Bio-energie ketens: ethanol

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bio-energie ketens: ethanol"

Transcriptie

1 Bio-energie ketens: ethanol Rob Bakker Business Unit Biobased Products Agrotechnology & Food Innovations Wageningen UR

2 Overzicht Wat is ethanol? Eigenschappen Welke ketens? Huidige productie Redenen voor gebruik Ontwikkelingen in de EU Cellulose-ethanol vragen...

3 Wat is ethanol? Ethanol uit Biomassa: bio-ethanol Product van fermentatie van suikers (alcoholgisting) Gebruik in de voedingsindustrie Gebruik in de chemische industrie Gebruik als brandstof tot 10% inmenging in benzine (E10) tot 85% in aangepaste motoren (E85) ook inmenging in diesel mogelijk toekomst: mogelijke brandstof voor brandstofcel

4 Welke eigenschappen heeft ethanol? Formule: C 2 H 5 OH Dichtheid: 0.8 kg/l (800 kg/ton) Energieinhoud: 22 MJ/ L Vervluchtiging Lage toxiciteit ETBE = bevat ~50% ethanol

5 Welke bioenergieketens voor ethanol? Suikerhoudende biomassa gewassen: suikerriet, suikerbiet, sweet sorghum residuen: bijv. molasse Zetmeelhoudende biomassa gewassen: tarwe, gerst, korrelmais, aardappel residuen: reststromen uit graan- en aardappelverwerking Cellulosehoudende biomassa gewassen: grassen, hout residuen: stro, bagasse, pulp, afvalhout

6 Processen zetmeel enzym Liquefactie & hydrolyse water gist water suikers fermentatie ethanol bijproducten gist suikers fermentatie ethanol chemic. enzym* gist* cellulose voorbehandeling hydrolyse suikers fermentatie ethanol

7 Kenmerken ethanol fermentatie Suikers glucose, fructose, mannose (C6) in de toekomst: xylose (C5) Temperatuur, Tijd, concentratie C; 6-10 h; 12% ethanol Ethanol fermentor Bijproducten van ethanolfermentatie CO 2 Distiller s grain, Vinasse

8 Hoeveel ethanol uit een ton*? Suikerbiet Tarwe Mais L/ton Lignocellulose Gemiddelde ethanolopbrengst (L/ton) voor 4 gewassen *op droge stof basis

9 Hoeveel ethanol uit een ton*? L/ton (conventional technology) L/ton (future technology) Soy processing residues Wheat milling residues PotatoPeels Gemiddelde ethanolopbrengst (L/ton) voor 3 reststromen *op droge stof basis

10 Conversie factoren (vrije) Suikers 0.47 g ethanol per g suiker Zetmeel 0.52 g ethanol per g zetmeel Cellulose 0.42 g ethanol per g cellulose

11 Invloed samenstelling grondstof Ethanol opbrengst (L/ton d.s.) zetmeel gehalte (% d.s.) L/ton Invloed van zetmeelgehalte op ethanolopbrengst (L/ton)

12 Hoeveel ethanol wordt er geproduceerd? Productie voor gebruik als biobrandstoffen: Brazilie (10 Mt) en V.S. (6.0 Mt) aan kop EU: Spanje, Frankrijk, Zweden (0.32 Mt totaal) China, Thailand, Pakistan World Bioethanol production 2002 EU 2% China 1% Canada 1% Australia 1% USA 36% Brazil 59% 1 Mt ethanol = 12.5 M hl

13 Ethanol in Brazilië (suikerriet) Lange ervaring (vanaf 1975) Grondstof met hoge biomassa productie/ha Niet-gesubsidieerde landbouw Learning curve leidt tot daling productiekosten Geïntegreerde productie suiker en ethanol Flexible fuel auto s Consument kiest type brandstof Hoge bijmenging: 85% ethanol in benzine Flexible fuel auto

14 Learning curve Brazilië Bron: Goldemberg,J. et al Biomass and Bioenergy March 2004 vol26(3) pp

15 Ethanol in de V.S. (korrelmaïs) Productie vanaf 1978 Veel staten stellen inmenging verplicht Productiekosten gedaald met 67% in 20 jaar dankzij verbeteringen in o.a. rassen, bemesting fermentatie procestechnologie bijproduct afzet Maïsoogst in de V.S.

16 Wat zijn redenen voor gebruik ethanol als brandstof? Afhankelijkheid olie import Brazilie, China Milieuvervuiling V.S. (smog) Kyoto-CO 2 uitstoot Zweden Economische ontwikkeling landbouw, industrie Frankrijk, V.S. Verwaarding bijproducten

17 China: snelle ontwikkeling 900,000 Anhui Heilongjiang 800,000 Henan 700,000 Jilin 600, , , , , ,000 0 Current ethanol production Huidig: 0.92 Mt 900, , , , , , , , ,000 0 Guangzhou Henan Jilin Shandong Planned ethanol production Fueling the dragon Gepland: 2.0 Mt Bron: F.O Licht, 2005

18 Ethanol in de EU Spanje Productie uit tarwe, gerst 2003: 180 kton (2005: kton) Frankrijk Productie uit suikerbiet, tarwe 2003: 77 kton Zweden 2003: 52 kton Duitsland: 2005: 200 kton Nederland: Geen huidige ethanol productie Germany 28% Poland 14% Sweden 7% France 11% Spain 40% Anticipated production 2005 (kton) Bron: EUR Observer, 2004

19 EU: Drivers voor groeiende vraag ethanol Europa: EU renewable energy richtlijn 12 % in 2020 EU biobrandstoffen richtlijn 5.75 % in 2010 EU energie detaxatie richtlijn Normering voor biobrandstoffen Nationaal: Accijnsvrijstelling Ethanol auto en -pomp in Zweden

20 EU biobrandstoffen besluit Gasoline Diesel Total Germany Netherlands Belgium Transportation fuel use in 1998 (*1000 ton oil equiv) Europa 5.75% (2010)= 19 Milioen ton olie equivalent -> Nederland: 360 kton ethanol, 300 kton biodiesel 1 t.o.e. = 1.5 ton ethanol

21 Status EU (maart 05) Accijnsvrijstelling: 6 landen met volledige accijnsvrijstelling 2 landen met partïele vrijstelling andere landen: discussie over invoering Carbon credit: 45 /ha energiegewassen Import uit Pakistan, Brazilie onderhandelingen Mercosur over tariefstelling (Z-Amerika) Verwachting: 11 Mtoe in 2010

22 Mogelijkheden in Nederland Suiker c.q. zetmeelrijke reststromen Bijproducten uit aardappel- en graanverwerking Omzetting meest kansrijke stromen: 200 kton ethanol* Cellulose-houdende stromen Volledige omzetting 1.5 à 2 Mton** Veel technologische kennis aanwezig in NL agrotechnologie, koolhydraatchemie, fermentatie, brandstofgebruik Veel relevante industrie aanwezig -> Goede ontwikkelingsmogelijkheden voor productie van ethanol, maar implementatie afhankelijk van incentives overheid! *Bron: Rabobank, 2002 ** Bron: de Jong et al, 2003

23 Wat kost het produceren van ethanol? Brazil (sugar cane) Thailand (tapioca) Australia (molasse 29.4 Eur/t) Australia (wheat) China (corn) Total capital Labour Insurance,fees, repairs Raw material Other operating costs USA (corn)* Germany (wheat) Gross production costs (Eur/L) exclusive of sales byproducts Bron: F.O. Licht, 2005 * exclusief Eur subsidie

24 Conventionele ethanol-cellulose ethanol Grondstof= zetmeel, suikers hoge grondstofkosten beperkte milieuwinst homogene grondstoffen makkelijk ontsluitbare grondstoffen veevoer als bijproduct Grondstof = cellulose: lage grondstofkosten hogere milieuwinst heterogene grondstoffen moeilijk ontsluitbare grondstoffen diverse bijproducten: electriciteit, warmte

25 Wat is cellulose-ethanol? Ethanol geproduceerd uit vezel-rijk plantenmateriaal hout, gras, stro, reststromen Lignocellulose bron van fermenteerbare suikers, en energie: cellulose: polymeer van glucose hemi-cellulose: polymeren van xylose en andere suikers lignine: warmte, electriciteit materiaal ondergaat chemische en/of enzymatische behandeling om suikers vrij te maken voor fermentatie

26 Ontwikkelingen cellulose-ethanol Brazilie: bagasse Verenigde Staten: maisloof Zweden: naaldhout Japan: hout Canada, Nederland, Spanje: tarwestro Kostenprognose ( /L) Pilot scale fermentatie bij A&F Ethanol uit zetmeel (mais; USA) 0.34 Cellulose Ethanol (2003) 0.80 Cellulose Ethanol (lange termijn) 0,18-0,26 Benzine (2002) 0.24

27 Meer informatie: Marktinformatie ethanol: F.O. Licht World Ethanol Report Ontwikkelingen in de EU Ontwikkelingen in Nederland Wageningen UR

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel 80166 Bio-ethanol uit lignocellulose grondstoffen beschikbaar in Vlaanderen Agenda - Tweede generatie

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Heusden, 11 en 12 september 2014 Prof. Dr. J.P.M. (Johan) Sanders Biobased Commodity Chemicals (BCH) De nieuwe uitdaging voor biomassa

Nadere informatie

Bioraffinage de biovaluator van de toekomst www.costa-due.nl

Bioraffinage de biovaluator van de toekomst www.costa-due.nl Bioraffinage de biovaluator van de toekomst www.costa-due.nl Rob van Haren ism met werkgroep biocascadering Costa Due (prov Groningen): Ad Pot (Cosun), Frans Goudriaan (HTU), Anita Westenbroek (NVP), Sjef

Nadere informatie

2 e generatie biobrandstoffen

2 e generatie biobrandstoffen 2 e generatie biobrandstoffen Luc Pelkmans, VITO WERVEL Studiedag Landbouw en energiegewassen Gent, 9 juni 2007 1 Inhoud Productieprocessen en grondstoffen Fischer-Tropsch diesel Productieproces Kosten

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De toenemende energievraag in de wereld, de uitputting en ongelijke verdeling van fossiele brandstoffen en de gevaren van klimaatverandering vormen de drijvende kracht achter de ontwikkeling

Nadere informatie

GREENN Co. GReen Ethanol Energy Northern Netherlands Cooperation BIO-ETHANOL. Rijden op een tank vol alcohol

GREENN Co. GReen Ethanol Energy Northern Netherlands Cooperation BIO-ETHANOL. Rijden op een tank vol alcohol BIO-ETHANOL Rijden op een tank vol alcohol Rinus Rinia : Oosterhof-Holman Milieutechniek Onno van Dijk: TechnologieCentrum Noord-Nederland EU richtlijn biobrandstoffen In 2005: 2 procent substitutie In

Nadere informatie

Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde

Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde Themadag Ketenkennis is Ketenkracht Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde TNO Milieu, Energie en Procesinnovatie ir. P.S.R. Kosters Opbouw presentatie Drie hoofdrichtingen van onderzoek door TNO naar hergebruik

Nadere informatie

Productie groene grondstoffen (BO-03-007-012)

Productie groene grondstoffen (BO-03-007-012) Productie groene grondstoffen (BO-03-007-012) Van biomassa tot PLA; economische aspecten Paulien Harmsen, Steef Lips, Rob Bakker Rapport 1249 Productie groene grondstoffen (BO-03-007-012) Van biomassa

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange Agri Investment Fund Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015 Marc Rosiers Nicolas De Lange Inhoudstafel 1. Agri Investment Fund 2. Actiedomeinen FromFarm tofood Smart Farming Sustainable Farming Biobased

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort Fosfaat en bioenergie Anton Haverkort? BbE grondstoffen, visie RvB Randvoorwaarden Organisatie / integrale goederenstroom (value chain) Drivers: Olie schaarser/ duurder Mitigatie agenda Agrarische afvalstromen

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Duurzaamheid van biobased producten

Duurzaamheid van biobased producten Duurzaamheid van biobased producten Energiegebruik en broeikasgasemissie van producten met suikers als grondstof HARRIËTTE BOS, SJAAK CONIJN, WIM CORRÉ, KOEN MEESTERS, MARTIN PATEL Duurzaamheid van biobased

Nadere informatie

Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even

Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even In februari van dit jaar zorgde een plotselinge sprong in de prijs van tortilla s en taco s voor een storm van protest onder Mexicanen. De prijzen stegen 200% in

Nadere informatie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie donderdag 24 september, 2015 Agrivizier Jan-Henk Welink, ww.duurzaamgrondstoffenbeheer.nl, 015 278 9205, j.h.welink@tudelft.nl

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee

Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee kanten Economie & Duurzaam Waarom? Knelpunten Toekomst COSUN Coöperatie met 10.000000 leden Optimaal tot waarde brengen van Agrarische grondstoffen Aviko :

Nadere informatie

PHA programma: Introductie & consortium vorming

PHA programma: Introductie & consortium vorming PHA programma: Introductie & consortium vorming Christiaan Bolck Program manager materials - Wageningen UR Workshop PHA 17 December 2013 Wageningen Forum Biorefinery; nieuwe waardeketens van groene grondstoffen

Nadere informatie

kunststofindustrie naar Geert Scheys

kunststofindustrie naar Geert Scheys Transitie van de kunststofindustrie naar duurzame ontwikkeling Geert Scheys FEDERPLAST.BE Producenten van kunststof- en rubberartikelen LEDEN Agoria & Essenscia 236 effectieve leden (producenten) 18 aangesloten

Nadere informatie

Suiker als grondstof voor de Nederlandse chemische industrie

Suiker als grondstof voor de Nederlandse chemische industrie Suiker als grondstof voor de Nederlandse chemische industrie Gewassen, processen, beleid Paulien Harmsen, Steef Lips, Harriëtte Bos (Wageningen UR-Food and Biobased Research) Bert Smit, Siemen van Berkum,

Nadere informatie

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Interpretatie van de grafieken 4 1.2. Leeswijzer 4 2. De aard van de gebruikte

Nadere informatie

Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers

Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers 2 PB-CB Stephanie Jordaens Sara Van Hoven Sam Van Bouwel Nathalie De Smet Salima El Boujeddaini Doel: bepalen welke oorsprong van gist de verschillende suikers

Nadere informatie

VaLiCel. Voortgangsvergadering 1 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel

VaLiCel. Voortgangsvergadering 1 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel Voortgangsvergadering 1 TETRA projecten Resultaten: 1 januari 31 april 2009 VaLiCel 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel 80166 Bio-ethanol uit lignocellulose grondstoffen beschikbaar

Nadere informatie

Biomassa als grondstof voor bioraffinage

Biomassa als grondstof voor bioraffinage Biomassa als grondstof voor bioraffinage 1. Mogelijke toepassingen van biomassa Biomassa kent tal van toepassingen. Al eeuwenlang wordt het door de mens gebruikt als bron van voedsel, als voeder voor dieren,

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Identificatie van bio-kunststof

Identificatie van bio-kunststof Identificatie van bio-kunststof materialen - nunclonschaaltje - pipetjes producten - bioplastiek (draagtas en playmaïs) - PE-draagtas - polystyreen verpakkingschips - stukje brood - lugol - water veiligheid

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013 XL 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Ju i 2014 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR VERBLIJFSMOTIEF,

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy BioPark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Zeeland Seaports Missie Zeeland Seaports zorgt op een toegewijde en respectvolle manier voor de duurzame

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Tussenrapportage Monitoring Biobased Economy

Tussenrapportage Monitoring Biobased Economy Tussenrapportage Monitoring Biobased Economy K.P.H. Meesters, A.D. Verhoog, M.G.A. van Leeuwen, H.L. Bos Rapport 1398 Tussenrapportage Monitoring Biobased Economy K.P.H. Meesters, A.D. Verhoog, M.G.A.

Nadere informatie

Introductie 27/11/2015. Biologische Voeder Grondstoffen Visie 2015-2020. Tom Wiegmans Category manager Organic Feed ingredients.

Introductie 27/11/2015. Biologische Voeder Grondstoffen Visie 2015-2020. Tom Wiegmans Category manager Organic Feed ingredients. 27/11/2015 Biologische Voeder Grondstoffen Visie 2015-2020 Tom Wiegmans Category manager Organic Feed ingredients 26 November 2015 1 Introductie Tom Wiegmans Internationale Agrarische handel gestudeerd

Nadere informatie

FACTSHEETshort PEPPERS

FACTSHEETshort PEPPERS FACTSHEETshort PEPPERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts15@gmail.com Paprika s: Nederland verliest terrein aan Spanje Export Nederland dit jaar fors gedaald De Nederlands export

Nadere informatie

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG 26 DUURZAME MOBILITEIT 2009 Change EEN DUURZAMER PALET VAN BRANDSTOFFEN Bij de pomp wordt de brandstof steeds schoner. Door de toevoeging van

Nadere informatie

Bioraffinage. Naar een optimale verwaarding van biomassa BERT ANNEVELINK EN PAULIEN HARMSEN

Bioraffinage. Naar een optimale verwaarding van biomassa BERT ANNEVELINK EN PAULIEN HARMSEN Bioraffinage Naar een optimale verwaarding van biomassa BERT ANNEVELINK EN PAULIEN HARMSEN Bioraffinage Naar een optimale verwaarding van biomassa Bert Annevelink en Paulien Harmsen Oktober 2010 Uitgegeven

Nadere informatie

NLTC-v225 Food or Fuel?

NLTC-v225 Food or Fuel? 2 NLTC-v225 Food or Fuel? Colofon De module Food or Fuel is bestemd voor de lessen Natuur, Leven en Technologie (NLT). De module is op 10 december 2009 gecertificeerd door de Stuurgroep NLT voor gebruik

Nadere informatie

Nieuwe Grondstoffen voor Biobrandstoffen.

Nieuwe Grondstoffen voor Biobrandstoffen. Nieuwe Grondstoffen voor Biobrandstoffen. Alternatieve 1 e Generatie Energiegewassen Report GAVE-09-01 1 Colofon Deze publicatie is vervaardigd voor het GAVE-programma. GAVE staat voor Gasvormige en Vloeibare

Nadere informatie

DOSSIER BIOBRANDSTOFFEN SHELL VENSTER NOVEMBER DECEMBER 2013 4

DOSSIER BIOBRANDSTOFFEN SHELL VENSTER NOVEMBER DECEMBER 2013 4 4 DOSSIER BIOBRANDSTOFFEN Biobrandstoffen op basis van niet-eetbare biomassa zullen morgen of overmorgen niet op grote schaal aan de pomp te krijgen zijn. Het ontwikkelen daarvan kost tijd en geld. Vermoedelijk

Nadere informatie

Brochure EnergieRijk. Voor meer informatie: ACRRES Rommie van der Weide Email: rommie.vanderweide@wur.nl Tel: 0320 291631 www.acrres.

Brochure EnergieRijk. Voor meer informatie: ACRRES Rommie van der Weide Email: rommie.vanderweide@wur.nl Tel: 0320 291631 www.acrres. Co-vergisting Optimaal gebruik van alle reststromen Bio-ethanol De eerste bioethanol op boerderijschaal Algen De energiebron van de toekomst Zonneweide Praktijktest van zonnepanelen en opstellingen Brochure

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

Hoe kunnen we bioplastics recycleren?

Hoe kunnen we bioplastics recycleren? is materiaalbewust Hoe kunnen we bioplastics recycleren? SAMEN MAKEN WE MORGEN MOOIER OVAM WWW.OVAM.BE 1 Zijn 100% biogebaseerde flessen biologisch afbreekbaar? Mogen die samen met andere PET-flessen bij

Nadere informatie

Bioraffinage, de brug tussen landbouw en chemie

Bioraffinage, de brug tussen landbouw en chemie Bioraffinage, de brug tussen landbouw en chemie D66 Biobased Economy Symposium, Bergen op Zoom, 27 februari 2015 Johan Sanders Em Professor Biobased Commodity Chemicals DLO/Food & Biobased Research/ Wageningen

Nadere informatie

EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN. Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen

EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN. Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen Digitaal kennisplatform bio-economie een initiatief van de POM Oost-Vlaanderen als provinciale antenne

Nadere informatie

De ruimte tussen biomassa potentie en de praktijk:

De ruimte tussen biomassa potentie en de praktijk: De ruimte tussen biomassa potentie en de praktijk: Het belang van biomassa mobiliseren Wolter Elbersen Nederland en de biobased economy Hoe mobiliseren we 10 miljoen ton houtige biomassa in een duurzame

Nadere informatie

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa Nathalie Márquez Luzardo, Jan Venselaar (Avans Hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inleiding - ECP Moerdijk is

Nadere informatie

Innovatie met biomassa: meer dan techniek

Innovatie met biomassa: meer dan techniek Biobased innovation Innovatie met biomassa: meer dan techniek InnoTeP Nijmegen, 26 September 2014 Hans Langeveld (Biomass Research) Foluke Quist-Wessel (AgriQuest) foluke.quist@gmail.com hans@biomassresearch.eu

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

BIOBRANDSTOFFEN. Chemische Feitelijkheden. Auto s en vrachtwagens kunnen niet alleen op benzine, Beter af met groene brandstof

BIOBRANDSTOFFEN. Chemische Feitelijkheden. Auto s en vrachtwagens kunnen niet alleen op benzine, Beter af met groene brandstof Chemische Feitelijkheden editie 48 nr 221 december 2005 DE CONTEXT Het begint bij de pomp DE BASIS Van koolzaad tot diesel DE DIEPTE Brandstoffen straks nog groener AUTEUR: NORBERT CUIPER BIOBRANDSTOFFEN

Nadere informatie

Biobrandstoffen in de luchtvaart

Biobrandstoffen in de luchtvaart Biobrandstoffen in de luchtvaart Luc Pelkmans, Ina De Vlieger VITO Rapport uitgevoerd in opdracht van MIRA, Milieurapport Vlaanderen November 2014 Documentbeschrijving Titel Biobrandstoffen in de luchtvaart

Nadere informatie

Inhoud. Duurzaam duurt het langst. Biobrandstoffen. Richard Smokers. Lange termijn duurzame mobiliteit

Inhoud. Duurzaam duurt het langst. Biobrandstoffen. Richard Smokers. Lange termijn duurzame mobiliteit Biobrandstoffen Duurzaam duurt het langst Richard Smokers Symposium KIVI NIRIA Voertuigtechniek en RAI vereniging Zijn biobrandstofauto s ingehaald door de elektrische? AutoRAI, vrijdag 3 Life Cycle Analysis

Nadere informatie

Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek

Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek Platform Vezelgrondstoffen 12 maart 2013 Michiel Adriaanse sheet 1 w Doelstelling van de Dag - MIMO concept introduceren - Uitwisselen best practices - Inspiratie

Nadere informatie

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België 14/12/2011 Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België Biomassa als hernieuwbare energiebron, voeding en grondstof voor materialen en producten Biomassa: BACK & TO THE FUTURE» Biomassa Vlaanderen

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Flevoland maakt werk van duurzame energie

Flevoland maakt werk van duurzame energie Flevoland maakt werk van duurzame energie Hans Rijnten Provincie Flevoland Chris de Visser Acrres Pieter Bergmeijer Trilance 6 december 2007 Workshop bioraffinage 1 Inhoud presentatie Flevoland maakt werk

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

VaLiCel (2) VOORBEHANDELING VAN BIOMASSA VOOR ENZYMATISCHE HYDROLYSE TOT VERGISTBARE SUIKERS

VaLiCel (2) VOORBEHANDELING VAN BIOMASSA VOOR ENZYMATISCHE HYDROLYSE TOT VERGISTBARE SUIKERS Voortgangsvergadering 2 TETRA projecten 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel 80166 Bio-ethanol uit lignocellulose grondstoffen beschikbaar in Vlaanderen 1 VaLiCel (2) VOORBEHANDELING

Nadere informatie

Biomassa in de duurzame energievoorziening

Biomassa in de duurzame energievoorziening Biomassa in de duurzame energievoorziening Hamid Mozaffarian ECN Perslunch, Amsterdam, 5 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Bijdrage biomassa in de wereld primaire energie-mix Nederlandse HE-doelstellingen

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Ecotanken quiz antwoorden

Ecotanken quiz antwoorden Ecotanken quiz antwoorden 1. Waarom laten we, steeds vaker, auto s rijden op alternatieve brandstoffen. A: De minerale (fossiele) stoffen raken op B: Slecht voor het milieu Uitleg vraag 1 Alle stoffen

Nadere informatie

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.)

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Vezels als grondstof voor biobased producten Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Opdrachtverlening STOWA Grondstoffenfabriek Inhoud presentatie Inventarisatie hoogwaardige afzetmogelijkheden zeefgoed Technische,

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Niveau: basis Racen met wc-papier Ontwikkeld door de onderzoeksgroep Industriële Microcbilogie, Kluyver Centre forgenomics of Industrial Fermentationin samenwerking met de afdeling

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie Stijn Santen International KiVi-Niria lezing Sectie petroleum techniek Den Haag, Nederland 28 Juni 2005 Inhoud Introductie economische groei, energie

Nadere informatie

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp.

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Inleiding In de hout en papierindustrie ontstaat veel afval in de vorm van cellulose. Als men dit zou kunnen verwerken tot veevoer, wordt waardeloos

Nadere informatie

Meer biomassa bijstoken?

Meer biomassa bijstoken? Meer biomassa bijstoken? Is duurzaam gecertificeerde biomassa macro gezien altijd duurzaam of speelt er meer? CE Delft sinds 1978 Onafhankelijk onderzoek en advies Milieu, economie, techniek en beleid

Nadere informatie

Themarapport Monitoring 2009. Voetafdruk Biobrandstoffen

Themarapport Monitoring 2009. Voetafdruk Biobrandstoffen Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam NV, Deltalinqs en DCMR Milieudienst Rijnmond Themarapport Monitoring 2009 Voetafdruk Biobrandstoffen

Nadere informatie

Advies over de dubbeltellingregeling voor betere biobrandstoffen

Advies over de dubbeltellingregeling voor betere biobrandstoffen Advies over de dubbeltellingregeling voor betere biobrandstoffen 28 februari 2014 2 Inleiding De Richtlijn Hernieuwbare Energie (RED) verplicht lidstaten om te garanderen dat het aandeel hernieuwbare energie

Nadere informatie

Op een houtje rijden. BRANDSTOF Cellulose, het groene goud Biogewassen als duurzaam alternatief voor fossiele olie

Op een houtje rijden. BRANDSTOF Cellulose, het groene goud Biogewassen als duurzaam alternatief voor fossiele olie Cellulose, het groene goud Biogewassen als duurzaam alternatief voor fossiele olie Biogewassen als duurzaam alternatief voor fossiele olie Op een houtje rijden tekst ir. frank biesboer Transport in Nederland

Nadere informatie

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures;

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures; 1. Inleiding 1.1 Dierlijke voedselproducten en milieu Dierlijke voedselproducten zoals, vlees, melk en eieren, zijn voor de meeste mensen een vast onderdeel van het menu. Deze producten leveren belangrijke

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Duurzame laminaten. Maart 2015. Patrick Gerritsen/ Maurice Geerlings

Duurzame laminaten. Maart 2015. Patrick Gerritsen/ Maurice Geerlings Maart 2015 Patrick Gerritsen/ Maurice Geerlings 1 Inhoud: Bio4Pack BV en PG Kaas? Hoe werken we? Wat zijn composteerbare verpakkingen en hoe herken je ze? Wat zijn hernieuwbare verpakkingen en hoe herken

Nadere informatie

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? Spreker: Datum: Locatie: Joop Suurmeijer en Robert Jansen 19 maart 2015 VNG-congres Utrecht GFT-afval heeft

Nadere informatie

Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam

DurzClftl e 9nformatiecentr lam Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam ~ 0900-9892 Biomassa is een nieuwe brandstof die meer en meer in de belangstelling komt te staan. Het is een milieuvriendelijke en -in principe- onuitputtelijke brandstof.

Nadere informatie

Volgens de literatuur kunnen de volgende definities worden gehanteerd :

Volgens de literatuur kunnen de volgende definities worden gehanteerd : SAMENVATTING ABSTRACT Het doel van dit project is het analyseren en vergelijken van de meest gangbare technieken voor aanwending van biomassa als energiebron in België. De hoeveelheid beschikbare biomassa

Nadere informatie

De noodzaak van het statuut van bijproducten voor de voedingsindustrie

De noodzaak van het statuut van bijproducten voor de voedingsindustrie De noodzaak van het statuut van bijproducten voor de voedingsindustrie 4 de Vlaamse afval- en materialencongres 06.04.11 Inhoud Voorstelling FEVIA / voedingsindustrie Voedingscyclus Huidige situatie Art

Nadere informatie

Rapport uitgevoerd in opdracht van MIRA, Milieurapport Vlaanderen. Luc Pelkmans VITO

Rapport uitgevoerd in opdracht van MIRA, Milieurapport Vlaanderen. Luc Pelkmans VITO Hernieuwbare energie door transport: implicaties van het Europees voorstel COM(2012)595 rond biobrandstoffen, dat rekening houdt met indirecte veranderingen in landgebruik Luc Pelkmans VITO Rapport uitgevoerd

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015 IMPORT IN MILLION DOLLAR Factsheet RUSSIA cut flowers FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com RUSSISCHE IMPORT SNIJBLOEMEN BEGIN DIT

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

Resultaten na 3 jaar. Suikermarktordening. Acties Cosun: Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling. Forse reorganisatie suikersector in EU

Resultaten na 3 jaar. Suikermarktordening. Acties Cosun: Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling. Forse reorganisatie suikersector in EU EU suikermarkt Uitzaai 008 Vooruitblik 009 Jan Willem van Roessel Resultaten na jaar Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling Suikermarktordening Forse reorganisatie suikersector in EU 6 Mln

Nadere informatie

Bioraffinage van Agrarische Residuen en Hout mbv Organosolv

Bioraffinage van Agrarische Residuen en Hout mbv Organosolv Bioraffinage van Agrarische Residuen en Hout mbv rganosolv W.J.J. Huijgen June 2013 ECN-L--13-038 Bioraffinage van Agrarische Residuen en Hout mbv rganosolv W.J.J. Huijgen Technologie Kring Paper & Board

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

hçëíéåjä~íéå~å~äóëé=î~å=éìêé=éä~åíéåçäáé=~äë= íê~åëéçêíäê~åçëíçñ

hçëíéåjä~íéå~å~äóëé=î~å=éìêé=éä~åíéåçäáé=~äë= íê~åëéçêíäê~åçëíçñ hçëíéåjä~íéå~å~äóëé=î~å=éìêé=éä~åíéåçäáé=~äë= íê~åëéçêíäê~åçëíçñ ==déî~äëíìçáé=îççê=íïéé=íê~åëéçêíäéçêáàîéå gçäáéå=`ifgpqbop éêçãçíçê=w mêçñk=çêk=qüéç=qebtvp = báåçîéêü~åçéäáåö=îççêöéçê~öéå=íçí=üéí=äéâçãéå=î~å=çé=öê~~ç=

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

MINIMODULES VOOR 3 VWO

MINIMODULES VOOR 3 VWO MINIMODULES VOOR 3 VWO Bioethanol Complex rekenen Cryptografie Digitaal! Evolutie van het oog Forensisch onderzoek Fractals Grafentheorie Navigatie Zonne-energie Ontwikkeld voor Door Jeroen Borsboom Hans

Nadere informatie

1 ALGEMENE ECONOMISCHE INDICATOREN (D.D. 27/01/ 15)

1 ALGEMENE ECONOMISCHE INDICATOREN (D.D. 27/01/ 15) 1 Titel: Beheerscomité granen Datum: 28/01/2015 Voorzitter: Verslaggever: Entiteit: Afdeling: Aanwezigen: Afwezigen: AGRI-C5 Gabriël Ysebaert Departement Landbouw en Visserij Landbouw- en Visserijbeleid

Nadere informatie