Technologieverkenning Nederlandstalige Taalen Spraaktechnologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Technologieverkenning Nederlandstalige Taalen Spraaktechnologie"

Transcriptie

1 Technologieverkenning Nederlandstalige Taalen Spraaktechnologie Rapport bij project , versie 1.1 Dit rapport is geschreven in opdracht van het ministerie van Economische Zaken door Jaap Akkermans, Brigit van Berkel, Chris Frowein en Linda van Groos van M&I/PARTNERS bv en Dirk Van Compernolle van Montemore NV. Amersfoort / Leuven,

2 Inhoudsopgave 1 Vraagstelling Taal- en spraaktechnologie: de vooravond van grootschaligheid De vragen in deze technologieverkenning Het BATAVO-voorstel als aanleiding voor de studie Opbouw van dit rapport Leeswijzer 8 2 Achtergrond Een historische terugblik wereldwijd Droom en realiteit, pragmatiek en deeloplossingen Lerende systemen en de rol van data en statistiek in het TST-gebeuren Linguistic Data Consortium, Evaluation and Language Distribution Agency TST-programma s van de Nederlandse en Vlaamse overheid EUROTRA bijdrage voor de Nederlandse taal ( ) Het Nederlandse programma Analyse en Synthese van Spraak (ASSP) CELEX ( ) Het korte-termijnprogramma Spraak- en Taaltechnologie in Vlaanderen ( ) Het NWO-prioriteitsprogramma in Nederland ( ) Het Corpus Gesproken Nederlands ( ) De Nederlandse Taalunie TST-Platform en het Actieplan BATAVO TST-Centrale Aanvraag financiering voor TST uit het IOP-fonds 17 3 Domeinafbakening TST Inleiding Domeinafbakening Begrippenkader Basisbegrippen en kennisdomeinen Data Regels en grammatica s Modules en basiscomponenten Samenhang tussen de verschillende soorten basisvoorzieningen Terminologie gebruikt in het BATAVO-document Toepassingen Taaltechnologie Hulpmiddelen voor Tekstverwerking Toegang tot (on)gestructureerde informatie Multilinguale Informatiecreatie en -verwerking Taalleren (CALL) Spraaktechnologie Telefoniegebaseerde Informatiesystemen 26 Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 2 van 127

3 Dicteer- en transcriptietoepassingen Consumentenmarkt Audio search & retrieval Toepassingen van spraaktechnologie die geen taligheid vereisen 28 4 Gelaagd model voor het TST-innovatiesysteem Het TST-innovatieproces als gelaagde keten De actoren in de gelaagde keten Type spelers bij aanmaak van de basisvoorzieningen (laag 1) Type spelers in het TST-ontwikkelingsproces (laag 2 en laag 3) Type spelers in het commercialisatieproces (laag 3 en 4) Kenmerkende en onderscheidende factoren Afhankelijkheid van taalgebied in het ontwikkelings- en commercialisatieproces Taalafhankelijkheid van de technologie Rol van TST in het eindproduct Rol basisvoorzieningen in het eindproduct en gevaar voor reverse engineering Taal versus spraak 35 5 TST-actoren in Nederland en Vlaanderen Publiek onderzoek Marktpartijen Beschrijving van de aktoren Prioriteiten van marktpartijen Netwerkrelaties tussen actoren Vergelijking Nederland en Vlaanderen 40 6 De economische betekenis van TST Methodiek voor het bepalen van de economische betekenis Call centers en IVR: een assessment Tentatieve verbreding naar de totale spraakmarkt De pc-dicteermarkt Een inschatting van de economische impact van de dicteermarkt Andere pc/servertoepassingen De consumentenmarkt voor spraak Spraak en Ambient Technology Economische belang van taaltechnologische systemen Economisch belang van het semantisch web Knowledge management Lokalisatie van software en gebruiksaanwijzingen Automatisch vertalen Multi-lingual publishing Language learning Proofing tools Het rendement op een investering in TST 54 Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 3 van 127

4 7 Zelfanalyse van de sector en prioriteitenstelling Workshops als input voor een analyse De scenariodiscussies Visie van het veld op wenselijke onderzoeksprioriteiten 59 8 Sterkte-zwakte analyse van het innovatiesysteem Sterkten van het innovatiesysteem Wetenschappelijke kwaliteit staat niet ter discussie Grote internationale zichtbaarheid Intensieve wisselwerking tussen marktpartijen en kennisinstituten Zwaktes van het innovatiesysteem Zwakheden als gevolg van onvoldoende basistaalvoorzieningen Interne zwakheden Overige zwakheden 62 9 Voorstel voor een stimuleringsprogramma De noodzaak van een gemend instrumentarium De onvoorwaardelijke noodzaak van vraagstimulering De onvoorwaardelijke noodzaak van een IPR-beleid Toekenning van financiering voor tools of onderzoek versus LR s Aanmelden van het in eigendom bezitten van Language Resources Organisatie van een hybride programma Eén organisatorisch kader voor Nederland en Vlaanderen tezamen Benodigd budget Personele invulling van de programma(voorbereidings)commissie Programmering van onderzoek op hoofdlijnen Planning in de tijd Conclusies en samenvatting Advies in het kort Antwoord op vijf hoofdvragen van de opdrachtgever Antwoorden op de specifieke vragen bij deze technologie-verkenning 74 Bijlage 1: Samenstelling begeleidingsgroep 75 Bijlage 2: Hoofdlijnen van het BATAVO-voorstel 76 Bijlage 3: Kwantitatieve gegevens TST-sector 77 Bijlage 4: TST in call-centers en IVR-systemen 94 Bijlage 5: Participanten in de TST-workshops 100 Bijlage 6: Scenario s 102 Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 4 van 127

5 Bijlage 7: Conclusies EUROMAP benchmark 110 Bijlage 8: Onderzoeksprioriteiten volgens Scansoft 112 Bijlage 9: Visie van NOTaS 114 Bijlage 10: Standaardisatie 123 Bijlage 11: Voorbeelden van projectactiviteiten 125 Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 5 van 127

