brandstofcel Chemische Feitelijkheden Wereldwijd verbruiken we jaarlijks grofweg 450 Brug tussen brandstof en elektriciteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "brandstofcel Chemische Feitelijkheden Wereldwijd verbruiken we jaarlijks grofweg 450 Brug tussen brandstof en elektriciteit"

Transcriptie

1 Chmisch Fitlijkhdn d i t i 5 3 n r j u n i D Contxt D watrstofconomi D Basis Enrgi uit chmi D Dipt Prstatis op d prof gstld a u t u r : B a s t i n n W n t z l brandstofcl Brug tussn brandstof n lktricitit Wrldwijd vrbruikn w jaarlijks grofwg 450 triljon Jouls aan nrgi n volgns schattingn zal dit in 2030 nog ns mt 50 procnt zijn tognomn. Tot nu to wordt d nrgimarkt vrijwl volldig bhrst door fossil brandstoffn. Dat lvrt nit alln miliuproblmn op, maar bovndin raakt d voorraad op. Enrgi-xprts dnkn dat watrstof, ht klinst lmnt, kan bijdragn aan d oplossing voor dz problmn. In zo n niuw nrgihuishouding splt d brandstofcl n crucial rol. Ht apparaat producrt lktricitit uit watrstof n zuurstof, mt als afvalproduct watr. En schonr procs lijkt ondnkbaar. Er is wl n problm: waar haal j watrstof vandaan? Onz plant hft mr dan gnog op voorraad, maar nit in vrij vorm. Ht mst zit samn mt zuurstof opgslotn in watr. W kunnn watrstof dus nit dlvn, maar motn ht rst makn. In combinati mt d brandstofcl bidt watrstof vl prspctivn. D bnodigd tchnologi ontwikklt zich in hoog tmpo, maar d concurrntislag mt d klassik brandstoffn lijkt nog nit gwonnn. In dz Chmisch Fitlijkhid D Contxt: Wat is n watrstofconomi? Kan ht miliu daar indrdaad m grd wordn? D Basis: En brandstofcl zt watrstof om in lktrisch nrgi. Ho wrkt zo n apparaat prcis? D Dipt: Auto s op watrstof rijdn schoon, stil n zuinig. Toch valt r nog vl aan t vrbtrn.

2 2 D Contxt b r a n d s t o f c l Chmisch Fitlijkhdn juni 2007 In n brandstofcl lvrt d racti van watrstof mt zuurstof schon lktricitit op. Dat zou wlns d oplossing kunnn zijn voor miliuproblmn n voor ht tkort aan fossil brandstoffn. Maar dat klinkt nvoudigr dan ht is. Brandstof voor d watrstofconomi Vl grot bschavingn zijn tn ondr ggaan door uitputting van hun nrgivoorzining, btoogt d Amrikaans nrgispcialist Jrmy Rifkin. Dat maakt d huidig samnlving volgns hm kwtsbaar. D fossil brandstoffn rakn op n vrvuiln ht miliu in rap tmpo. Bovndin is onz politik afhanklijkhid van oliproducrnd landn in ondr andr ht Middn-Oostn n gvaar voor d conomi. Ook is nrgi uit fossil brandstoffn nit voor idrn bschikbaar, vooral nit voor d armr bvolking. Dirct togang tot lktricitit kan hn bvrijdn van d armod, aldus d Amrikaan. In 2003 schrf Rifkin ht bok Th Hydrogn Economy, waarin hij schtst ho onz samnlving ruit kan zin als w voor onz nrgivoorzining massaal zoudn ovrstappn op watrstof. Rifkin dnkt dat d watrstofconomi d bst manir is om onz tokomst vilig t stlln. En daarin staat hij nit alln. Watrstof is r immrs in ovrvlod: ht lmnt omvat zo n 90 procnt van all massa in ht hlal. Wliswaar nit als vrij watrstofgas, maar gbondn aan zuurstof in watr. Daarnaast zijn all Brandstofcl in ht vrvor: nrgizuinig, fluistrstil n suprschoon. In auto s mt brandstofclln zit gn vrbrandingsmotor, maar n lktromotor n in plaats van bnzin of disl wordt watrstof gtankt. organisch vrbindingn in bomn, plantn n ook fossil brandstoffn bronnn van watrstof. Watrstof is bovndin n fficiënt brandstof. Ht bvat pr kilo dri kr zovl nrgi als bnzin, trwijl ht afvalproduct van d nrgiwinning slchts schoon watr is. Stroom n stoom En onmisbaar ondrdl van d watrstofconomi is d brandstofcl. Dit apparaat zt watrstof mt bhulp van zuurstof om in stroom n stoom, ofwl lktricitit n watr. Nt als in accu s of battrijn wordt via n chmisch racti lktrisch nrgi glvrd. Ht vrschil is dat di na vrloop van tijd lg rakn (n vntul wr motn wordn opgladn), trwijl brandstofclln continu stroom lvrn. Althans: zolang watrstof n zuurstof wordn aangvord n ht afvalproduct, watr, wordt afgvord. Op di manir kan n brandstofcl bij wijz van sprkn uwig stroom blijvn opwkkn. In princip kunnn brandstofclln fungrn als lvrancirs van lktricitit in all dnkbar situatis. Er zijn bijvoorbld modlln ontwikkld di als klin lktricititscntral kunnn wordn togpast; z wordn gvod mt watrstof in plaats van oli, koln of vrrijkt uranium. In n klinr uitvoring kan n brandstofcl dinn als gnrator of minicntral voor lokal stroomvoorzining in ziknhuizn of in afglgn gbidn waar gn lktricititsnt bschikbaar is. Vrdr zijn juist hl klin brandstofclln in d maak als altrnatif voor battrijn in laptops of mobil tlfoons. D topassing van brandstofclln in ht vrvor is ht vrst gvordrd. Ook in ons land rijdn inmiddls vrschillnd prototypn rond van auto s op watrstof. Erdr xprimntrd ht Enrgiondrzok Cntrum Ndrland (ECN) samn mt ht Italiaans bdrijf Piaggio al mt n bijzondr scootr, di wrd aangdrvn door n lktromotor mt n brandstofcl als stroomlvrancir. Dz scootr stoot gn viz walm uit n is fluistrstil grot voordln in d drukk Italiaans stdn. D mst provn vindn plaats in ht busvrvor. Sinds 2003 loopt bijvoorbld ht grot Europs projct CUTE, Clan Urban Transport for Europ. Binnn dit projct is n brandstofcl ontwikkld di zr gschikt blijkt voor topassing in stadsbussn, maar momntl nog wl t duur is. Watrstof makn Watrstof klinkt als d idal oplossing voor al onz nrgiproblmn. Waarom laat d watrstofconomi dan nog op zich wachtn? Allrrst ligt watrstof nit voor ht oprapn. J kunt ht nit dlvn. Watrstof is daarom gn primair nrgibron zoals oli of zonnnrgi, maar n nrgidragr. J mot

3 Chmisch Fitlijkhdn diti 53 nummr 236 schon nrgi D Contxt watrstofbattrij 3 b r a n d s t o f c l zonnpanln Ht basisprincip van n miliuvrindlijkr nrgiproducti: mt zonn-nrgi wordt watr gsplitst in watrstof n zuurstof, waarna bij d omztting van watrstof in lktricitit slchts watr als afvalproduct ontstaat. watr zuurstof lktrolys watrstof watrstof watrstof-opslag En watrstofconomi zou schoon n uitrst fficiënt zijn, zkr in vrglijking mt d huidig conomi di wrldwijd voor mr dan drikwart draait op oli, aardgas n koln. Ook Amstrdams stadsbussn makn dl uit van ht Europs Clan Urban Transport for Europ-projct (CUTE), waarbij divrs typn brandstofclln wordn gtst. zuurstof brandstofcl watr ht rst producrn, bijvoorbld uit watr. Dat kan via lktrolys, waarbij watr wordt gsplitst in watrstof n zuurstof. Dit procs vraagt chtr minstns vnvl lktricitit als j r latr m trugwint in n brandstofcl. Elktricitit di bovndin rgns vandaan mot komn. Ht id van duurzam nrgi zou vrlorn gaan als daarvoor n kolncntral zou dinn. Gbruik van lktricitit opgwkt via watrkracht, windmolns of zonnpanln ligt dan voor d hand. Vooral d zon, n onuitputtlijk nrgibron, zou idaal zijn. Maar zonnpanln zijn nog vl t duur n hun rndmnt is nog t laag voor grootschalig gbruik. Op dit momnt wordt vrrwg d mst watrstof gmaakt door chmisch omvorming van fossil brandstoffn, zoghtn rforming. Problm is chtr dat daarbij koolstofdioxid vrijkomt. Bij gbruik van watrstof gmaakt uit aardgas of koln lvrt n brandstofcl dus indirct n bijdrag aan d CO 2 -missi, al bdraagt d missi van n watrstofauto ongvr d hlft van di van n vrglijkbar bnzinauto. Bovndin is hir nog vl winst t haln door bij d watrstofproducti ht vrijkomnd broikasgas af t vangn of door watrstof t makn uit biomassa. Drmpl D hlft van ht total nrgivrbruik komt voor rkning van lktricititscntrals. Elktricitit is nt als watrstof n nrgidragr di gmaakt mot wordn uit n primair bron, tot nu to voornamlijk fossil brandstoffn. Hlaas gaat daarbij lifst 60 procnt vrlorn aan warmt. Bij rforming van fossil brandstoffn naar watrstof blijft ht vrlis bprkt tot 20 à 30 procnt. Dit zou plitn voor watrstof in plaats van lktricitit als nrgidragr, maar n voordl van lktricitit is d bschikbar infrastructuur. Via n uitgbrid ntwrk wordt ht glvrd aan d indgbruikrs. Ht hoft nit ovr d wg vrplaatst t wordn. Watrstof chtr wl. Daar staat tgnovr dat lktricitit nit zo gmakklijk valt op t slaan, waardoor problmn kunnn ontstaan bij n xtrm grot vraag naar stroom. Voor watrstof kunnn daarntgn gmakklijk buffrvoorradn wordn aanglgd om bij dag- of sizonpikn aan d vraag Ht grot voordl van brandstofclln is dat z vl langr mgaan dan d huidig lithiumion battrijn. Nit watrstof maar mthanol is d brandstof voor d miniatuur watrstofclln in mobiltjs n laptops. D cartridgs mt mthanol zijn gmakklijk t vrwissln. Mt slchts 2cc kan n MP3-splr 20 uur lang muzik spln. Ook zijn r inmiddls klin draagbar brandstofclln t koop waarm j battrijn in mobil apparatuur kunt opladn. Ht apparaatj kan wordn gkoppld aan n fls watrstof waarna ht zo n tin uur lang stroom lvrt. t voldon. Hirbij gldn natuurlijk wl blangrijk vilighidsvoorwaardn, want watrstof is n xplosif n brandbaar gas. Binnn d EU wordt gwrkt aan richtlijnn n niuw rgls voor transport, opslag n gbruik van watrstof. Ht wordt al op grot schaal gbruikt als industril product, waarbij al vl rvaring is opgdaan om ht vilig t vrvorn via n spciaal pijplidingnnt. Nit d brandstofcltchnologi vormt d blangrijk drmpl voor d watrstofconomi, maar vooral d duurzam producti van watrstofgas n n vilig n fficiënt distributintwrk. IJsland loopt wat dit btrft voorop. Elktricitit wordt r gwonnn uit gothrmisch nrgi n watrkracht, waardoor ruim 70 procnt van d nrgibhoft uit duurzam bronnn komt. Ht land nmt dl aan vrijwl all xprimntn mt brandstofclln. D IJslandrs zin watrstof nit alln als n moglijkhid om in ign land vrkr n nrgivoorzining miliuvrindlijkr t makn, maar ook om schon nrgi in d vorm van watrstof t kunnn xportrn. Wllicht kan schon watrstof van dit iland d ontwikklingn van d watrstofconomi op ht Europs vastland vrsnlln.

4 4 D Basis b r a n d s t o f c l Chmisch Fitlijkhdn juni 2007 Eind ngntind uw vrloor d brandstofcl d strijd mt d vrbrandingsmotor. Dankzij NASA krg d tchnik n niuw kans. Ht hart van d cl, ht lktrolyt, bpaalt d moglijkhdn n bprkingn. Enrgi uit chmi En stroompj door n glas watr lvrt watrstofgas n zuurstofgas. Ht is ht bknd lktrolysprofj in d schikundlokaln. D Brits jurist n natuurwtnschappr Sir William Robrt Grov past bgin ngntind uw dit princip to om watrstof t makn voor zijn xprimntn. Hij was vooral gïntrssrd in battrijn n zocht naar n ontwrp dat d mst lktricitit oplvrd. Daarbij stuitt hij op n artikl van d Zwitsrs schi- n natuurkundig Christian Schönbin, di schrf dat hij lktricitit had opgwkt uit d chmisch racti tussn watrstof n zuurstof op plaatjs platina. Grov ralisrd zich onmiddllijk ht praktisch nut van dz omgkrd lktrolys n in 1843 publicrd hij ovr d rst gasbattrij. Di bstond uit n sri clln van tlkns één buis gvuld mt zuurstof n n twd mt watrstof in n bkrglas mt zwavlzuur n n platina staafj. Eén cl lvrd ongvr 1 volt aan spanning. Grov s gasbattrij, di latr brandstofcl wrd gdoopt, krg Vrschillnd topassingn voor vrschillnd typn brandstofclln in 1875 concurrnti van d vrbrandingsmotor. Di blk al snl vl krachtigr, lichtr n mindr storingsgvolig. D brandstofcl lk dan ook als votnoot in d tchnikgschidnis t indign. Totdat d Amrikaans NASA ind jarn zstig van d vorig uw rnstig vrlgn zat om n niuw soort nrgivoorzining aan boord van ruimtvaartuign. Bstaand battrijn n accu s warn t zwaar, zonnclln t duur n krnnrgi aan boord van n rakt was onaccptabl. En brandstofcl blk btrouwbaar n lvrd mt wat aanpassingn voldond lktricitit. D afvalstof, watr, kondn d astronautn drinkn. Elktrochmisch apparaat En brandstofcl is n lktrochmisch apparaat dat nt als n battrij n n accu chmisch nrgi omzt in lktrisch nrgi. Aan d lktrodn (anod n kathod) vindn oxidati- n rductiractis plaats. Omdat d lktrodn gschidn zijn, wordt aan d n n ngativ lading opgbouwd n aan d lktrolyt maakt ht vrschil PEM FC DMFC SOFC AFC Naam Proton Exchang Dirct Mthanol Solid Oxid Alkalin Mmbran Brandstof H 2 mthanol H 2, CO H 2 Elktrolyt H + glidnd H + glidnd vast oxid kaliumhydroxid polymr polymr Mobil ion H + H + O 2- OH - andr n positiv. D lktrisch nrgi kan aan d ractis wordn onttrokkn door n stroomkring aan t brngn. Dit gburt mt n lktrolyt di ht ladingtransport tussn bid lktrodn moglijk maakt, zodat d stroomkring sluit. Andrs dan n battrij of accu, raakt n brandstofcl tijdns gbruik nit lg, omdat voortdurnd niuw brandstof van buitn wordt aangvord. Ht princip van d hdndaags brandstofclln is nit wznlijk andrs dan Grov s gasbattrij: n cl mt n anod plus kathod, mt daartussn n lktrolyt. D anod wordt gvod mt watrstof, d kathod mt zuurstof. Buitnom loopt n lktricititsdraad. En katalysator, bijvoorbld platina, splitst watrstof (H 2 ) in protonn n lktronn. D protonn gaan door d lktrolyt naar d kathod, trwijl d lktronn door d draad stromn. Bij d kathod komn protonn n lktronn wr bij lkaar n ragrn mt zuurstof (O 2 ), waarbij watr ontstaat. Eén cl lvrt nog stds maar n spanning van ampr 1 volt. Dat is in d praktijk t winig. Door mrdr clln in sri aan t sluitn kan n grotr spanning wordn vrkrgn. Zo n rij van vaak nkl tintalln clln ht n stack. soortn n matn Voor allrli vrschillnd topassingn zijn inmiddls vl soortn brandstofclln ontwikkld. Z wordn vrnomd naar d aard van d gbruikt lktrolyt, di ht hart vormt van d cl. D lktrolyt bpaalt d moglijkhdn én bprkingn. Zo wordt in d ruimtvaart d alkalin ful cll (AFC) gbruikt mt kaliumhydroxid, n voor vrvormiddln vooral d proton xchang mmbran

5 Chmisch Fitlijkhdn diti 53 nummr 236 ho wrkt n brandstofcl D Basis 5 b r a n d s t o f c l C l l n s ta p l n Proton Exchang Mmbran (PEMFC) watrstof (H2) watrstof wordt hrgbruikt H 2 H 2 platina platina anod lktrolyt kathod 2H O 2 + 4H H H H H O O O 2 H 2O zuurstof (O 2 ) uit lucht warmt (85 C) lucht n watr 2H 2 O D brandstofcl bvat tw poruz koolstoflktrods di vrbondn zijn door n lktrolyt. Op d lktrod is n dun laagj platina als katalysator aangbracht. Aan d anod wordt watrstof togvord dat gsplitst wordt in protonn n lktronn. D lktronn lvrn stroom in ht xtrn circuit; d protonn gaan via n protonslctif mmbraan (Proton Exchang Mmbran) naar d kathod. Aan d kathod wordt zuurstof (lucht) aangvord dat mt d protonn ragrt tot watr. H2 O2 H2 O2 H2 O2 H + H + H V 0,7 V 1,4 V 2,1 V En nkl brandstofcl producrt gnog lktricitit (tussn 0,5 n 0,9 V) voor nkl d klinst topassing. Daarom wordn brandstofclln ook wl in sri samngvogd tot n brandstofclstapling (stack). En brandstofcl-stack kan uit hondrdn brandstofclln bstaan. Brandstofcl bstaand uit nig tintalln clln gstapld tot n stack. ful cll (PEMFC) mt n protonglidnd polymr. Om protonn door t latn van d anod- naar d kathodzijd bvat dz lktrolyt zur gropn in n watrig mdium. Bhalv dz hydrofil plaatsn hft ht polymr ook hydrofob rgio s di rvoor zorgn dat aan d kathodzijd ht gvormd watr wordt afgvord. Voor d mchanisch strkt zijn polymrktns nodig. Bhalv in transporttopassingn wordt d PEM ook gbruikt in d dirct mthanol ful cll (DMFC). Dz cl is gbasrd op mthanol in plaats van watrstof n wordt togpast in laptops n mobiltjs als vrvangr van battrijn. Mthanol lvrt d protonn aan d anodzijd. Doordat mthanol ook koolstofatomn bvat komt fluorkoolstof hoofdktn zijktn CF 2 CF 2 CF m CF 2 n O CF 2 CF CF 3 z O CF 2 CF 2 SO 3 H + sulfonaatgrop slctif Protontransport Nafion bij d wrking van dz brandstofcl koolstofdioxid vrij, maar d uitstoot is bij dz miniatuurbrandstofclln zr laag. D hog-tmpratuur solid oxid ful cll (SOFC) is nit gschikt voor aandrijving van n auto, omdat dz cl optimaal oprrt bij n tmpratuur van ongvr 800 C. Bij gbruik in auto s zou ht vl t lang durn r dz tmpratuur is brikt n d auto kan wordn gstart. Dit typ cl is ontwikkld voor topassing in n mini-lktricititscntral. Bijvoorbld in n huis of n klin woonwijk, of als hulpvrmogn in kolvris-vrachtwagns di ook lktricitit nodig hbbn als d motor stilstaat. Ht vast oxid-lktrolyt in n SOFC is bijvoorbld zirconia (ZrO 2 ) gmngd hydrofoob hydrofil ruimtn H 2 O H 3 O + - SO3 proton transport Nafion is n vlgbruikt lktrolyt in d proton xchang mmbran (PEM) brandstofcl. Ht polymr bstaat uit ht volldig gfluoridrd matriaal Tflon (polyttrafluorothn) waaraan sulfonaatgropn zijn gkoppld. Tflon is zr hydrofoob, d sulfonaatzijktns zijn hydrofil. D laatst zokn lkaar op zodat r hydrofil kanaln ontstaan waar d protonn doorhn wordn gtransportrd. D rst van ht mmbraan is hydrofoob. Nafion is n mrknaam van ht matriaal. Ht wordt gproducrd door DuPont. mt yttria (Y 2 O 3 ). D rdoxracti di plaatsvindt aan d lktrodn is andrs dan in d PEM-cl: aan d kathod wordn zuurstofionn gvormd (O 2- ), aan d anod kunnn vrschillnd ractis plaatsvindn ondr andr van koolmonoxid mt watrstof tot watr n kooldioxid. Hirdoor is ht moglijk n SOFC nit alln mt zuivr watrstof t vodn maar ook mt synthsgas, n mngsl van koolmonoxid (CO) n watrstof (H 2 ) dat kan wordn gmaakt uit fossil brandstoffn zoals aardgas, disl of krosin. Hoog rndmnt In n brandstofcl vindt gn vrbranding plaats, maar wordt watrstof rchtstrks omgzt in lktricitit. Dz lktrochmisch racti van watrstof mt zuurstof vrloopt vl fficiëntr dan n klassik vrbranding, waarbij nrgi in d vorm van warmt vrijkomt. In d zoghtn Carnot-cyclus wordt d chmisch nrgi namlijk rst omgzt in warmt n pas daarna in bijvoorbld lktrisch nrgi. Tijdns dz laatst stap trdn altijd grot vrlizn op, omdat maar n dl van d warmt kan wordn omgzt. D dirct omztting lidt tot n uitzondrlijk hoog rndmnt. En auto mt brandstofcl bnut 95 procnt van d nrgi-inhoud van watrstof, trwijl d vrbrandingsmotor in n bnzinauto nauwlijks 40 procnt van d nrgi wt om t zttn in ntto bwging.

6 6 D dipt b r a n d s t o f c l Chmisch Fitlijkhdn juni 2007 Brandstofclln n watrstoftchnologi staan wrldwijd in d blangstlling. Vooral in ht vrvor wordt volop gëxprimntrd n d vrwachtingn zijn hoog. Ondrzokrs hbbn voorlopig chtr hun handn vol aan vrbtrpuntn. Prstatis prof op d gstld Vortuign mt brandstofclln bvindn zich momntl in ht stadium van ondrzok, ontwikkling n dmonstrati. D n na d andr autofabrikant komt mt prototypn. Z zijn schoon n stil n kunnn bij grootschalig introducti n blangrijk bijdrag lvrn aan d vrbtring van ht miliu. Maar r klinkt ook kritik. D brandstofclauto zou nit snl gnog zijn n r bstaan twijfls ovr d vilighid van n watrstoftank aan boord, di bovndin vl t vl ruimt zou innmn. D critici wordn op hun wnkn bdind: vrschillnd fabrikantn hbbn inmiddls modlln ontwikkld di nit ondrdon voor n auto mt n vrbrandingsmotor. Zo hft d FCX van Honda n actiradius van 400 km n n topsnlhid van 160 km/u. D auto tlt tw watrstoftanks van in totaal ruim Ht rndmnt van d lktrochmisch racti tussn watrstof n zuurstof in n brandstofcl is hoog, waardoor n vortuig mt zo n cl nrgizuinig is. Omdat gn vrbranding plaatsvindt ontstaan gn stikstofoxidn, gn koolwatrstoffn, gn rotdltjs n ook gn koolstofdioxid in lk gval nit tijdns ht rijdn. Maar bij d producti van watrstof komt natuurlijk wl CO 2 vrij wannr ht gas wordt gwonnn uit fossil brandstoffn. Om ht nrgivrbruik n d missis van n vrbrandingsmotor n n brandstofcl rlijk t vrglijkn mot dan ook d complt nrgiktn wordn bkkn. Dat gburt in n zoghtn wll-to-whl analys, waarbij van lk stap wordt brknd hovl nrgi vrlorn gaat n wat d missis zijn. ho schoon n ho zuinig 150 litr; bij 350 bar watrstofdruk past daar 3,75 kilo watrstof in. Om prstatis t vrbtrn wordn d auto-ontwrpn tlkns aangpast. Zo zijn r uitvoringn mt aan idr achtrwil n klin lktromotortj dat xtra kracht lvrt. Soms is ook n condnsator opgnomn om xtra kracht t lvrn bij ht wgrijdn. Dat kost natuurlijk nrgi, maar di wordt trugvrdind door hrgbruik van ht nrgivrlis tijdns ht rmmn. Bij prsonnauto s ligt d brandstofcl zlf mstal in n dubbl bodm ondr d passagirsstol. D hogdruktank mt watrstof hangt ondr d koffrbak, waardoor r nog voldond ruimt ovrblijft voor d bagag. Struiklblok In d watrstofauto s wordt vooral d proton-xchang-mmbran (PEM) En autorit van hondrd kilomtr Enrgivrbruik 283 MJ 196 MJ Emissis CO 2 21 kg 11 kg CO 48 g 0 g NO x 3 g 0 g HC 3 g 0 g brandstofcl gbruikt. D lvnsduur van d huidig PEM-brandstofclln bdraagt thortisch uur, trwijl voor n prsonnauto uur voldond zou zijn. Dat komt ovrn mt km. Maar bij gbruik in d praktijk (koud, hitt, droogt) blijkt d lvnsduur hl wat kortr. Problm is d optimal bdrijfstmpratuur van d cl. Di ligt rond d 80 C. Dat lijkt n comfortabl tmpratuur, maar voor topassing in n auto zou ongvr 120 C gwnst zijn. Bij n grotr vrschil mt d omgvingstmpratuur vrloopt d afvor van warmt (waardoor d cl nit té warm wordt) vl gmakklijkr. En brandstofcl mt n hogr bdrijfstmpratuur zou d cl n d aandrijving van d auto nvoudigr, lichtr n godkopr makn. Ht protonglidnd mmbraan vormt ht grootst struiklblok. Ht tot nu to mst gschikt matriaal, prfluorsulfonzuur (Nafion), mot vrzadigd zijn mt watr voor n god gliding van protonn. Bij hogr tmpraturn vrdampt ht watr t snl n daalt ht vrmogn van d cl. Ht bdrijf Gor (bknd van ht watrdicht txtil GorTx) ontwikkld n porus polymr van polyttrafluorothyln (PTFE) dat gvuld is mt prfluorosulfonzuur. Bij provn mt n mmbraan van dit matriaal is al n lvnsduur van uur brikt. D fficiënti van ht protontransport blijkt bovndin hogr dan in Nafion. PTFE is namlijk zó strk dat ht mmbraan hl dun gmaakt kan wordn, waardoor ht protontransport mindr bijdraagt aan vrlis in nrgiopbrngst. Ht Enrgiondrzok Cntrum Ndrland (ECN) ontwikkld samn mt DSM n vrglijkbaar systm op basis van porus polythyln, waarbij d hol-

7 Chmisch Fitlijkhdn diti 53 nummr 236 chmisch fabrik chloorproducti chloor Cl 2 watrstof H 2 lktricitit uit watrstof lktricitit uit ht nt ts wordn gvuld mt Nafion. Bijzondr bij dit mmbraan is dat d matrix nit gfluoridrd is. Lang tijd wrd gdacht dat alln volldig gfluoridrd polymrn bstand zoudn zijn tgn d agrssiv (zur) omgving waarin rdoxractis plaatsvindn. D lvnsduur van dz cl bdraagt chtr uur bij onafgbrokn gbruik. Honda past in zijn FCX-brandstofclauto n mmbraan to dat gbasrd is op aromatisch vrbindingn. Daarm kan d auto bij lagr tmpratuur startn (-20 C) n toch bij hogr tmpratuur god functionrn (tot 95 C). Ht idal matriaal is nog nit gvondn. Ondrzokrs dnkn dat dat nog zkr vijf jaar kan durn. Concurrntislag Om d brandstofcl n aantrkklijk altrnatif t makn voor d vrbrandingsmotor mot op ht gbid van gwicht, vrmogn n kostn nog vooruitgang wordn gbokt. Maar r gldn nogal wat randvoorwaardn. Ht gwicht mot laag zijn; nit hogr dan n kilo pr glvrd kilowatt. Ht vrmogn mot minimaal 75 kw bdragn, maar lifst Vloibar watrstof mt n tmpratuur van 20 Klvin kan wordn opgslagn in nklwandig of dubblwandig, vacuümgïsolrd tanks. Doorgaans strft mn naar zo groot moglijk containrs ondr zo hoog moglijk druk. powr plant op brandstofcl brandstofcl cntral watr H 2 O Bij d chloorfabrik van Akzo Nobl in Dlfzijl is n lktricititscntral gbouwd di gbruik maakt van n PEMbrandstofcl. Ht is d rst cntral in Europa van dz omvang, 120 kw. D bnodigd watrstof komt vrij als bijproduct bij ht makn van chloor. D opgwkt lktricitit wordt dirct trugglvrd aan d fabrik. hogr: in d buurt van d 100 à 150 kw, ht vrmogn dat n gmiddld auto op fossil brandstof lvrt. Vrbtring van ht vrmogn gaat chtr tn kost van ht gwicht. Vrdr mag ook d prijs pr kw nit bovn d vijftig dollar uitkomn. Vooral fficiëntr katalys zou bijdragn aan n hogr vrmogn. Maar dat gaat tn kost van d prijs, omdat r ondr andr mr platina nodig zal zijn. Momntl zit r ongvr 0,4 gram platina pr kw in n cl, ofwl drtig gram voor n auto van 75 kw. D hovlhid platina mot nog mt d hlft daln. Mn probrt dit door ht platina fijnr t vrdln ovr d grafitlktrods. Ook wordt ondrzocht of topassing van n lgring d katalys fficiëntr maakt. Platina gmngd mt ruthnium is gschikt om aan d anod t gbruikn, platina mt cobalt lvrt aan d kathod n btr stabilitit. Drglijk lgringn zoudn door bsparing op platina voordligr zijn. Watrstofbstndig Tot slot motn r ook altrnativ matrialn wordn ontwikkld, omdat watrstof ragrt mt d gangbar mtaln waarvan gascilindrs n pijplidingn zijn gmaakt. En tijd lang dacht mn dat mtaalhydrids gschikt zoudn zijn. Dz poruz matrialn wrkn als n soort spons n nmn watrstof rvrsibl op in hun holts. Dat is chtr n xothrm procs n voor ht vrijmakn is dus nrgi nodig. D brandstoftank van n auto zou dan vrwarmd motn wordn, waardoor n aanzinlijk dl van d nrgi-inhoud van watrstof wordt vrbruikt voor opslag. Ondrzokrs probrn niuw matrialn t vindn voor watrstofopslag, D dipt 7 b r a n d s t o f c l BIOLOGISCHE brandstofcl Enrgi uit afvalwatr Biologisch brandstofclln functionrn volgns htzlfd princip als n normal brandstofcl. Organisch matriaal (CHO) in afvalwatr wordt door bactriën omgzt in protonn n lktronn. D protonn diffundrn door n protonslctif mmbraan. D lktronn wordn door n xtrn circuit glid zodat lktricitit wordt opgwkt. Aan d andr zijd van ht mmbraan komn d lktronn n protonn wr bij lkaar n ragrn samn mt zuurstof tot watr. Htzlfd bio-lktrochmisch princip wordt ook gbruikt om watrstof t makn uit afvalwatr in plaats van lktricitit. Bij d biologisch watrstofproducti uit afvalwatr wordt aan d kathod stroom togvord in plaats van zuurstof, waardoor watrstof ontstaat in plaats van watr. afvor aanvor CO2 anod stroomvoorzining - - CO2 H + (CHO) n kathod watrstof H 2 H + bijvoorbld nanogstructurrd magnsiumhydrids. Klin dltjs of dunn lagn motn rvoor zorgn dat d tmpratuur waarbij ht watrstofgas wr vrijkomt nit t hoog is. Daarnaast wordt d moglijkhid ondrzocht om watrstof op t slaan in alanatn, vrbindingn van natrium, aluminium n watrstof. Er past mr dan d gwnst 5 gwichtsprocnt watrstof in dit matriaal n ht dsorbrt al bij 77 C, wat topassing in n PEM-brandstofcl moglijk maakt. TTIW Wtsus, Luwardn

8 8 Aanvullnd informati b r a n d s t o f c l Chmisch Fitlijkhdn juni 2007 Mr wtn Aanbvoln litratuur - Ouwhand J. t al., Togpast Enrgitchnik, Sdu Uitgvrs, Dn Haag (2005), hoofdstuk US Dpartmnt of Enrgy, Ful Cll Handbook, 7th d. (2004). - D Bruijn F., Th currnt status of ful cll tchnology for mobil and stationary applications, Grn Chmistry 2005;7: Rifkin J., Th hydrogn conomy, Nw York (2002), ISBN Aanbvoln wbsits - prsntatis, filmpjs n xprimntn ovr watrstof n brandstofclln. - dossir Watrstofconomi mt documntairs n artikln. - Unit Watrstof n Schoon Fossil van ECN. - sit van Shll Hydrogn BV. - algmn sit ovr brandstofclln n hun topassingn. - tchnologi van klin brandstofclln uitglgd. Voor op school 1. D vilighid van rijdn op watrstof is punt van discussi. Gf dri rdnn waarom watrstof onviligr zou zijn dan bnzin. Nom ook dri maatrgln of tgnargumntn. 2. Waarom is watrstof n nrgidragr n nit n nrgibron? Elktricitit is ook n nrgidragr. Nom n voordl n n nadl tn opzicht van watrstof. 3. Minibrandstofclln op mthanol bstaan ook. Ho wrkn di? Gf d lktrodractis. Dnk j dat dz clln d huidig lithium-ionbattrijn zulln kunnn vrvangn? Gf n argumnt voor n tgn. 4. Tw cc (millilitr) mthanol is voldond voor 20 uur muzik op j MP3. Hovl Joul lvrt tw cc mthanol bij volldig vrbranding tot koolstofdioxid n watr? Hovl Foto: Bastinn Wntzl D HydroGEM, ontwikkld n gtst bij ECN (Pttn), wordt aangdrvn door n brandstofcl di n vrmogn lvrt van 5 kw. D watrstofauto is gschikt voor lokaal transport bij vligvldn, stations, distributicntra, ziknhuizn tctra. Ht vortuig hft n laadvrmogn van twhondrd kilogram n rijdt op n tank van 76 litr (200 bar) ongvr twhondrd kilomtr bij n maximum snlhid van 40 km/u. Watt lvrt 2 cc mthanol in di tw uur. Hovl Watt vrbruikt j MP3? Gbruik o.a. Binas 57a n 57B. 5. Gf d halfractis di optrdn in d brandstofcl mt watrstof n (lucht)zuurstof. Gbruik Binas 48. Wat is d clspanning ondr standaardomstandighdn? 6. Waardoor wijkt d clspanning vlal af van d waard di j volgns Binas brknt? 7. Nom dri isn waaraan n mmbraan voor n PEMbrandstofcl mot voldon. 8. Zok d lktrodractis op voor n PEM- n n SOFCcl. Waarom is vrontriniging mt CO voor d rst wél n problm n voor d twd nit? 9. Wat is ht vrschil tussn biologisch brandstofcl n n chmisch brandstofcl. Ho kun j watrstof makn uit afvalwatr? 10. Wlk brandstofcl zou gschikt kunnn zijn voor d schpvaart? (Tip: schipprs houdn nit van xplosiv watrstof, zij varn livr op disl.) C o l o f o n b r a n d s t o f c l Chmisch Fitlijkhdn: actul ncyclopdi ovr molculn, mnsn, matrialn n miliu. Losbladig uitgav van d KNCV, vrschijnt dri maal pr jaar mt in totaal tin ondrwrpn. Rdacti: Alxandr Duyndam (C2W) Marian van Opstal (Bèta Communicatis) Arthur van Zuyln (Bèta Communicatis) Grard Stout (Noordlijk Hogschool Luwardn) Producti n ralisati: Bèta Communicatis tl Fotovrantwoording: Foto's zondr bronvrmlding zijn afkomstig van Uitgvr: Roland Dobblar Bèta Publishrs Postbus 249, 2260 AE Lidschndam tl fax Abonnmntn opgvn: Abonnmntnland D Trompt 1739, 1967 DB Hmskrk tl fax Abonnmntn: papirn diti n togang tot digitaal archif op intrnt: (inclusif vrzamlmap): 75,- KNCV- n KVCV-ldn: 65,- alln togang tot digitaal archif op intrnt: 60,- KNCV- n KVCV-ldn: 50,- Abonnmntn kunnn lk momnt ingaan. Abonnmntn wordn automatisch vrlngd tnzij vóór 1 novmbr van ht lopnd jaar n schriftlijk opzgging is ontvangn. diti 53 nummr 236 juni 2007 Mt dank aan: Dr. Frank d Bruijn, ECN, Pttn -mail: Prof.dr. Grt Jan Kramr, TU Eindhovn n Shll Hydrogn BV, Amstrdam -mail: Basisontwrp: Mnno Landstra

Aanvoer van afval en grondstoffen. Op 10 januari zal het eerste afval voor BAVIRO worden aangevoerd. Dit gaat met containervrachtwagens

Aanvoer van afval en grondstoffen. Op 10 januari zal het eerste afval voor BAVIRO worden aangevoerd. Dit gaat met containervrachtwagens Nummr 7 Pagina 1 van 2 Dcmbr 2010 BAVIRO Niuwsbrif Nr. 7 SITA REnrgy, Potndrf 2, 4703 RK Roosndaal. 0165-534492 communicati@baviro.nl www.baviro.nl Gacht lzr, Via dz niuwsbrif informrn wij u ovr d voortgang

Nadere informatie

Buurtparkjes en speelplekken

Buurtparkjes en speelplekken Oktobr 2014 PAGINA 1 In dit nummr Buurtparkjs n splplkkn Niuwbouw Vinknstraat n Parkitstraat bijna klaar! Start wrkzaamhdn opnbar ruimt. Aanlg niuw rioolstlsl Schoon grondwatr Crossbaan, ht succs Binnnkort

Nadere informatie

De pe lletketel. De pelletketel. PiccoPELLO. Efficïent en spaarzaam verwarmen met houtpellets. spaarzaam verwarmen met houtpellets.

De pe lletketel. De pelletketel. PiccoPELLO. Efficïent en spaarzaam verwarmen met houtpellets. spaarzaam verwarmen met houtpellets. D p lltktl D plltktl PiccoPELLO Efficïnt n spaarzaam vrwarmn mt houtpllts spaarzaam vrwarmn mt houtpllts Gproducrd door Vrwarmn mt houtpllts vrmindrt ht - broikasffct. Ht vrbrandn van pllts is CO2 nutraal

Nadere informatie

Derde editie. onderbouw

Derde editie. onderbouw r z j i w mthod Drd diti ondrbouw ir! la f t m d o h t En m municrn mt n m Motivrn n lrn co modrn n h sc ti ak pr op t ch mthod gri Drd diti ondrbouw D mthod is vrdr ontwikkld n aangpast. Dat is t zin

Nadere informatie

Derde editie. Tweede Fase. du français garan

Derde editie. Tweede Fase. du français garan r z j i w mthod Drd diti Twd Fas aîtris m n n o b n U! d D accor ti! du français garan Drd diti Twd Fas lrn voor d praktijk én succs op d xamns. Mt d niuw, drd diti van wrkn lrlingn daar nog dolgrichtr

Nadere informatie

Eneco EcoStroom en AardGas

Eneco EcoStroom en AardGas Enco EcoStroom n AardGas In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.350 kwh n 1.600 m 3 Tarivn n voorwaardn btrffnd Enco EcoStroom

Nadere informatie

1.1 Doel. levertijd. 1 Voorraad 13. 2 Opslag van een hoeveelheid geneesmiddelen. Behalve voor het

1.1 Doel. levertijd. 1 Voorraad 13. 2 Opslag van een hoeveelheid geneesmiddelen. Behalve voor het Voorraad 1 Lrdoln Aan ht ind van dit hoofdstuk wt j: z wat ht dol is van ht aanhoudn van n voorraad; z wat voorraadvorming btknt; z wat d buffrfuncti van n voorraad is; z dat ht houdn van n gnsmiddlnvoorraad

Nadere informatie

Eneco EcoStroom en AardGas

Eneco EcoStroom en AardGas Enco EcoStroom n AardGas In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.100 kwh n 1.400 m 3 Tarivn n voorwaardn btrffnd Enco EcoStroom

Nadere informatie

Sports Center. 22 juni 2011

Sports Center. 22 juni 2011 Titl procs: Klachtnblid Tilburg Univrsity Procsignaar: Ing Schprs Paraaf kwalititsfunctionaris Vrsi nr.: 2 Bsprokn mt: M.T. d.d. 13 april 2011 Vastgstld in M.T. d.d. 22 juni 2011 Pndragon d.d. 10 aug.

Nadere informatie

Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. wat je zo ek t! E xa

Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. wat je zo ek t! E xa Futur4U ct wat j zo k t! E xa! n d l r w a èt b d k d t n O Exprimntlssn voor havo n vwo Futur4U Exprimntlssn Lifstyl & Dsign D zvn Futur4U-lssn zijn rop gricht havo- n vwo-scholirn actif knnis t latn

Nadere informatie

EXAMENOPGAVEN KADER. Ga naar www.examenbundel.nl Doe daar de quickscan voor wiskunde Hoe ver ben je al????

EXAMENOPGAVEN KADER. Ga naar www.examenbundel.nl Doe daar de quickscan voor wiskunde Hoe ver ben je al???? EXAMENOPGAVEN KADER Ga naar www.xamnbundl.nl Do daar d quickscan voor wiskund Ho vr bn j al???? BOSLOOP (KB 2005 1 tijdvak) En atltikvrniging hft n bosloop gorganisrd. Er zijn dri afstandn uitgzt: 2300

Nadere informatie

Kennismaking met Photoshop

Kennismaking met Photoshop Hoofdstuk Knnismaking mt Photoshop Hoofdstuk, ht bgin van onz boind tocht doorhn Photoshop. Waarschijnlijk was j tot nu to gwoon om mt programma s van Microsoft t wrkn. Z hbbn allmaal n zlfd look n fl.

