VISIE OP DE ZEEUWSE ENERGIEVOORZIENING: ZEELAND CO 2 NEUTRAAL IN 2050

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VISIE OP DE ZEEUWSE ENERGIEVOORZIENING: ZEELAND CO 2 NEUTRAAL IN 2050"

Transcriptie

1 Ecofys bv P.O. Box 8408 NL-3503 RK Utrecht Kanaalweg 16-G NL-3526 KL Utrecht The Netherlands tel +31 (0) fax +31 (0) VISIE OP DE ZEEUWSE ENERGIEVOORZIENING: ZEELAND CO 2 NEUTRAAL IN 2050 Ing. J.A. Verschelling Dr. E. Worrell Dr. C. Hendriks November 2005 EIB03076 Copyright Ecofys 2005 in opdracht van: de Zeeuwse Milieufederatie Dit onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door: - Ondersteuning van het programma DEN dat wordt uitgevoerd door SenterNovem (projectnummer: ) - Provincie Zeeland - DELTA

2

3 Voorwoord Zeeland heeft door een unieke combinatie van factoren de kans om als eerste provincie in Nederland een volledig duurzame energievoorziening te realiseren. Door de water- en windrijke omgeving en het zonnige klimaat is in Zeeland een ruime toepassing van duurzame energiebronnen mogelijk. Bovendien kent de provincie een groot landbouwareaal met mogelijke kansen voor de teelt van biobrandstoffen. Havenfaciliteiten maken Zeeland geschikt voor het aanvoeren van biobrandstof per schip. Tenslotte is de urgentie in Zeeland groot: als kustbewoners zijn we extra kwetsbaar voor de stijging van de zeespiegel. De Zeeuwse Milieufederatie (ZMF) ziet de urgentie en de kansen om CO 2- uitstoot te reduceren. Ook het ministerie van Economische Zaken heeft aangegeven dat de uitstoot in Nederland met 60 tot 80 procent terug moet in De EU hanteert dezelfde doelstelling. De ZMF gaat nog een stap verder. Wij willen dat Zeeland voorop loopt. Wij zetten in op Zeeland als eerste Nederlandse provincie met nul procent CO 2 - uitstoot in Met CO 2- neutraal bedoelen we dat er bij activiteiten en processen (per saldo) geen koolstofdioxide vrijkomt. Om de haalbaarheid van een CO 2- neutrale provincie in 2050 te onderzoeken heeft de ZMF het adviesbureau Ecofys gevraagd kansen te verkennen en achterliggende, feitelijke informatie aan te leveren. Dit heeft geresulteerd in het rapport Visie op de Zeeuwse energievoorziening; Zeeland CO 2- neutraal. Om de Zeeuwse kansen in te schatten heeft ook DELTA haar inbreng geleverd tijdens het hele proces, waarvoor wij ze zeer erkentelijk zijn. Het rapport levert een totaalplan op waarin alle mogelijkheden voor een duurzame energievoorziening geïntegreerd zijn. Het zet de koers uit vo or het energiebeleid in Zeeland op de korte en langere termijn. Hiermee wil de ZMF haar bijdrage leveren aan het energietransitietraject van de provincie Zeeland. De federatie zal waar mogelijk voorbeelden oppakken om daadwerkelijk invulling te geven aan het concept CO 2 neutraal. Met het uitwerken van ideeën over een CO 2- neutrale straat en het CO 2- vrije product is inmiddels een start gemaakt. We vertrouwen erop dat het rapport het Zeeuwse bedrijfsleven, overheden en consumenten zal inspireren om samen met de ZMF de uitdaging voor een CO 2- neutrale provincie aan te gaan. Tjeu van Mierlo, directeur Zeeuwse Milieufederatie Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 III