6 1 Vraagstelling 1.1 Taal- en spraaktechnologie: de vooravond van grootschaligheid Al in de jaren tachtig was Taal- en Spraaktechnologie (TST) een beleidsthema voor de Nederlandse overheid. Het bureau Van de Bunt verrichtte toen in opdracht van het Nederlandse ministerie van Economische Zaken een uitgebreide studie. In de jaren daarna is ook aan talloze initiatieven voor TST-onderzoek door de Nederlandse overheid financiële steun gegeven. Ook de Vlaamse overheid steunde TST-technologie over een lange reeks van jaren, onder andere in de context van Flanders Language Valley. Twintig jaar later is een deel van de in de tachtiger jaren verwoorde belofte wel degelijk waargemaakt. Volgens de recente benchmark studie Euromap, uitgevoerd in opdracht van de Europese Unie binnen het vijfde Kaderprogramma, scoren zowel Nederland als België hoog op dit technologiegebied qua onderzoeksresultaten. Moeiteloos zijn ook toonaangevende bedrijven op het gebied van spraak- of taaltechnologie in zowel Nederland als België te vinden. Een van de wereldspelers van het vorige decennium, Lernout & Hauspie, was zelfs een Vlaams bedrijf. Maar het feit dat resultaten zijn bereikt, betekent nog niet dat de vraag welke bijdrage TST nu en straks levert aan een duurzame economische groei definitief, is beantwoord. In de aangehaalde benchmark studie wordt gesteld dat de fase van grootschaliger marktdoorbraak nu is aangebroken en dat de cruciale vraag van dit moment luidt: Onder welke voorwaarden kan de huidige fase van early adopters overgaan in de fase met grootschaliger toepassingen. 1.2 De vragen in deze technologieverkenning Gegeven die vraag heeft het ministerie van Economische Zaken het initiatief genomen om een technologieverkenning naar Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie uit te laten voeren. Het ministerie heeft een aantal andere partijen bij de uitvoering van de studie betrokken: de Vlaamse overheid; het Nederlandse ministerie van OC&W; de Taalunie, een Vlaams-Nederlandse organisatie. De genoemde organisaties vormden een begeleidingsgroep voor deze studie. (Voor de samenstelling, zie bijlage 1) De specifieke vragen die in de studie beantwoord moesten worden waren: Welke bijdrage levert TST aan de duurzame economische groei in Nederland en Vlaanderen? Is het een technologiegebied dat kansen biedt voor de Nederlandse en Vlaamse economie? Zo ja, wat is de omvang van die kansen? Hoe ziet het TST-innovatiesysteem er nu uit? Hoe kan het functioneren van dit systeem worden beschreven met het model van het Dynamisch Innovatiesysteem (DIS)? Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 6 van 127

7 Wat zijn de sterke en zwakke punten van dit TST-innovatiesysteem? Is er verschil in de werking van het innovatiesysteem tussen België en Nederland? Kan men eventuele verschillen verklaren? Is er een rol voor de overheden weggelegd om het functioneren te verbeteren? Als de overheden een rol zouden moeten spelen bij het bevorderen van de innovatie op het gebied van TST, welke aanpak moet dan worden gekozen? Heeft die aanpak rendement in economisch en cultureel opzicht? Met welke bestaande beleidsinstrumenten, bijvoorbeeld een IOP (Innovatiegericht Onderzoekprogramma) in Nederland of een SBO (Strategisch Basisonderzoek) in Vlaanderen, kan een gewenst beleid worden vormgegeven? Kan een renderende aanpak ook op draagvlak in het veld rekenen? Wat is het draagvlak bij de kennisinstituten? Welk draagvlak bestaat bij marktpartijen? En wat is de synergie tussen beide groeperingen? 1.3 Het BATAVO-voorstel als aanleiding voor de studie Een tweede aanleiding voor de Nederlandse overheid om deze verkenning medio juli 2003 op te dragen is, een ter tafel liggend voorstel van de Nederlandse en Vlaamse onderzoekswereld om de Basistaalvoorzieningen (BATAVO) voor de Nederlandse taal aan te vullen. In het BATAVOvoorstel wordt ervan uitgegaan dat de beschikbaarheid van min of meer dekkende basisvoorzieningen voor de Nederlandse taal een van de noodzakelijke voorwaarden is om in ons taalgebied het gat tussen de huidige fase van de early-adopters en die van grootschalige toepassingen te overbruggen. Niemand twijfelt aan de stelling dat basisvoorzieningen voor een taal onmisbaar zijn. Wel roept de stelling vragen op: Als Basistaalvoorzieningen worden gecreëerd of verbeterd, welk positief of negatief effect heeft dat dan op de bestaande TSTbedrijvigheid en hun positie op de nationale TST-markt en de TSTwereldmarkt? Is de commerciële TST-sector in Vlaanderen en Nederland voor een doorbraak op internationale markten het meest gediend met steun aan de eigen Nederlandse taal, of is het stimuleren van veeltalige benaderingen en/of vertaaltechnologie juist belangrijker? Past het aanmaken van basisvoorzieningen zoals in het BATAVOplan gedefinieerd, binnen het bestaande beleidsinstrumentarium voor technologiestimulering in Nederland en Vlaanderen? Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 7 van 127

8 1.4 Opbouw van dit rapport Hoofdstuk 2 van dit rapport schets de historische achtergrond van de Taal- en Spraaktechnologie (TST). In het volgende hoofdstuk wordt het TST-domein preciezer afgebakend om dan in hoofdstuk 4 een model te kunnen introduceren voor de werking van het innovatiesysteem. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van alle actoren in Nederland en Vlaanderen. Na deze inleidende en meer beschrijvende hoofdstukken volgen hoofdstukken die een sterk analyserend of adviserend karakter hebben. Hoofdstuk 6 geeft een oordeel over de economische betekenis van TST. Hoofdstuk 7 bevat een zelfanalyse van de TST-sector en de eigen prioriteitenstelling. Hoofdstuk 8 schetst de sterkten en zwakten van de sector zoals M&I/PARTNERS die ervaart. Hoofdstuk 9 bevat ons advies voor een hybride stimuleringsprogramma en gaat in op omvang en gewenste organisatievorm. Hoofdstuk 10 bevat een samenvatting. Het rapport bevat vervolgens 11 bijlagen, waaronder door de marktpartijen ingebrachte notities over de gewenste prioriteiten bij stimulering van Nederlandstalige TST door de Nederlandse en Vlaamse overheid. 1.5 Leeswijzer Dit rapport kan lineair worden gelezen, beginnend bij het volgende hoofdstuk tot en met bijlage 11. Maar er zijn ook andere methoden om van de inhoud van het rapport kennis te nemen. De lezer die is geïnteresseerd in de antwoorden op hoofdlijnen leest eerst hoofdstuk 10 (samenvatting en conclusies). Het einde van dat hoofdstuk leert de lezer welke hoofdstukken vervolgens de aandacht zouden kunnen vragen. De lezer die eerst meer gevoel voor de vraagstelling wil krijgen zou kunnen beginnen met de vier scenario s uit bijlage 6. De laatste bijlage: 11 bevat vervolgens een aantal concrete, aansprekende onderzoeksvragen. Vervolgens zou hij door kunnen gaan met het analytische deel van dit rapport: hoofdstuk 4 tot en met 9. Diegenen die al vertrouwd zijn met TST als domein zouden hoofdstuk 2 en 3 kunnen overslaan, hoofdstuk 4 wel lezen om dan te vervolgen met de hoofdstukken 7 tot en met 9. Diegenen met een sterke focus op economisch rendement kunnen het best beginnen met hoofdstuk 6. Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 8 van 127

9 2 Achtergrond 2.1 Een historische terugblik wereldwijd Woordenboeken en naslagwerken zijn de enige tastbare output van geformaliseerd linguïstische kennis tot de computer zijn intrede maakt en de moderne taal- en spraaktechnologie mee vormgeeft in de jaren vijftig en zestig. Wetenschappers dromen luidop van machines die kunnen luisteren en spreken of die hele teksten kunnen vertalen. Een halve eeuw later is een beperkt deel van deze droom werkelijkheid geworden. Bepaalde (eenvoudiger) technologieën, zoals spellingcheckers, zijn alledaagse consumententechnologie geworden. Daarnaast wordt veelvuldig gebruikgemaakt van pragmatische taaltechnologische oplossingen voor de verbetering van zoekresultaten van zoekmachines. Complexere technologieën zoals spraakherkenning en synthese komen dicht bij maturiteit, maar zijn er nog niet helemaal. Vooral de technologieën die verstaan van natuurlijke taal vereisen, hebben de te hoge verwachtingen zeker niet volledig kunnen inlossen. De technologische vooruitgang is nochtans gestaag geweest, mede gedragen door een dramatische en continue groei van beschikbare computercapaciteit. Door zijn complexiteit en variabiliteit laat natuurlijke taal zich moeilijker in een computermodel vatten dan oorspronkelijk geanticipeerd. Daardoor is de weg naar functionele technologie lang en voor bepaalde toepassingen nog maar voor een stuk afgelegd. Voor sommige heel complexe toepassingen - zoals automatisch vertalen - is daardoor de aandacht voor een groot stuk verlegd van kant-en-klaarvertalen naar hulpmiddelen die het manueel vertalen kunnen helpen en versnellen. Het is een voorbeeld van hoe de economische realiteit zich aanpast aan de technologische haalbaarheid. Een andere vaststelling vooral gedreven door economische factoren zijn de grote kwaliteitsverschillen tussen talen. Kwaliteit voor het Engels is beduidend beter dan voor het Nederlands, wat uiteraard uitmondt in een hogere penetratie van de technologie in de Verenigde Staten dan in het Nederlands taalgebied. De basisontwikkeling van taal- en spraaktechnologie werd over de jaren heen gedragen door een aantal belangrijke impulsprogramma s van diverse overheden. DARPA is sinds begin jaren 70 een belangrijke financier geweest voor onderzoeksprogramma s rond spraakherkenning en automatisch vertalen in de Verenigde Staten. Ook de onderzoeksprogramma s van de Europese unie hebben belangrijke impulsen gegeven. Een van de grootste en langstlopende initiatieven hierin was het project EUROTRA voor automatisch vertalen ( ). Naast de publieke initiatieven, werd in de jaren tachtig ook door de grote multinationals massaal in deze technologie geïnvesteerd: bijvoorbeeld Philips, Siemens, BSO, IBM, AT&T en Apple. Bekende projecten in Nederland in dat kader zijn het Rosetta-project van Philips en DLT (Distributed Language Translation) van het toenmalige BSO. Naarmate de technologie marktrijper werd, speelden meer en meer kleine en grote bedrijven een rol die van spraak- en taaltechnologie hun belangrijkste werkdomein hadden gemaakt. Voorbeelden voor spraakherkenning zijn Dragon, Lernout & Hauspie, Nuance (www.nuance.com) en Scansoft (www.scansoft.com). Een aantal van die partijen zijn inmiddels kopje onder gegaan (Lernout & Hauspie), zijn door grotere spelers overgenomen (Dragon, namelijk door Scansoft) en een aantal van de multinationals hebben hun activiteiten sterk teruggeschroefd (Siemens, Philips, Apple). Maar anderen bleven volop prioriteit geven aan het terrein (IBM) en er kwamen ook grote spelers bij (met name Microsoft). Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 9 van 127

