een blaadje gaan maken om het kontakt met de achterban

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "een blaadje gaan maken om het kontakt met de achterban"

Transcriptie

1 MAART 1989 nr23 Stop ~ kontakt Redaktioneel. Tot onze spijt heeft het erg lang geduurd totdat de volgende Stopkontrakt verscheen. Een belangrijke oorzaak hiervan was gebrek aan tijd van de redaktieleden en de verlegging van prioriteiten dooraktie Strohalm. Strohalm geeft nu maandelijks de Knipkrant Milieu ult. Dit is een blad op formaat A3 met artikelen op een breder gebied dan milieu alleen. Ook de maatschappelijke kant met hun verbanden naar derde wereld, ekonomie en vredesvraagstukken komen hieraande orde. De artikelen hebben standaard afmetingen en kunnen doorplaatselijke groepen overgenomen worden in een plaatselijk te verspreiden blaadje. Strohalm hoopt hiermee te stimuleren dat plaatselijke groepen zelf regelmatig een blaadje gaan maken om het kontakt met de achterban te intensiveren. Wereldwinkelgroepen, vredesgroepen en plaatselijke milieugroepen evenals enkele afdelingen van pomieke groeperingen hebben enthousiast gereageerd. Hoewel kernenergie niet in elk nummer van de knipkrant aan bod zal komen, blijven wij aan dit onderwerp aandacht schenken. Wel werken de meeste mensen van Stopkontrakt aan de Knipkrant Milieu mee. De konsekwentie is dan ook dat Stopkontrakt met dit nummer haar einde zal beleven. Het afgelopen jaar heeft Strohalm veel moeite gedaan voor een massale verspreiding van het boekje Straling, mag het ietsje meer zijn? van Els de Groen. Er zijn inmiddels bijna exemplaren van verspreid. Waarschijnlijk kent je als Stopkontrakt lezer/es dit boekje al, maar voor het geval dat het je aandacht is ontgaan zenden we het hierbij als afscheidsgeschenk van Stopkontrakt toe. U kunt door overmaking van f20.- nog drie exemplaren ontvangen. In dit nummer staat ook nog enige informatie over de door Strohalm geïnitieerde Stralingsaktie die naar aanleiding van dit boekje ontketend is. Tenslotte kunt U zich abonneren op de Knipkrant Milieu door /17,50 over te maken op giro t.n.v. Aktie Strohalm te Utrecht.

2 Amerika wordt wakker? Onlangsverschenenin de Volkskrant tweeartikelen over de vervuiling en de gevaren van de kemwapenindustrie. Langzaamwordtermeer bekendovermankementenbij installaties. Langzaamwordener installatiesbuitenwerking gezet. Langzaamworden de verantwoordelijken wakker geschud. Tevenslijkt het alsofde VerenigdeStaten hiermee ookin een bestaande nucleairenachtmerrie terecht komen. Eenverslag van de eerder verschenenartikelen. In de afgelopen lijd zijn er belangrijke ondmllingengeweestindeam~ kemwapenüdustrie. Dit leeftgeleidtot desluiling van kemwapenfabriek.en. Er is nu oolerlrent dat een groot aantal zwakkeplekkenoverhethoofdisgezien. Zwakke plekken betreffende de beveiligingvande omgeving tegenstraling. De vraagdiehierbij direktopkomtdagenis, watditallesleeftbetekendvoorde mensen die in de fabrieken wedden en voor deomworenden. Deze bezorgdheid kwam naar voren rond een fabriek in Femald in de staatohio. In dezefabriek. worden reaktor elementen van venij'kt uranimn gemaakt. de werlc:nemers zijn daarinstakinggegaanvoormeerloonen velliger werlc.omstandigheden. Proces Deomwonendenspandeneenprocesaan tegen de oniememingdiede fabriek expioiteerd. Tijdens het proces leeft het nûnisterievanenergiezakendocmnenten vrijgegeven waandt blijkt dat door bedrijven opzettelijk radioaklief materiaal is geloosdmet medewe1m van de overheid. Door lekkages in het opgeslagen afval is het grondwater stede verontreinigd Tevens is er door regelmatige defekilm. in de filters van de schoorstenen veel uraniumstofin de omgeving terecht gekomen. Sena10rJomGlennvan Ohio deed de uitspraak:" We zijn bezig onze eigenmensente vergiftigeninnaam van de nationale veiligheid". Trieste voorbeelden zijnde gevolgen van de fabriek voor de mensen in de omgeving. Een vierjarigejongenkwam inaanraidngmet straiing. Eenbeen van hemmoestdaaromwordengeamputeerd. Zijnbroervan lienjaar blijktleukemie te hebben. Dat hetbij deze fabriek. niet gaat. omldeine hoeveelheden blijktuit de volgende cijfers. In de afgelopen 35jaar is meerdan ~ IltOCI(Y FLATS 230ton radioakliefmateriaal in de lucht of in hetwaterterechtgekomen. Verder is 337tonuranium hexafluoride gewoon zoek. Ongelukken Een plutonimnfabriek. in RockyFlatsin destaatcoloradois inoktoberstilgelegd. In dezefabriek zijnreedstientallenbrandengeweest waarbij ooksoms plutoniumstofvrij kwam. De opslag van afval vonnt hier een groot probleem. De fabriek.geldtalsde gevaarlijkstestonplaats vande Verenigde Staten. In het Savannah River komplex in de staatsouth Carolina zijn alle drie de reakioren waarin Tritimn wordt vervaardigdomveiligheidsredenengdoten. het grondwater is aldaarsterlc verontreinigd door het verlceerd begraven van de vele vatmmethoogradioaktievevloeistoffen. Hanford Aleerderinjanuari 1987sloothetministerie uit veiligheidsoverwegingen de grootste plutoniwnreaktor in Hanford in de staat Washington. In dit komplex werdoogde plutonium gemaakt voorde kembommen voornagasaki. Evenals in Femald zijn het ook hier in Hanford de omwonenden die met de Vl'eSe1iJlce gevolgen zitten opgezadeld. Met name de $,IIV/tNN4t4 RIV"1 ~ vierlcante mijl rond de fabriek gevende ernst aan. Van de 108 oorspronkelijke bewoners is bij 24 mensen vroegtijdig kankergekonstateerd ofzijn erreedsaan overleden. Zeven kinderen werdenhier gehandicaptgeboren. Het meest schrijnende bij dit alles is nog wel dat deze vervuilingen en lozingen bij de ovedleid bekent waren zonder dat ze de omwonenden daarover inlici:men. 'ä werden simpelweg gebndkt als proefdieren. Topje van ijsberg Langzaam beginnende gevaren doorte dringen tol de verantwoordelijken in de Verenigde Staten. Gevreesd moetechter wordendat het nog maarom een topje van de ijsberg gaat van de gevaren die zichin de praktijk openbaren. Langzaam begintookdoortedrlngendat naast alle gezondheidsgevolgen voorde betrokken werlcnemers en omwonenden het ook gevolgen heeftvoorde kemwapenindustrie. De AlgemeneRekenkamer enhet ministerievanenergiezakenraamdenhetschoomnaken,hetvemieuwenen het op eenmilieubewuste manierin gebmikhoudenvande kemwapenindustrle op meer dan 170miljard dollar. Helaas geldtvoorhetreagerenopdegevarenvan de kemwapenindustrle in de Verenigde Statendathetlangzaam.veeltelangzaam gaat.

3 Atoomstroom In Nederland In Nederland wordt 5 procent van de elektriciteit via kerncentrales opgewekt.vergelekenmet de onsmnrinpnde landen is dat nog maar vrij weinig.in Frankrijkwordt (is procent van de elektriciteit door kernenergie ae1everd, in BeIgie 76 %, in West-Duitsland 25 CJGt. De Nederlandse regering kwam. in 1985 metde plannenom 2 of3 nieuwe kerncentta1es te bouwen. Gelukkig gooidede ramp in Tsjernobyl roet in heteten enwerden de plannenvoor1o- pig in de ijskastgezet.ook in de omliggende landenwordt de uitbreiding van het kemenergiepark wat minder doortastend aangepakt. In een aantal landen womt al helemaal niet meer aan uitbreiding van kernenergie gedacbt.denemarken, Ierland en Oostenrijk hadden kernenergie al eerder afgezworen. Zweden en Italië zuilen geennieuwekemcentrales bouwen. In Spanje en Duitsland is de diskussie opnieuw opgelaaid na de ramp in Tsjemobyl. Toch gaan we naar een grenzeloos Europaen hoe zal dan de energievooniening werdengeregeld? Import Verscheidene kamerfrakties hebben in Nederland al uitspraken gedaan over eventuele impon van atoomstroom uitfrankrijkenbelgie.ookde PVDA. dietegende bouwvannieuwe kerncentrales is, heeft geen bezwaar tegen het importeren van atoomstroom. Belgieen Frankrijk hebbenal langeenfikse overcapaciteit aanelektrisch vermogen en zij exporteren al een deel van hun atoomstroom. Alle landenvaneuropazijnvia koppelnetten met elkaar verbonden. Dit geeft echternoggeenonbeperlcte mogelijkheden. Het wil bijvoorbeeld nog niet zeggendatfrankrijk geheelduitsland vanelektriciteit zoukunnenvoomen. alleenal geziende transportverliezen overgrote afstanden. Weerstand Dat wij in Nederland relatief weinig kerncentrales hebben komt voor een grootdeeldoorde grote weerstand die veel mensen altijd tegen kernenergie gehadhebben. Nog steeds blijkt85% vandenederlanders nietste zien inde bouwvannieuwekerncentrales. Grote '. demonstraties tegen kernenergie waren in de 70er jaren een regelmati. terugkerend verschijnsel. Rond 1980 heerste er in veel kringen het gevoel dat een grote demonstratie weinig effekt had op de beslissingen die de overbeid inzakekernenergie nam. Er werdgezochtnaaranderemogeujkbeden om de vemntntstingtot ui1ing te brengen. Men ging in 1980over tot een grote blokkade aktievande ke,m... centrale in Dodewaard. In het7.elfde J'. u'f14jl.. 8 JOIJR '" MlIC~ c'&st PaIJR, l-e' Re/-eV& DVCOHPr~QR

4 jaar startten noordelijke groepen en AktieStrohalm de atoomstroomaktie. Het behelsde het moeilijk betalenvan de elektriciteitsrekening. Reden hiervoor was dat iedere Nederlander via dezerekening automaties mee betaalde aande Dodewaard centrale. Terugblik Nog eveneen terugblik op de atoomstroomaktie, zoalsdie tussen 1980en 1985 gevoerd werd. De aktie werd gestartonderde naadl "giroblauw aktie". Dit was het met een eigen girokaartintweetennijnenbetalenvande elektriciteitsrekening.dealanngroep Anti-atoom Plannen (AAP) in Groningenen Drenthe begonnen toenook met een dergelijke aktie. Omdat het ElektriciteitsbedrijfGroningenDrenthe (EGO) zich tegen de opslag van kernafval inde zoutkoepels haduitgesproken,vielteverwachtendatzij zich ook weltegenverdere toepassing van kernenergie zouden uitspreken. Toch ginghetniet zoverdat ze hunaandeel in Dodewaard terugtrokken. Inhetbegin van de aktiesloeghet plan om de elektriciteitsbedrijven onder druk te zettendoormoeilijk tebetalen, geweldig aan. In het hele land ontstonden plaatselijke groepen die de bevolking viapamflettenopriepaandeaktiemee te doen. In 1981 kreeg de aktie een nieuwe impuls toenhet echtpaarkuiper in Friesland ging weigeren het voor Dodewaard bestemde aandeel in de elektriciteitsrekening te betalen. Toen zij van het elektriciteitsnet werden afgesloten. spanden zij een kon geding aan. Het resultaat was dat zij weeraangesloten moesten worden en dat het Dodewaard aandeel zolang in eenapartfonds moestworden gestort. Meeren meergroepen gingen daarna ook overtot het weigeren van de D0 dewaard gulden. Hierdoor werden meermensen afgesloten en werden er korte gedingen aangespannen. Hoe langerdeaktieliep,hoemoeilijkerhet werdomnieuweimpulsenaandeaktie te geven. De aktiegingverwateren en alleende doorzetters dedennog mee. In 1985 werd nog en laatste poging gedaan een nieuwe opzet voor de atoomstroomaktie te doen. Er zouden kursussen komenvoorafgesloten volhouders. zoalsdatookvoordemilieubelasting weigeraars hadplaatsgevonden.ophet pinksterkampvandeantikemenergiebewegingwerd denieuwe opzet aangekondigd, maar werddoor de beweging niet opgepakt. Aktie Strohalm heeft daarna de aktie niet verder meer gepropageerd en alleen nog enige begeleiding gegeven aan nogaktievegroepen. Weliserin 1987 het boekje "wikken en wegen" verschenen, wat een evaluatie bevatvan 6 jaar atoomstroomaktie. 100t ç;, ~ Q STRALINGSNORMEN TE SOEPEL Van het ministerie van VROM heeft TNOde opdracht gekregen de gevolgen van lage doses radioactieve stralingoporganischweefselte onderzoeken. TNO draagt in maan officieel haar rapport over aan hel ministerie vanvrom waarinde resultaten staan van haar stralingsonderzoek. Hieruit blijktdatdestralingsnonneninnederlandzeker5xtesoepelzijn indienvan gezondheidsredenen wordtuitgegaan Lp.v, economische motieven. DiemeningwasdeheerG.Nooteboom reeds toegedaan ten tijdevan zijn deelname aande gezondheidsraad. Ditis tevens deredendathij uitalleadviescommissies is geknikkerd. De waarheid mag immers niet verkondigd worden. De TNO gegevens (wetenschappelijke resultaten) corresponderen met die vanbuitenlandse onderzoeksinstellingen.innederland zijnde meer recentere wetenschappelijke gegevens (zoals die nu naar voren komen in het TNO rapport) nog niet meegenomen in detotstandkoming vande stralingswetgeving in april Zo zijn ook de zo,genaamde puntbronnen gedeeltelijkbuitenbeschouwinggelaten. Dit betekentdat nu een groepgebruikers vanradioaktiefmateriaal nietmiddels beschrijvende wetgeving beschennd is. Overdeze aktuele ontdekking is de regering haar antwoord aan enkele tweede-kamerleden nog verschuldigd.hetgesjoemel met de stralingsnonnen krijgt dus waarschijnlijk nog een staartje. Als de wettelijke voorschriften voor stralingsbeschenning correctzoudenworden toegepast zou alhelemaalduidelijk wordendatkemenergieonbetaalbaar is en blijft.

5 GEEN BROEIKAS, MAAR DUBBEL GLAS Door een aantal gunstige eigenschappen is van de planeten in het zonnestelsel de aarde nog het meest geschikt voor de daarbij passende vormen van leven. De atmosfeer heeft een leefbare samenstelling, en een temperatuur die schommelt tussen tropisch warm en siberisch koud. De laatste eeuwwordt de atmosfeer echter danig verpest door de mens. Door de toename van kooldioxide en koolwaterstotten in de lucht wordt de wereld nu te goed geisoleerd,enhet evenwichttussenverwarming (metzonne-energie) enafkoeling(door uitstralendewarmte) raakt uit balans. 348 De atmosfeer werktnu als een broeikas, zodatde temperatuur enkelegradenstijgt.zoals debroeikassenvande glastuinbouw de kweek van zuidvruchten in het noorden mogelijk maken,worden nu overdehelewereld de landbouwgebieden verschoven. De huidige verdeling vanvoedseloverde wereld is toch al niet ideaal,maarhet wordtnuookonzekerin welkelanden op de wereld nog verbetering kan OIr treden, en in welke gebieden devoedselvooniening echt onmogelijk wordt Een andergevolgis,datdoor de alom stijgende temperatuur het waterin de wereldzeeen in volume uitzet, zodat de zeespiegel stijgt. Door de hogere temperatuur zal meersmeltwatervrijkomenvandegletsjers inde gebergten en op Groenland. Als de zee te vol raakt is in de lage landen Leiden in last. Uit evenwicht Alshet goedis bestaater op aardeeen globaal evenwicht, waarbij de hoeveelheid koolstofdie in de atmosfeer erbijkomtsteeds gelijkis aande hoeveelheid die uit de atmosfeer verdwijnt. Er komtnu echterte veelkooldioxide in de atmosfeer. De oorzaakdaarvan is datdoordeindustrièle ontwikkeling steeds meer fossiele brandstofwordt gebruiktvoorde energie-voorziening. Fossiele, dat is "begraven" brandstof bestaat uit de stoffelijke resten van plantenen dieren uit het geologische verleden. In hetkarboontijdperk, zo'n COz-gehalte van de atmosfeer, miljoen jaar geleden, groeiden tropische wouden in landstreken die nu een gematigd klimaathebben. Die oerbossenstierven af, enhetdodehout werd in latere perioden door nieuwe aardlagen overdekt In de ondergrond werden de plantenresten op de lange duur samengeperst en warm gehouden. Als gevolg daarvan werd het koolstofgehalte sterk. gekoncentreerd. Door dit "inkolen" ontstonden kolen en aardgas, die nuzo geschikt zijnals brandstof. Voor het ontstaan van aardolie uit de resten van grote aantallen oceaanbewonertjes geldteen zelfdeverhaal. Brandstofverbruik In sommige gebieden op de wereld zijn in de ondergrond zoveel organische restanten opgespaard, dat nu de winning ervanin kolenmijnen of met gas- en olieboringen rendabel is. Er wordtop de wereld steeds meerenergie gebruikt, waarvan ongeveer85 % uit fossiele btandstoffen wordt gehaald. In de tijd van een eeuw is een forsgedeelte gebruiktvandevoorraad koolstoffen die in de miljoenen eeuwen daarvoor geleidelijk was opgespaard. Bij de verbranding vankolen, gasen oliewordtde koolstofomgezet in kooldioxide-gas. en dat komt allemaalin de atmosfeer terecht. Maar de in deze geologisch gezien korte tijd extra aan de atmosfeer toegevoegde hoeveelheid koolstof kan niet zo snel weer opnieuw worden vastgelegd in de planten-begroeiing. De koolstof-kringloop is dus verstoord. Er zit nu al 20 % te veelkooldioxide-gas indeatmosfeer, endeaarde wordtal meetbaar warmer. Diskussie Het broeikasprobleem is al jaren bekend,maar pas nu zijn alle geleerden heteensdat ersnelwatmoetgebeuren om nogverdereverstoring vanhetnatuurlijk evenwicht te voork.omen. Overde vraag hoe dat het bestekan, verschillen de meningen. Er zijn ook mensendie vindendat er opnieuw "eerlijk" moetwordengedis-

6 kussieerd over het gebruik van kemeneqpe i.p.v. kolen bij deelektriciteitsproduklie. Maar als ze zelf eens eerlijkzijnzullenze moetentoegeven dat dit eenbeperldngis van de diskussie. Er is danimmers geen sprake van het omlaagbrengen van het energiegebruik, maar alleen. van het onvenninderd doorgaanmet de energieproduktie met een iets gewijzigd brandstofpakket. Stroomleveranciers willen stroomleveren. ze praten dus alleenever elektriciteit,endat is maar een deel van de energievoorziening. Vandie elektriciteit kan maar eendeel worden geproduceerd met kernenergie, en dat deel zal niet snelkunnen wordenvergroot. Maarintussen gaatdekolenstook onverminderddoor, Bovendien, als je fossiele brandstoffen vervangt door fossiele splijtstoffen,danruilje hetmilieuprobleem van kooldioxide voorhet onoplosbare milieuprobleem van het kernafval. Een sinisterekeuze,alsje beideproblemen ook kunt voorkomen. Besparing Om het probleembij de wortelaan te pakkenmoet het hogeenergiegebruik omlaagwordengebracht. De bekende energiebesparings-adviseur Amory Lovins was onlangs in nederland, met in zijn koffer de nieuwste energiezuinige lampen en monsters van optimaal dubbel glas. Hijhoudtoverdehelewereldlezingen over de vele mogelijkheden voor besparingop elektriciteit,en op energiegebruik in het algemeen. Gevraagd over de uitbreiding van de toepassing van kernenergie in nederland, zei Lovinsdat hij eropvertrouwt datnederlanders genoegverstand hebben van handel. Investeren in eenzuiniger energiegebruik is volgens hem zeker 10 keer goedkoperdan import van franse atoomstroom via het europese elektriciteitsnet. Het geefttevens minder milieuproblemen, want als elektriciteitscentrales minder stroom hoeven te producerenkrijg je minder kernafvalen minderkooldioxide. INieuws dat bekent moet zij!ij "vam-i/sselmij" In het kwartaalbericht van de Vuilafvoer Maatschappij VAM wordt melding gemaakt van een energieprojekt met hetenergiebedrljfdsselmij. In dit gezamelijke projekt in Wijster zal circa ton huishoudelijk afval worden verwedä. De vuilverbrandinggekombineerd met electriciteitsopwekking staat hierbij centraal. Hiermeepast dit projekt goed binnen debeleidsuitgangspuntenvan deblectriciteitswet Deze wet ligt momenteelindetweede Kamertergoedkeuring. In deze wet wordt aandacht gevraagdvoorkleinschaligedecentrale electriciteitsproduktie. Menverwachtdathet projekt2somegawatt.gaatopleveren. DUBBELE FOUT IN BIBUS De 14 jaar oude reaktor Biblis A bij Frankfurt is even stilgelegd om wat noodzakelijke verbeteringen uit te voerennaeen ongeval.een waarschuwingslampje brandde al IS uur voordateindelijkiemandmertte dat er een ldep open stond, Omdat de reaktoroperators bezig warenmet het opstarten van de reaktor voelden ze niets voor een noodstop. Dus wem eerst geprobeerd de klepte sluitendoorwat druk van de ketel te halen. Daarbij kwam een kleine hoeveelheid radioaktieve stoom uit de reaktor-omhuiling naar buiten. Pas nadat bleek dat de klep toeh niet dicht wildewerd de reaktorgestopt. Het was het begin van het gevreesde "ongeval met koelmiddel-verlies". Het liep nog goed af, maar als er bij zo'n ongeval nog iets technisch of menselijkfout gaat is smeltenvan de splijtstotkemniet uitgesloten. LEK IN DE DOOFPOT Het ongeluk in Biblis gebeurde al in december (On-)verantwoordelijke autoriteiten hebben het voorval een jaar geheim gehoudenuit angstvooreen oplaaiende publiekediskussie. Het viel namelijk net samenmet het bekendworden van het Transnuklear-schandaal met het atoomafval. Toen de publieke opinie werd opgeschrikt door de ramp in Tsjemobyl beeftbondskanselierkohlz'nmilieuministertopferhaastig omgedoopt in "minister voor milieu en reaktor-veiligheid".maardie ministerhoordepas na vier maanden bij toeval wat er in Bibliswasgebeurd. En nu, pas na een jaar, werd de duitse bevolking geinfonneerd n.a.v. een publikatie in een amerikaans tijdschrift. HAMM OP EEN laag PITJE Nu niemand meer kan ontkennen dat kerncentrales gevaarlijk zijn, maakt de kernenergie-lobby propaganda voor nieuwe reaktortypen, die ook zondernoodvoorzieningen veiligzouden zijn. Maar het enige kommersiële prototype dat al bestaat, de thorium hoge temperatuur reaktor (THTR) in het duitse Hamm, wordt nu al geplaagd door technische en ekonomischeproblemen. Eindseptember1988 is de centrale stilgelegd na een technisch mankementdat nog steeds niet is opgehelderd. Dereaktorwasaanhet proefdraaienen had nog geen definitieve vergunning.

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

voor tegen gemaakt door: 2009

voor tegen gemaakt door: 2009 In oktober 2008 maakte De Argumentenfabriek in opdracht van De Volkskrant een overzicht van de argumente n - en het bouwen van nieuwe kerncentrales in Nederlan d. De Argumenten kaart Kernenergie is gefabriceerd

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Dossier: Afvalverwerking en verwarming

Dossier: Afvalverwerking en verwarming Dossier: Afvalverwerking en verwarming In een houtverwerkend bedrijf heeft men altijd met afval te maken. Optimalisatiesystemen en efficiëntie zorgen er gelukkig voor dat dit tot een minimum wordt beperkt.

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2 Klimaatverandering 7 en 8 2 Wat is CO2? Proefjes Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: weten dat (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof ervaren of je kan zien, ruiken en

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

U kunt op allerlei manieren energie besparen of energiekosten uitsparen.

U kunt op allerlei manieren energie besparen of energiekosten uitsparen. Energie besparen Energie besparen is makkelijk, als u weet waarop u moet letten. Wie energie bespaart helpt het klimaat, voorkomt vervuiling en spaart kostbare grondstoffen. Het is ook goed voor uw portemonnee:

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

ONDER-STROOM AKTIEKRANT OVER ATOOMENERGIE

ONDER-STROOM AKTIEKRANT OVER ATOOMENERGIE ONDER-STROOM AKTIEKRANT OVER ATOOMENERGIE. '..' '"'... '.........'.... '.... :....... '..' ',.,. f inhoud ~ NUMMER 1 " Ot) o(e..st.room p~ 2 paj 4 _ opv"oep p~ b 1 '~- ':- '-~ l~ "l 'l o 11 I ~~~ ' : :

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Publieke perceptie van CCS en communicatie

Publieke perceptie van CCS en communicatie Publieke perceptie van CCS en communicatie Dancker Daamen over werk van: De Best-Waldhober et al. (2006, 2008) Ramirez et al. (2005) Ter Mors et al. (2005, 2008) Terwel et al. (2006, 2008) Daamen et al.

Nadere informatie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie Resolutie: Energie Definitieve versie op het JOVD Najaarscongres van 3 en 4 december 2011 te s Gravenhage Maarten Oude Kempers, politiek commissaris Milieu en

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl Aan gemeente Kerkrade T.a.v. de griffie Postbus 600 6460 AP Kerkrade Kerkrade, 26 mei 2011 Behandeld door: M.A.H. van Aken Subject: initiatiefvoorstel ex artikel 36 reglement van orde voor de vergaderingen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

,., Minder milieuproblemen

,., Minder milieuproblemen ~ w 2 w 2 ,., De regering houdt ons voor dat we voor onze stroomvoorziening moeten kiezen tussen kernenergie en kolen. mmers, gas en olie raken op en de bijdrage van wind- en zonneenergie is nog te gering

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie heeft te maken met de kracht om iets te doen en met verbranden. De zon geeft ons energie door licht en warmte. Voedsel is onze brandstof

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Waarom gedragen mensen zich soms milieuvriendelijk en soms niet? Dr. John Gelissen Praatje World School

Waarom gedragen mensen zich soms milieuvriendelijk en soms niet? Dr. John Gelissen Praatje World School Waarom gedragen mensen zich soms milieuvriendelijk en soms niet? Dr. John Gelissen Praatje World School Waar ik het over ga hebben... Vinden mensen het milieu belangrijk...??? Zijn ze er bezorgd om???

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 ANIMO Winteruniversiteit LEEFMILIEU & ENERGIE 18 februari 2006 Energiezuiniger wonen: heel wat

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Energie: vuil of schoon?

Energie: vuil of schoon? Info-brief Energie: vuil of schoon? Jij hebt energie nodig om huiswerk te maken, te fietsen of te spelen. Als je energie op is, word je moe. Dan moet je gaan slapen of eten. Slaap en voedsel zijn energiebronnen

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Energie is essentieel om te voorzien in de basisbehoeften van onze huishouding: koken, water verwarmen en verwarming. Maar het is ook een belangrijke factor voor

Nadere informatie