4 IV JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

5 Samenvatting Introductie Het doel van deze studie is het verkennen van de mogelijkheden voor Zeeland om in 2050 CO 2 neutraal (per saldo geen CO 2 uitstoot uit fossiele brandstoffen) te worden. Dit is gedaan in opdracht van de Zeeuwse Milieufederatie. Ecofys heeft een analyse gemaakt van de huidige CO 2 uitstoot en de groei ervan. Voor deze verkenning is gebruik gemaakt van gegevens het ministerie van VROM, Delta en de provincie Zeeland evenals kennis die bij Ecofys aanwezig is, onder meer over industriële processen. Het gaat hierbij om een verkenning van de mogelijkheden op hoofdlijnen, niet om een gedetailleerde studie met een kosten/baten analyse. Klimaatprobleem Ons klimaat verandert. De zeespiegel stijgt, de winters worden korter en de zomers warmer en natter. Dit komt door de uitstoot van broeikasgassen. Het belangrijkste broeikasgas is kooldioxide of CO 2. Dit broeikasgas komt vrij bij het verbranden van koolstofhoudende energiedragers zoals aardgas, kolen en aardolie. De wereldwijde CO 2 uitstoot neemt nog steeds toe. In het klimaatverdrag van Kyoto is afgesproken om de CO 2 uitstoot terug te brengen. Om de klimaatverandering binnen veilige grenzen te houden, wijzen wetenschappers op het belang om het CO 2 niveau in de atmosfeer niet verder te laten stijgen dan een niveau waarbij de temperatuurstijging beperkt blijft tot circa 2 graden Celsius. Dit niveau correspondeert met een wereldwijde reductie van CO 2 emissies van % ten opzichte van De reducties zullen vooral moeten plaatsvinden in de geïndustrialiseerde landen. Nederland heeft met het energie rapport 2005 van het ministerie van Economische Zaken ingezet op energietransitie en een reductie van broeikasgassen van 60-80% in De EU hanteert een zelfde doelstelling. Naast het klimaatprobleem nopen ook zekerheid van onze energievoorziening en het opraken van olie en gas en de daarmee samenhangende prijsstijgingen tot energietransitie. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 V

6 Figuur S1: Historisch verloop aardgasprijs voor consumenten en industrie (bron ECN). Figuur S2: Historisch verloop van de prijzen van emissierechten vanaf juli 2005 (bron: Zeeuwse CO 2 uitstoot Beschouwen we de Zeeuwse CO 2 uitstoot over de periode (S3), dan zien we dat Zeeland een middelpositie in neemt en dat deze uitstoot sterk groeiend is: waar de totale Nederlandse emissies over de periode zijn toegenomen met 13%, zijn de emissies in Zeeland gestegen met 43% ten opzichte van Beschouwen de Zeeuwse CO 2 uitstoot per inwoner (S4) dan zien we dat deze erg hoog is vergeleken met andere provincies en zelfs in vergelijking met de VS. Dit komt door het grote aandeel industrie en het geringe aantal inwoners in Zeeland. VI JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

7 CO 2 uitstoot per provincie ton CO 2 35,000,000 30,000,000 25,000,000 20,000,000 15,000,000 10,000,000 5,000, Drenthe Flevoland Friesland Gelderland Groningen Limburg Noord Brabant Noord Holland Overijssel Utrecht Zeeland Figuur S3: CO 2 Uitstoot van de Nederlandse provincies van 1990 tot 2002 (bron: ministerie van VROM 1 en CBS). CO 2 uitstoot per inwoner ton CO 2 per jaar Nederland Drenthe Flevoland Friesland Gelderland Groningen Limburg Noord Brabant Noord Holland Overijssel Utrecht Zeeland Zuid Holland VS* Figuur S4: CO 2 Uitstoot per inwoner voor de Nederlandse provincies in 2002 (bron: ministerie van VROM 2 en CBS). *Ter vergelijking is ook de uitstoot van broeikasgassen (niet alleen CO 2 maar ook de andere broeikasgassen) van de Verenigde Staten vermeld in ton CO 2 equivalenten 3. Vergeleken met Nederland wordt in Zeeland een groot deel van de CO 2 uitstoot veroorzaakt door de industrie (inclusief energiecentrales) en landbouw (zie figuur S5). 1 Emissie registratie, mei Emissie registratie, mei Ecofys rapport WWF Climate scorecards Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 VII

8 gebouw de omgeving 6% CO2 uitstoot Zeeland 2002 verkeer en vervoer 10% CO2 uitstoot Nederland 2002 verkeer en vervoer 22% industrie en landbouw 84% gebouw de omgeving 16% industrie en landbouw 62% Figuur S5: CO 2 uitstoot van Zeeland per sector vergeleken met Nederland (bron ministerie van VROM). De Zeeuwse uitstoot wordt voornamelijk veroorzaakt door een achttal grote bedrijven die ruim 99% van de CO 2 emissies produceren in deze sector (zie figuur S6). Deze bedrijven produceren ook voor buiten Zeeland, maar hun emissies worden aan Zeeland toegerekend, conform internationale afspraken. CO 2 uitstoot Zeeuwse industrie 2003 Thermphos Pechiney8% 3% EPZ 19% Dow chemical 24% Elsta 13% Cerestar 2% Yara 18% Total 12% Figuur S6: CO 2 uitstoot van de sector industrie en landbouw (bron: prov. Zeeland). Vergeleken met andere provincies scoort Zeeland ook het hoogst met CO 2 uitstoot per inwoner in de sectoren verkeer en vervoer en gebouwde omgeving (zie figuur S7). Ook de CO 2 uitstoot van deze sectoren is flink gegroeid over de periode , resp. met 25.5% en 9.3%. Oorzaken van de hoge Zeeuwse CO 2 in deze sectoren zijn: Het uitgestrekte karakter van de provincie en de daarmee gepaard gaande mobiliteit, de emissies van de scheepvaart en de beperkte rol van het openbaar vervoer, Zeeland is een provincie met relatief veel platteland en ruim opgezette woningen, Het lage nieuwbouwtempo van de afgelopen tien jaar waardoor er relatief veel oudere (minder goed geïsoleerde) woningen staan. VIII JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

9 CO 2 uitstoot verkeer en vervoer per inwoner in 2002 ton CO 2 / inwoner Nederland Drenthe Flevoland Friesland Gelderland Groningen Limburg Noord Brabant Noord Holland Overijssel Utrecht Zeeland Zuid Holland CO 2 uitstoot gebouwde omgeving per inwoner in ton CO 2 / inwoner Nederland Drenthe Flevoland Friesland Gelderland Groningen Limburg Noord Brabant Noord Holland Overijssel Utrecht Zeeland Zuid Holland Figuur S7: CO 2 uitstoot per inwoner van de sectoren verkeer en vervoer en gebouwde omgeving (bron: ministerie van VROM). De hoge CO 2 uitstoot maakt de Zeeuwse economie kwetsbaar voor prijsstijgingen van CO 2 emissierechten en energie. Als de energieprijzen stijgen, gaan de Zeeuwen er harder op achteruit dan de rest van Nederland, immers: zij verbruiken meer energie per inwoner (figuur S7). En daarbij werken veel Zeeuwen bij bedrijven die onder druk kunnen komen te staan als de prijzen van CO 2 emissierechten en energie verder zouden stijgen. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 IX

10 CO 2 reductie opties Welke opties heeft Zeeland om de CO 2 uitstoot te beperken? Kortweg onderscheiden we vier soorten maatregelen om de CO 2 uitstoot te reduceren: Verbetering energie efficiency (alle sectoren); Verbetering van de ketenefficiency (vooral bij de industrie). Opwekken van duurzame energie en inzetten van biomassa als grondstof (in industriële processen) en als brandstof (alle drie de sectoren). CO 2 afvangen en opslaan onder de grond (industrie). Per sector is het potentieel van deze maatregelen ingeschat en het effect berekend. sector Jaarlijkse groei t/m 2010 [%] Jaarlijkse groei > 2010 [%] Energie efficiency (t.o.v. frozen efficiency) maatregelen keten efficiency maatregel Duurzame energie maatregelen CO2 opslag opmerkingen totale CO2 reductie* industrie en 0-2% landbouw 0-2.0% 15%-65%* doorlopende 0-25% recycling, 0-85%* wind op zee en inzet 0-50% Inzet oxyfuel >100%** efficiency innovatie biomassa als brandstof fornuizen, verbetering, inzet en grondstof CO2 afvang WKK, minder en opslag affakkelen, gebruik restwarmte verkeer en 2.9% 2.9% 50.0% doorlopende 0% 0 40% biobrandstof en/of 0% 0 90% vervoer efficiency verbetering duurzaam geproduceerd waterstof gebouwde 0.8% 0.5% 60.0% doorlopende 0% 0 40% gebouwgebonden 0% 0 100% omgeving efficiency verbetering windenergie, zonneenergie, evt. biomassa of micro WKK (op biobrandstof of waterstof), warmtepompen Tabel S1: Overzicht per sector van de maatregelen. CO2 reductie is aangegeven in procenten ten opzichte van frozen efficiency (gelijkblijvende efficiency, bijvoorbeeld van processen). *hier wordt een range aangegeven: de percentages variëren per bedrijf/proces (voor meer detail, zie bijlage 2). **Door de inzet van biomassa in combinatie met CO2 opslag kan meer dan 100% CO2 reductie gerealiseerd worden. X JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

11 Verloop CO 2 uitstoot richting 2050 Op basis van aannames voor de groei van de verschillende sectoren en de inschatting van het effect van de maatregelen is het verloop van de CO 2 uitstoot voor Zeeland geschetst (zie figuur S8). In deze figuur is te zien dat de uitstoot blijft stijgen bij frozen efficiency (gelijkblijvende efficiency) en business as usual (BAU, efficiencyverbetering volgens het huidige beleid). De verschillende lijnen daaronder tonen het effect van extra efficiencyverbetering, ketenefficiency en CO 2 opslag. CO 2 neutraliteit is dus haalbaar volgens deze verkenning, er is zelfs nog enige speelruimte waardoor CO 2 opslag na 2043 kan worden uitgefaseerd. CO 2 uitstoot Zeeland 35 Frozen efficiency optie 1 20 optie 1, 2 15 M ton CO optie 1, 2, 3 optie 1, 2, 3, 4 business as usual -10 Figuur S8: Verkenning van de CO 2 uitstoot voor Zeeland tot Optie 1 zijn extra energie efficiency maatregelen, optie 2: maatregelen ter verbetering van de ketenefficiency, optie 3: de inzet van duurzame energie en biomassa als grondstof in industriële processen en optie 4 is CO 2 opslag. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 XI

12 Conclusies Zeeland stoot relatief veel CO 2 uit en deze uitstoot groeide de afgelopen jaren snel. Per inwoner is de Zeeuwse uitstoot met 39 ton per jaar ruim drie maal het landelijk gemiddelde en zelfs veel meer dan de VS. Dit wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van energie-intensieve industrie (die ook voor elders produceert) en het relatief lage inwoneraantal. Het maakt de Zeeuwse economie kwetsbaar voor schommelingen in de energieprijs of in de prijs van CO 2 emissierechten. De Zeeuwse industrie (inclusief energieproductie) veroorzaakt de hoofdmoot (84%) van de Zeeuwse CO 2 emissies. Maar ook in de andere sectoren (verkeer en vervoer en gebouwde omgeving) heeft Zeeland de hoogste CO 2 uitstoot per inwoner vergeleken met andere Nederlandse provincies. De door de ZMF voorgestelde CO 2 neutrale situatie voor Zeeland is haalbaar voor 2050, maar alleen als de industriële CO 2 uitstoot drastisch wordt gereduceerd. Om dit doel te halen zijn verregaande efficiency verbeteringen nodig in alle sectoren. Daarnaast zal veel duurzame energie moeten worden opgewekt, hoofdzakelijk door windparken op de Noordzee en de inzet van biomassa als brandstof voor energiecentrales en als grondstof in productieprocessen. Het potentieel van Zeeuwse landbouw om biomassa te telen levert een CO 2 reductie van enkele procenten op 4, er zal dus veel biomassa moeten worden geïmporteerd. Tenslotte zal een flink deel van de resterende CO 2 moeten worden (15-30%) afgevangen en opgeslagen. Met de door de ZMF voorgestelde CO 2 neutraliteit in 2050 gaat Zeeland een stap verder dan EU en nationale doelstellingen (60-80% in 2050). Om deze energietransitie te laten slagen is een vertaling in een plan van aanpak en daadkrachtig beleid nodig, gericht op verandering en op het stimuleren van innovatie. Hiermee kan Zeeland de eerste Nederlandse provincie zijn met een ambitieuze doelstelling en effectieve aanpak. Hoofdaanbeveling: De industrie (inclusief elektriciteitsopwekking) veroorzaakt verreweg het grootste deel van de Zeeuwse CO 2 uitstoot. Het bereiken van energietransitie bij deze industrie is dus cruciaal om de ZMF doelstelling (100% CO 2 reductie in 2050), maar ook de huidige nationale en EU doelstelling (60-80% CO 2 reductie in 2050) te halen. Deze transitie rust op drie peilers: Bereiken van extra efficiencyverbetering door innovatie; Inzet van duurzame energie (voornamelijk biomassa en grootschalige windparken op zee) en conversie van een op olie, kolen en gas gebaseerde industrie naar één met biomassa als grondstof én brandstof voor de processen; CO 2 afvang en opslag. Actie: provincie Zeeland en de Zeeuwse industrie (inclusief elektriciteitsopwekking) dienen gezamenlijk een transitieroute uit te stippelen op basis van deze drie peilers Mton CO2 reductie (zie 4.4) op een BAU provinciale uitstoot van 22.5Mton is ca 5%. XII JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

13 Overige aanbevelingen: 1. Het ontwikkelen van een transitieroute voor de sector verkeer en vervoer gebaseerd op: Inzet alternatieve brandstoffen (biobrandstoffen of aardgas en later waterstof) voor verkeer en scheepvaart. Maatregelen gericht op de scheepvaart, zoals bijvoorbeeld aanbieden van walstroom voor (zee)schepen, tariefdifferentiatie van havengelden voor schone schepen, invoeren snelheidsbeperking tot efficiënte snelheden, stimuleren van innovatie (betere aandrijvingen en rompvormen). Actie: provincie Zeeland en de Zeeuwse gemeentes dienen het initiatief te nemen voor het opstellen van deze transitieroute. 2. Het ontwikkelen van een transitieroute voor de sector gebouwde omgeving gebaseerd op: Verregaande reductie van warmtevraag door zeer energiezuinige nieuwbouw en isolatie bij bestaande bouw Inzet van duurzame bronnen (gebouwgebonden wind energie, PV, zonneboilers, warmtepompen en biobrandstof WKK) voor het (decentrale) opwekken van de resterende energie Actie: provincie Zeeland, Zeeuwse gemeentes, Delta en de woningcorporaties dienen het initiatief te nemen voor het opstellen van deze transitieroute. 3. De uitvoering en CO 2 reductie van de drie transitieroutes dient te worden gemonitord en gerapporteerd. Actie: provincie Zeeland. De belangrijkste acties die nu al direct kunnen worden genomen, zijn: 1. Voor elk van de drie sectoren dient een transitieroute te worden ontwikkeld. Het instellen van een energie innovatieprogramma ter stimulering van Zeeuwse duurzame energie en energiebesparingsprojecten is cruciaal voor uitvoering van de drie transitieroutes. In overleg met Delta zou dit programma deels kunnen worden ingericht met het geld dat beschikbaar komt uit het openhouden van de kerncentrale. Gelden uit het programma moeten beschikbaar komen voor additionele energie innovatie in alle drie de sectoren en niet opgaan aan het behalen van reeds bestaande doelstellingen of verplichtingen. Actie: provincie Zeeland, Delta, Zeeuwse Milieufederatie, ministerie van VROM, belanghebbenden uit de drie sectoren. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI 2006 XIII

14 2. Het vestigingsbeleid moet zich richten op het aantrekken van innovatieve bedrijven die in symbiose met bestaande industrie kunnen werken (o.a. gebruik reststoffen, restwarmte), of kunnen bijdragen aan de vermindering van de CO 2 emissies van de Zeeuwse economie. stimulering van WKK in de industrie en WKK integratie op bedrijventerreinen, of aantrekken van bedrijven die warmte kunnen gebruiken van andere bedrijven met restwarmte of mogelijkheid hebben voor vergroting van het WKK potentieel, stimuleren warmtelevering van industrie aan derden (gebouwde omgeving, landbouw, recreatie), reserveren locaties voor grootschalige duurzame energieopwekking (biomassa, windenergie op zee). Actie: provincie Zeeland, gemeentes, Zeeland Seaports. 3. Het stimuleren van de benutting van zonne-energie (PV) door het instellen van een reële terugleververgoeding (circa 50 cent/kwh) in Zeeland. Dit kan als Delta het huidige groene stroomtarief een fractie verhoogt en kan nieuwe banen opleveren in deze sector in Zeeland (zie verder bijlage 1). Actie: De aandeelhouders van Delta (provincie Zeeland, gemeentes) zouden hierop moeten aandringen bij Delta. 4. Zeeuwse gemeentes, zorginstellingen en woningcorporaties moeten veel strengere eisen stellen aan nieuw te bouwen woningen (energieverbruik 40% lager dan de EPC) en streng toezien op de naleving; Actie: provincie Zeeland, zorginstellingen, woningcorporaties en gemeentes. 5. Voor bestaande woningen en utiliteitsgebouwen moet een provinciale isolatiecampagne worden opgezet. Actie: provincie Zeeland, zorginstellingen, woningcorporaties. 6. Het faciliteren of stimuleren van een Zeeuws (revolving) fonds voor energiebesparing in de gebouwde omgeving van waar uit rendabele energiebesparende maatregelen direct kunnen worden voorgefinancierd. Actie: provincie Zeeland. 7. Verkeer en vervoer: onderzoek naar, en pilot projecten met alternatieve brandstoffen in het verkeer en openbaar vervoer, onderzoek naar en pilot projecten met CO 2 reductie bij de scheepvaart. Actie: provincie Zeeland, Zeeland Seaports, Hogeschool Zeeland. Aanvullende maatregelen staan beschreven in hoofdstuk 4. XIV JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

15 Inhoudsopgave Samenvatting v 1 Inleiding Klimaatverandering Groei energievraag, energieprijsontwikkeling Doel en focus van de studie Methodiek Opbouw van dit rapport 7 2 Klimaatbeleid en CO 2 uitstoot Klimaatbeleid CO 2 uitstoot van Zeeland in perspectief CO 2 uitstoot per sector Industrie (inclusief energievoorziening) en landbouw Aanname groei industrie (inclusief energie-productie) en landbouw Verkeer en vervoer Aanname groei verkeer en vervoer Gebouwde omgeving Aanname groei gebouwde omgeving 20 3 Opties voor reductie van CO 2 uitstoot Trias energetica Wat zijn de opties voor CO 2 reductie? Industrie en landbouw Verkeer en vervoer Gebouwde omgeving Lange termijnvisie voor energieverbruik in de gebouwde omgeving 29 Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI

16 4 Verkenning effect CO 2 reducerende maatregelen tot Welk inzicht biedt deze verkenning? Welke aannames zijn er gedaan? Verkenning tot Hoeveel duurzame energie kan in Zeeland zelf worden opgewekt? Windenergie op zee Biomassa Duurzame energie scan Zeeland Fotovoltaïsche zonne-energie (PV) Warmtepompen Zonneboilers Golfenergie, energie uit de getijdenstroming en energie uit zoet en zout water CO 2 opslag in of nabij Zeeland Verdeling van de maatregelen in Discussie Meerdere wegen leiden naar Rome Zijn de effecten van de maatregelen stapelbaar? Concurrentiepositie Zeeuwse industrie Op tijd beginnen Kernenergie Suggestie concrete maatregelen Belangrijkste korte termijn acties Acties gebouwde omgeving Acties verkeer en vervoer Acties industrie(inclusief energievoorziening) en landbouw Duurzame energie 46 5 Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen 47 Bijlage 1 Opschaling zonne-energie (PV) in Zeeland 51 Bijlage 2 Overzicht maatregelen in tabelvorm 53 2 JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

17 1 Inleiding 1.1 Klimaatverandering Ons klimaat verandert. De zeespiegel stijgt en de winters worden korter en de zomers warmer en natter 5. Dit komt door de uitstoot van broeikasgassen. Het belangrijkste broeikasgas is kooldioxide of CO 2. Dit broeikasgas komt vrij bij het verbranden van koolstofhoudende energiedragers zoals aardgas en kolen, bijvoorbeeld in elektriciteitscentrales en aardolieproducten (benzine, diesel, kerosine) in vliegtuigen en auto s. CO 2 uitstoot wordt dus vaak gekoppeld aan energieverbruik. Ondanks de risico s van klimaatverandering (zie figuur 1) neemt de wereldwijde CO 2 uitstoot nog steeds toe. Om deze risico s te beperken is in het klimaatverdrag van Kyoto afgesproken om de CO 2 uitstoot terug te brengen. Figuur 1: Gevolgen van klimaatverandering in Nederland. De risico s voor schade zijn gegeven voor zes sectoren en voor temperatuurstijgingen tot en met 3 o Celsius. (bron RIVM 2005). 5 KNMI rapport de toestand van het klimaat in Nederland Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI

18 Om de klimaatverandering binnen veilige grenzen te houden, wijzen wetenschappers op het belang om het CO 2 niveau in de atmosfeer niet verder te laten stijgen dan 450ppm (dit komt overeen met een gemiddelde temperatuurstijging van circa 2 graden Celsius in ). Dit niveau correspondeert met een wereldwijde reductie van CO 2 emissies van % ten opzichte van Deze reducties zullen vooral moeten plaatsvinden in de geïndustrialiseerde landen. Ook voor Nederland is een geleidelijke overstap naar duurzame energiebronnen (ook wel energietransitie genoemd) nodig. Het Ministerie van Economische Zaken heeft daarom ingezet op een reductie van broeikasgassen van 60-80% in Dit betekent een ommezwaai in de manier waarop we met energie en fossiele brandstoffen omgaan. Figuur 2 Totale binnenlandse CO 2 emissie. SE is het strong Europe verkenning, GE is het global economy verkenning. (bron ECN/RIVM referentieramingen ). De Zeeuwse Milieufederatie wil dat Zeeland voorop loopt bij de energietransitie en zet in op CO 2 neutraliteit (geen directe CO 2 uitstoot afkomstig van inzet van fossiele brandstoffen) van Zeeland in Deze studie is bedoeld om bij te dragen aan de Zeeuwse discussie over energietransitie. De studie bespreekt de mogelijkheden om CO 2 neutraliteit te bereiken en reikt een aantal concrete maatregelen aan voor de korte en lange termijn. 6 proefschrift Nichlas Höhne 7 Energierapport 2005, pag JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

19 1.2 Groei energievraag, energieprijsontwikkeling Behalve de risico s van klimaatverandering is er nog een tweede reden om ons grondig te beraden op onze energievoorziening. De wereld energiebehoefte groeit in een hoog tempo. In sommige regio s is de groei zo snel dat delen van de energievoorzieningsketen tekenen van overbelasting beginnen te vertonen. Dit heeft, samen met een aantal andere factoren, geresulteerd in de huidige hoge olieprijzen. Deze olieprijzen zullen waarschijnlijk de komende jaren wel hoog blijven 8. Ook de Zeeuwse bedrijven en huishoudens hebben last van de stijging van de energieprijzen. Een verminderde afhankelijkheid van fossiele brandstoffen kan de concurrentiepositie van de Zeeuwse industrie verbeteren. Een lager energieverbruik door de Zeeuwse huishoudens komt de koopkracht van deze huishoudens ten goede. Figuur 3: ontwikkeling aardgasprijzen (excl. BTW) (bron ECN 2005). Het is van belang dat we onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen snel verminderen. Het bereiken van (een mate van) CO 2 neutraliteit is een manier om dit te bereiken. 8 IMF, bijv. OECD economic outlook interim assessment sept 2005: Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI

20 Figuur 4: Historisch verloop van de prijzen van emissierechten vanaf juli 2005 (bron: Om aan de opgelegde verplichting te kunnen voldoen, kunnen bedrijven CO 2 emissierechten kopen binnen het Europese Emissiehandel systeem (EU ETS) of zelf hun eigen emissies reduceren. 1.3 Doel en focus van de studie Het doel van deze studie is het verkennen van de mogelijkheden voor CO 2 neutraliteit in Zeeland in Verder dient deze studie om inzicht te geven wat Zeeland zelf kan bijdragen aan een duurzame energievoorziening en wat moet worden geïmporteerd en worden aanbevelingen gedaan voor concrete vervolgstappen en worden maatregelen voorgesteld. CO 2 is het belangrijkste broeikasgas. Andere broeikasgassen zoals lachgas, methaan, CFK s en PFC s zijn op termijn te vervangen/ uit te faseren. Daarmee wordt CO 2 op de lange termijn het gas dat het meeste zal bijdragen aan het broeikaseffect. Vanwege het verkennende karakter beperken we ons in deze studie tot CO 2. In deze studie worden de mogelijkheden verkend voor een CO 2 neutrale situatie van Zeeland in Het beantwoorden van gedetailleerde specifieke vragen valt buiten de scope van deze verkenning. We bespreken de mogelijke oplossingsrichtingen, niet de oplossingen zelf. U zult bijvoorbeeld niet terugvinden wat het effect van grootschalige decentrale duurzame energieopwekking is voor de onbalans in het elektriciteitsnet. Of waar precies de windturbines op zee moeten komen te staan en wat het kost, maar wel het technisch potentieel: hoeveel windenergie we op het Zeeuwse stuk van de Noordzee kwijt kunnen en hoeveel CO 2 uitstoot daarmee wordt gereduceerd. 6 JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

21 1.4 Methodiek Voor het samenstellen van het verloop van de CO 2 uitstoot tot 2050 is de volgende methode gebruikt: Eerst is de Zeeuwse uitstoot opgedeeld in drie sectoren: industrie (inclusief elektriciteitsopwekking) en landbouw, verkeer en vervoer en gebouwde omgeving. Vervolgens is per sector op basis van beschikbare informatie (ECN/RIVM referentie ramingen, CPB groeicijfers, provinciale informatie en andere studies en verkenningen) de fysieke groei ingeschat voor de periode tot 2050 bij gelijkblijvende efficiency (zogenaamde frozen efficiency). Vervolgens is de business as usual (BAU) efficiency verbetering ingeschat, dat wil zeggen, de efficiency verbetering bij het huidige beleid. Daarna is het effect van de beschikbare CO 2 reducerende maatregelen ingeschat. Hiermee is het verloop van de CO 2 uitstoot (het resultaat van de groei en het effect van alle maatregelen) tot 2050 berekend. 1.5 Opbouw van dit rapport In hoofstuk 2 staat de status van de CO 2 uitstoot in Zeeland beschreven. Hoofdstuk 3 beschrijft de opties om CO 2 te reduceren. In hoofdstuk 4 wordt de verkenning tot 2050 geschetst en besproken, gevolgd door een opsomming van maatregelen. In hoofdstuk 5 staan de conclusies en aanbevelingen. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI

22 8 JANUARI 2006 Zeeland CO 2 neutraal in 2050

23 2 Klimaatbeleid en CO 2 uitstoot In dit hoofdstuk wordt eerst een overzicht gegeven van het klimaatbeleid en de Zeeuwse CO 2 uitstoot. Vervolgens wordt deze uitstoot vergeleken met die van andere provincies, in perspectief geplaatst en de groei voor de periode tot 2050 ingeschat. 2.1 Klimaatbeleid In het kader van het klimaatverdrag van Kyoto moet de EU de uitstoot van broeikasgassen met 8% reduceren in Voor Nederland geldt een reductie van 6%. Er is echter een veel zwaardere inspanning nodig om het broeikaseffect een halt toe te roepen. Dit besef vindt langzaam maar zeker zijn weg in nieuw klimaatbeleid. Sommige landen of staten hebben al een doelstelling voor 2050: Californië wil een 80% reductie van broeikasgassen bereiken in 2050, Frankrijk 75% en het Verenigd Koningrijk een reductie van 60%. In EU verband is door de EU milieuministers in maart 2005 een doelstelling aangenomen van 60-80% broeikasgasreductie in Inmiddels bestaat er een functionerend EU emissie handelssysteem (ETS) waarmee grote Europese bedrijven in emissies kunnen handelen. Dit handelssysteem geeft bedrijven de keuze tussen zelf CO 2 uitstoot reduceren tot een opgelegd plafond of het inkopen van CO 2 emissierechten van andere bedrijven: ook in andere Europese landen wordt de CO 2 uitstoot aan banden gelegd. Het Nederlandse beleid is om op de lange termijn een duurzame energievoorziening te realiseren. Dat betekent dat de uitstoot van broeikasgassen de komende decennia 60-80% omlaag moet 10. Nederland bereidt hiervoor de energietransitie voor: een geleidelijke overstap naar een duurzame energievoorziening. De provincie Zeeland heeft in 2001 het Actieprogramma energiebesparing en duurzame energie gepubliceerd. Dit actieprogramma heeft een looptijd tot 2006, evenals het Provinciale milieubeleidsplan Groen Licht. De provinciale doelstelling voor CO 2 reductie is 2.5Mton (in 2006) ten opzichte van , waarvan de industrie 80% moet realiseren. 9 Om precies te zijn: de reductie van 8% geldt ten opzichte van de uitstoot van 1990 en moet gemiddeld over de periode bereikt zijn. 10 Energierapport 2005, pag Actieprogramma energiebesparing en duurzame energie tabel A pagina 4. Zeeland CO 2 neutraal in 2050 JANUARI

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Juni 2015 ECN-N--15-013 Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Gerdes, J. 2 Inhoud 1 Samenvattende inleiding dichter bij emissiedoel 2020 5 2 Geraamd energieverbruik en emissies Drenthe 2020 gedaald

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie!

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie! Spaar het Klimaat Op naar een gedeelde visie! VISIE SPAAR HET KLIMAAT In het begin van de zomer 2013 is tijdens een laatste sessie gesproken over de vernieuwing van de missie en visie van Spaar het Klimaat.

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Voortgang Emissiehandel 2015

Voortgang Emissiehandel 2015 Voortgang Emissiehandel 2015 Feiten en cijfers over emissiehandel in Nederland 2 Samenvatting CO 2 -uitstoot Nederlandse ETS-bedrijven licht gestegen De totale CO 2 -uitstoot van Nederland is in de afgelopen

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Carbon footprint 2011

Carbon footprint 2011 PAGINA i van 12 Carbon footprint 2011 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2011_1.2 Versie: 1.2 Status: Definitief Uitgegeven

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Profiel- en onbalans kosten (gemiddelde 2015-2029) [ /kwh]

Profiel- en onbalans kosten (gemiddelde 2015-2029) [ /kwh] Notitie Petten, 15 december 2014 Afdeling Policy Studies Van Aan Carolien Kraan, Sander Lensink S. Breman-Vrijmoed (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Basisprijzen SDE+ 2015 Samenvatting

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Ecofys Netherlands BV Kanaalweg 16-G P.O. Box 8408 3503 RK Utrecht The Netherlands T: +31 (0) 30 66 23 300 F: +31 (0) 30 66 23 301 E: info@ecofys.com

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie