Dan Flavin. untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) untitled (to Piet Mondrian who lacked green) / 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dan Flavin. untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 1986 / 2011"

Transcriptie

1 Dan Flavin untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) untitled (to Piet Mondrian who lacked green) / 2011 Stedelijk Museum Amsterdam 1

2 Dan Flavin New York, NY (US), 1933 Riverhead, NY (US), 1996 untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue), 1986 roze, geel, blauw, rood en daglicht tl-licht 80 verticale eenheden, elk bestaand uit een verticale armatuur (61 cm) naast een ronde armatuur (40 cm); en vier secties langs de bovenkant van elke muur: twee secties 1097,3 cm breed; twee secties 1828,8 cm breed Collectie Stedelijk Museum Amsterdam. Verworven met financiële steun van de heer R.H. Defares, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt, mede dankzij haar Titus Fonds untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, 1986 groen tl-licht vier secties rond de omtrek van het daklicht: twee secties 731,5 cm breed; twee secties 1585 cm breed. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam. Verworven met financiële steun van de heer R.H. Defares, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt mede dankzij haar Titus Fonds Voorwoord Deze publicatie verschijnt ter gelegenheid van de herinstallatie en de verwerving van Dan Flavins untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 door het Stedelijk Museum Amsterdam. Dit werk werd oorspronkelijk in 1986 in opdracht van het Stedelijk gemaakt. Van 2 maart tot en met 9 oktober 2011 werd het op exact dezelfde plek opnieuw geïnstalleerd in het kader van de tentoonstelling Making Histories. Deze tentoonstelling maakte deel uit van het speciale programma The Temporary Stedelijk, waarmee het Stedelijk Museum in 2010 en 2011 de deuren van het gerenoveerde historische gebouw tijdelijk opende voor het publiek. De tentoonstellingen Taking Place en Making Histories, beide onderdeel van het programma van The Temporary Stedelijk, gingen over de manier waarop kunstenaars museumruimtes gebruiken, in bezit nemen en tot leven wekken, en over hoe een museumcollectie geschiedenissen construeert en belichaamt. The Temporary Stedelijk bood het perfecte moment om een herinstallatie te initiëren van Flavins indrukwekkende en monumentale werk, dat de dialoog aangaat met het werk van Piet Mondriaan, de geschiedenis van de moderne kunst en de uitgesproken architectuur van het museum zelf. Met steun van de Dan Flavin Estate en David Zwirner Gallery begon het museum aan het onderzoek en de voorbereidingen die nodig waren om dit site-specific, situationele kunstwerk weer op dezelfde plek te installeren, al is door de renovatie de plek zelf veranderd. Deze publicatie wil meer inzicht bieden in untitled (to Piet Mondrian through this preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2. In het inleidende essay van de hand van Bart Rutten, conservator van het Stedelijk, wordt de kunstenaar geïntroduceerd en Flavins karakteristieke gebruik van tl-licht toegelicht. Het essay gaat verder in op Flavins visie op het modernisme en de kunst van Piet Mondriaan in het bijzonder. Britte Sloothaak, curator in opleiding, beschrijft het proces dat aan deze herinstallatie vooraf ging. Ook bevat deze publicatie een interview met de vroegere conservator van het Stedelijk Museum, Dorine Mignot, die tijdens de opbouw in 1986 dagelijks met Flavin werkte. In het interview komt onder andere het oorspronkelijke installatieproces aan de orde. De publicatie wordt afgesloten met een brief uit de archieven van het Stedelijk Museum, die hier voor het eerst wordt gepubliceerd. In deze brief beschrijft de kunstenaar zelf met zijn karakteristieke, ironische gevoel voor humor de installatie en zijn ervaringen in Amsterdam. Het Stedelijk Museum is de Dan Flavin Estate en David Zwirner Gallery in New York zeer dankbaar voor hun steun bij deze herinstallatie. De kennis van en samenwerking met Steve Morse, restaurator bij de Dan Flavin Estate, was een absolute voorwaarde voor het slagen van dit project. Met behulp van de buitengewoon genereuze steun van de heer R.H. Defares, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt mede dankzij haar Titus Fonds heeft het Stedelijk Museum dit bijzondere, monumentale werk voor de collectie kunnen aankopen. Zo kan het museum de betekenis van het werk eren en het behouden voor toekomstige generaties. Uit naam van het museum spreek ik mijn diepste dank uit aan allen die deze belangrijke aanwinst mogelijk hebben gemaakt. Ann Goldstein Directeur 2

3 Dan Flavins untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors red, yellow, and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 Bart Rutten De Amerikaanse kunstenaar Dan Flavin daagde in zijn werk de gangbare conventies voor schilder- en beeldhouwkunst uit. Tegelijkertijd stelde hij de vraag naar wat een kunstwerk kan zijn, met zijn vernieuwende gebruik van fluorescerend licht en armaturen. Vanaf 1963 werkte hij uitsluitend nog met deze industrieel vervaardigde producten en gebruikte hij standaard tl-buizen, armaturen en kleuren. Flavin is nauw verbonden met de opkomst van de Minimal Art in de Verenigde Staten, hoewel hij zelf zich daarvan distantieerde. Toch doen de niethiërarchische en systemische relaties tussen de samenstellende delen van Flavins werk denken aan de minimalistische sculpturen van Carl Andre en Donald Judd, net als de zorg die hij besteedde aan de verhouding van een werk tot de ruimte en architectuur daaromheen. Al vervaardigde Flavin vaak afzonderlijke werken in reeksen, vanaf 1968 begon hij ook grote installaties met licht te maken en ontwikkelde hij nieuwe ideeën over de verhouding tussen sculptuur en ruimte.1 De installaties werden steeds meer op specifieke situaties of locaties toegesneden. Flavins (wand)sculpturen en installaties verhouden zich vaak expliciet tot de geschiedenis van de kunst, en dan vaak die van het modernisme. Dat komt doorgaans ook tot uiting in de titels die Flavin aan zijn werken gaf. Het Stedelijk Museum bezit sinds de vroege jaren 70 twee iconische werken, die refereren aan invloedrijke kunstenaars van de vorige eeuw en zich sterk verhouden tot kunstwerken uit de collectie van het Stedelijk. Het vroege werk monument for V. Tatlin (1969) is een eerbetoon aan de Russische avant-garde van de vroege 20e eeuw, waar het Stedelijk een voortreffelijke collectie van bezit. Het tweede werk, untitled Dan Flavin tijdens de installatie in 1986 monument for V. Tatlin / monument voor V. Tatlin, 1969 tl-licht, 244 x 61 cm Verworven in 1972, collectie Stedelijk Museum Amsterdam 3

4 untitled (to Barnett Newman to commemorate his simple problem, red, yellow, and blue) / zonder titel (voor Barnett Newman, ter herinnering aan zijn eenvoudig probleem: rood, geel, en blauw), 1970 tl-licht, 304 x 244 cm, Verworven in 1971, collectie Stedelijk Museum Amsterdam verdieping in de hal rond de trap geïnstalleerd en was van 24 oktober tot 7 december daar voor het publiek te zien. De twee elementen vormen samen een uniek werk, anders dan de andere werken van Flavin in de collectie van het Stedelijk, die in oplage zijn gemaakt. Van 2 maart tot 9 oktober 2011 werd het werk in het kader van de tentoonstelling Temporary Stedelijk 2 en in samenwerking met de Flavin Estate op dezelfde plek in het Stedelijk Museum opnieuw geïnstalleerd. Een installatie speciaal voor het Stedelijk Museum gemaakt Flavins installatie voor het museum zou een zogenaamde site-specific installatie worden, wat betekent dat de vorm van het werk mede werd gedicteerd door de architecturale bijzonderheden van de plek waarin het geplaatst werd: de omloop op de eerste verdieping, boven aan de monumentale trap. Het resultaat was een werk dat heel sterk in verhouding staat tot de hoge plafonds, de blinde arcades, de pilasters en de eenvoudige kroonlijst, de architectonische elementen die deze ruimte bepalen. Flavin zelf gebruikte de term situational art voor zijn ingrepen, misschien wel om aan te geven dat zijn werk nooit dienend was aan de architectuur. Ook untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 verhoudt zich op een eigenzinnige manier tot de ruimte. Flavin ging uit van een consistent en consequent systeem voor de plaatsing van de armaturen van de tl-buizen, waaraan esthetiek en symmetrie ondergeschikt waren. Zo lopen de groene tl-buizen in de dakrand steeds aansluitend aan de muur van links naar rechts, alsof er geschreven is vanuit een kantlijn. De consequentie is dat de armaturen niet de gehele koof bestrijken en niet in het midden zijn geconcentreerd, zoals een architect ze waarschijnlijk zou laten plaatsen. Er blijft lege restruimte over aan de rechterzijde, die toont hoe compromisloos en streng Flavin zijn idee uitvoerde. Voor Flavin waren het materiaal en het systeem maatgevend, en niet het gebouw.3 Flavins (to Barnett Newman, to commemerate his simple problem, red, yellow, and blue) uit 1970, verwijst naar de befaamde abstracte schilder Newman, wiens werk eveneens sterk in de collectie is vertegenwoordigd. In de jaren 60 begon het Stedelijk Museum zeer actief Amerikaanse eigentijdse kunst te verzamelen. Ook in de decennia daarna voegde het museum werk aan de collectie toe van kunstenaars als Carl Andre, Jo Baer, Jasper Johns, Donald Judd, Agnes Martin, Bruce Nauman, Barnett Newman, Claes Oldenburg, Robert Rauschenberg, Richard Serra, Frank Stella, Andy Warhol, Lawrence Weiner en anderen. Flavins vroegere galerie, Leo Castelli in New York, was een belangrijke bron voor vroege aankopen van werk van een aantal van deze kunstenaars. Ook de beide werken van Flavin, die het museum in de loop der jaren regelmatig tentoon heeft gesteld, werden via deze galerie verworven. Een andere belangrijke connectie tussen Flavin en het Stedelijk heeft te maken met zijn invloed op kunstenaars die pionierden op het gebied van nieuwe technologieën in de kunst, zoals Bruce Nauman en Nam June Paik. Hun toepassing van nieuwe materialen zoals neon en video doet sterk denken aan de wijze waarop Flavin tl-buizen gebruikte als materiaal om kunst mee te maken.2 Het Stedelijk was één van de eerste musea die videokunst tentoonstelden en verzamelden, en Flavins werk kan dus worden gezien in het kader van de vroege erkenning door dit instituut van het werk van kunstenaars die experimenteerden met en op ongekende wijze gebruik maakten van industriële materialen en nieuwe technologieën. In 1986 nodigde de toenmalige directeur van het Stedelijk Museum, Wim Beeren, Flavin uit om een grote installatie te maken voor het museum. Flavins tweedelige installatie untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 werd in datzelfde jaar op de eerste greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green), 1966 tl-licht, twee delen 122 x 610 cm en 61 x 670 cm Solomon R. Guggenheim Museum, New York. Panza Collection, 1991 Foto gemaakt tijdens de groepstentoonstellling: Kunst-Licht-Kunst, Van Abbe Museum, Eindhoven (NL),

5 Het gerenoveerde trappenhuis op de eerste verdieping van het Stedelijk Museum Amsterdam,

6 untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2,

7 systematische aanpak werd destijds verkeerd begrepen door de Nederlandse critici. Blijkens hun opmerkingen dat de installatie decoratief en ondergeschikt was aan de architectuur was, ontging hen kennelijk de essentie van het werk.4 Ook voor de plaatsing van de armaturen ten opzichte van de vloer waren materiaal en systeem bepalend. Steeds zoekt iedere armatuur de rand van de onderliggend sierlijst van de muur. Hierdoor lijkt het alsof de armaturen gedragen worden, de zwaartekracht bevestigend. Vanuit een vaste metriek beklimmen de armaturen de muren, steeds steun zoekend bij de uitstekende elementen van de gevel. Een eerbetoon aan Piet Mondriaan De opdracht in het Stedelijk Museum was niet de eerste keer dat Flavins werk in Nederland werd getoond en in deze nieuwe installatie greep hij terug op werken waarmee het Nederlandse publiek in de jaren 60 bekend was geworden. Kort na zijn Europese première in Rudolf Zwirners galerie in Keulen in 1966 presenteerde het Van Abbemuseum werk van Flavin in de tentoonstelling Kunst Licht Kunst, zijn eerste presentatie in een Europees museum.5 Hij toonde het werk greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green): een werk waarin hij uitdrukkelijk de dialoog zocht met het werk van Piet Mondriaan. Deze verwijzing sluit aan bij Flavins gewoonte om individuele werken op te dragen aan familie, vrienden of historische figuren die voor hem van bijzondere betekenis waren. De ondertitel van greens crossing greens, Mondriaan die het aan groen ontbrak, lijkt een commentaar te zijn op Mondriaan, die de kleur groen verafschuwde. De installatie in het Stedelijk bestaat uit twee onderdelen, untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 die als eenheid gezien moeten worden. De onderdelen zijn fysiek en inhoudelijk onlosmakelijk met elkaar verbonden, vormen samen één werk en worden aldus altijd met elkaar gepresenteerd. In eerste instantie maakte Flavin het deel untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) als eerbetoon aan Piet Mondriaan. Al werkend besloot hij echter het tweede deel toe te voegen, dat een tweede positiebepaling ten opzichte van het werk van Mondriaan in zich draagt. Hoewel Flavin voor dit werk dezelfde ondertitel gebruikte als voor het werk uit 1966, bedoelde hij de frase waarschijnlijk niet als kritiek eerder moet het Mondriaan die het aan groen ontbrak geïnterpreteerd worden als een vertaling of beter misschien nog als een eigentijdse herinterpretatie van Mondriaans uitgangspunten voor de schilderkunst. Flavin keek vanuit zijn eigen tijd en eigen positie als kunstenaar naar de opvattingen van Mondriaan en vertaalde ze naar zijn werk met licht. Flavin had bewondering voor Mondriaan als wegbereider van de pure abstracte kunst en voor diens keuze zijn palet te beperken tot enkel ongemengde, primaire kleuren: geel, blauw en rood. De liefde van Mondriaan voor de primaire kleuren was gebaseerd op diens overtuiging dat deze veel minder materiaal zijn dan natuurlijke kleuren6, wat essentieel was in zijn streven naar een zuivere, pure schilderkunst die, bevrijd van het materiële, het universele kon verbeelden. In het lichtkleurenspectrum zijn de primaire kleuren echter rood, blauw en in plaats van geel groen. In zijn titel verwijst Flavin dus naar deze verschuiving van stofkleur naar lichtkleur.7 In zijn werken kan Flavin Mondriaans streven naar het immateriële vervolmaken door de kleur geheel te ontdoen van materie. De armatuur wordt gedragen en heeft binding met het gebouw, maar de straling van het licht is onbegrensd en zoekt de ruimte op. Flavins primaire kleuren mengen binnen de ruimte van de installatie, waarbij het eerste deel van het werk de primaire kleuren van pigmenten omvat (rood, blauw en geel), terwijl het tweede deel de derde primaire kleur van licht in het werk brengt (groen vervangt geel). In de installatie in het Stedelijk Museum wordt duidelijk dat Flavin zichzelf nadrukkelijk in de traditie van het modernisme plaatst: het nieuwe beeldende medium licht stelt hem in staat de uitgangspunten van Mondriaans modernisme te herijken. Met zijn keuze om het werk untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) in het Stedelijk op het laatste moment uit te breiden met het groene werk untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 lijkt Flavin deze installatie bovendien bewust te plaatsen in de context van zijn eerdere tentoonstelling in Van Abbemuseum, die voor de ontwikkeling van zijn artistieke praktijk van groot belang was.8 Hoewel Flavin zelf niets heeft gezegd over het verband tussen de werken uit 1966 en 1986, is opmerkelijk dat hij dit deed op het moment dat een ander Nederlands museum hem de mogelijkheid bood om zijn nieuwe artistieke ambities te realiseren. Na zijn allereerste barrier sculpture greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green) in het Van Abbemuseum in 1966, riep Flavin dit belangrijke werk in herinnering in de installatie uit 1986, juist op het moment dat hem een vroege mogelijkheid werd geboden om een grootschalige, architectonische installatie te realiseren in een openbare instelling.9 Het feit dat Flavin op deze belangrijke momenten te gast was in een museum met Mondriaans in de collectie, zal hem zeker niet zijn ontgaan, en het hergebruik van de subtitel (to Mondrian who lacked green) kan gezien worden als een verwijzing naar zijn inspirerende verhouding met Mondriaan en Nederlandse musea. En met de recente herinstallatie deelde Flavin opnieuw het dak met de door hem zo geliefde Mondriaan. Noten 1. J. Fiona Ragheb, Dan Flavin, op guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/show-full/piece/?search=flavin&p age=1&f=quicksearch&cr=2. 2. Jeffrey Weiss, Light trap for Dan Flavin, in: Dan Flavin: The 1964 Green Gallery Exhibition (New York: Zwirner & Wirth, 2008), Kijk hier voor het interview met Dorine Mignot. 4. Er verschenen slechts twee recensies: Anna Tilroe verweet Flavin in De Volkskrant voorspelbaarheid en saaiheid, en voegde daaraan toe: De architectuur van de bovenhal in het Stedelijk is typisch 19de eeuws en rijk aan versieringen en ornamenten. [...] De wat rommelige muren krijgen er de krakende netheid door waar het Hollandse binnenhuis eeuwenlang bekend om heeft gestaan. Flavin moet gemeend hebben dat hij deze braaf-burgerlijke atmosfeer kon doorbreken door iets te doen wat niemand van hem verwachtte. En hij heeft langs een richel hoog in de nok een rand roze en vlak onder het daklicht een rand groene tl-buizen aangebracht, het effect is dat het museale trappehuis eruit ziet als een uitstalkast: van opportunisme en onvermogen. Anna Tilroe, Flavin maakt trappehuis tot uitstalkast, De Volkskrant (Amsterdam), 8 november De criticus van de Amsterdamse krant Het Parool vergeleek Flavins werk met de twee werken die reeds tot de collectie van het Stedelijk Museum behoorden een vergelijking die niet goed uitpakte voor de nieuwe installatie: [...]het neonlicht is niet toegepast als beeldvormer, maar fungeert als ronduit tuttige decoratie van de architectonische eigenaardigheden van de bovenhal. De kleurige neonstaafjes en rondjes geven een beschamend beeld van hedendaagse onnozelheid, van gemakzucht, van het idee dat moderne kunst geen moraal heeft en alleen een esthetisch genoegen zou kunnen leveren. Peter Yvon de Vries, Het valse licht van honderd tl-buizen, Het Parool (Amsterdam), 5 november 1986, Een overzicht van tentoonstellingen van Dan Flavin in Nederland staat hier. 6. Els Hoek, Piet Mondriaan, in: De Beginjaren van de Stijl (Utrecht: Reflex, 1982), Michael Govan, Irony and Light, in: Dan Flavin: A Retrospective (New York: Dia Art Foundation, 2004), Paula Feldman stelt dat de tentoonstelling Kunst Licht Kunst in het Van Abbemuseum in 1966 (en de tentoonstelling Minimal Art in het Gemeentemuseum Den Haag in 1968) provided Dan Flavin with the impetus, space and financial support to create the first to variations of his so-called barrier sculptures. Paula Feldman, Dan Flavin: Site-Specific Installations in the Netherlands , Burlington Magazine 145 (oktober 2003), , id The New Yorkse galerie van Heiner Friedrich gaf Dan Flavin, in samenwerking met de Dia Art Foundation, vanaf het midden van de jaren 70 opdrachten voor grootschalige werken. De Dia Art Foundation sponsorde ook meerdere permanente installaties. Zie ook: Michael Govan, Irony and Light, in: Dan Flavin. The Complete Lights , 80. Flavin maakte enkele van zijn grootste en meest ambitieuze architectonische installaties in de jaren 80 en 90. 7

8 In 2011 werd de installatie geleid door Steve Morse van de Dan Flavin Estate 9

9 untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, 1986 untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, vs 2011 een installatie 25 jaar na dato Britte Sloothaak Dan Flavin ontwikkelde zijn werken in grote openbare ruimtes, meestal musea, op een steeds grotere schaal.1 De relatie van zijn werk tot de ruimte en de architectuur, met inbegrip van deurposten en hoeken, werd daarin bovendien steeds belangrijker.2 De tweedelige installatie untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 in de trappenhal van het Stedelijk Museum is hier een goed voorbeeld van. Omdat de architectuur zo n invloedrijke factor was in Flavins werk, vereiste het herinstalleren van dit werk 25 jaar na de eerste presentatie in 1986 in het gerenoveerde Stedelijk zorgvuldige voorbereidingen en uitgebreid onderzoek. untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 werd gemaakt voor de hal rond de trap op de eerste verdieping van het historische gebouw. De ruimte heeft een hoog plafond en de muren zijn versierd met blinde arcades, pilasters en een bescheiden kroonlijst. Aan de noordzijde van de hal bieden de bogen van de arcades een doorgang naar een voorzaal en de zogenaamde loggia. Aan de zuidzijde biedt de middelste boog toegang tot de erezaal. De bogen aan de oost- en westzijde geven toegang tot de overige tentoonstellingsruimtes. Bovenin de bogen zijn ronde, verdiepte panelen aangebracht, de zogenaamde cirkelvormige muurornamenten, die stammen uit het oorspronkelijke architecturale ontwerp uit Het eerste deel van deze installatie, untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue), is gemonteerd in de blinde bogen, de cirkelvormige muurornamenten en op de kroonlijst van de hal. Dit werk bestaat uit verticale lijnen in de kleuren rood, geel en blauw. Aan de rechterkant van elke gekleurde lijn zijn witte, ronde tl-buizen met een diameter van 16 inch gemonteerd. De verticale lijnen ontspringen in de cirkelvormige muurornamenten en lopen door tot net boven de grond. Ook onderdeel van het werk zijn de gele en roze tl-buizen die zijn gemonteerd boven de kroonlijst, die de rechthoekige hal omlijst. Het tweede deel van het werk, untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, is bevestigd aan het plafond en bestaat uit een dubbele rij lange, groene tl-buizen. Voor deze lijnen is een dubbele armatuur gebruikt, met twee tl-buizen per armatuur. Veranderingen in materiaal Een eerste kwestie inherent aan het oeuvre van Dan Flavin die opgelost moest worden, was het vinden van het juiste materiaal. Flavin gebruikte destijds voor zijn lichtinstallaties tl-buizen en armaturen die standaard en makkelijk verkrijgbaar waren. Door veranderingen op de markt en ontwikkelingen op het gebied van elektriciteit en tl-licht zijn deze elementen anno 2011 echter niet langer eenvoudig verkrijgbaar. Dit gegeven druist in tegen de werkwijze van Flavin, die het liefst zijn lichtmaterialen van een lokale handelaar betrok.3 Een nieuwe installatie van het werk betekende dan ook een zoektocht naar vergelijkbare tl-buizen en armaturen. Dit alles in nauw overleg met de Dan Flavin Estate in New York en in samenwerking met Steve Morse, restaurator van de estate. Na een vergelijkend onderzoek in zowel Amsterdam als New York, werd uiteindelijk gekozen voor hedendaagse Sylvania armaturen en lampen, die op het eerste oog identiek zijn aan de armaturen en lampen uit Toch zijn er kleine verschillen tussen de ronde armaturen van toen en nu. Zo werden de ronde armaturen speciaal voor de nieuwe installatie in de Verenigde Staten vervaardigd in staal, in plaats van in plastic, wat tegenwoordig de standaarduitvoering is, en lagen de ronde lampen in 1986 iets dieper in hun armatuur. De nieuw geproduceerde tl-buizen steken zodoende iets verder uit waardoor ze iets hoger liggen dan de rechte lampen. Ook de dop om de bovenkant van de armatuur af te kunnen sluiten steekt in de nieuwe versie verder uit dan in de armaturen uit Een nadere beschouwing van Flavins werkwijze geeft aanwijzingen over hoe om te gaan met de gangbare kunsthistorische 10

10 noties over authenticiteit. Flavin wees traditionele noties van uniciteit en bestendigheid van de hand: niet alleen maakte hij vroeg in zijn carrière werken in oplage, maar ook specifieke samenstellingen van lampen vervaardigde hij regelmatig in series, waarbij hij gebruik maakte van wisselende kleuren en maten van armaturen.4 Zoals Tiffany Bell opmerkte: De manier waarop Flavin bepaalde zaken aan het lot overliet zoals de beschikbaarheid van armaturen of het inzicht van de producent leidde tot verschillen in de manier waarop zijn werken eruit zagen.5 Maar hoewel Flavin de productie van de objecten aan anderen overliet, gaf hij nooit de zeggenschap over de presentatie uit handen. De plaatsing op de muur, hoogte, kleur en de verhouding van de werken tot hun omgeving werd bepaald door zijn visie6, wat ons bij ons volgende punt brengt: onderzoek en voorbereiding. Veranderingen in architectuur De tweede complicerende factor bij deze heruitvoering waren de veranderingen in de architectuur van het museum. Sinds Dan Flavin zijn installatie ontwierp in 1986, is er in het gebouw veel veranderd. Het historische gebouw van het Stedelijk Museum is recentelijk gerenoveerd, waardoor ook de trappenhal is veranderd. In 1986 waren de muren van de ruimte gespiegeld: de arcades aan de noordzijde waren dichtgemetseld, net als die aan de zuidzijde. Alleen in de middelste boog was een doorgang, die toegang bood tot de museumwinkel. Zo leek de hal geheel symmetrisch: alle vier de muren hadden blinde bogen met een of twee doorgangen. Verder hadden alle doorgangen in de hal een glazen deur, terwijl deze nu open zijn. Ook waren de bogen die toegang gaven tot respectievelijk de museumwinkel, erezaal en de overige tentoonstellingszalen ingekort met een schot in de rondingen, waaronder de deur was aangebracht. Het enige asymmetrische element in de ruimte was het verschil in hoogtes van de deuren. Flavin gebruikte in 1986 de schotten boven de deuren en de muren als dragers van armaturen. In vergelijking met de huidige situatie liepen de lichtlijnen daardoor iets verder door naar beneden. Aan de zijde van de museumwinkel droeg de muur bijvoorbeeld een blauwe en een gele horizontale lijn met de bijbehorende witte, lichtgevende cirkels. In de middelste boog zat de deur naar de museumwinkel. Boven de deur liep een rode verticale lijn vanuit het cirkelvormige muurornament over het toegevoegde schot tot aan de deur. Aan de andere kant van de hal, op de muur van de erezaal, monteerde Flavin op de blinde bogen een rode en een blauwe horizontale lijn met witte cirkels bijna tot aan de grond. Omdat de deur in het midden naar de erezaal hoger was dan de deur naar de museumwinkel, was de gele lijn vanaf de cirkel korter, met maar één element op het schot boven de deur. Toen het museum Flavins werk 25 jaar later opnieuw installeerde in de dezelfde ruimte, was de museumwinkel op de eerste verdieping verdwenen en was de gehele arcade aan de noordzijde opengebroken, naar het oorspronkelijke ontwerp uit De glazen deuren in de doorgangen naar de erezaal en de overige tentoonstellingszalen waren verwijderd, evenals de schotten die de bogen dichtten. Besloten werd om in de heruitvoering van de installatie de nieuwe situatie als uitgangspunt te nemen en geen wanden of schotten terug te plaatsen als dragers van armaturen. De lichtlijnen op de verdwenen muren en schotten zijn simpelweg ingekort. Hierdoor telt de versie in korte rechte tl-buizen en 25 ronde tl s minder dan de versie uit Bovendien grenst de hal in de huidige situatie aan de noordzijde aan een open ruimte met daglicht, in plaats van aan een afgesloten museumwinkel. Tot aan het moment van installeren was niet duidelijk welk effect de renovaties zouden hebben op het werk. Zou het een probleem zijn als er minder tl-buizen werden gebruikt? Zou de ruimte te licht worden? Tijdens het voorbereidende onderzoek en overleg met de Dan Flavin Estate was er geen grote ongerustheid over de architectonische veranderingen: het ging om relatief kleine ingrepen, die geen grote problemen voor de installatie leken op te leveren. De verhoudingen waren hetzelfde gebleven, net als de ornamenten en de kleur van de muren. Zelfs de gaten in de muren op de plekken waar in 1986 de lampen gemonteerd waren, werden teruggevonden en opnieuw gebruikt. Het feit dat de deuren in de doorgangen aan de west-, oost- en zuidzijde van de hal waren verdwenen, was eveneens geen reden voor grote zorg. De deuren uit 1986 waren immers al van verschillende afmetingen, zodat de hal in de huidige situatie er alleen maar evenwichtiger op was geworden. De ruimte in de cirkelvormige muurornamenten boven de doorgangen was regelmatig geworden, en de verwijdering van de toegevoegde panelen had tot gevolg dat de lijnen niet langer verstoord werden. Ook bleven kleine, maar belangrijke kenmerken van Flavins werk behouden, zoals de manier waarop de groene lijnen in het plafond van links naar rechts uitlopen en nét niet op elkaar aansluiten. Al met al bleek dat de herinstallatie in de gerenoveerde ruimte juist de mogelijkheid bood om het ritme van het werk te versterken. Gelukkig bleek het licht van de vrijgekomen raampartij aan de noordkant evenmin een storend effect te hebben op de kleuren en lichtintensiteit van de installatie. In tegenstelling tot wat soms wordt gedacht, gaf Flavin er soms zelfs de voorkeur aan dat natuurlijk licht vanuit ramen of daklichten zich mengt en verhoudt met zijn fluorescerend licht vanuit respect voor de architectuur, zoals hij het zelf zei.8 Ondanks de veranderingen in de architectuur van de hal heeft de krachtige verschijning van de installatie in 2011 nergens geleden en blijft het werk zonder gekunstelde toevoegingen eerlijk ten opzichte van het gebouw. De heruitvoering nam de nieuwe, bestaande architectuur als uitgangspunt, zoals als Flavin dat deed voor zijn site specific situational installaties. Noten 1. Michael Govan, Irony and Light, in: Dan Flavin: A Retrospective, New York (Dia Art Foundation) 2004, Ibid., Het archief van het Stedelijk Museum bevat een fax, gedateerd op 1 juli 1986 en verzonden door Christine Najdzionek van Dan Flavin Ltf, met het verzoek om toezending van een lampencatalogus van een lokale leverancier voorafgaand aan Flavins komst naar Amsterdam. 4. Tiffany Bell, Fluorescent Light as Art, in: Dan Flavin: A Retrospective, New York (Dia Art Foundation) 2004, Ibid., Ibid., Zie de kaart in Jansen van Galen, J. en Schreurs, H., Een kleine historie van het Stedelijk Museum Amsterdam , Naarden (V+K Publishing) 1995, Michael Govan, Irony and Light,

11 Dan Flavin en Dorine Mignot in 1986 De installate in 1986: een gesprek met Dorine Mignot Dit gesprek tussen Stedelijk-conservator Bart Rutten (BR) en Dorine Mignot (DM), conservator beeldende kunst bij het Stedelijk museum tussen 1974 en 2006, vond plaats in het destijds tijdelijk geopende Stedelijk Museum op de Paulus Potterstraat, op 8 september Dorine Mignot was als conservator in 1986 verantwoordelijk voor de installatie van Dan Flavins untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2. Voorafgaand aan de herinstallatie sprak Bart Rutten een aantal keer met Dorine Mignot om kennis te vergaren over haar ervaringen in Het gesprek van 8 september was vooral bedoeld om een aantal vragen die ontbeantwoord beleven na literatuur- en archiefonderzoek opgehelderd te krijgen. BR: Dan Flavin werd vrij kort nadat Wim Beeren als directeur was begonnen, uitgenodigd voor zijn interventie in het trappenhuis. Was dit idee nog iets dat op de plank lag van zijn voorganger Edy de Wilde, of was het initiatief van Wim Beeren? DM: Het was echt een project van Wim. Wim wilde een aantal kunstenaars de opdracht geven iets te maken voor het trappenhuis. Het zou een serie werken moeten worden die echt voor die plek gemaakt waren. Ook het bekende velum dat door Keith Haring is beschilderd, is in deze serie gemaakt. BR: Flavin was niet de eerste kunstenaar die een werk maakte in het kader van deze serie. Een jaar eerder maakte de kunstenaar/ vormgever Loes van der Horst al een werk voor de rondgang. Had Wim Beeren Flavin wel direct op het oog toen hij deze reeks werken in opdracht bedacht? DM: Ja, Flavin was zeker een van de eerste kunstenaars die hij hierin wilde betrekken. Bij het begin van het project had hij een aantal namen in zijn hoofd en Flavin was er daar zeker één van. Het had namelijk zeker ook te maken met het feit dat Wim in Rotterdam zitting had in een commissie ten behoeve van kunstwerken in de openbare ruimte. Als lid van deze commissie was hij al heel lang in gesprek met Flavin om iets te ontwikkelen voor een tunnel in Rotterdam. Hierbij heeft hij heel lang met Flavin samengewerkt en is er heel veel contact geweest. Maar dat tunnelproject is uiteindelijk nooit uitgevoerd. Dat was eigenlijk een heel mooi project, waarvoor zelfs proef-tl-buizen zijn opgehangen. Maar steeds moest weer onderhandeld worden met de instanties over de kosten en of het wel of niet... maar uiteindelijk is het niet gelukt. BR : Dus in zekere zin is de opdracht voor het Stedelijk een vervolg op dit project, in ieder geval een continuering van de eerdere samenwerking die ze hadden? DM: Ja, want het contact gaat verder terug. Wim had ook daarvoor al veel met Minimal Art gedaan, kende Flavin vanaf de jaren 70 en was inmiddels een goede vriend van hem. BR: Kreeg Flavin carte blanche om iets te maken voor de hal? DM: Jazeker. BR: Kun je een beschrijving geven van hoe dat in zijn werk ging? Zo vond ik een fax waarin Flavin vraagt om een bestelcatalogus van tl s die hier standaard beschikbaar waren. DM: Ja, die lampen zijn nog een hele toer geweest. Uiteindelijk hebben we intensief samengewerkt met een kleine lampenwinkel in de Raadhuisstraat, die het beste begreep wat Dan Flavin bedoelde. Zo moesten er op het laatste moment nog een aantal bij en zij konden dat leveren. BR: Nog even terug naar het begin: Flavin had de opdracht, had de ruimte gezien en wist welke lampen er geleverd konden worden. Maakte hij de schetsen voor dit werk al in de VS, of maakte hij die ter plekke toen hij overkwam voor de installatie? DM: Volgens mij heeft hij die van te voren gemaakt en zijn ideeën ook een keer opgestuurd. Toen hij overkwam in 1986 was het eigenlijk gewoon nog een keer kijken en ophangen. De maten had hij natuurlijk op voorhand en hij werkte zo zeker, snel en precies. De enige discussie die lang duurde was of de ronde panelen boven de deur die half gesloten waren nu ook een cirkel moes- 12

12 ten krijgen of niet. De hele operatie van te voren was veel ingrijpender om alles georganiseerd te krijgen. BR: Tijdens het maken besloot hij het werk, dat hij dus van te voren uitgedacht had, untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) uit te breiden met untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2. Kun je herinneren hoe dat is gegaan? DM: Volgens mij was het ingeving. Het hield zo op daarboven. Voor zover ik daar bij ben geweest en me kan herinneren was het niet oorspronkelijk in de plannen. Hij vroeg me ook nog: vind je het niet jammer dat het zo ophoudt? Het is een installatie en dus niet alleen de muur. Hij zal daar met Wim over gepraat hebben maar daar was ik niet bij. Het was zo leeg daarboven, ik snapte wel dat hij het door wilde trekken. BR: En toen groen bijbesteld? DM: Ja, eerst een paar voor een proefje om te kijken of het niet te veel interfereerde met het licht van het eerste deel. Maar Flavin was er blij mee en heeft toen besloten het aan te vullen. BR: Sprak hij tijdens het maken van dit tweede deel al over zijn eerdere werk met dezelfde titel dat hij voor Eindhoven had gemaakt? DM: Ik heb het niet met hem gehad over de titel. Terwijl ik de tentoonstelling Kunst-Licht-Kunst heb bezocht. Ik kom uit Eindhoven en ik kan me herinneren dat heel Eindhoven, de stad van Philips, onder de indruk was van het gegeven dat je met licht kunst kon maken! Al die mensen die bij Philips werkten, kwamen kijken en hadden er een mening over. BR: Ik heb ook een aantal technische vragen. Het beeldmateriaal dat we hebben van de installatie in 1986 is misschien wat misleidend, omdat de foto s s avonds zijn gemaakt en de lichten in de aangrenzende zalen werden uitgedaan, maar toch lijkt het erop dat de rondgang toen donkerder was. Was het boven iets verduisterd en was de vloer niet anders dan het lichte terracotta van nu? DM: De overkapping was volgens mij gewoon open. Wel lag er andere vloerbedekking. Een wat donkerder zeil dat niet reflecteert. BR: Kun je herinneren of Dan Flavin nog uitspraken deed over de architecturale sierelementen op de muren? Ik vraag het omdat zijn werk zo vaak gaat over het samengaan van zijn werk met de bestaande situatie. Of was hij heel gesloten en volgde hij zijn systeem, dat ter plaatse werd uitgevoerd? DM: Hij had duidelijk zijn systeem dat werd uitgevoerd, maar hij had het wel vaak over de ruimte als geheel. Het was voor hem een hal waar hij heel graag iets wilde doen omdat hij toen nog niet vaak in de situatie had mogen verkeren om een ruimte helemaal voor zich zelf op te eisen en te gebruiken. Hier was hij zo blij mee. De vormen van cirkels en staven had hij al en zoals gezegd was het systeem zo bepaald. Hij volgde hierin de architectuur, dat was een heel duidelijk gegeven. BR: Hoe werd er in 1986 op het werk van Flavin gereageerd? Twintig jaar na de tentoonstelling Kunst-Licht-Kunst keek men er niet meer van op dat er kunst gemaakt kon worden met lampen. Toch waren de recensies over het werk in Nederland heel negatief. Men noemde het decoratief. DM: Men verwoordde het misschien zo omdat mensen er nog steeds moeite mee hadden om licht als kunstmateriaal te accepteren. Door het decoratief te noemen, uitten ze wellicht hun ongeloof. Maar de mensen die echt goed keken en bereid waren om verder te kijken dan het materiaal, waardeerden het werk om zijn lef. Ik denk dat velen de omvang van het werk verkeerd begrepen als een poging een conceptuele zwakte te maskeren. Tegenwoordig is het publiek veel meer gewend aan installaties op deze schaal, en is het makkelijker om te zien hoe goed dit werk past binnen het oeuvre van Flavin. Het was toen en nu een geweldig kunstwerk. 13

13 WALL 3 WALL 4* These diagrams were created in 2009 by David Zwirner Gallery, New York, in conjunction with Deze diagrammen zijn in 2009 gemaakt door David Zwirner Gallery, New York, the Flavin Estate, New York, to establish clear guidelines for the installation of this work. in samenwerking met de Dan Flavin Estate, New York, om een goede leidraad Courtesy of David Zwirner, New York. te hebben voor de installatie van het werk. Met dank aan David Zwirner, New York. * Far left archway of Wall 4 is undocumented in the archival material pertaining to this piece; diagram is an approximation and installation details are subject to further research

14 Niet eerder gepubliceerde brief van Dan Flavin aan de museumstaf, waarin hij de het werk beschrijft en zijn dank uitspreekt voor de hulp tijdens de installatie in Amsterdam. Ongedateerd, archief Stedelijk Museum Amsterdam. 15

15 16

16 Dan Flavin, ongedateerde brief aan de staf van het Stedelijk Museum As I have heard, and, perhaps, you have, too, those who tease constantly, can rarely be teased. I confess that I am such a deplorable person. To compensate humanely for my funny fault, I try often to tease gently. The dedication for the utmost part of this lofty fluorescent lighted installation of the high, upper hall of your Stedelijk Museum is my second tease of your duly famous modern painter, Piet Mondriaan, about his mature abhorrence of green. (Tthe first one related to a criss-crossing barrier of fluorescent light described as green crossing greens (to Piet Mondriaan who lacked green) in a room within the kunst-lichtkunst exposition in the Stedelijk Museum, Eindhoven, in 1966.) This installation is staged at three levels. It is structured and colored to compliment and to contrast within itself and with all of the old decorative brickwork of the walls, now coated white and the perimeter of riveted steel cross members which partially support the skylight. What I have just mentioned is best observed in the photographs of this publication. The color system of the paired straight strip lamps and the circular ones on the flat side and end walls, alternating red, yellow and blue with cool white, is adopted from obviously from the master s oft painted primary colors and black and white. This assymmetrically applied off-centered to the right. The in-between At the top of the walls, the in-between pink and yellow, is positioned symmetrically to contrast with the opposite use of the light below and above. Although green light alone twice covers and parallels the riveted steel cross members which help to sustain the skylight, it is put tight into the left corner and extended until not another fixture with tubes could fit to the right. This structural deployment of a single color completes the scheme of symmetry between assymmetry. By the way, with so much vividly colored light all over the high hall, optical effects occur incidentally. I hope that such a simply, vastly impressive and readily understandable exposition of fluorescent light will satisfy you, its individual receptors, almost as much as it has me, its personal purveyor. Now I sense obliged to thank the Director, Dr. Wim Beeren, and his staff of your grand old Stedelijk Museum for exemplary cooperation, from the invitation to exhibit to the final illummation of opening evening and Dr. Beeren s reception and dinner for me and our guests in the Amstel Hotel preserved his reputation as a designer and provider of extraordinary parties. At last, I most especially thank the generously expert curatorial women of this suss successful project, Rini Dippl and, steadily, devotedly day after day on the job, my dear guide to very best efforts, Dorine Mignot. Dan Flavin West Hollywood, California Noot van de redactie: alle fouten horen bij het originele document. 17

17 Een selectie van tentoonstellingen in Nederland 1966 greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green), in Kunst Licht Kunst, Van Abbemuseum, Eindhoven. 25 september 4 december An artificial barrier of blue, red and blue fluorescent light (to Flavin Starbuck Judd), in Minimal Art, Gemeentemuseum, Den Haag. 23 maart 26 mei Dan Flavin, Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam. 10 oktober 16 november. (Solotentoonstelling) 1985 Dan Flavin: monuments for V. Tatlin , Museum Kröller-Müller, Otterlo. 23 december januari (Solotentoonstelling) 1986 untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow, and blue) and untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, in Dan Flavin, lichtinstallaties, Stedelijk Museum Amsterdam. 25 oktober 7 december Dan Flavin in de Zonnehof, De Zonnehof, Amersfoort. 4 december januari 1995 (Solotentoonstelling) Bibliografie Tentoonstellingscatalogi en monografieën een selectie Flavin, Dan, monuments for V. Tatlin from Dan Flavin, , Chicago (Donald Young Gallery for the Museum of Contemporary Art, Los Angeles, in samenwerking met de Leo Castelli Gallery, New York) Tentoonstellingscatalogus. Flavin, Dan en Brouwer, Marianne, Dan Flavin: monuments for V. Tatlin , Otterlo (Rijksmuseum Kröller-Müller) Tentoonstellingsbrochure. Flavin, Dan en Ragheb, J. Fiona, Dan Flavin: The Architecture of Light. New York (Solomon R. Guggenheim Museum en Harry N. Abrams) Tentoonstellingscatalogus. Govan, Michael, Flavin, Dan, Bell, Tiffany, Smith, Brydon & Gray, David, Dan Flavin: The Complete Lights New York (Dia Art Foundation) en New Haven/ London (Yale University Press) Tentoonstellingscatalogus. Dan Flavin en het minimalisme Goldstein, Ann, A Minimal Future? Art as Object, , Los Angeles (The Museum of Contemporary Art) en Cambridge, Massachusetts (MIT Press) Tentoonstellingscatalogus. Develing, Enno, en Lippard, Lucy R., Minimal Art, Den Haag (Gemeentemuseum Den Haag) Tentoonstellingscatalogus. Dan Flavin in Nederland Coumans, Paul, et al., Dan Flavin in de Zonnehof, Amersfoort (De Zonnehof) Tentoonstellingscatalogus. Dan Flavin, Bulletin Museum Boymans van Beuningen 19 (december 1975), De Vries, Peter Yvon, Het valse licht van honderd tl-buizen, Het Parool, 5 november Feldman, Paula, Dan Flavin: Site-Specific Installations in the Netherlands , Burlington Magazine 145 (oktober 2003), Kunst Licht Kunst, Eindhoven (Stedelijk van Abbemuseum) Tentoonstellingscatalogus. Tilroe, Anna, Flavin maakt trappehuis tot uitstalkast, De Volkskrant, 8 november

18 Teksten van de kunstenaar en interviews Audio interview Dan Flavin (1973), The Pulitzer Arts Foundation, interviews/2/. Flavin, Dan, some remarks excerpts from a spleenish journal, Artforum 5, no. 4 (december 1966), Flavin, Dan, Judd Donald & Newman Barnett, Reflections of a Friendship: Notes and Essays by Dan Flavin, Donald Judd, and Barnett Newman on Dan Flavin, Donald Judd, and Barnett Newman. Chronologically from 1962 to 1975, Chinati Foundation Newsletter 5 (september 2000), In deze editie staat ook een interview met Flavin door Tiffany Bell (pp ). Online resources Dan Flavin, kunstenaarslemma op de website van David Zwirner Gallery, New York. Met een chronologisch overzicht van Flavins carrière, een tentoonstellingsoverzicht (solo-, groeps- en permanente tentoonstellingen) een bibliografie en een beeldarchief. Dan Flavin: A Retrospective. Tentoonstellingswebsite van de National Gallery of Art, Washington. shtm. Dan Flavin: Constructed Light. Tentoonstellingswebsite van de Pulitzer Foundation for the Arts. Met interviews met Stephen Morse en Tiffany Bell over de postume installatie van werken van Dan Flavin en een audio interview met Flavin uit Ragheb, J. Fiona, Dan Flavin: greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green), kunstenaarslemma op de collectiewebsite van het Guggenheim Museum, New York. collection-online. Stockebrand, Marianne, Pink, Yellow, Blue, Green & Other Colors in the Work of Dan Flavin, Chinati Foundation website. visit/collection/danflavinadditional.php. Over Piet Mondriaan en De Stijl Hoek, Els. Piet Mondriaan, in: De Beginjaren van de Stijl Utrecht (Reflex) 1982, Over het Stedelijk Museum en de architectuur van het gebouw: Jansen van Galen, John en Schreurs, Huib, Een kleine historie van het Stedelijk Museum Amsterdam , Naarden (V+K Publishing) Dankwoord Het Stedelijk Museum dankt de Dan Flavin Estate, en ook met name Stephen Flavin, voor hun steun bij het voorbereiden en uitvoeren van de herinstallatie van untitled (to Piet Mondrian trough his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2 ter gelegenheid van de tentoonstelling Making Histories tijdens Temporary Stedelijk 2, van 2 maart t/m 9 oktober Bij het maken van de tentoonstelling en de publicatie hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de uitgebreide kennis van Steve Morse, de restaurator van de estate, die we daarvoor zeer erkentelijk zijn. Het Stedelijk is ook bijzonder dankbaar voor de steun van de David Zwirner Gallery, die sinds 2009 de officiële vertegenwoordiger is van de Flavin Estate en die ons met raad en daad heeft bijgestaan om dit project te laten slagen. Het Stedelijk Museum dankt zijn collega s bij het Van Abbemuseum in Eindhoven en Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam voor hun hulp bij het zoeken naar informatie over hun tentoonstellingen van werk van Dan Flavin. We zijn ook de vroegere conservator van het Stedelijk, Dorine Mignot, dankbaar voor haar onschatbare inzicht in het installatieproces in Het Stedelijk Museum dankt Lisa Gabrielle Mark, die met haar redactionele vaardigheden de tekst naar een hoger niveau tilde, en Sophie Tates, redacteur van het Stedelijk Museum die de Nederlandse tekst onder handen nam. Deze eerste online publicatie van het Stedelijk ooit werd ontworpen door Marc Hollenstein en Eva Heisterkamp van Mevis & Van Deursen, die tekst en beeld bijeenbrachten in een prachtig, helder ontwerp. Het publicatieproject werd vakkundig geleid door Sophie Cramer van het Stedelijk Museum. Ann Goldstein, directeur Bart Rutten, curator Britte Sloothaak, curator in opleiding 19

19 Colofon Auteurs Ann Goldstein Bart Rutten Britte Sloothaak Vertaling Laura Watkinson (NL EN) Lisa Holden (NL EN) Arjen Mulder en Maaike Post (EN NL) Redactie Lisa Gabrielle Mark (Engels) Sophie Tates (Nederlands) Projectleiding Sophie Cramer Grafisch ontwerp Mevis & Van Deursen, Amsterdam Dan Flavin, p/a Pictoright Amsterdam 2012 Fotoverantwoording Alle foto s zijn van het Stedelijk Museum Amsterdam, met uitzondering van pagina 4, onder (Van Abbemuseum Eindhoven, foto Van den Bichelaer) en pagina 9 (foto Britte Sloothaak). Stedelijk Museum Amsterdam wordt ondersteund door Hoofdsponsor Sponsors Subsidiënt 20

LOCATIES TE HUUR AMSTERDAM

LOCATIES TE HUUR AMSTERDAM Stedelijk Museum LOCATIES TE HUUR Dan Flavin, untitled (to Piet Mondrian through his preferred colors, red, yellow and blue) en untitled (to Piet Mondrian who lacked green) 2, 1986. 2013 Stephen Flavin/Artists

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven JOKE REICHARDT Werkstuk voor het vak Het meesterwerk. Sleutelwerken in de westerse kunst van de 20 e en de 21

Nadere informatie

Lissitzky Kabakov. Utopie en werkelijkheid / Utopia and Reality 01.12.2012 28.04.2013

Lissitzky Kabakov. Utopie en werkelijkheid / Utopia and Reality 01.12.2012 28.04.2013 Persfoto s / Press photos 11-2012 Lissitzky Kabakov Utopie en werkelijkheid / Utopia and Reality 01.12.2012 28.04.2013 Download persfoto s / press photos: www.vanabbemuseum.nl/pers / www.vanabbemuseum.nl/en/press

Nadere informatie

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 woensdag 13 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift

Nadere informatie

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Jantje Steenhuis, voorzitter BRAIN (Branchevereniging Archiefinstellingen Nederland) en directeur Gemeentearchief Rotterdam Die plaat voor

Nadere informatie

Top 75 @ Kröller-Müller Museum

Top 75 @ Kröller-Müller Museum Top 75 @ Kröller-Müller Museum Beeldverslag donderdag 8 augustus 2013 Otterlo Het Kröller Müller Museum bestaat 75 jaar en viert dat met de tentoonstelling Top 75. Het museum licht 75 topstukken uit de

Nadere informatie

Galerie Oscar De Vos +32 (0)9 281 11 70. B-9830 Sint-Martens-Latem Belgium www.oscardevos.be

Galerie Oscar De Vos +32 (0)9 281 11 70. B-9830 Sint-Martens-Latem Belgium www.oscardevos.be PERSINFORMATIE GALERIE OSCAR DE VOS BRAFA 2016 Galerie Oscar De Vos toont een uitzonderlijke selectie van Belgische Kunst, exclusief ter gelegenheid van BRAFA 2016. De kunstwerken zijn van bijzondere artistieke

Nadere informatie

0416 Museum Magisch Realisme, Opmeer. 0416 Museum Magic Realism, Opmeer

0416 Museum Magisch Realisme, Opmeer. 0416 Museum Magic Realism, Opmeer 0416 Museum Magisch Realisme, Opmeer 0416 Museum Magic Realism, Opmeer LIFT airco STIJGPUNT NAAR DAK STIJGPUNT NAAR DAK koeling MAGIE IN DE POLDER MAGIC IN THE POLDER locatie: Breestraat, Opmeer programma:

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn persinfo TENTOONSTELLING 11/10/ 13 > 12/01/ 14 Arentshuis, Dijver 16 I B- 8000 Brugge Jules De Bruycker liet zich in zijn etsen met sterke lichtcontrasten inspireren door het werk van Frank Brangwyn. Deze

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Transformatie Digitale Kunst

Transformatie Digitale Kunst project Transformatie Digitale Kunst mei 2014 - november 2015 Gezamenlijk project van de Nederlandse musea voor moderne en hedendaagse kunst Project Transformatie Digitale Kunst Digitale kunstwerken vormen

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

De Strip. Fris je geheugen op. www.prismaproject.nl

De Strip. Fris je geheugen op. www.prismaproject.nl www.prismaproject.nl Fris je geheugen op De Strip In het voorjaar van 2002 startte in een voormalige winkelgalerij in de Vlaardingse Westwijk het kunstproject De Strip. Dit project was een initiatief van

Nadere informatie

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013 WAANDERS IN DE BROEREN Inzending ARC Interieur 2013 INZENDING ARC INTERIEUR 2013 PROJECTGEGEVENS OPDRACHT Waanders In de Broeren - Dhr. W. Waanders LOCATIE Achter de Broeren 1-3 Zwolle OMSCHRIJVING renovatie

Nadere informatie

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST STAD EN TAAL ONTMOET KUNST OPTIONELE OPDRACHTEN EN HUISWERKOPDRACHTEN 1 WAT WILT U? (voorbereiding op het bezoek) A. Wat wilt u graag in het Stedelijk Museum zien? (welke soort kunst, welke kunstenaar,

Nadere informatie

Exposities: 1987 Melkweg Galerie Amsterdam 1988 Maison Descartes Amsterdam 1991 Summer of Photography Antwerpen, België 1992 Academie des Beaux Arts

Exposities: 1987 Melkweg Galerie Amsterdam 1988 Maison Descartes Amsterdam 1991 Summer of Photography Antwerpen, België 1992 Academie des Beaux Arts studio des bouvrie Als kind, scheurde ik foto s uit tijdschriften om er collages van te maken, dit vond ik geweldig om te doen en ging er helemaal inop. Pas veel later, als jong volwassene, begon ik zelf

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Zhuang Hong Yi 12 januari t/m 23 februari 2014 PB 1

Zhuang Hong Yi 12 januari t/m 23 februari 2014 PB 1 Zhuang Hong Yi 12 januari t/m 23 februari 2014 1 zhuang hong yi Preview zaterdag 11 januari van 14.00 17.00 uur Opening zondag 12 januari van 14.00 17.00 uur, in aanwezigheid van Zhuang Hong Yi Expositie

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Kees Visser, Protoflétta, 1977. 29,5 x 21 cm. Courtesy Galerie Jérôme Poggi

Kees Visser, Protoflétta, 1977. 29,5 x 21 cm. Courtesy Galerie Jérôme Poggi Kees Visser, Protoflétta, 1977. 29,5 x 21 cm. Courtesy Galerie Jérôme Poggi Kees Visser - Krijn de Koning - Navid Nuur Over maat en verdwijning 7 mei 30 juni 2013 In deze tentoonstelling staat het werk

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

MATERIALEN. Metalen sculpturen

MATERIALEN. Metalen sculpturen MATERIALEN Metalen sculpturen Vroeger was metaal vooral voorbestemd voor buitentrappen of voor realisaties met een industrieel karakter. Tegenwoordig liggen de kaarten helemaal anders: in de wereld van

Nadere informatie

Bericht uit Perry Green: Henry Moore Foundation

Bericht uit Perry Green: Henry Moore Foundation Bericht uit Perry Green: Henry Moore Foundation Beeldverslag woensdag 12 juni 2013 Perry Green, Hertfordshire (GB) De afgelopen dagen reisden twaalf sculpturen van de Henry Moore Foundation van Engeland

Nadere informatie

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting Document 2011 Inhoud/Contents Details/Close ups 6 Sublacus/Sublacus tekst/text Hanneke de Man 18 Brieven/Letters

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 nieuwbouw 46 woningen in de vrije huursector en medisch centrum in 2 fasen, Penningkruid, Puttershoek bouwsom ca.

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Vier werken uit de Amerikaanse Pop Art Claes Oldenburg, James Rosenquist, Tom Wesselmann

Vier werken uit de Amerikaanse Pop Art Claes Oldenburg, James Rosenquist, Tom Wesselmann Beuningen Rotterdam Vier werken uit de Amerikaanse Pop Art Claes Oldenburg, James Rosenquist, Tom Wesselmann Herkomst: voormalige collectie Hubert Peeters, later Daividia Inc. Meats Claes Oldenburg (1929)

Nadere informatie

WINDOWS Tentoonstelling van conceptuele kunst

WINDOWS Tentoonstelling van conceptuele kunst Tentoonstelling van conceptuele kunst Gallery Louiza Antwerp presenteert Tentoonstelling van conceptuele kunst (NL) Opening event 19 April 2013 18.00-21.00 Tentoonstelling 20 April 2013 26 Mei 2013 vrijdag,

Nadere informatie

SMART citizens. Art in Progress

SMART citizens. Art in Progress Art in Progress 150 jongeren van het Hyperion Lyceum werken 16-20 september samen met zes internationaal bekende kunstenaars: Esther Polak en Ivar van Bekkum, Simon van der Linden/Jorrit Thijn van Monobanda,

Nadere informatie

Factsheet over het educatieve aanbod

Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York, in 2012 Photo: David Heald Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Cobra Museum Het Cobra Museum brengt van 5

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een kleurenbijlage. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

PRODUCTEN CATALOGUS 2014 Del Ponti Del P

PRODUCTEN CATALOGUS 2014 Del Ponti Del P PRODUCTEN CATALOGUS 2014 Del Ponti 2 - Catalogus 2014 - www.delponti.be Geachte lezer, Allereerst willen wij u bedanken voor uw interesse in onze producten. Het is eindelijk zover, we kunnen u onze nieuwe

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Reddingmuseum Dorus Rijkers

Reddingmuseum Dorus Rijkers Reddingmuseum Dorus Rijkers adres: Willemsoord 60G, Den Helder oplevering: september 2015 ontwerper: temp. contactpersoon: Maarten van Tuijl adres: Baarsjesweg 224, Amsterdam m: 06-45182968, info@temparchitecture.com

Nadere informatie

Lesbrief met creatieve opdrachten na museumbezoek. Basisonderwijs groep 5-8. Kijk verder en ontdek meer in de

Lesbrief met creatieve opdrachten na museumbezoek. Basisonderwijs groep 5-8. Kijk verder en ontdek meer in de Lesbrief met creatieve opdrachten na museumbezoek. Basisonderwijs groep 5-8 Kijk verder en ontdek meer in de tentoonstelling MESCHAC GABA: Museum of Contemporary African Art & More in Museum De Paviljoens

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel :

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Donkerelaan 20 Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Naam object : Oude Dorpshuis Bouwjaar : 1929 Architect : H.W.

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Rembrandt

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Rembrandt Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 3067 Rembrandt Borststuk van een vrouw in fantasiekostuum, 1633 gedateerd Amsterdam, Rijksmuseum, inv./cat.nr. SK-A-4057 Download Download Download Download Download

Nadere informatie

Pimpelmees 3 3766 AX Soest

Pimpelmees 3 3766 AX Soest Pimpelmees 3 3766 AX Soest Landelijk kunstenaars-genootschap de Ploegh Pimpelmees 3 3766 AX Soest Ingang de Hazelaar Telefoon: 035-609 04 11 Email: mfretz@deploegh.nl www.deploegh.nl Openingstijden woensdag

Nadere informatie

Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011

Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011 Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011 Opening expositie Spring Load zaterdag 11 december 2010 12.00-16.00 uur Geopend: woensdag t/m zondag van 12.00 tot 17.00 uur. Gesloten: 25 & 26 december

Nadere informatie

Ursprung. Ursprung in het Ronde Bosje. Hoogte. Breedte. Zeven stèles. Diepte. 200 cm (110 + 90) 296 cm. 200 >152 cm

Ursprung. Ursprung in het Ronde Bosje. Hoogte. Breedte. Zeven stèles. Diepte. 200 cm (110 + 90) 296 cm. 200 >152 cm 18 Zeven stèles 2014 verbonden. Terwijl deze sculpturale landmarks plaatsen markeren die ver uit elkaar liggen, heeft Rückriem de stèles voor Landgoed Baasdam op regelmatige en korte onderlinge afstanden

Nadere informatie

zwart en wit in de collectie van het kröller-müller museum Welkom

zwart en wit in de collectie van het kröller-müller museum Welkom nederlands zwart en wit in de collectie van het kröller-müller museum Welkom Ad Reinhardt Ad Reinhardt is een Amerikaanse kunstenaar in de abstract-geometrische traditie, een iets jongere tijdgenoot van

Nadere informatie

Le fabuleux destin d Amélie Poulain. een gender analyse

Le fabuleux destin d Amélie Poulain. een gender analyse Le fabuleux destin d Amélie Poulain een gender analyse Voorwoord é t Inhoudsopgave é é Hoofdstuk I. Inleiding é é é é è ï ï é Synopsis Le Fabuleux destin d Amélie Poulain é é é é é é ë é é é é é ï é é

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Media en Creatieve Industrie Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Onroerende kleursignalen geeft een overzicht van panden welke op een unieke en kunstzinnig wijze zijn uitgelicht.

Onroerende kleursignalen geeft een overzicht van panden welke op een unieke en kunstzinnig wijze zijn uitgelicht. VOORWOORD Geachte Fotoliefhebber, Onroerende kleursignalen geeft een overzicht van panden welke op een unieke en kunstzinnig wijze zijn uitgelicht. Gebouwen kunnen bij daglicht heel mooi zijn, maar in

Nadere informatie

ONTWERP MUSEALE INRICHTING EN EXPOSITIE MUSEUM OUD AMELISWEERD SODA

ONTWERP MUSEALE INRICHTING EN EXPOSITIE MUSEUM OUD AMELISWEERD SODA ONTWERP MUSEALE INRICHTING EN EXPOSITIE MUSEUM OUD AMELISWEERD SODA INTRODUCTIE MOA Utrecht heeft met de opening van het nieuwe museum MOA, sinds maart dit jaar gevestigd in het rijksmonument Oud Amelisweerd

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009

My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009 My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009 SKOR (Stichting kunst en openbare ruimte) en ASK (Amsterdamse Spinoza Kring) presenteren de plannen voor de manifestatie My name is Spinoza in samenwerking

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL

HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL ARC 13 - INTERIEUR De Ruyterkade 107 1011 AB Amsterdam info@kossmanndejong.nl Speciaal voor de tentoonstelling is een acht meter lange totempaal gemaakt door een groep Indiaanse

Nadere informatie

FRANCESCO CANDELORO OTHER LIGHTS PERSBERICHT VERNISSAGE: ZATERDAG 5 DECEMBER 2015 16:00 / 20:00 TENTOONSTELLING: 5 DECEMBER 2015 25 FEBRUARI 2016

FRANCESCO CANDELORO OTHER LIGHTS PERSBERICHT VERNISSAGE: ZATERDAG 5 DECEMBER 2015 16:00 / 20:00 TENTOONSTELLING: 5 DECEMBER 2015 25 FEBRUARI 2016 PERSBERICHT FRANCESCO CANDELORO OTHER LIGHTS VERNISSAGE: ZATERDAG 5 DECEMBER 2015 16:00 / 20:00 TENTOONSTELLING: 5 DECEMBER 2015 25 FEBRUARI 2016 CURATOR / CRITISCHE TEKST: SONIA ARATA ADRES: RUSLAND 22

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, The Face of Love Fotografie uit de collectie van het Rijksmuseum 13 november 15 december 2013 Het onlangs geheel gerenoveerde

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

landelijk, licht EN eclectisch interieur

landelijk, licht EN eclectisch interieur interieur landelijk, licht EN eclectisch TEKST: ANNEMIE WILLEMSE - FOTOGRAFIE: JAN VERLINDE De bewoners van dit huis woonden eerder al in hetzelfde park. Ze waren het erover eens dat dit het leukste en

Nadere informatie

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven.

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven. Met visual storytelling voeg ik een andere dimensie toe aan verhalen vertellen én fotografie. Ik geef een (levens)event niet alleen een gezicht, maar ook een stem en breng hiermee het ware en pure gevoel

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK Informatie over de kunstenaar De Belgische kunstenaar Philippe Van Snick (geb. 1946) onderzoekt met minimale middelen de ruimtelijke mogelijkheden van schilderkunst.

Nadere informatie

Expositiecatalogus Art Laren 2013. new place. art gallery

Expositiecatalogus Art Laren 2013. new place. art gallery Expositiecatalogus Art Laren 2013 new place art gallery Unique art for unique people Gevestigd in het hartje van schitterend s-hertogenbosch, direct naast het Noordbrabants Museum, staat New Place Art

Nadere informatie

You are here Jimi Kleinbruinink

You are here Jimi Kleinbruinink You are here Jimi Kleinbruinink ALLard WILDenberg Art Projects 1 Deze publicatie behoort bij de expositie You are here van Jimi Kleinbruinink van 17 mei tot en met 28 juni 2014 bij Allard Wildenberg Art

Nadere informatie

TIJD NINA SWAANS. Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden)

TIJD NINA SWAANS. Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden) TIJD NINA SWAANS Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden) 1 Opeenvolging van ogenblikken; tijdsverloop, tijdsduur of tijdstip: na verloop van tijd; op tijd beginnen tijdig; te allen tijde altijd;

Nadere informatie

Design Solutions by Silent Gliss. Inhoud

Design Solutions by Silent Gliss. Inhoud Design Solutions 1 Design Solutions by Silent Gliss De tijdgeest is de zich snel voortbewegende, ontastbare, bron van inspiratie. Bij Silent Gliss creëren we raambekleding in slechts één kwaliteit de

Nadere informatie

Museum De fundatie zwolle

Museum De fundatie zwolle 2013 Museum De fundatie zwolle Hal 13a Den Eikenhorst, Esch postbus 2126 nl-5260 cc Vught t +31 [0]411 601618 info@biermanhenket.nl www.biermanhenket.nl BiermanHenketarchitecten Ontwerp 2010 Oplevering

Nadere informatie

Excellerend Kwartaaltip 2014-1

Excellerend Kwartaaltip 2014-1 Excellerend Heemraadweg 21 2741 NC Waddinxveen 06 5115 97 46 richard@excellerend.nl BTW: NL0021459225 ABN/AMRO: ABNA072NL000536825491 KVK: 24389967 Voorwaardelijke opmaak Ooit heb ik een collega uitgelegd

Nadere informatie

Stand Design Event Design Exhibition Management

Stand Design Event Design Exhibition Management Stand Design Event Design Exhibition Management Contemporary. Design van deze tijd. Van corporate events en exhibitions tot trade shows en conferenties, Inspired Live Communications heeft de expertise,

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie