangrijke stap vooruit in de nationale bestrijding. VD-bestrijding op bedrijfsniveau Om de infectiegraad op uw bedrijf te kennen moet men in eerste instantie een steekproef (bedrijfsvenster) laten uitvoeren. Hiervoor worden een 15-tal bloedstalen van drie leeftijdscategorieën genomen: het jongvee tussen 8 à 12 maanden (de belangrijkste groep), de eerstekalfskoeien (3 à 4 maanden gekalfd) en de volwassen dieren. Men kan dezelfde stalen gebruiken voor zowel het IR als het VD bedrijfsvenster. Uit het bedrijfsvenster kan het volgende afgeleid worden: ij het jongvee worden antistoffen teruggevonden: er zijn vermoedelijk VD-virusdragers op het bedrijf en deze moeten opgespoord worden. nkel bij de eerste kalfskoeien worden antistoffen teruggevonden: men moet het onderzoek bij het jongvee na enkele maanden herhalen. Treden er daarnaast ook nog vruchtbaarheidsproblemen op bij de koeien, dan is vaccinatie bovendien aangewezen. ij geen enkel dier worden antistoffen gevonden: men moet de dieren opvolgen (monitoring). Monitoring bestaat erin dat men om de 4 à 6 maanden een jongveevenster (lisaantistoffentest) laat uitvoeren. Voor het opsporen van dragers moeten alle dieren getest worden. Men kan hierbij als volgt te werk gaan: op een bedrijf van 120 runderen wordt bij 4 groepen dieren of pools (best ongeveer dezelfde leeftijd) een mengstaal van bloed genomen. Op dit bloedstaal wordt een PCR-test uitgevoerd om de aanwezigheid van het virus op te sporen. Indien uit de PCR-test blijkt dat 1 pool positief is, dient aan de hand van de lisa-antigeentest alle dieren binnen deze pool individueel onderzocht te worden. De positieve dieren moeten 21 dagen later nogmaals getest worden om na te gaan of ze effectief drager zijn. Daarna dienen de dragers opgeruimd te worden. Ingeval er in dit voorbeeld 1 dier drager is, zijn de kosten voor het opsporen van de drager 466 euro. r bestaat een andere, kostenbesparende methode om dragers op te sporen maar deze vergt een goede administratieve opvolging. Men start met het testen op de aanwezigheid van het virus bij de jongste generatie (= alle dieren zonder nakomelingen). nkel van diegenen die positief werden bevonden (VD-virusdragers), worden de moeders en vaders getest. De moeder van een immunotolerant kalf is ofwel ook een VD-virusdrager, ofwel tijdens de dracht geïnfecteerd. Indien het kalf geen virusdrager is, kan de moeder nooit een virusdrager zijn. Na het opsporen en opruimen van de laatste VD-virusdrager moet men nog minstens 1 jaar alle pasgeboren kalveren testen op de aanwezigheid van het virus. Dit gebeurt ofwel vóór de biestopname, ofwel op een leeftijd van 6 maanden. In de periode ertussen kan het kalf immers nog maternale antistoffen tegen VD in het bloed hebben. Kort samengevat zijn de belangrijkste maatregelen om VD te bestrijden of te voorkomen: - Opsporen en opruimen van VD-virusdragers, - tot 1 jaar na de laatste opruiming van VD-virusdragers de pasgeboren kalveren testen, - vaccinatie, - een gesloten bedrijfsvoering of toch zo veel mogelijke contacten vermijden, - bij aankoop van dieren een VD-onderzoek uitvoeren ofwel het VD-certificaat opvragen, - vergeet niet bij aankoop van drachtige dieren het kalf te testen bij de geboorte! Maar al te vaak komt VD zo een bedrijf binnengeslopen. Als u als rundveehouder overtuigd bent van het belang van een gezonde veestapel, neem dan contact op met een specialist als uw bedrijfsdierenarts of met Diergezondheidszorg Vlaanderen (DGZ), om samen met deze een bestrijdingsplan voor uw bedrijf uit te werken. Momenteel

6 voorziet het Sanitair Fonds een bijdrage in de kosten gemaakt voor een bedrijfsonderzoek op IR. Wanneer u na het uitvoeren van het bestrijdingsplan voor IR en VD een veestapel met een hoog gezondheidsstatuut krijgt, dan is het ook belangrijk om naar de toekomst toe dit statuut te bewaren. Daarom is bioveiligheid of biosecurity belangrijk op uw bedrijf om een herbesmetting te vermijden. ij aankoop zeker altijd de nodige onderzoeken uitvoeren voordat deze dieren in de groep komen. Op deze manier streeft men naar gezonde dieren, de basis voor een gezond (lees: rendabel) bedrijf. Laurence Hubrecht en Walter Willems Departement Landbouw en Visserij Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling Sigrid Stoop Dierengezondheidszorg Vlaanderen