Nadere informatie

DE WATERTOREN. project. Duurzaamheid is meetbaar te maken

DE WATERTOREN. project. Duurzaamheid is meetbaar te maken projct ONTWERP O DE WATERTOREN Novmbr 2004 ontmotn Bob Custrs n Michil Haas lkaar voor ht rst doordat n oud studignoot van Bob n mdwrkr van NIBE n ontmoting arrangrt. Bid hrn wordn ht al snl ns dat z d

Nadere informatie

greencalc ontwikkelingen

greencalc ontwikkelingen projct I INSTRUMENT grncalc ontwikklingn GrnCalc is n LCA-rknprogramma waarm d duurzaamhidsambiti van n gbouw of van n wijk bpaald kan wordn. Dz ambiti wordt uitgdrukt in één gtal: d Miliu-Indx- Gbouw.

Nadere informatie

Duco verhoogt uw EPA label!

Duco verhoogt uw EPA label! Rnovrn n Vntilrn Intgral vntilati-oplossingn voor rnovati Duco vrhoogt uw EPA labl! W inspir at www.duco.u NATUURLIJKE VENTILATIE Vntilati vraagt om n aalconcpt! Vrbtring van vntilati n vrmindring van

Nadere informatie

vavo 2016/17 (certificate

vavo 2016/17 (certificate vavo 2016/17 gmn l A t z g t Vo o r i js w r d n O n Volwassn r n diploma w jaa in één of t vo, havo of vwo a vmbo-tl /m aarvan of dln d n). (crtificat mick (20) zakt voor zijn havo n koos rvoor t gaan

Nadere informatie

Nieuwsbrief Leerlingen. In deze nieuwsbrief. Schooljaar 2014-2015 Januari nr. 5

Nieuwsbrief Leerlingen. In deze nieuwsbrief. Schooljaar 2014-2015 Januari nr. 5 Niuwsbrif Lrlingn Vrbouwingsplannn Achtr d schrmn wordt hard gwrkt aan d vrbouwingsplannn voor d school. Inmiddls is r n Voorlopig Ontwrp vastgstld n is d omgvingsvrgunnig aangvraagd bij d gmnt. Indin

Nadere informatie

Buurtvereniging De Hoef. Nieuwsbrief. December 2014

Buurtvereniging De Hoef. Nieuwsbrief. December 2014 Buurtvrniging D Hof Niuwsbrif 10 Dcmbr 014 F n g a d t s F n ij Inhoud Voorwoord Van d bstuurstafl Trugblik n vooruitblik activititn Niuwtjs n tips Intrnt n Facbook Inbraakprvnti En vilig n schoon bgin

Nadere informatie

Eneco EcoStroom 2 jaar 1 e kwartaal 2014 tot 1-4-2016 voor particuliere klanten

Eneco EcoStroom 2 jaar 1 e kwartaal 2014 tot 1-4-2016 voor particuliere klanten Enco EcoStroom 2 jaar 1 kwartaal 2014 tot 1-4-2016 voor particulir klantn Wat is EcoStroom? Enco EcoStroom is miliuvrindlijk lktricitit di wordt opgwkt uit duurzam bronnn als zon, wind n watr. Voor ht

Nadere informatie

Actievoorwaarden: Ontvang Toon van Eneco met gratis installatie, i.c.m. Garantieprijs Eneco Ecostroom en gas 3 jaar

Actievoorwaarden: Ontvang Toon van Eneco met gratis installatie, i.c.m. Garantieprijs Eneco Ecostroom en gas 3 jaar Activoorwaardn: Ontvang Toon van Enco mt gratis installati, i.c.m. Garantiprijs Enco Ecostroom n gas 3 jaar 1. Dz acti wordt gorganisrd door Enco Rtail B.V., gvstigd t Rottrdam aan d Martn Mswg 5, hirna

Nadere informatie

Renoveren en Ventileren

Renoveren en Ventileren Elk typ roost in F1, in lk R Duco s zonw Natuurlijk vntilati én zonwring Rnovrn n Vntilrn Intgral vntilati-oplossingn voor rnovati Vntilati én Zonwring: n intgral aanpak God vntilati zorgt r voor dat d

Nadere informatie

Calamiteitenprotocol instellingen zorg voor jeugd, de gemeenten in de provincie Utrecht en de gemeenten Weesp en Wijdemeren

Calamiteitenprotocol instellingen zorg voor jeugd, de gemeenten in de provincie Utrecht en de gemeenten Weesp en Wijdemeren Calamititnprotocol instllingn zorg voor jugd, d gmntn in d provinci Utrcht n d gmntn Wsp n Wijdmrn Inliding Calamititn in d jugdhulp kunnn hlaas nit altijd voorkomn wordn. Z hbbn n grot impact op btrokknn

Nadere informatie

Vocht- Bouwen problemen bestrijden Bouwen

Vocht- Bouwen problemen bestrijden Bouwen Bouwn n w Bou t h c Vo n m l prob dn j i r t s b Algmn Murn n vlorn Antischimmlbhandling T winig vntilati, ovrtollig vocht, watrinsijpling, n watrlk n andr factorn kunnn d kwalitit van d lucht in uw huis

Nadere informatie

Eneco EcoStroom 2 jaar 3 e kwartaal 2014 tot 1-10-2016 voor particuliere klanten

Eneco EcoStroom 2 jaar 3 e kwartaal 2014 tot 1-10-2016 voor particuliere klanten Enco EcoStroom 2 jaar 3 kwartaal 2014 tot 1-10-2016 voor particulir klantn Wat is EcoStroom? Enco EcoStroom is miliuvrindlijk lktricitit di wordt opgwkt uit duurzam bronnn als zon, wind n watr. Voor ht

Nadere informatie

Van Contrafeytsel* tot Selfie

Van Contrafeytsel* tot Selfie Van Contrafytsl* tot Slfi *portrt, bltnis. Rubns Privé toont d allrmooist n mst intim portrttn di Rubns ooit gmaakt hft. D wrkn dindn als hrinnring, nt als foto s vandaag n bijna 400 jaar latr zittn dz

Nadere informatie

Ventilatie vraagt om een totaalconcept!

Ventilatie vraagt om een totaalconcept! Vntilati vraagt om n totaalconcpt! Vrbtring van vntilati n vrmindring van nrgivrbruik is in d bstaand woningvoorraad van cruciaal blang. aarbij strft uco naar d kwalititsisn di ook bij niuwbouw gldn. at

Nadere informatie

op gebouw- en wijkniveau

op gebouw- en wijkniveau projct A ADVIES Enrgibsparing n nrgivrduurzaming op gbouw- n wijknivau EPC vrlaging Toolnburg Zuid Ymr is n woningbouwcorporati mt hog ambitis op ht gbid van nrgi. Dz ambitis sluitn god aan bij d ambitis

Nadere informatie

Brochure. Laat de natuur je weerstand versterken! DIGESBIOSE - ECHINABELL TECHOMIN - TUSSABELL - SALVIABELL

Brochure. Laat de natuur je weerstand versterken! DIGESBIOSE - ECHINABELL TECHOMIN - TUSSABELL - SALVIABELL INFO Brochur Laat d natuur j wrstand vrstrkn! DIGESBIOSE - ECHINABELL - TECHOMIN - TUSSABELL - SALVIABELL Digsbios n Echinabll: ht dubbl wapn voor j immunitit Laat d natuur j wrstand vrstrkn! i n god wrstand

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Corrctivoorschrift VWO 008 tijdvak wiskund B Ht corrctivoorschrift bstaat uit: Rgls voor d boordling Algmn rgls 3 Vakspcifik rgls 4 Boordlingsmodl 5 Inzndn scors Rgls voor d boordling Ht wrk van d kandidatn

Nadere informatie

De testbrochure voor de nieuwe Foliodrape Protect en Foliodrape Protect Plus OK-afdekdoeken.

De testbrochure voor de nieuwe Foliodrape Protect en Foliodrape Protect Plus OK-afdekdoeken. D tstbrochur voor d niuw Foliodrap Protct n Foliodrap Protct Plus OK-afdkdokn. Btr wil zggn: mr dan god. D prfct combinati voor mr fficiënti n kwalitit. Ht is bknd dat OK-afdkdokn van HARTMANN bhorn tot

Nadere informatie

Oefenopgaven Schoolexamen 1 Scheikunde 6 VWO 1/5

Oefenopgaven Schoolexamen 1 Scheikunde 6 VWO 1/5 Ofnopgavn Schoolxamn 1 Schikun 6 VWO 1/5 Hoofstuk 10 nrgi n vnwicht 1 Eén van ractis i plaatsvint in n zwavlzuurfabrik, is racti tussn zwavlioxi n zuurstof uit lucht. Hirbij wort zwavltrioxi gvorm. All

Nadere informatie

Overzicht van deelwijken Lelystad

Overzicht van deelwijken Lelystad g l s r n G o s nw i d d a t n a S v y g l in n L D m n d l i d i u p Vilighid 2007 In maart 2007 hbbn ruim 1.600 inwonrs van Llystad n vragnlijst ingvuld ovr d blving van hun woning n woonomgving. Mt

Nadere informatie

Key performance indicatoren 2014

Key performance indicatoren 2014 Ky prformanc indicatorn 1 Ggvns volgns ht EPRA rfrntistlstl Primtr D ggvns wordn brknd op basis van d informati waarovr Cofinimmo als ignaar n Cofinimmo Srvics als bhrdr van haar vastgodpark bschikkn.

Nadere informatie

En wat gaan we doen? Vakantiewerking. Vakantiewerking. Geetbets. Geetbets 2014. l e. ppe n

En wat gaan we doen? Vakantiewerking. Vakantiewerking. Geetbets. Geetbets 2014. l e. ppe n En wat gaan w don? 30/6 30/6 04/07: Muzik n dans Zingn mt K3, dansn mt mvrouw d pauw, springn tot w r bij nr valln, bwgn, luistrn naar mooi muzikal sprookjs n vrtlln, fantasrn, musicals makn,... Vakantiwrking

Nadere informatie

Appartement kopen? Check de VvE!

Appartement kopen? Check de VvE! Appartmnt kopn? Chck d VvE! VvE chcklist Bnt u van plan n bovn- of n bndnwoning t kopn? En huis in n portik? Of n huis mt n gmnschapplijk opgang n n trappnhuis? Dan hft u grot kans dat uw niuw woning ondrdl

Nadere informatie

Energiezuinig produceren Nederland en glastuinbouw nog niet op schema. Voor wie verstandig handelt!

Energiezuinig produceren Nederland en glastuinbouw nog niet op schema. Voor wie verstandig handelt! Enrgizuinig producrn Ndrland n glastuinbouw nog nit op schma Trndsamnvatting Naam Dfiniti Aandacht voor nrgizuinig producrn D blangrijkst kritik van d samnlving op d glastuinbouw btrft ht nrgigbruik n

Nadere informatie

Eneco HollandseWind 4 jaar 2 e kwartaal 2014 tot 1-7-2018 voor particuliere klanten

Eneco HollandseWind 4 jaar 2 e kwartaal 2014 tot 1-7-2018 voor particuliere klanten Enco HollandsWind 4 jaar 2 kwartaal 2014 tot 1-7-2018 voor particulir klantn Wat is HollandsWind? Enco HollandsWind is lktrisch nrgi, duurzaam opgwkt door windturbins in Ndrlands windparkn. Mt uw kuz voor

Nadere informatie

t J a g e r t j Beste ouders / verzorgers,

t J a g e r t j Beste ouders / verzorgers, Nr 03 11 oktobr 2013 Tlfoon: (013) 4672792 -mail algmn: bs.hubrtus@xpctprimair.nl -mail dirctur: candid.kassls@xpctprimair.nl Intrnt: www.hubrtusschool.nl Kalndr: 12 okt Hrfstvakanti t/m 27 oktobr 28 okt

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Thema s Trefwoord. Kalender. jaargang 10 - nummer 16-29 oktober 2015

Nieuwsbrief. Thema s Trefwoord. Kalender. jaargang 10 - nummer 16-29 oktober 2015 Niuwsbrif jaargang 10 - nummr 16-29 oktobr 2015 Thma s Trfwoord Wk 45 Thma: Arm n rijk D proft Amos zit ho in ht noordn van ht land d arm mnsn stds armr n d rijkn stds rijkr wordn. Dat vrschil zorgt voor

Nadere informatie

Opleiding HR Business Partner

Opleiding HR Business Partner Opliding HR Businss Partnr D z b o at th p o s n g st a ë n id i s p ic i l op r a u V P N on d n d va On t ko r v a n g hl ting 20% o op p l id d 1 o mo i dul f m ng! s r Dat volg kan n?! Opliding HR

Nadere informatie

Wat maak jij morgen mee MBO Dier- verzorging

Wat maak jij morgen mee MBO Dier- verzorging j i j k a a Wat m m n morg MBO r i D g n i g r o z r v Morgn is gron bij AOC Oost Morgn is gron bij AOC Oost. En dat is maar god ook. W hbbn n gron wrld nodig, waarin jij n j omgving god kunnn lvn. Daar

Nadere informatie

Eneco EcoStroom en AardGas 4 jaar

Eneco EcoStroom en AardGas 4 jaar Enco EcoStroom n AardGas 4 jaar In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.350 kwh n 1.600 m 3 Tarivn n voorwaardn btrffnd Enco

Nadere informatie

HollandseWind en AardGas 1 jaar

HollandseWind en AardGas 1 jaar HollandsWind n AardGas 1 jaar In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.350 kwh n 1.600 m3 Lvrings- n ntwrkkostn Enco HollandsWind

Nadere informatie

Eneco HollandseWind en AardGas 4 jaar

Eneco HollandseWind en AardGas 4 jaar Enco HollandsWind n AardGas 4 jaar In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.350 kwh n 1.600 m 3 Tarivn n voorwaardn btrffnd

Nadere informatie

Kinderboekenweek. Wie heeft de gouden griffel gewonen? : Simon van der geest. Welk boek heeft de gouden griffel gewonen?

Kinderboekenweek. Wie heeft de gouden griffel gewonen? : Simon van der geest. Welk boek heeft de gouden griffel gewonen? Kindrboknwk Dit jaar vond d Kindrboknwk plaats van 7 t/m 18 oktobr. Dit hbbn w op school ook gvird. W haddn grot opning, waarbij Mstr Hans tw profjs voordd n w op ht lidj van Kindrn voor Kindrn gingn dansn.

Nadere informatie

aas]6 recreatiepark» Aan het College van B. 8L W. van de gemeente Oosterhout, Postbus 10150, 4900 G B Oost erhout. .JBIIIIIII -osterhout ^» C Ù

aas]6 recreatiepark» Aan het College van B. 8L W. van de gemeente Oosterhout, Postbus 10150, 4900 G B Oost erhout. .JBIIIIIII -osterhout ^» C Ù -ostrhout.jbiiiiiii IN. 1207403 ^» C Ù 19 MRT2Ũ12 aas]6 rcratipark» Aan ht Collg van B. 8L W. van d gmnt Oostrhout, Postbus 10150, 4900 G B Oost rhout. Dorst, 15 maart 2012. Btrft: hffingsmaatstaf rioolhffing.

Nadere informatie

HollandseWind en AardGas 3 jaar

HollandseWind en AardGas 3 jaar HollandsWind n AardGas 3 jaar In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.350 kwh n 1.600 m3 Lvrings- n ntwrkkostn Enco HollandsWind

Nadere informatie

CBS Nije-Kroost 18 april 2013 www.cbsnijekroost.nl

CBS Nije-Kroost 18 april 2013 www.cbsnijekroost.nl CBS Nij-Kroost 18 april 2013 www.cbsnijkroost.nl Vanuit d gropn Niuw lrlingn: in grop 1/2c: Rol Vnmans Gropn 1 n 2 Wi wil in d mivakanti ons poppnmubilair schildrn? Graag vn contact opnmn mt juf Lia. Op

Nadere informatie

Geschiedenis van de stad. atypische. stedelijkheid in. Analyse. Haarlemmermeer

Geschiedenis van de stad. atypische. stedelijkheid in. Analyse. Haarlemmermeer Fornsn zorgn ook wr voor mr filproblmn Gschidnis van d stad Analys A En (fictiv) middluws cathdraal D zr onglijk social structuur wordt door stadsbwonrs aanvaard als vanzlfsprknd, want door God ggvn. Strft

Nadere informatie

Eneco EcoStroom en AardGas 4 jaar

Eneco EcoStroom en AardGas 4 jaar Enco EcoStroom n AardGas 4 jaar In dit documnt vindt u trug: En maandlijks kostnbrkning voor n gmiddld Ndrlands huishoudn mt n standaardvrbruik van 3.100 kwh n 1.400 m 3 Tarivn n voorwaardn btrffnd Enco

Nadere informatie

MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN

MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN MINISTERRAAD / Tk ^ " 'S GRAVENHAGE S7 - - ^ 3 1 MEI 19W ƒ / AAN: D M i n i s t r - P r s i d n t V o o r z i t t r van d Raad van M i n i s t r s Dinstondrdl; Ondrwrp:

Nadere informatie

Opleidingsplan. : Almelo, De Sumpel

Opleidingsplan. : Almelo, De Sumpel Oplidingsplan Opliding : ICT- n mdiabhr Crbo opliding : 95320 Uitstroomdiffrntiatis : Ntwrkbhrdr (vrkort) Crbo uitstroom 95323 Cohort : 2014-2015 Nivau : 4 Lrwg : BOL Locati : Almlo, D Sumpl Ho zit j opliding

Nadere informatie

Wet Werk en Zekerheid. Mr. E.J.H. Reitsma Stam Reitsma Advocaten en Chantal van Kempen Van Bergen CS accountants en belastingadviseurs

Wet Werk en Zekerheid. Mr. E.J.H. Reitsma Stam Reitsma Advocaten en Chantal van Kempen Van Bergen CS accountants en belastingadviseurs Wt Wrk n Zkrhid Mr. E.J.H. Ritsma Stam Ritsma Advocatn n Chantal van Kmpn Van Brgn CS accountants n blastingadvisurs Wt Wrk n Zkrhid Waarom d WWZ? T vl vrschil tussn flx n vast; D positi van flxwrkrs wordt

Nadere informatie

herkennen herkennen fsdfdsfdssfdq

herkennen herkennen fsdfdsfdssfdq hrknnn hrknnn hrknnn fsdfdsfdssfdq : n t s p op h s k Wor h n k r h o? n t s p j 1 hrknnn rknnn DOELGROEP WAAR EN WANNEER? INHOUD DUUR All liding Op SB s, gwstavondn, Workshopwknd, nz. Dri ondrdln: pstn

Nadere informatie

Verdeling van personen volgens rijbewijsbezit

Verdeling van personen volgens rijbewijsbezit 2 Rijbwijsbzit Tabl. Vrdling van prsonn volgns rijbwijsbzit Cumulativ Cumulativ RYBEWYS Frquncy Prcnt Frquncy Prcnt ƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒƒ ja 50.3 67.7 50.3 67.7 nn 243.739

Nadere informatie

ENERGIEVISIE FLUVIUM NOORD GROOT RIJNWIJK, ARNHEM

ENERGIEVISIE FLUVIUM NOORD GROOT RIJNWIJK, ARNHEM UPDATE ENERGIEVISIE FLUVIUM NOORD GROOT RIJNWIJK, ARNHEM UPDATE ENERGIEVISIE FLUVIUM NOORD EN GROOT RIJNWIJK, ARNHEM Opdrachtgvr Gmnt Arnhm Dinst Stadsontwikkling Postbus 99 6800 AB Arnhm Bzokadrs: Eusbiusbuitnsingl

Nadere informatie

Baderie Almere 50+ TOERNOOI

Baderie Almere 50+ TOERNOOI Badri Almr 50+ TOERNOOI 1 novmbr 2014 n 2 novmbr 2014 Hir had uw advrtnti kunnn staan. Info: info@bv-almr.nl Plaats: Evnt: Bowling Vrniging Almr organisrt op Zatrdag 1 Novmbr n Zondag 2 Novmbr 2014 Badri

Nadere informatie

Poort, school voor havo en mavo

Poort, school voor havo en mavo Poort, school voor havo n mavo i t i b m a t m Voor lrlingn Voorbriding op n succsvoll lrloopbaan Wil j naar Poort, dan wil j latr naar ht HBO. Poort is n havo-mavoschool, di jou motivrt om naar ht HBO

Nadere informatie

NL CELLO Technologie

NL CELLO Technologie CELLO Tchnologi NL LG introducrt mt d NON 2 haar niuw CELLO Tchnologi, waardoor d rstatis n btrouwbaarhid zijn vrbtrd. Tot 320 W 300 W CELLO Tchnologi Cll Connction Elctrically Low Loss Low Strss Optical

Nadere informatie

http://www.geelvinck.nl/muziek/achtergrond-geelvinck-muzie...

http://www.geelvinck.nl/muziek/achtergrond-geelvinck-muzie... pagina 1 van 6 D Swlinck Collcti D Swlinck Collcti historisch totsinstrumntn mt mr dan 80 historisch piano(fort)s waarvan ruim 40 taflpiano s (http://glvinck.nl/muzik/muzikfstivalamstrdam-virtuosi/d-taflpiano-livinghistory/)

Nadere informatie

t J a g e r t j Nieuwsbrief van basisschool St. Hubertus, Jagerslaan 55, 5042 LJ Tilburg Nr 09 21 maart 2014

t J a g e r t j Nieuwsbrief van basisschool St. Hubertus, Jagerslaan 55, 5042 LJ Tilburg Nr 09 21 maart 2014 Nr 09 21 maart 2014 Tlfoon: (013) 4672792 -mail algmn: bs.hubrtus@xpctprimair.nl -mail dirctur: candid.kassls@xpctprimair.nl Intrnt: www.hubrtusschool.nl Kalndr: 24 mrt Studidag: kindrn vrij 25 mrt 26

Nadere informatie

Tevens is op basis van het DO 2e fase een partiёle herziening bestemmingsplan Weusthag opgesteld. Deze is in procedure gebracht.

Tevens is op basis van het DO 2e fase een partiёle herziening bestemmingsplan Weusthag opgesteld. Deze is in procedure gebracht. SAMENVATTING RAADSVOORSTEL ZAAKNUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 1001631 Hstr, Paula RU-PS Jannk Oud Alink ONDERWERP Krditaanvraag uitvoring 2 fas projct Infra Wusthag AGENDANUMMER SAMENVATTING

Nadere informatie

Hierbij de Stijl Nieuwsbrief van september. Elke maand wordt de nieuwsbrief verstuurd Deze verschijnt in de laatste week van de maand.

Hierbij de Stijl Nieuwsbrief van september. Elke maand wordt de nieuwsbrief verstuurd Deze verschijnt in de laatste week van de maand. Bst Stijlldn, bst Oudrs Hirbij d Stijl Niuwsbrif van sptmbr. Elk maand wordt d niuwsbrif vrstuurd Dz vrschijnt in d laatst wk van d maand. Waarom n niuwsbrif? Als stijlmstrs vindn w ht blangrijk dat alls

Nadere informatie

WAARIN SAMENWERKEN: Mr. J.M.A-H. Luns, k Excellentie,

WAARIN SAMENWERKEN: Mr. J.M.A-H. Luns, k Excellentie, R A A D VAN N E D E R L A N D S E W E R K G E V E R S V E R B O N D E N WAARIN SAMENWERKEN: VERBOND VAN NEDERLANDSCHE WERKGEVERS CENTRAAL SOCIAAL WERKGEVERS-VERBOND NEDERLANDS KATHOLIEK WERKGEVERS VERBOND

Nadere informatie

CREA-ATELIERS. van de gemeentelijke. www.facebook.com/cultuurdienstlochristi. foursquare.com/jeugdlochristi

CREA-ATELIERS. van de gemeentelijke. www.facebook.com/cultuurdienstlochristi. foursquare.com/jeugdlochristi CREA-ATELIERS knutsln, tknn n kokn van d gmntlijk cultuur- n jugddinst www.jugdlochristi.b/cra www.facbook.com/jugddinstlochristi www.facbook.com/cultuurdinstlochristi www.uitmtvlig.b twittr.com/jugdlochristi

Nadere informatie

MKBA. Voorbeeld van het monetariseren van fysieke effecten: 1. Voorbeeld van het monetariseren van fysieke effecten: 2 MKBA. Meer weten?

MKBA. Voorbeeld van het monetariseren van fysieke effecten: 1. Voorbeeld van het monetariseren van fysieke effecten: 2 MKBA. Meer weten? Voorbld van ht montarisrn van ysik ctn: 1 Voorbld van ht montarisrn van ysik ctn: 2 Mr wtn? En Maatschapplijk Kostn-BatnAnalys () gt ht rndmnt van n invstring voor d ghl maatschappij wr. D kracht van d

Nadere informatie

Etektrische autofiets

Etektrische autofiets Etktrisch autofits Soms vroorzaakt niuw tchnologi n rvolutionair vrbtring van oud productn. Wat t dnkn van d Twik? D Twik lijkt op n ovrdkt ligf its voor tw prsonn. Ook al hft d Twik fitspdaln, ht is gn

Nadere informatie

RAADSBESLUIT. 1047311 Wildemors, Chantal SAM-MO Erik Lievers. Tarievenverordening sportaccommodaties 2015

RAADSBESLUIT. 1047311 Wildemors, Chantal SAM-MO Erik Lievers. Tarievenverordening sportaccommodaties 2015 RAADSBESLUIT ZAAKNUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 1047311 Wildmors, Chantal SAM-MO Erik Livrs ONDERWERP Tarivnvrordning sportaccommodatis 2015 DE RAAD VAN DE GEMEENTE HENGELO BESLUIT: Vaststlln

Nadere informatie

ASSESSMENT. Assessment. Wat is een assessment? Belang voor deelnemers Belang voor de werkgever Vijf stappen Waarom kiezen voor HRD Group? Interesse?

ASSESSMENT. Assessment. Wat is een assessment? Belang voor deelnemers Belang voor de werkgever Vijf stappen Waarom kiezen voor HRD Group? Interesse? Assssmnt Assssmnt Wat is n assssmnt? Blang voor dlnmrs Blang voor d wrkgvr Vijf stappn Waarom kizn voor HRD Group? Intrss? Bnt u gïntrssrd in onz assssmnts? Nm dan grust contact mt ons op. T 030-6911138

Nadere informatie

Het creëren van een unieke (merk) beleving vormt het uitgangspunt voor mijn ontwerpen. Een krachtig concept dat zowel inhoudelijk overtuigt als

Het creëren van een unieke (merk) beleving vormt het uitgangspunt voor mijn ontwerpen. Een krachtig concept dat zowel inhoudelijk overtuigt als Ht crërn van n unik (mrk) blving vormt ht uitgangspunt voor mijn ontwrpn. En krachtig concpt dat zowl inhoudlijk ovrtuigt als visul aansprkt. Daarbij passnd communicatimiddln ontwrpn om mnsn t brikn n

Nadere informatie

stofomschrijving toetsing weegfactoren oktober 2014

stofomschrijving toetsing weegfactoren oktober 2014 stofomschrijving totsing wgfactorn klas 4 BB oktobr 2014 Cohort Lrjaar Afdling Btrft ht vak 2013 4 vmbo BB Biologi priod tots lrststofomschrijving indtrmn totsvorm totsduur afnam in totswk (j/n) ovrgan

Nadere informatie

TOPBUYERS PUBLIEK. I n k o o p p a r t n e r m e t v NUMMER 39 JAARGANG 5

TOPBUYERS PUBLIEK. I n k o o p p a r t n e r m e t v NUMMER 39 JAARGANG 5 JAARGANG 5 NUMMER 39 TOPBUYERS PUBLIEK Wij lvrn Inkoo/Aanbstding scialistn o idr gbid binnn d ublik sctor. Sinds 2002 bouwn w aan n databas waarin w Inkoo/Aanbstding scialistn rgistrrn. Door middl van

Nadere informatie

Audio-, visuele- en computerapparatuur Lijfsieraden Bijzondere bezittingen

Audio-, visuele- en computerapparatuur Lijfsieraden Bijzondere bezittingen Inbodlwaardmtr www.raal.nl Audio-, visul- n computrapparatuur Hirondr valln: all bld-, gluids-, ontvang- n zndapparatuur; all soortn computrapparatuur (incl. splcomputrs); all bij bovnstaand apparatuur

Nadere informatie

Waar haalt u de energie vandaan?

Waar haalt u de energie vandaan? Waar haalt u d nrgi vandaan? Inhoudsopgav Enrgyclub, kom rbij!... 4 Enrgy Businss Park... 5 Proftuin voor nrgi innovatis... 8 D blvingswaard van n gbouw wordt bpaald door d gbruikrs, of z zich r comfortabl

Nadere informatie

WARMTENETTEN EN NUL-OP-DE-METER RENOVATIES

WARMTENETTEN EN NUL-OP-DE-METER RENOVATIES WARMTENETTEN EN NUL-OP-DE-METER RENOVATIES WARMTENETTEN EN NUL-OP-DE-METER RENOVATIES Opdrachtgvr Stroomvrsnlling/Platform 31 Koningin Julianaplin 10 Postbus 30833 2595 AA Dn Haag Contactprsoon: Patrick

Nadere informatie

Joepie!!!! Bijna vakantie! nieuwsbrief kinder- en jeugdactiviteiten Rotterdam Noord 2015. SSVeest & jubileum SSV Kloosterbuurt

Joepie!!!! Bijna vakantie! nieuwsbrief kinder- en jeugdactiviteiten Rotterdam Noord 2015. SSVeest & jubileum SSV Kloosterbuurt niuwsbrif kindr- n jugdactivititn Rottrdam Noord 2015 Jopi!!!! Bijna vakanti! Uitrustn? Vrgt ht maar! Komnd wkn word j uitgdaagd om mooi dingn t makn, j sporttalnt t latn zin n lkkr t spln mt al j vrindn

Nadere informatie

Gelijknamige breuken kun je eenvoudig bij elkaar optellen of van elkaar aftrekken:

Gelijknamige breuken kun je eenvoudig bij elkaar optellen of van elkaar aftrekken: Brukn optlln n ftrkkn Vrknnn Opgv 1 Ton n Hns stlln smn n grot pizz. Ton t d hlft vn d pizz op, Hns t 3 dl vn d pizz. 8 Wlk dl vn d pizz tn z smn op? Wlk dl vn d pizz t Ton mr op dn Hns? nm: Imgs/R1003.jpg

Nadere informatie

Jongeren Stem. Wat speelt er? Wat zou jij kiezen? Inhoud. Interview burgemeester... 2. Wie zijn wij?... 2

Jongeren Stem. Wat speelt er? Wat zou jij kiezen? Inhoud. Interview burgemeester... 2. Wie zijn wij?... 2 Jongrn Stm Wat splt r? Wat zou jij kizn? Inhoud Bst lzrs, Intrviw burgmstr... 2 Wi zijn wij?... 2 En jugdkrant voor én door jongrn; zo mot ht zijn!... 2 Ho zit ht nu?... 3 Intrviws kandidatn... 4 Links

Nadere informatie

Budgetplan Persoonsgebonden budget AWBZ Vergoedingsregeling persoonlijke zorg

Budgetplan Persoonsgebonden budget AWBZ Vergoedingsregeling persoonlijke zorg Budgtplan Prsoonsgbondn budgt AWBZ Vrgodingsrgling prsoonlijk zorg 1. Mijn prsoonlijk ggvns Achtrnaam aanvragr: Gboortdatum: BSN: - - 2. Mijn indicati Ik bn gïndicrd voor vrblijf. Mijn indicati is ZZP

Nadere informatie

LEERJAAR 3 MUZISCHE VORMING

LEERJAAR 3 MUZISCHE VORMING VOORBEELDMATERIAAL HOEKENBOX LEERJAAR 3 MUZISCHE VORMING P. 02-03 Bldopvoding STOELEN D lrlingn ontwrpn n stol voor n figuur uit n sprookj. P. 04-05 Dramatisch Spl TABLEAU VIVANT mt KEITH HARING D lrlingn

Nadere informatie

VLOERCOATINGS. 5800 EPOXY RAPID WB Overschilderbaar na 3 uur. 9700 COLDMAX RAPIDTM Aan te brengen tot -10 C. TARMACOAT TM Regenvast na 1 uur

VLOERCOATINGS. 5800 EPOXY RAPID WB Overschilderbaar na 3 uur. 9700 COLDMAX RAPIDTM Aan te brengen tot -10 C. TARMACOAT TM Regenvast na 1 uur NI EU W snl drognd VLOERCOATINGS 5800 EPOXY RAPID WB Ovrschildrbaar na 3 uur Pagina 5 9700 COLDMAX RAPIDTM Aan t brngn tot -10 C Pagina 3 TARMACOAT TM Rgnvast na 1 uur Pagina 4 EPOXY REPARATIEMORTEL Snllr

Nadere informatie

Stoer, ik kan het heus wel! Zomerprogramma. Zomertour 2015. Buitenschoolse opvang Ondersteboven. 20 juli tot en met 28 augustus 2015

Stoer, ik kan het heus wel! Zomerprogramma. Zomertour 2015. Buitenschoolse opvang Ondersteboven. 20 juli tot en met 28 augustus 2015 Zomrprogramma Buitnschools opvang Ondrstbovn KION Zomrtour 2015 Brikbaarhid in d vakanti T 024 348 07 30 E bsoondrstbovn@ kion.nl Graag vóór 9.00 uur afmldn 20 juli tot n mt 28 augustus 2015 Stor, ik kan

Nadere informatie

Synformatief. Syntess Atrium in schema weergegeven. Elektrotechniek 2013. Nieuwe releases, producten en services, en de laatste ontwikkelingen

Synformatief. Syntess Atrium in schema weergegeven. Elektrotechniek 2013. Nieuwe releases, producten en services, en de laatste ontwikkelingen Synformatif VOOR D E I N S T A LLA T I E BRA N CH E V O O R DE INSTAL L ATIEB R ANC HE Syntss Atrium in schma wrggvn ARTIKELEN RELATIES EDITIE NAJAAR 2013 STAMGEGEVENS CV EN LOODGIETER ELEKTROTECHNIEK

Nadere informatie

Samenspel in verandering 20 januari 2012

Samenspel in verandering 20 januari 2012 Samnspl in vrandring 20 januari 2012 Jan Paul tn Brink Huidig situati, co-xistnti Spcial vld REC s Rgulir vld WSNS/SWV VO F C S p c i a a l F C R g u l i r Niuw situati Splvld Passnd Ondrwijs F C S p c

Nadere informatie

Een uitgave van katholieke basisschool De Kinderarcke. Deze wordt eens in de twee weken verstuurd aan alle ouders.

Een uitgave van katholieke basisschool De Kinderarcke. Deze wordt eens in de twee weken verstuurd aan alle ouders. UIT DE SCHOOL GEKLAPT NUMMER 2 Dondrdag 18 sptmbr 2014 En uitgav van katholik basisschool D Kindrarck. Dz wordt ns in d tw wkn vrstuurd aan all oudrs. DE KOP IS ER AF Wat n zindrnd n inspirrnd bgin van

Nadere informatie

Rechtsbijstandverzekering

Rechtsbijstandverzekering Rchtsbijstandvrzkring Ht kan hoog oplopn En uit d hand glopn ruzi mt d burn. En conflict mt uw wrkgvr. En lvrancir di zijn blofts nit waar kan makn. En huisbaas di ht nit zo nauw nmt mt ht ondrhoud van

Nadere informatie

Brühl veiligheidshefdeuren voor machines. brühl veiligheidsdeuren voor machines. veiligheidsdeuren

Brühl veiligheidshefdeuren voor machines. brühl veiligheidsdeuren voor machines. veiligheidsdeuren 181 vilighidsdurn brühl vilighidsdurn voor machins Brühl vilighidshfdurn voor machins volgns d Machinrichtlijn 2006/42/EG, DIN EN ISO 12100, DIN EN 12453 n DIN EN 12604 www.vilighidshkwrk.nl 182 brühl

Nadere informatie

de nationale E-bike verzekering

de nationale E-bike verzekering Ht comfort gaat altijd door mt d national E-bik vrzkring D spcial n voordlig vrzkring voor all lktrisch trapondrstund fitsn Dri, vir of vijf ar vrzkrd tgn difstal of cascoschad (incl. difstal) voor n nmalig

Nadere informatie

Bevindingen n.a.v. vragen tijdens vergadering Bewonersvereniging Oude Leede van 29 oktober 2014

Bevindingen n.a.v. vragen tijdens vergadering Bewonersvereniging Oude Leede van 29 oktober 2014 Bvindinn n.a.v. vran tijdns vradrin Bwonrsvrniin Oud Ld van 29 oktobr 214 Contactprsoon Boudwijn van Ardnn Datum 21 januari 21 Knmrk N3-121479DAR-nja-V1-NL Dz notiti is opstld om u als inwonr van Oud Ld

Nadere informatie

De leden van de gemeenteraad van Haarlemmermeer Postbus 250

De leden van de gemeenteraad van Haarlemmermeer Postbus 250 D ldn van d gmntraad van Haarlmmrmr Postbus 250 2130 AG Hoofddorp Bzokadrs Raadhuisplin 1 Hoofddorp Tlfoon 0900 1852 Tlfax 023 563 95 50 clustr Handhaving n Tozicht Contactprsoon Schramalvan d Molgraaf

Nadere informatie

Een kind is meer dan taal

Een kind is meer dan taal po En kind is mr dan taal n rknn IEP Adviswijzr & IEP Eindtots Alls voor grop 8 Burau ICE D niuw gnrati totsn n xamns inhoudsopgav 4 Inliding Hoofd, hart én handn: n kind is mr dan taal n rknn alln. 5

Nadere informatie

Opleidingsplan. : Almelo, De Sumpel

Opleidingsplan. : Almelo, De Sumpel Oplidingsplan Opliding : ICT- n mdiabhr Crbo opliding : 95320 Uitstroomdiffrntiatis : ICT-bhrdr (vrkort) Crbo uitstroom 95321 Cohort : 2014-2015 Nivau : 4 Lrwg : BOL Locati : Almlo, D Sumpl Ho zit j opliding

Nadere informatie

Recreatieprogramma. Recreatieprogramma

Recreatieprogramma. Recreatieprogramma Rcratiprogramma Rcratiprogramma Zatrdag 16 Augustus 2014 - Vrijdag 22 augustus 2014 Hallo! Mijn naam is Jop Snop! ma: h t t k is h w z D Zomr! Hallo allmaal, Hir voor julli ht programma van dz wk! Er zijn

Nadere informatie

Heerhugowaard jiaû Voĩl KdXlScTl

Heerhugowaard jiaû Voĩl KdXlScTl Hrhugowaard jiaû Voĩl KdXlScTl Raadsvrgadring : - 2 4 JUNI 2QU Bsluit řtanofcjuqmen /fti Voorstlnummr: Rf^2cai M o^d J Agndanr.: 8 Voorstlnr.: RB21436 Ondrwrp: vaststlling 5 hrzining grx D Draai april

Nadere informatie

Woon/Zorgcomplex Schinkelhaven Amsterdam

Woon/Zorgcomplex Schinkelhaven Amsterdam Woon/Zorgcomplx Schinklhavn Amstrdam Schinklhavn btrft d planontwikkling voor n woonzorggbouw van totaal 8235 m2 bruto vloropprvlakt in Amstrdam Zuid. D bouwvoorbriding is afgrond voor ht zorggbouw Schinklhavn

Nadere informatie

DE SOCIALE ZEKERHEID (SZ) MOET EEN BEVOEGDHEID WORDEN VAN DE VLAAMSE EN FRANSE GEMEENSCHAP

DE SOCIALE ZEKERHEID (SZ) MOET EEN BEVOEGDHEID WORDEN VAN DE VLAAMSE EN FRANSE GEMEENSCHAP DE SOCIALE ZEKERHEID (SZ) MOET EEN BEVOEGDHEID WORDEN VAN DE VLAAMSE EN FRANSE GEMEENSCHAP Eric Pontt Juli 2006 Inliding D Europs Uni tlt 25 lidstatn ; daarvan zijn r 11 mt n klinr aantal inwonrs dan Vlaandrn.

Nadere informatie

STORY INSIDE KLASSIEKER DOERAK SUFFOLK RIVERS KERST 2 KLEINE, FRISSE BOTEN. Winner 8 & Pointer 25 KLOKKEN. Maak ook de oversteek VOOR IEDEREEN

STORY INSIDE KLASSIEKER DOERAK SUFFOLK RIVERS KERST 2 KLEINE, FRISSE BOTEN. Winner 8 & Pointer 25 KLOKKEN. Maak ook de oversteek VOOR IEDEREEN KERST ANWBWATERSPORT.NL KLOKKEN INSIDE STORY 5 6 O V n p o n v l s Daglijk Maak ook d ovrstk Winnr 8 & Pointr 25 2 KLEINE, FRISSE BOTEN DOERAK KLASSIEKER VOOR IEDEREEN 391905 56662 WATERKAMPIOEN NO.12

Nadere informatie

Leiden Leadership Programme: Leiderschap in Praktijk

Leiden Leadership Programme: Leiderschap in Praktijk Lidn Ladrhip Programm: Lidrchap in Praktijk Programma 15.35 Vic Rctor Magnificu Ritj van Dam 15.45 Kort ovrzicht van ht programma door Sytk Midma 15.50 Informati ovr d Praktijkopdracht n Sminar door Nikol

Nadere informatie