10 Omwille van instabiliteit in de markt, door overnames en acquisities verandert de situatie bij de kleinere bedrijven continu Droom en realiteit, pragmatiek en deeloplossingen Een aantal van de oorspronkelijke doelstellingen van TST, waarmee grote onderzoeksprojecten met al even grote verwachtingen waren opgezet, zijn nog niet gerealiseerd en worden dat wellicht ook niet in de nabije toekomst. Daarom dienen technologische doelstellingen voortdurend bijgestuurd te worden en op hun realiteitsgehalte te worden onderzocht. Volautomatisch vertalen is misschien zo n onhaalbaar doel. Hulpmiddelen die vertalers efficiënter laten werken vormen nu de kern van de vertaaltechnologie. Bij de zogenaamde lokalisatie van software of het vertalen van handleidingen voor fabrieksproducten zijn zulke hulpmiddelen inmiddels onmisbaar. Anderzijds kan een efficiënt documentbeheer en een goede organisatie van wat moet worden vertaald een even grote impact hebben op de kosten van het vertalen als het gebruik van dure technologie voor het vertalen zelf. Zogenaamde translation memories, met het van oorsprong Duitse bedrijf Trados (www.trados.com) als wereldmarktleider, herkennen identieke fragmenten uit reeds vertaalde documenten en vormen een voorbeeld van een pragmatische tussenoplossing voor het vertalen, zolang het uiteindelijke doel niet realiseerbaar is. Inhoudelijk is dergelijke software gebaseerd op eenvoudige patroonherkenning en dan is verdedigbaar dat het niet onder de noemer TST valt. Anderzijds is zo n translation memory ook te beschouwen als een vertaalwoordenboek waarin complexe termen en hele zinnen zijn opgenomen. Indien het op die manier is omschreven en wordt opgevat, moet het inhoudelijk wel als TST worden ervaren. Het voorgaande voorbeeld is een goede illustratie van het TST-domein zoals het vandaag bestaat. Vooreerst is TST meestal geen doel op zich, maar een deeltechnologie geïntegreerd in een toepassing met behoefte aan TST-componenten. De kwaliteit van de eindtoepassing staat centraal. Alle technologie die hierbij helpt om de TST-problematiek op te lossen is welkom, ongeacht of het rudimentair, heuristisch of wetenschappelijk complex is Lerende systemen en de rol van data en statistiek in het TST-gebeuren TST is technologie die op één of andere manier kennis bevat over taal. Wat die kennis precies inhoudt, is over de jaren heen sterk geëvolueerd. In de aanvangsjaren domineert een aanpak, waarbij een menselijke expert zijn kennis expliciet in een computerprogramma inbrengt. Het alternatief voor deze kennisgebaseerde aanpak, is een statistische aanpak waarin een computer leert uit voorbeelden van taal en spraak. Een statistische aanpak wordt het eerst bepleit voor spraakherkenning door onderzoekers bij bedrijven als IBM en Dragon midden jaren zeventig. Deze statistische aanpak - Hidden Markov Models genoemd - wordt vanaf de jaren 80 gebruikt en is tot vandaag de toonaangevende methodologie zowel binnen het onderzoek als voor producten. In een statistische aanpak - zoals HMMs - bepaalt de expert een ruw concept en worden de details geleerd uit een groot corpus geschreven of gesproken taal. In deze lerende systemen staan expert en data min op meer op gelijke voet. De kwaliteit van de gecreëerde technologie wordt beperkt, enerzijds door de kwaliteit van het model dat door de expert ontwikkeld werd en anderzijds door de kwaliteit van de data waaruit geleerd moet worden. Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 10 van 127

11 Vandaar een continue vraag naar meer en betere data ter ondersteuning van die ontwikkelingen. Een bekende uitspraak van één van de pioniers van deze technologie, F. Jelinek, is there is no data like more data. Sinds lang wordt het einde van het HMM-tijdperk voorspeld, omdat het basisconcept te simplistisch zou zijn en bepaalde inherente tekortkomingen bevat. Een aantal van die tekortkomingen worden door recente ontwikkelingen wel weggewerkt. Tevens is het een uitermate flexibel en schaalbaar instrument gebleken dat optimaal gebruik wist te maken van de groeiende rekenkracht en de bijkomende hoeveelheden data. Daarom vormen HMMs - ondanks alle kwaaltjes - zeker nog voor de nabije toekomst de kern van elke spraakherkenner. De taaltechnologische gemeenschap stond zeer lang weigerachtig tegenover het gebruik van statistische technieken met Noam Chomsky, één van de grondleggers van de moderne linguïstiek, als uitgesproken opposant met een al even bekende uitspraak (1969) It must be recognized that the notion probability of a sentence is an entirely useless one, under any known interpretation of this term. Niettemin zijn sinds een paar jaar ook binnen deze gemeenschap heuristische en statistische aanpakken aanvaard als volwaardige technieken en wordt ook hier het belang van corpora onderkend waaruit deze aanpakken kunnen leren. Dat statistiek eerder zijn intrede maakte in het spraaktechnologisch gebeuren dan in taaltechnologie en er nog steeds een grotere rol speelt, kan enerzijds verklaard worden op basis van inhoudelijke aspecten, maar is zeker evenzeer te verklaren door het feit dat spraaktechnologie zijn wortels heeft in ingenieursfaculteiten terwijl taaltechnologie voor een groot deel ontwikkeld wordt door wetenschappers met een niet-technische achtergrond (taalkundigen, logici). Anderzijds is het ook zo dat formele taalkennis lange tijd meer als een belemmering dan als een hulp voor het spraakherkenningonderzoek werd ervaren, zoals blijkt uit een ander uitspraak van Jelinek(1988) Anytime a linguist leaves the group the recognition rate goes up. Waar 20 jaar geleden de spraaktechnologische en taaltechnologische gemeenschappen sterk gescheiden leefden met een duidelijk andere visie, zijn de verschillen vandaag veel minder uitgesproken. Statistische en lerende systemen vormen een essentiële bouwblok van TSTtechnologie. Maar deze technieken hebben net zoals kennisgebaseerde technieken hun specifieke beperkingen. De evolutie van de recente jaren gaat zowel voor taal- als spraaktechnologie meer en meer in de richting van een multi-disciplinaire aanpak, waarbij naast het aspect kennis ook een essentiële rol is weggelegd voor data. Waar kennis deels taalspecifiek en deels taalonafhankelijk is, is data uiteraard 100% taalafhankelijk Linguistic Data Consortium, Evaluation and Language Distribution Agency Corpora en databases spelen dus een immer belangrijker rol in het TST-onderzoek, maar het aanmaken van grote corpora en databases is dermate duur dat de aanmaak voor één onderzoeksproject of voor één toepassing zelden is te verantwoorden. Eind jaren tachtig werd duidelijk dat het probleem van databases op wereldschaal diende te worden aangepakt. Enerzijds moest een oplossing gevonden worden om databases die ooit in het kader van één of ander project waren aangemaakt, niet verloren te laten gaan na afloop van dergelijk project. Anderzijds diende een oplossing gevonden te worden voor projecten - met veelal een tijdelijke structuur - die het aanmaken van data als doel hebben. De ontwikkelaars van de data zijn immers niet noodzakelijk de geschikte entiteit om na de ontwikkeling ook onderhoud en distributie op gang te zetten, bij gebrek aan structuur of relevante kennis. Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 11 van 127

12 Om aan deze problematiek een oplossing te bieden werd in de USA het LDC (Linguistic Data Consortium) opgericht in 1992 en enkele jaren later ELRA (http://www.elra.info/), European Linguistic Resource Association) in Europa. Beide organisaties zijn distributieagentschappen met in de eerste plaats een informatieve en logistieke opdracht. Bij ELRA loopt dat via een daaraan gekoppelde onderneming (ELDA). De rechten van de databases die gedistribueerd worden, blijven over het algemeen bij de oorspronkelijke ontwikkelaars. Zowel LDC als ELRA bieden een ruime waaier van lexica en corpora aan in de meest uiteenlopende talen. LDC heeft naast de distributietaak ook een taak bij productie en beheer. Circa 70% van het budget wordt daaraan besteed. Het mission statement van LDC luidt: The Linguistic Data Consortium is an open consortium of universities, companies and government research laboratories. It creates, collects and distributes speech and text databases, lexicons, and other resources for research and development purposes. Het betekent dat TST niet alleen een technologieterrein is geworden met steeds meer de cultuur van een bètaterrein. Het betekent ook dat het net als de sterrenkunde en deeltjesfysica faciliteiten nodig heeft voor zijn verdere ontwikkeling. Wat de telescoop en deeltjesversneller is voor sterrenkundige en fysicus, is de TST-basisvoorziening geworden voor de TST-wetenschapper en de TST-technoloog. 2.2 TST-programma s van de Nederlandse en Vlaamse overheid EUROTRA bijdrage voor de Nederlandse taal ( ) Eurotra is een onderzoeksprogramma dat bij uitstek het verschil markeert tussen de niettechnologische wortels van de taaltechnologie en een technologische aanpak. Het is een programma gericht op automatisch vertalen, dat in 1978 geïnitieerd wordt door de Europese Commissie. Alle talen hebben in het programma een gelijke positie en voor elk mogelijk taalpaar voor vertaling is een programmatische component georganiseerd. Nederland en Vlaanderen zijn betrokken bij elk taalpaar waar het Nederlands in voorkomt. Bij de start zijn de universiteiten van Delft en Leuven bij het programma betrokken. Later raakt ook Utrecht betrokken. De financiële basis voor het Nederlandse aandeel, een zogenaamd associatiecontract komt echter moeizaam tot stand zodat het echt grootschalige onderzoek pas start in Als Spanje en Portugal toetreden tot de Europese Unie wordt de omvang van het programma nog eens aanzienlijk vergroot want het aantal talenparen stijgt door die uitbreiding aanzienlijk. Het financiële volume van Eurotra is dan uiteindelijk (in ECU de voorloper van de euro): Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 12 van 127

13 Onderdeel periode Totaalbedrag EU Nederlandse overheid Vlaamse overheid Eurota - basis sept 86 juni Eurotra addendum 1 juli 88 juni Eurotra addendum 2 juli 89 dec Bijdrage Utrecht juli 88 juni central operations Workshop mei Transitiecontract juli 91 juni Totaal Omdat de omvang van dit project volstrekt ongekend is in de wereld van het taalkundig onderzoek laat de Nederlandse overheid het onderzoek onderbrengen in een aan de universiteit van Utrecht gelieerde stichting, de Stichting Taaltechnologie (www-sk.let.uu.nl/stt). Het Vlaamse onderzoek wordt gesitueerd in Leuven. Tijdens de looptijd van het onderzoek worden door de Utrechtse groep samenwerkingsrelaties opgezet met Philips (Rosetta-project), BSO (DLT-project) en Van Dale (binnen een deelproject Lexic). Ook wordt een gezamenlijk project opgezet met Tilburg op het gebied van grammatica s (Grammer). Internationaal wordt samengewerkt met Essex, Genève en Manchester (het MiMo project). Leuven creëert een samenwerkingsverband met Siemens (METAL-project). Midden 1993 wordt het project beëindigd. Al daarvoor wordt de Utrechtse groep qua personele bezetting aanzienlijk gereduceerd (tot zo n 30% van de omvang tijdens de piek). Een deel van de onderzoekers verdwijnt naar taalkundige bedrijven of buitenlandse (met name Duitse) universiteiten. Daarmee is de historie van Eurotra aan de universiteit van Utrecht meteen kenmerkend voor die van het vakgebied: moeizaam begin om de financiering rond te krijgen; excellente onderzoeksprestaties (de groepen zijn veelvuldig geprezen); problemen met de status in eigen kring: de Utrechtse groep kreeg ondanks de omvang van de derde geldstroom nooit een hoogleraar van de gastheeruniversiteit; bovendien heeft het onderzoek nauwelijks promoties opgeleverd omdat het (toentertijd) not-done was om in een letterenfaculteit te promoveren op iets waarvoor computers werden gebruikt; een serieus probleem met de verankering van resultaten: Utrecht is binnen het huidige Nederlandse TST onderzoek geen dominante speler meer en de belangrijkste spin-offs van het eens zeer omvangrijke onderzoeksproject zijn het secretariaat dat men vervult voor het Europese Netwerk of Excellence ELSNET en een buitengewoon hoogleraar verbonden aan Scansoft. De Leuvense groep is wel nog altijd erg actief op het gebied van taaltechnologie Het Nederlandse programma Analyse en Synthese van Spraak (ASSP) Gedurende 1985 tot eind 1994 liep in Nederland het programma Analyse en Synthese van Spraak als één van de zeven zogenaamde SPIN-programma s. Het totale budget, ondergebracht bij een landelijke Stichting Spraaktechnologie, bedroeg 10 miljoen gulden. Het programma was bedoeld om de achterstand in Nederland op het gebied van spraaktechnologie in te halen. De belangrijkste deliverable was een goed werkend tekst- en spraaksysteem. Technologieverkenning Nederlandstalige Taal- en Spraaktechnologie Pagina 13 van 127

Het Nederlands en Taal en Spraaktechnologie

Het Nederlands en Taal en Spraaktechnologie Het Nederlands en Taal en Spraaktechnologie Amsterdam 18 Oktober 2012 Jan Odijk 1 Overzicht META-NET Studie Het Nederlands in de META-NET studie Het Nederlands in Nuance Spraaktechnologie De ontwikkeling

Nadere informatie

Vervolg op het STEVIN Programma

Vervolg op het STEVIN Programma Vervolg op het STEVIN Programma Onderzoek en Ontwikkeling Internationaal Europa Focus op Multilingual en Cross-lingual Information Processing Meer development dan Research Kan verschuiven in de komende

Nadere informatie

Taalkunde en Computertaalkunde in de Lage Landen: een verhouding die eerst spannend was, dan gespannen en nu gewoon ontspannen

Taalkunde en Computertaalkunde in de Lage Landen: een verhouding die eerst spannend was, dan gespannen en nu gewoon ontspannen Taalkunde en Computertaalkunde in de Lage Landen: een verhouding die eerst spannend was, dan gespannen en nu gewoon ontspannen Frank Van Eynde Centrum voor Computerlinguïstiek KULeuven CLIN 25, Antwerpen,

Nadere informatie

Actieplan voor het Nederlands in taal- en spraaktechnologie

Actieplan voor het Nederlands in taal- en spraaktechnologie Actieplan voor het Nederlands in taal- en spraaktechnologie Notitie t.b.v. het Nederlands-Vlaams platform voor het Nederlands in taal- en spraaktechnologie 1. Inleiding 1.1 Strategisch belang 1.2 Knelpunten

Nadere informatie

Het Nederlands in taal- en spraaktechnologie: prioriteiten voor basisvoorzieningen

Het Nederlands in taal- en spraaktechnologie: prioriteiten voor basisvoorzieningen Het Nederlands in taal- en spraaktechnologie: prioriteiten voor basisvoorzieningen Walter Daelemans & Helmer Strik (red.) Een rapport in opdracht van de Nederlandse Taalunie 01/07/2002 Projectuitvoerders:

Nadere informatie

DPC. Dutch Parallel Corpus. Corpus Design. Lidia Rura

DPC. Dutch Parallel Corpus. Corpus Design. Lidia Rura DPC Dutch Parallel Corpus Corpus Design Lidia Rura Geschiedenis corpora Engelstalige corpora (Brown 1961, LOB 1961) Nederlandstalige corpora (Eindhoven Corpus of Corpus Uit den Boogaart 1960-1973) EN referentiecorpora

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID ADVIES BETREFFENDE DE ORGANISATIE VAN DE INFORMATIE EN DE BEVORDERING VAN DE VLAAMSE PARTICIPATIE INZAKE DE EUROPESE R & D-PROGRAMMA S. VRWB-R/ADV- 15 16 november 1989.

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Achtergrond Spraakherkenning De uitdaging van spraakherkenning

Achtergrond Spraakherkenning De uitdaging van spraakherkenning Achtergrond Spraakherkenning is het herkennen van menselijke spraak door een computer. Al tweehonderd jaar lang proberen wetenschappers een computer spraak naar tekst te laten omzetten. De technieken voor

Nadere informatie

Resultaten en Beschikbaarheid 1e Ronde projecten, SPRAAK en CORNETTO Jan Odijk i.s.m. TST-Centrale

Resultaten en Beschikbaarheid 1e Ronde projecten, SPRAAK en CORNETTO Jan Odijk i.s.m. TST-Centrale Resultaten en Beschikbaarheid 1e Ronde projecten, SPRAAK en CORNETTO Jan Odijk i.s.m. TST-Centrale STEVIN Programmabijeenkomst, Hoeven, 11 september 2008 Autonomata COREA D-Coi IRME JASMIN-CGN SPRAAK CORNETTO

Nadere informatie

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005)

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) 1. Inleiding Deze snapshot is een momentopname die in een oogopslag

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

IPR regelingen binnen het STEVIN-programma

IPR regelingen binnen het STEVIN-programma In deze figuur is getracht informatiestromen (zwarte lijnen) en de overeenkomsten die moeten worden afgesloten (oranje pijlen) naast elkaar te leggen. Binnen een STEVINproject (gesymboliseerd door het

Nadere informatie

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service 1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service De in het CHoral project ontwikkelde audio-indexeringstechnologie op basis van automatische spraakherkenning (SHoUT) wordt beschikbaar gemaakt

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

De positie van het Nederlands in Taal- en Spraaktechnologie. Gosse Bouma en Ineke Schuurman

De positie van het Nederlands in Taal- en Spraaktechnologie. Gosse Bouma en Ineke Schuurman De positie van het Nederlands in Taal- en Spraaktechnologie Gosse Bouma en Ineke Schuurman De positie van het Nederlands in Taal- en Spraaktechnologie Gosse Bouma Rijksuniversiteit Groningen Alfa-informatica

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context . Nederlands als tweede taal Ronde 3 Hellmuth Van Berlo Taaluniecentrum NVT, Brussel Contact: hvanberlo@taaluniecentrum-nvt.org Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding Is de hele discussie over de vermeende

Nadere informatie

Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO

Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO Een eenvoudige en toegankelijke oplossing Thinking Portfolio is een snel te implementeren software applicatie. Een krachtig web-based hulpmiddel

Nadere informatie

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie FWO Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen In de beheersovereenkomst 2002-2007 tussen de Vlaamse Gemeenschap en het Fonds voor Wetenschappelijk

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

DIGITAAL DICTEREN, SPRAAKHERKENNING & WORKFLOW MANAGEMENT VOOR ZORGPROFESSIONALS

DIGITAAL DICTEREN, SPRAAKHERKENNING & WORKFLOW MANAGEMENT VOOR ZORGPROFESSIONALS DIGITAAL DICTEREN, SPRAAKHERKENNING & WORKFLOW MANAGEMENT VOOR ZORGPROFESSIONALS IMAGE SPEECH PROCESSING SOLUTIONS DOING MORE WITH SPEECH DÉ SOLUTION PROVIDER Kostenefficiëntie in de zorg is nog steeds

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Registratie Data Verslaglegging

Registratie Data Verslaglegging Registratie Data Verslaglegging Registratie Controleren en corrigeren Carerix helpt organisaties in het proces van recruitment en detachering. De applicatie voorziet op een eenvoudige wijze in de registratie

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Een inleiding tot taaltechnologie

Een inleiding tot taaltechnologie Academia Plutonicana Een inleiding tot taaltechnologie Peter Dirix 15 december 2010 Lange Trappen, Leuven Academia Plutonicana Overzicht Overzicht & terminologie Formele taaltheorie Voorbeelden uit automatische

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden STUDIEDAG Projectmatig werken in lokale overheden LEUVEN 27 oktober 2011 Projectmatig werken in de lokale sector Katlijn Perneel, Partner, ParFinis Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden 1 Inhoud

Nadere informatie

De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren

De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren De uitdaging die accountability heet Scherpere keuzes maken en meer impact realiseren Onderzoek Accountability & data : Inzichten, conclusies en aanbevelingen Amsterdam, augustus 2014 Dit document bevat

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie 83 November 2014 Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi Sarah Botterman (GFK Belgium) Colofon Wilt u meer weten

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele archieven De benadering Doel van het NWO CATCH project CHoral (2006-2011): onderzoek en ontwikkel geautomatiseerde annotatieen zoek

Nadere informatie

1ste bach TEW. Informatiesystemen. samenvatting + minicases. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3.

1ste bach TEW. Informatiesystemen. samenvatting + minicases. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3. 1ste bach TEW Informatiesystemen samenvatting + minicases Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 119 3.50 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via www.quickprintershop.be

Nadere informatie

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603 VACATURE Innoviris is op zoek naar een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603 Wetenschappelijke Directie Cel Innovatief Ecosysteem Innoviris Instelling van openbaar nut Charleroisteenweg

Nadere informatie

Lexicografie en lexicologie

Lexicografie en lexicologie Lexicografie en lexicologie Basisliteratuur: Piet van Sterkenburg (ed.) (2003), A Practical Guide to Lexicography. John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia. + aanvullende literatuur op

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

DEEL I Media en de digitale samenleving 15

DEEL I Media en de digitale samenleving 15 Inleiding 11 DEEL I Media en de digitale samenleving 15 1 Een digitale cultuur 17 Geno Spoormans 1.1 Wereldbeelden en cultuurverschillen 18 1.2 Mythen, genres en codes 19 1.2.1 Mythen 20 1.2.2 Genres 22

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld.

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 127 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 17 november 2014 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Spin-offbedrijven - Stand van zaken Met betrekking

Nadere informatie

[Dossier] Taal- en spraaktechnologie in Vlaanderen: dood of levend? Els Lefever en Lieve Macken.

[Dossier] Taal- en spraaktechnologie in Vlaanderen: dood of levend? Els Lefever en Lieve Macken. <foto s auteurs: zie gelijknamig bestand> [Dossier] Taal- en spraaktechnologie in Vlaanderen: dood of levend? Els Lefever en Lieve Macken Zo n kleine tien jaar geleden spatte de financiële luchtbel rond

Nadere informatie

Architectuur, Organisatie en Business Cases

Architectuur, Organisatie en Business Cases Architectuur, Organisatie en Business Cases Ervaringen uit de praktijk Jan de Baat CMG Trade, Transport & Industry B.V. Inleiding In de Dynamiek track van LAC 2000 is de problematiek omtrent de alignment

Nadere informatie

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Parallel corpus Teksten + vertaling Gealigneerd op zinsniveau 10 miljoen woorden Nederlands

Nadere informatie

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V.

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V. SUPPLEMENT d.d. 29 augustus 2013 bij de AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE d.d. 21 augustus 2013 voor de Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders van KONINKLIJKE KPN N.V. te houden op 2 oktober 2013

Nadere informatie

Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs

Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs in het basisonderwijs met ELENA Ellen Rusman & Stefaan Ternier Welten instituut, Open Universiteit 7 november 2014 Evoluon, Eindhoven http://www.elena learning.eu/ Programma

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Enterprise Language Processing [Nederlandse titel?] Aanzet voor een nieuw programma

Enterprise Language Processing [Nederlandse titel?] Aanzet voor een nieuw programma Inleiding Enterprise Language Processing [Nederlandse titel?] Aanzet voor een nieuw programma In deze notitie, die gemaakt is in opdracht van de Nederlandse Taalunie, beschrijven wij de contouren van een

Nadere informatie

Stimulering Europees Onderzoek

Stimulering Europees Onderzoek Call for proposals Stimulering Europees Onderzoek 2015 Den Haag, juli 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoud 1 Inleiding 1 1.1 Achtergrond 1 1.2 Beschikbaar budget 1 1.3 Geldigheidsduur

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Interview met minister Joke Schauvliege

Interview met minister Joke Schauvliege Interview met minister Joke Schauvliege over de rol en de toekomst van etnisch-culturele federaties in Vlaanderen. Dertien etnisch-cultureel diverse federaties zijn erkend binnen het sociaalcultureel werk.

Nadere informatie

i-scan 2.0 Informatiebeheer van werkvloer tot beleid. Begeleiding voor

i-scan 2.0 Informatiebeheer van werkvloer tot beleid. Begeleiding voor Informatiebeheer van werkvloer tot beleid. Begeleiding voor gemeenten en OCMW s Waarom I-scan 2.0? De uitbouw van e-government en het toenemend gebruik van ICT-toepassingen leveren niet altijd de voorspelde

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd.

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd. Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie DREAM-project Evaluatie DREAM-project De Vlaamse overheid ondersteunt een aantal initiatieven ter bevordering van het ondernemerschap en de ondernemerszin.

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk:

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk: EUROPESE INHOUD IN WERELDWIJDE NETWERKEN COÖRDINATIEMECHANISMEN VOOR DIGITALISATIEPROGRAMMA'S DE BEGINSELEN VAN LUND: CONCLUSIES VAN DE VERGADERING VAN DESKUNDIGEN, LUND, SWEDEN, 4 APRIL 2001 Het eeurope

Nadere informatie

Natuurlijke-Taalverwerking I

Natuurlijke-Taalverwerking I 1 atuurlijke-taalverwerking I Gosse Bouma en Geert Kloosterman (pract) 2e semester 2005/2006 Overzicht Week1 : Inleiding, Context-vrije grammatica. Week 2-3 : Definite Clause Grammar Regels, gebruik van

Nadere informatie

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen December 2012 1. Inleiding In de algemene programmatekst Kwaliteit van Zorg zijn drie programmalijnen

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Een Project Management model. Wat is IASDEO?

Een Project Management model. Wat is IASDEO? Een Project Management model Project Management betekent risico s beheersen, voldoen aan allerlei vereisten, klanten tevreden stellen, beslissingen nemen, producten leveren, activiteiten coördineren, inputs

Nadere informatie

Sourcing & Technologie. Gerard Mulder, Commercieel directeur, mulder@textkernel.nl, 06-26064090

Sourcing & Technologie. Gerard Mulder, Commercieel directeur, mulder@textkernel.nl, 06-26064090 Sourcing & Technologie Gerard Mulder, Commercieel directeur, mulder@textkernel.nl, 06-26064090 Textkernel introductie Agenda Wat is sourcing? Hoe kan Textkernel technologie sourcing ondersteunen? Demo

Nadere informatie

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is Toekomstdenken Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is De wereld van vandaag is dynamisch en complex en zal steeds sneller veranderen. Trends als globalisering en technologie hebben hun

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Slimme IT. Sterke dienstverlening. E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING

Slimme IT. Sterke dienstverlening. E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING Slimme IT. Sterke dienstverlening. 1 E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING 2Dienstverlenende vereniging E-START WAAROM? 3 Lokale besturen komen steeds

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting-

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- WODC Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- Hoofddorp, 8 mei 2003 Projectnummer: 3863 KPMG Bureau voor Economische Argumentatie Postbus 559 2130 AN Hoofddorp Tel. 023-5547700

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 12 februari 2001 (OR. fr) Interinstitutioneel dossier: 2000/0157 (COD) 13740/1/00 REV 1 ADD 1 LIMITE SOC 455 FIN 492 CODEC 915 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Onderzoek Thema: Ronde 6: Titel: Projectnummer: AKC 27 1. Aanleiding 2. Context en hoofddoelen

Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Onderzoek Thema: Ronde 6: Titel: Projectnummer: AKC 27 1. Aanleiding 2. Context en hoofddoelen Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Professionalisering Arbeidsdeskundig Handelen Onderzoek Thema: Arbeidsparticipatie en Chronische Ziekte Ronde 6: AKC PAH 2015 Titel: Implementatie en verbreding

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

Ontwikkeling van een Verkeersveiligheidsmonitor. Diederik Tirry (KULEUVEN SADL)

Ontwikkeling van een Verkeersveiligheidsmonitor. Diederik Tirry (KULEUVEN SADL) Ontwikkeling van een Verkeersveiligheidsmonitor Diederik Tirry (KULEUVEN SADL) Het Steunpunt Verkeersveiligheid verricht in opdracht van de Vlaamse Overheid beleidsrelevant, wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer 27 november 2014 Jan Demey & Rianne Welvaarts Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer AGENDA Definitie

Nadere informatie

Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen

Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen 1. het maken van een concept + het testen van het concept door middel van proefartikelen hoe moet je woordenboek er inhoudelijk uitzien? 2. opbouw van een materiaalverzameling

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag Samenvatting Aanleiding en adviesvraag In de afgelopen jaren is een begin gemaakt met de overheveling van overheidstaken in het sociale domein van het rijk naar de gemeenten. Met ingang van 2015 zullen

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

STW-gebruikerscommissie

STW-gebruikerscommissie STW-gebruikerscommissie Versie: november 2013 Pagina 1 / 10 Inhoud Inhoud... 1 Inleiding... 2 Definities... 3 02. Toepasselijkheid... 3 03. Taak... 4 04. Uitvoering project... 4 05. Samenstelling... 4

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ sformulier voor de projectvoorstellen. sformulier projectvoorstellen KFZ Callronde: Versie 14-02-13 Instelling: Naam project: 1) Algemeen Het beoordelingsformulier wordt gebruikt om de projectvoorstellen

Nadere informatie

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling 1 P a g i n a F u n c t i o n a l i t e i t s e c o n o m i e : h e f b o o

Nadere informatie

De digitale leesinstructeur

De digitale leesinstructeur De digitale leesinstructeur Spraaktechnologie maakt het niet alleen mogelijk tekst om te zetten in spraak, maar ook om spraak om te zetten in tekst. In onderstaand artikel geven twee spraaktechnologen

Nadere informatie

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Version 1/2013 Uitdagingen in de gezondheidszorg Als professionele zorgaanbieder

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken Hogeschool Gent

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel Lieve Macken Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Parallel corpus Teksten + vertaling Gealigneerd op zinsniveau 10 miljoen woorden Nederlands Engels

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

De richtprijs voor een lezing is 400,- excl. reiskosten. Voor een workshop zijn de kosten afhankelijk van de invulling van de workshop.

De richtprijs voor een lezing is 400,- excl. reiskosten. Voor een workshop zijn de kosten afhankelijk van de invulling van de workshop. Lezingen Een lezing duurt 45 minuten tot een uur, gevolgd door de mogelijkheid om vragen te stellen en te discussiëren. De lezingen worden op locatie gegeven. Workshops Meer dan tijdens een lezing zijn

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Goedgekeurd op 11 februari 2011

Goedgekeurd op 11 februari 2011 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 00327/11/NL WP 180 Advies 9/2011 betreffende het herziene voorstel van de industrie voor een effectbeoordelingskader wat betreft de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie