Basisvisie'zelfredzaamheid innoodsituaties'voorhet onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Basisvisie'zelfredzaamheid innoodsituaties'voorhet onderwijs"

Transcriptie

1 Basisvisie'zelfredzaamheid innoodsituaties'voorhet onderwijs Maart2012

2 Verantwoording 2012SLO(nationaalexpertisecentrumleerplanontwikkeling),Enschede Allerechtenvoorbehouden.Mits debron wordtvermeldis hettoegestaanomzonder voorafgaandetoestemmingvan deuitgever dezeuitgavegeheelofgedeeltelijk te kopiërendanwelop anderewijze teverveelvoudigen. Auteurs:JeroenBron,BartCras,JoséLodeweges en Irma Boddendijk (Codename Future) Inopdracht:MinisterievanVeiligheiden Justitie,DenHaag Metdankaan: Begeleidingscommissie:Anjavan denbosch-overduin(minv&j),corsmasgoemans (MinV&J),Alexander Heijnen(lidlandelijkeexpertgroepzelfredzaamheid), MarcelPoppink(stichtingConsent) Consultaties:BertLambert(Openbare basisschoolroombeek,enschede),jan Minnegal(OpenbarebasisschoolDeBothoven,Enschede), IngeKlapdoor (Katholieke BasisschoolSintJacobus,Eersel) Informatie SLO Afdeling:O&A Postbus2041,7500CA Enschede Telefoon(053) Internet:www.slo.nl Kenmerk: O&A/5668/11-342

3 Inhoud 1. Oriëntatiezelfredzaamheid: beleiden landelijkeinitiatieven Inleiding BeleidOCW Infrastructuur 6 2. Waartoemoet'zelfredzaamheidinnoodsituaties' inhetonderwijsleiden? Zelfredzaamheidenonderwijs Onderwijs inzelfredzaamheid Teverwachtenobstakels Mogelijkeinhouden Doelenvoor zelfredzaamheid Zelfredzaamheidinpraktijk brengen 17 Bijlage1:Zelfredzaamheidinnoodsituaties,inventarisatie lesmateriaal 19 Bijlage2:KerndoelOriëntatie opjezelfendewereld 23 Bijlage3:DomeinMensenNatuur enmensenmaatschappij 25 Bijlage4:Relevante kerndoelen enderelatiemet zelfredzaamheid 27 Bijlage 5: Pilot (door Codename Future) basisvisie zelfredzaamheid 31 in noodsituaties voor het onderwijs

4 LEESWIJZER Hierachter vindt u de rapportage van het project Zelfredzaamheid in noodsituaties voor het onderwijs. Het project is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie en heeft de vorm van een basisvisie. Het idee is dat deze basisvisie op scholen als uitgangspunt kan worden genomen voor het ontwikkelen van beleid voor zelfredzaamheid in noodsituaties en inbedding daarvan in het leerplan. De keuze is aan de scholen; de basisvisie informeert, doet opgave van beschikbare leermiddelen en legt relaties met kerndoelen. Bijlage 5 doet verslag van gesprekken die door Codename Future zijn gevoerd met onderwijsmensen over mogelijke toepassingen van de basisvisie. De hoofdstukken 1-3 worden gelardeerd met enkele uitspraken uit de laatste bijlage.

5 1.Oriëntatiezelfredzaamheid: beleidenlandelijkeinitiatieven 1.1 Inleiding Ter oriëntatieophet onderwerp`zelfredzaamheidinnoodsituaties'heeftslo zichgeoriënteerd op bestaandbeleid,initiatieven, beschikbarematerialen,uitwerkingenenaanpakken.de term zelfredzaamheid bleek daarvoor niet geschikt, daaromismede gezochtopdebegrippen veiligheidennoodsituaties.bijdeinventarisatieisondermeer gebruikgemaaktvanhetdigitale zoeksysteemvanslo:het leermiddelenplein.dit systeemisontwikkeldom deinnederland beschikbareleermiddelenteontsluitenvoor hetonderwijsveld.op hetleermiddelenpleinzijn allebeschikbarelesmethodes voor dediverseonderwijsniveausopgenomen.ookzijn additionele,thematischeleermiddelenopgenomen,mitsditmateriaalaanbepaalde eisen voldoetzoalshetbevattenvaneendocentenhandleidingenverwerkingsopdrachtenvoor leerlingen.deopbrengstvandezequickscanis opgenomenin debijlagen. In dithoofdstukwordteenschetsgegevenvan beleidsinitiatieven ophetgebiedvanveiligheid, calamiteitenen noodsituatiesin hetonderwijs.inhettweedehoofdstukwordt ingegaanopde waartoe-vraag.er wordt eenvisiegegevenopdemogelijkheden die erinhetonderwijsbestaan waarbijzelfredzaamheidaan kansluiten.hettweedehoofdstukbevat eeninhoudelijke schets vanzelfredzaamheid:welkeinhoudenzijnaanhetbegripteontlenendierelevantkunnenzijn voor leerlingen.in debijlagen zijn, naasthetresultaatvandeleermiddelenquickscan, relevantekerndoelenopgenomen. 1.2 BeleidOCW Wet- enregelgeving Scholenzijnwettelijkverplichteenveiligeomgevingtebiedenvoor iedereenbinnen deschool: leerkrachten,leerlingen,onderwijs ondersteunend personeel,etcetera.desociale schoolveiligheidligtin een aantalwettenverankerd.dearbowet en dekwaliteitswet bieden kadersvoorhetveiligheidsbeleid.daarnaastzijnin decao'safsprakenvastgelegdover de veiligheid. In de gesprekken kwam duidelijk naar voren dat zelfredzaamheid iets is wat je niet aanpakt in een lesje of project. Het is een stuk vorming en moet dus voortdurend en in verschillende contexten terug komen. Lespakketten zijn heel goed om zelfredzaamheid te agenderen maar het zal vervolgens ook op andere manieren terug moeten komen. Alle vier de scholen vonden het waardevol om er aan de hand van de basisvisie manier met elkaar over te praten en hun eigen aanpak onder de loep te nemen. Allescholenvoor primair envoortgezetonderwijszijnwettelijkverplichtom over een veiligheidsplante beschikken.deinspectievanhetonderwijs houdtdaarop toezicht.daarbij hanteertde Inspectiehetcriteriumdatscholenveiligzijn'indien depsychischeen fysieke veiligheidvanleerlingenenpersoneelnietdoorhandelingen van anderemensenwordt aangetast'. Veiligheid enocw-instellingen Het ministerievanonderwijscultuurenwetenschap(ocw) bracht deveiligheidsrisico sbij OCW-instellingeninkaart(rijksoverheid.nl, geraadpleegd ).devolgenderisico s werden onderzocht: 5

6 CatastrofaalChemischBiologischRadiologischenNucleair (CBRN) Terrorisme(misbruik van chemische,biologische,radiologischeof nucleairestoffen/wapens). Dierenrechtenextremisme(kan eenrisicozijnbijkennisinstellingendiedierproevendoen). Digitaleverlamming(als alleict wegvalt). Overstromingen. Pandemieën. CBRN proliferatie(verspreidingvan kennisvanchemische,biologische,radiologischeof nucleaire stoffen/wapens). Radicalisering. SocialeVeiligheid.Door bijvoorbeeldagressieengeweld, pestenenseksueleintimidatie kaner eendreigendesituatieontstaan. Het dichtst bij ligt dan het thema veiligheid dat wel nadrukkelijk leeft binnen de school. Veiligheid is een belangrijk ijkpunt voor ouders bij de schoolkeuze van hun kind. Beeldvorming en gevoelsmatige aspecten spelen hierbij een belangrijke rol. AlsgevolgdaarvanheeftOCWdeinstellingenverzocht omhunveiligheidsplannenen crisisplannenuitte breidenmetthema szoalsradicalisering,socialeveiligheiden dierenrechtenextremisten. Verantwoordelijkheidinstellingen Instellingenzijnzelfverantwoordelijkvoorhuneigenveiligheid.Zijnemendevolgende maatregelen: Instellingenzijnverplichtomveiligheidsplannenencrisisplannenop testellen ende crisisplannenookteoefenen. In eendergelijkveiligheidsplanstaatonder meer wievoor de leerlingenis aangewezen alsvertrouwenspersoon,hoewordtomgegaanmetnoodsituatiesen aanwelkeveiligheidseisenhetgebouwmoetvoldoen.ookiseenschoolverplichteen pestprotocoloptezetten. De uitleg over materialen is niet alleen bedoeld om kennis in de les toe te passen maar ook de leerlingen inzicht te geven in de verschillende materialen en bewerkingen. De eigenschappen, veiligheidsrisico s en veiligheidsmaatregelen worden zo uitgelegd dat de leerlingen begrijpen dat die veiligheidsmaatregelen altijd nodig zijn, waar en wanneer dan ook, op school en daarbuiten. 1.3 Infrastructuur Ter oriëntatieophet onderwerp iseenaantalsitesvanaande overheid gelieerdeinstanties bezochtengescreend.het begripzelfredzaamheid kwamopdezesitesnietvoor,maardeterm veiligheidgafwelresultaat.erisgezochtopsitesvandevo-raad,aps(centrumschoolen veiligheid),deonderwijsinspectieenkpc-groep(calamiteitenteam).opgeenvande genoemdesitesisaandachtvoor zelfredzaamheidof preventiefhandelentenaanzienvan noodsituaties.in nagenoegalle gevallenginghetomsociaalpsychologischeveiligheid of om het biedenvannazorgbijingrijpende gebeurtenissen.ter illustratiezijnenkele initiatieven beschrevenwaarvan tweemeteeninternationaledimensie. NederlandsJeugdinstituut HetNederlandsJeugdinstituut(NJI)is het landelijkkennisinstituutvoor jeugd-en opvoedingsvraagstukken.onder hetnjivallende kwaliteitsteams veiligheid.het betrefteen teamvandeskundigenophetgebiedvanveiligheidinenomdeschool.de teams zijnopde hoogtevanalleaspectenvansocialeveiligheid.socialeveiligheidisdematevanbescherming dieeenpersoonvoelttegengevaar datmensenveroorzaken. Een kwaliteitsteam veiligheidis kosteloosbeschikbaar voorondersteuningvanscholenbijhet oplossenvan problemenmetdesocialeveiligheid inenomdeschool. Deteamszijn inhethele landinzetbaarinhetbasis-,voortgezet-, middelbaarberoeps-, praktijk- 6

7 enspeciaal onderwijs.zijgeven scholenadvies-op-maat.dekwaliteitsteamsveiligheidzijntot stand gekomeninopdrachtvan hetministerievanonderwijs,cultuur enwetenschap.doelis omscholenteondersteunenbij het oplossenvanvraagstukkenrondom veiligheiden structureel veiligheidsbeleidopscholentebevorderen.hetkwaliteitsteam beschikt over eenuitgebreide toolkit,speciaalsamengesteldvoor ditproject.de toolkit bestaatuit eenveiligheidskaartvoor basisonderwijs,voortgezetonderwijs enspeciaalonderwijs.op deze kaartkunnenscholen systematisch nagaaneninvullenwelkeverplichteenoptionele protocollenaanwezigzijn inde school. Calamiteitenteam,KPCgroep KPC-groepbiedtdienstverlening aan organisatiesdiedeambitiehebbenleerprocessente verbeteren.als adviesbureauen expertisecentrumslaatzijeen brug tussenbeleid en uitvoering.in opdrachtvanhetministerievanocwisin2008 hetprojectkwaliteitsteams Veiligheidingesteld.Ditproject ondersteuntscholenin gevalvanvraagstukkenen problemen rondsocialeveiligheid. Bij het project hoortdewebsite checklists, draaiboekenenvoorbeeldbrieven tevindenzijn.inhetprojectrichtdeaandachtzichmet name opsociaal-emotioneel welbevindenvanmanagement,personeel,leerlingenenouders.er is geenaandachtvoor preventie van noodsituatiesofhet bevorderenvanzelfredzaamheid.het projectkenteenaantalproductenwaaronder: Checklist opvangcalamiteit. Onder een calamiteitwordt hierbijverstaan: geweld,bedreigingen,seksueelmisbruik, racisme, ongelukken,zwangerschap,moord.dechecklistrichtzichophethandelennaeen calamiteit:eerstehulp,communicatie,verwerkingnazorg.door middelvan draaiboekenen checklistswordendediverseactiviteitenopgesomdentoegelicht. Rampenplanenrampenbestrijdingsplan. Onder een calamiteitwordt hierbijverstaan: brand,braak,lekkage, stormschade,gaswolk, explosiegevaar, bommeldingof anders.het planrichtzichopproceduresbij brandalarm of inbraakalarm.daarbijisveelaandachtvoorhetbepalenvan verantwoordelijkhedenenhet verdelen(enbeschrijven) vantaken. Bommenendraken,Impact Bommenen drakeniseenprojectvanimpact,eenkennis enadviesorganisatieophetgebied van psychosocialenazorgbijrampen,bekostigddoor deeu.het betreffendeprojectmaakt onderdeeluitvan heteu project`citizensandresilience,the balance between awarenessand fear'.daarbijwordtonderzocht wat het gevolgis van het informerenvan debevolkingvooren na een(terroristische)aanslag.daarbijwordt gezochtnaar een balans tusseninformerenen het voorkomenvanangsten denegatieve gevolgendaarvan.doelisdeveerkrachtvande bevolkingteversterken opdatmensenrationeel handelen,verstandigekeuzesmaken, zelfredzaamenaltruïstischzijn.het projectbommenen drakenrichtzichopkinderenvan10-12 jaar.veerkrachtwordt gezienalseenbeschermendefactorvoor psychologischeproblemen die zich naeenrampkunnenvoordoen.de aanbevelingendieuit hetprojectvoortkomen,richten zich ophetversterkenvanverkrachtalsalgemene pedagogische taakzoalshetversterkenvan eenpositievehouding,ontspanningsoefeningen,uitenvanemoties,contactenleggenenhet uitvoerenvan groepswerk. E-selfhelp,EU Het projecte-selfhelpismogelijk gemaaktdoor deeuropesecommissie(lifelonglearning programme 2009).Hetprojectheeftgeleidtoteendigitaaleducatief product'serioussocial Game;QuestCity', bedoeldvoor non-formeleeducatieaan12 tot16jarigen.aan het project nemen organisatiesuitdiverseeuropeselandenmee, waaronder Duitsland,Oostenrijk,Letland, Cyprus,Turkije ennoorwegen.algemeen doelisomjongeren teinteresserenenmotiveren voor `self-help themes'.degedachteisdat proactiefdenkenen doengestimuleerdwordten dat mensenbewustwordenvandeverantwoordelijkheidvoor zichzelfenanderen ingevalvan gevaar. Self-helpisgedefinieerdalseenvariatieaanvaardighedenencapaciteitengerichtop zelfbewust 7

8 gedragdattotdoelheefthetvermijdenvannood,gevaar envernieling tenaanzien van deeigenpersoon enzijnbezittingen evenals datvan anderenin deomgeving. Onder self-help wordt een veelheidaansituaties verstaan. Het omvatzowel risico'sen ongelukkenindagelijkse situatiesalsomlevensbedreigendesituaties alsgevolg vanrampen. Voorbeelden daarvan die genoemd worden inde documenten uit hetprojectzijn zowel van natuurlijkeaard (sneeuw,storm, extreem weer, overstroming, lawines, aardbeving, bosbrand, tsunami, dijkdoorbraak, vulkaanuitbarsting)als hetgevolg van menselijk toedoen (epidemie, stroomuitval, rellen, gewapende conflicten, terrorisme,chemische ongelukken, verkeersongelukken). In hetproject wordt veel aandachtbesteed aan het ontwikkelen vaneen digitaalspel. Hetuitgangspuntis dat dit speljongeren bereikt, enthousiasmeert en stimuleert tot proactiefdenkenendoen. Hetmateriaal richt zich op buitenschoolsesettingen.www.e-self- help.eu. 8

9 2.Waartoemoet'zelfredzaamheidin noodsituaties'in hetonderwijs leiden? Basisvisie Mensen kunnenzomaarineen noodsituatieverzeildraken,ongezochten onverwachts.zolang zezich nietvoordoen,lijkennoodsituaties'ver vanmijnbed'.en als een noodsituatiezichalzou voordoen,dan lijktdeburgerin deverzorgingsstaatgeneigdte denken,zorgtde overheidvoor ons In depraktijkis dat onmogelijk.mensenzullen innoodsituatiesopzichzelf enopelkaar zijn aangewezen,in elkgeval gedurendeeenzekeretijd.gelukkig hebbenmensende intrinsieke behoeftezichzelfenanderenin noodsituatiestehelpen. Zo bezienis hetzaakdatmensenvoorbereidzijnopnoodsituaties,datwilzeggen datzijzich bewustzijnvanrisico's(kennis),wetenwatze moeten doen(handelingsperspectief)en,zolaat de overheidincampagnesweten, beschikken over eennoodpakket. Tegen dezeachtergrondis hetgewenstdat ookde leerlingeninhet onderwijsrisicobewustzijn en perspectieven ophandelenontwikkelen. In dezebasisvisiezoekenweantwoord opdevraag waartoe'zelfredzaamheidinnoodsituaties' in het onderwijsmoetleiden,of, uitgedruktinandere woorden,waaromwillen we eigenlijkdat zelfredzaamheid opschool een themaisenwatwillenwe daarmeebereiken? Om devraagtebeantwoordenstaanwe allereerst stilbijhetbegrip'zelfredzaamheid'( 2.1), vervolgensbij wat hetkaninhoudeninhetonderwijs,met namein hetbasisonderwijs( 2.2), tenslotte bij deobstakelsdieteverwachtenzijn( 2.3). Al pratend en denkend merk ik dat wij toch meer doen dan gedacht, al dan niet onbewust. Veiligheid, zelfredzaamheid gaat veel verder dan alleen maar onder schooltijd. Het gaat ook veel verder dan alleen maar het schoolgebouw. 2.1 Zelfredzaamheidenonderwijs Het thema'zelfredzaamheidvan deburgers' isop deagenda gekomenomdat deoverheidhet bijeencrisisofnoodsituatie niet alleenafkan.althansindeeerste uren naeennoodsituatie zijn deburgersvooreenbelangrijkdeelopzichzelf aangewezen.'de impactvan een noodsituatiekan inveelgevallenverkleindwordenwanneerdeslachtoffersinstaatzijnzichzelf tereddenin afwachtingvan hulpvanbuitenaf(diesomslangere tijdopzichkan laten wachten)' 1.Bovendienishetbiedenvanhulpin noodsituatiesalshetwareingebakkeninde mens:zij/hijbrengt eerstzichzelfinveiligheiden helptvervolgensanderen. Daaromishetvanbelangdatzelfredzaamheidvande burgerswordt ingebedinkennis, vaardighedenenhoudingenwaar opschool aleenbeginmeewordt gemaakt.hetis aannemelijkdatmensenadequater zullenoptredeninhetgevalvan eennoodsituatiealszijzich eerderinzulkeomstandigheden hebbeningedachtener bovendienopschoolalover hebben geleerd.dezebasisvisiebevateeninhoudelijkeoriëntatieopzelfredzaamheid. 1 Briefminister van Binnenlandse Zaken enkoninkrijksrelatiesvan 22februari2010, kenmerk

10 Staatsburgerlijkeenpedagogischezelfredzaamheid Eenmensenkindkomtnietzelfredzaamter wereld.hetis inallesafhankelijkvanzijnomgeving. Menzou de pedagogischetaak kunnenomschrijven als:tebewerkstelligen dat hetkind zelfredzaamwordt, datwilzeggenonafhankelijkwordtvanzijn opvoeders.vooral inhet speciaalonderwijsenin dezorg iszelfredzaamheideenveelgehanteerd begrip. Staatsburgerlijkezelfredzaamheidkanmen opvattenalsdetoestandwaarindeburgerin(sterk) verminderdemateafhankelijkisvan deoverheid.het strevenzulkeen toestandtebereikenis ideologisch gekleurd.liberalen, sociaaldemocraten,christendemocratenen populisten bijvoorbeeld,kiezenhieronderscheidenuitgangspuntenen leggenverschillende accenten. In hetgevalvanstaatsburgerlijkezelfredzaamheid enfysiekeveiligheidisinveelmindere mate sprakevanideologischekleuring 2.De neigingtotzelfredzaamhandeleniseen gegevenmaar kwaliteitenuitkomstzijnbeïnvloedbaarenvatbaar voor verbetering 3, daarnaastis zelfredzaamheid ingegeven door hetbesefvande overheiddatzijeenvoudigweg nietbij machteisde burgeronderalleomstandigheden tijdigtehulpteschieten.hetduurtaltijd even voor dehulpdiensten terplaatsezijn.envervolgens voor dehulpdienstenzijnopgeschaald. Ondertussenzijnburgersopburgersaangewezen; opmensen die terplekkezijnendiede helpendehandwillen-enkunnen- toesteken. Alsbijvoorbeeldeen luchtvaartongeluk750slachtofferskent,zijn 200ambulancesnodigvoor vervoer naar ziekenhuizen.als er vervolgensmaar 50ambulancesbeschikbaar zijn, danisde conclusiedatveelslachtoffersvia particulier vervoernaarde ziekenhuizenmoetenworden gebracht.burgerszijndanopburgers aangewezen. Zelfredzaamheidiseenzaakvancollectiviteiten.'Hetgaathier omeenbasisfeitvan menselijk samenleven:mensenzijn fundamenteelinterdependent,altijd opsoortgenotenaangewezen' 4. Zelfredzaamheidheeft ook-misschienwelvooral-temakenmetsociale netwerken.in haar campagnesbeklemtoontde overheiddan ook deverantwoordelijkheidvanbedrijvenen instellingenzichvoor tebereiden opeennoodsituatie.aanburgersraadtzijaan:"krijgtuhet adviesombinnente blijven? Zorg dan datuzich een aantaldagenthuiskuntredden.gaatu liever naar familieofvrienden? Tref danookvooraf denodigemaatregelen.dekeuzevoor evacuatie,inde eigenwoningblijvenofnaar eenopvangcentrumgaan,maaktu uiteindelijk zelf. Vraagburen,familie,vriendenof collega s ofzijukunnenhelpeninzo nsituatie" 5. Risicobewustzijn Bij eenrampof crisissituatie kan deoverheid het-zekerinhet begin-nietalleen.burgerszijn danopzichzelf aangewezenen opde hulpdieandereburgers kunnen bieden.datbetekent dat ookburgerszichmoetenvoorbereiden.hier wringteenschoen.burgerslijkenmeestalhet gevoelte hebbendateenramp ofcrisisinnederlandnietzalvoorkomenen/ofvooralanderen zal treffen.deopgaveisdaarmeehetrisicobewustzijnvanburgerstevergroten, wantzonder risicobewustzijnzullenzijnietgeneigdzijnzichvoor tebereiden. 2 Bovendien heeftnederland zich in VN-verband verplichtdoor de InternationalStrategyfor Disaster Reduction alsmedede Childrens Charter te ondertekenen. 3 Briefminister van VeiligheidenJustitie, 22februari2011, kamerstuk Schuyt, K.(1997). Figuratiesvanzelfredzaamheid. In K. Schuyt,(red.) Het sociaaltekort. Veertiensociale problemeninnederland (pp ).amsterdam: de Balie. 5 Een noodsituatie? Dit kunt u doen!informatieentipsvoor wieeen functiebeperkingheeft. 10

11 Hetvergrotenvanhetrisicobewustzijn,zodatburgerszichvoorbereiden,is dan ookeen speerpuntvan het overheidsbeleid. Bij het bevorderenvanhetrisicobewustzijnkanhet onderwijs eenrolspelen.nietzozeer door eennieuwvak intevoeren,maar door aandachtaanrisicobewustzijn tegevenin de'gewone' lessen.door hetpedagogischthematiserenvanmentaliteit,gedragenverantwoordelijkheid. Ook biedthetmaandelijks-bijwijzevan oefening- weerklinkenvan desirenes een vanzelfsprekendaanknopingspunt,zoalsookdeperiodiekverplichtebrandoefeningopelke schoolenhetgesprekindeklas over hetafstekenvanvuurwerkrondomdejaarwisseling. Gelukkig vormt de leraar nog steeds de spil in de uitwerking van alle onderwijsdoelstellingen en beschikt onze school over een grote groep capabele, bevlogen en hardwerkende docenten die (ook al zijn zij door de veelheid aan aandachtspunten en ontwikkelingen in het onderwijs en het tempo waarin die elkaar afwisselen de vertwijfeling af en toe nabij) ervoor zorgen dat de leerling breed wordt bediend en dat dus ook de relevante thema s veiligheid en zelfredzaamheid op allerlei manieren in het onderwijsaanbod terug komen. Bovendien kanrisicobewustzijn-gekoppeldaanhandelingsperspectieven- eenzinvolleinvulling zijnvan landelijkvoorgeschrevenmaar nietingevuldekerndoeleninhetbasis- envoortgezet onderwijs.het gaathier omconcretiseringenlokaletoepassingvanactief burgerschap,zoals de bedoelingis van de wetgever. Bij vakken met een sterke praktijkcomponent is veiligheid natuurlijk nadrukkelijk een item; zo wordt bij scheikunde een traject doorlopen om op verantwoorde wijze met een brander om te leren gaan en adequaat te reageren in geval van brand. Burgersbijeen crisis- of noodsituatie Een populair beeldisdatburgersbijcrisis-ofnoodsituatiesin paniekraken,vooralvoor zichzelf zorgen enoveralindeweg lopen.datblijktgrotendeelseenmythe tezijn.het blijkt datmensen in noodsituatiesjuist samenwerkenengerichtzijnophethelpenvanelkaar.mensenblijken elkaar tehelpen,bijvoorbeelddoor elkaar teondersteunenen tekalmerenmet bemoedigende opmerkingen.burgerswachten niet afmaarsteken een helpendehandtoe.zehelpenmet vervoer,regelenhetverkeer,slepenensjouwen, brengen matrassen,biedenslaapplaatsen, regelenvoedselendrinken. En er isaltijd toeval,bijvoorbeeldzijn ermensenmeteen (para)medisch beroepter plaatse,of erisbijvoorbeeldeenbouwprojectindebuurtdat machines,kranenensterkehandenkan leveren. Vooralinde eersteurenvaneen noodsituatieiszulkehulpvan burgers van levensbelang 6. Later,alsdehulpdienstenzijnopgeschaald,kan ereenoveraanbodvanburgerlijkehulp ontstaan,dieprofessionelehulpverlenersvoor devoetenloopt. In hetonderwijskunnenleerlingenenigszinswordenvoorbereidop ditsoortsituaties.zijkunnen er immerszelfookinterechtkomen.het onderwijskanbasiskennis over zelfredzaamheiden noodsituatiesaanbieden.enwerkenaanhetbewustzijnvande leerlingenover risico's.als zij er dan thuis over vertellen,worden deoudersalsspin-offookaan hetdenken gezetenwellichtookaangespoordtothandelen. Ook is er aandacht voor kleinere vormen van onveiligheid, zoals de welbekende vlam in de pan. Niet letterlijk voorkauwen van wat je in zo n situatie kunt doen, maar zelf bedenken wat je kunt doen staat daarbij centraal. Dit alles natuurlijk binnen de mogelijkheden die van scholieren mogen worden verwacht. Ook maken we via hen verbindingen naar achter de voordeur : Hoe zit het met de veiligheid in de woning en de zelfredzaamheid van de overige gezinsleden? Op die manier bereiken we ook de woon- en leefomgeving van de kinderen en pubers. Ook daar is nog veel veiligheidwinst te halen. 11

12 Thematiserenvan'zelfredzaamheid innoodsituaties'kan inhet onderwijskleinbeginnen.in en omhet huis,inhetverkeer,bijeenkleinebrand, bij plaatsing van eenaed opschool.ter bevorderingvanrisicobewustzijnen perspectievenop handelen. 6 Brochure: `Burgerhulpbij rampen'.infopuntveiligheid.uitgave NederlandsInstituut voor Fysieke Veiligheid, Onderwijs inzelfredzaamheid Basisideeën Risicobesefenzelfredzaamheidzijnonderwerpendieexpliciet gemaaktwordenwanneer ze terloops(aanvankelijk vaakondereenanderenaam) aande ordekomen indeklas. In deklaskanrisicobesefeenlokaleinvullingkrijgen; daarbijkandelokalerisicokaart (www.risicokaart.nl)eenrol spelen.meer in het algemeen kanmendenkenaanhetop gangbrengenvaneengesprek, bijvoorbeeldnaaraanleidingvan langdurigestroomuitval, uitslaandebrand,(terroristische) aanslag,watersnood,overstroming,(dreigende) dijkdoorbraak, evacuatie,grootverkeersongeluk,extreemweer: kou,gladheid,sneeuwof hittegolf,ongelukbijvervoer ofopslagvangevaarlijkestoffen,vuurwerkongeval, kernongeval,ziektegolf,(dreigende)pandemie,problemenmet deveiligheidvanvoedsel. Wesprekenop onzeschoolmet elkaarafdatwerisicobesefenzelfredzaamheidvan burgersregelmatig aan deorde stellen,bijvoorbeeldbij hetmaandelijkseoefenalarm,bijde jaarlijksebrandoefening,bijhet schoolzwemmen,bijdelessen over verkeersveiligheid, bij het oefenenvoor het praktischverkeersexamen. Wegevenoponzeschoolmedevormaan(hetverplichte) burgerschapsonderwijsdoor aandachttebesteden aanzelfredzaamheidinnoodsituaties,alseengoedvoorbeeldvan actief burgerschap.daarbij hakenwe aanbijuitwerkingenvan dekerndoelen. De schoolbenuthaarsocialenetwerkentendienstevanhaar taakbijzelfredzaamheiden breidtdeze,waar nodig,uit. Het schoolveiligheidsplan met bijbehorende deelplannen geeft richting aan het handelen van de organisatie om de gewenste veiligheid op fysiek en sociaal terrein te realiseren. Het resultaat wordt geëvalueerd: leerlingen, ouders en leraren wordt structureel en periodiek gevraagd hun mening te geven over de veiligheid op school. BijlagenIII eniv bijrapportontwikkelingonderwijsprogrammazelfredzaamheid: KerndoelOriëntatie opjezelfen dewereldprimair onderwijs, DomeinMens ennatuurenmensenmaatschappijvoortgezet onderwijs onderbouw (hierachterbijgevoegd;bijlagen2 en3) Veiligheid en zelfredzaamheid komt natuurlijk ook terug binnen de eisen die aan burgerschapsvorming worden gesteld. Wij stellen er als school een eer in om verder te gaan dan het opstellen van een beleidsstuk, waar de inspectie vooral naar kijkt, maar op degelijke wijze vorm en inhoud te geven aan dit fenomeen. Didactiek Handelingsperspectiefvoorkinderenbespreekbaarmaken:bijvoorbeeld gevaar onderkennen,vluchtenennietopzoeken,helpenalshetkanmaarnietindeweg lopen; doorklassengesprek,door werkenin groepen,alsde brandweer op bezoekkomt. Beginnenbijsocialeveiligheidalsopstapnaar fysiekeveiligheid. Gebruikmakenvandebeschikbareinformatiebronnen(ziebijlage1). Voorbeelden latenzien,film vertonen. Overdrachtvanbasiskennis vanrisico'senzelfredzaamheid. 12 In de gesprekken met scholen kwam duidelijk naar voren dat zelfredzaamheid iets is wat je niet aanpakt in een lesje of project. Het is een stuk vorming en moet dus voortdurend en in

13 verschillende contexten terug komen. Lespakketten zijn heel goed om zelfredzaamheid te agenderen maar het zal vervolgens ook op andere manieren terug moeten komen. 2.3 Teverwachten obstakels Het kabinet heeftbijmondevan deminister vanonderwijslatenweten dat'hetonderwijsgeen veredeldpostbus51-loketmag worden.daar zijn anderenvoor'.zewil danook'dielavastroom aanlesprogramma sdie ophet onderwijsafkomenbeperken'.het onderwijsmoetterug naar de kern.'opeenschoolmoetgeleerdworden.erzijnde laatstedecenniavanuit desamenleving en dekamer teveelmaatschappelijke takennaardeschoolgeschoven,van obesitastot schuldproblemen.wemoetenkiezen:meer urenvoor dekernvakkennederlands,engels, wiskundeenscience' 7. Deze helderepositiekeuzevan hetkabinet,zalscholen enlerarendietoch algereserveerd staan tegenover 'maatschappelijke thema's'sterken inhunweerzin.deinspectiezal-meernog dannu hetgevalis-scholenen lerarenaansprekenophunprestaties bij dekernvakkenen zo de(beleefde) ruimtevoor nieuwe thema'sverkleinen. Watrestzijnsterkeinhoudelijke argumentenomopschooltochaandachttevragenvoor veiligheidwaarvanzelfredzaamheid een belangrijkonderdeelvormt.aandachtvoor risicobesef enzelfredzaamheidkan ookbijdragenaanschoolvakkenals ze op een natuurlijkewijze inhet onderwijskundig-pedagogischprocesopscholenaande orde komen. Bovendien, dekernvakkenzijnnietinhoudsloos.imaginairevoorbeeldenkunnenvervangen worden doorinhouddieontleendis aanrisicobesefenzelfredzaamheid;aandehandvan (actuele) voorbeeldenuitdeomgevingvan deschool.zokunnenkernvakken het pedagogisch gesprekover zelfredzaamheidondersteunenenverdiepen. Maar voorop blijft staan dat we in een sterk pedagogisch klimaat onze brede maatschappelijke opdracht gestalte willen geven en leerlingen willen helpen om met zelfvertrouwen, gesterkt door een brede bagage die ze binnen ons aanbod hebben meegekregen, de volgende levensfase tegemoet te treden." 7 InterviewinDeVolkskrant metminister MarjavanBijsterveldt,17 december

14 I 14

15 3.Mogelijkeinhouden 3.1 Doelenvoor zelfredzaamheid Hiervoor is hetbegripzelfredzaamheidenderol die het onderwijs daarbijkanvervullen verkend.daaruitis optemaken dathetbevorderenvanrisicobewustzijnbijleerlingende centraledoelstellingis.het gaat daarbijomhetbewustzijnvan derisico's indesamenleving en de aanwezigheidvandekansommeteennoodsituatie geconfronteerdteworden.dit verondersteltbepaaldekennis vanrisico'sennoodsituatiesdiezichinnederlandof indeeigen omgevingvoorkunnendoen.naastditbewustzijnen daarbijvoorwaardelijkekennis, streeft de overheidook een ander gedrag nabijhaarburgers:jezelfenigetijdkunnenreddenen het belangvanhetbijstaanvanmedeburgers.dehieruitontstane driedelingisinde opzet vanhet inhouden-overzichtterugtevindeninde drieaspectenvanzelfredzaamheid: risicobewustzijn, het besef datrisico'szich overalkunnenvoordoen endatvoorbereiding daaropvan belangis; persoonlijkhandelen,hetzorgenvoordeeigenveiligheid; sociaalhandelen, hetsamen zorgenvoor deveiligheidenzorgenvoordeveiligheidvan anderen. Veiligheidsmanagement betekent anticiperen op risico's. Elke dag kunnen zich risico's voordoen waar nog niet eerder bij is stilgestaan. Voorvallen die vandaag met een sisser aflopen, kunnen morgen net zo goed een heel andere wending nemen. Als die ervaringen alleen in het hoofd van de betrokkenen blijven zitten, is de kans groot dat anderen opnieuw zelf door schade en schande wijs moeten worden. Daarom is het belangrijk elkaar te informeren over gesignaleerde risico's en ongevallen/incidenten. Daarnaast geeft een goede registratie een realistisch beeld van de werkelijke veiligheid op de school. Zo kunnen we gericht problemen aanpakken. Ieder vandezedrieaspectenis inhetoverzicht uitgewerkt inhoudings-,vaardigheids- en kennisdoelen.hieruit ontstaateenrasterbestaandeuitnegen cellen.indezecellenzijn voorbeeldmatigestreefdoelengeplaatst.bij deuitwerkingisgebruikgemaaktvan dein Nederlandgeldendekerndoelenvoor de onderwijssectorenprimair envoortgezet onderwijs. Daarnaastisgeputuitvoorbeeldleerplannenvoor burgerschap enwatereducatie.burgerschap iseenwettelijke opdrachtaanscholen,maar de invullingwordt overgelaten aan deschool. Watereducatieheeft geenformelestatus,maar iseeninitiatiefdatvoortvloeituitde overheidscampagne`nederland leeftmetwater'.deinventarisatievankerndoelenen voorbeelddoelenburgerschapenwatereducatieisalsbijlageopgenomen. 15

16 Houding Risicobewustzijn Persoonlijk handelen Sociaalhandelen De leerlingis zich ervan bewust dat noodsituaties zich overal enaltijd voor kunnendoen. De leerlingis oplettenden kritischover de veiligheidssituatie in deeigen omgeving. De leerlingdraagtbijaan hetvoorkomenvan noodsituatiesdoor veiligheidsvoorschriftenin achttenemen. De leerlingerkentderol van hulpdienstenen respecteertdewijze waarop hulpverlenershun werk uitvoeren De leerlingerkenthetnut vanregelsen procedures ten aanzien vanveiligheid. De leerlingheeftbij noodsituatiesoogvoorde veiligheidennodenvan eenander. De leerlingisbereiddeelte nemen aan gesprekken over risico's, het terugdringenvanrisico'sen watte doenbij noodsituaties. Vaardigheid Risicobewustzijn Persoonlijk handelen Sociaalhandelen De leerlingkan informatiezoeken over risico'sinde eigenomgevingen demogelijke gevolgenvandie risico's. De leerlingkan (acute) informatie verkrijgenover noodsituatiesdoor middelvandiverse media. De leerlingkan zich eenmening vormenover risico'sinde eigen omgeving. De leerlingkanzichzelfbij noodsituatieszosnel mogelijkinveiligheid brengen. De leerlingkan nooduitgangen lokaliseren en instructiesopvolgenbij evacuaties. De leerlingkan opkomende paniekgevoelens herkennen enwegnemen. De leerlingkan ineen noodsituatiealarmgeven enkanhet noodpakketof delendaarvan lokaliseren in deeigenwoningofop school. De leerlinghelptanderen eenveiligheenkomente zoeken De leerlingtrachtin crisissituatieseen medemenste ondersteunen,paniekte voorkomenen hulpin te roepen. De leerlingkan een bij zijn/haarleeftijdpassende vormvanehbo toepassen. De leerlingkan samenwerkenmetanderen in het bereikenvan (veiligheids)doelen. De leerlingkan onderzoek doennaar risico's van bepaaldestoffen (bijvoorbeeld brandbaarheid). 16

17 Kennis Risicobewustzijn Persoonlijk handelen Sociaalhandelen De leerlingis bekendmetde begrippen:ramp, natuurramp, terrorisme, milieuramp, noodsituatie, calamiteit, noodtoestand. De leerlingkan voorbeeldengeven vanrisico'sinde eigenomgeving. De leerlingkan voorbeelden noemenvan noodsituaties veroorzaaktdoor natuurlijkeen menselijke factoren. De leerlingkan detaaken rolvanverschillende hulpdiensten noemen. De leerlingkentde noodzaakvan nooduitgangen, veiligheidsvoorschriften, evacuatieplannenen het overlevingspakket. De leerling weet datpaniek leidttotverkeerdekeuzes. De leerlingheeftzicht op derolvandeoverheidbij noodsituaties: - inzet hulpdiensten; - gebruik(maandelijkse) sirene; - opstellen veiligheidsvoorschriften; - houdenvanoefeningen; - verstrekken van informatie. De leerlingisbekend met de takenenwerkwijzevan de belangrijkste hulpdiensten. De leerlingkan aangeven datin een samenleving mensenvanelkaar afhankelijkzijn,ook ten aanzienvanveiligheid. De leerlingkan aangeven wat het gevaar isvan paniek 3.2 Zelfredzaamheidinpraktijk brengen Zo hebben de kinderen toegang tot ruimtes waarin verschillend gereedschap ligt. Ook staat er een grote papiersnijder op een voor kinderen toegankelijke plek.het is een bewuste keuze om deze mogelijke gevaren toch voor kinderen toegankelijk te maken. Juist door kinderen de mogelijkheid te geven om te ontdekken waar zich eventuele risico s kunnen voordoen, kun je ze leren hoe ze hiermee moeten omgaan. Hierdoor leggen we ook een directe link met de wereld om ons heen. Ook hierin zijn kinderen en volwassen niet continu te beschermen tegen mogelijke gevaren. Het gaat erom dat kinderen leren bewust om te gaan met mogelijke risico's en gevaren." Rekeninghoudenmet ontwikkelingsniveauleerlingen De inde tabelopgenomendoelengeveneenkarakteriseringvan hetdomeinzelfredzaamheid in noodsituaties.dedoelendienenter inspiratie:diversefactorenbepalenwelkedoelenopwelk momentrelevantenbruikbaarzijn.nagenoeg alledoelenzijnuittewerkenvoor zowel het primair alshetvoortgezetonderwijs, maar krijgendaneenandereinvulling.dein cursief gedruktedoelenlenenzichmeer voor hetvoortgezetonderwijs.een aantal, dat bepaalt hoede doelenin praktijkkunnenworden gerealiseerd,zijn: Emotionele ontwikkeling. Bij jongekinderenkanaandachtvoor grotenoodsituatiesbedreigendzijn ofangsten oproepen.het ligtvoordehand ombijdezedoelgroeptezoekennaarkleinere `noodsituaties' zoals ongelukjes ophetplein ofeengebeurtenisthuis.in het gevaldatzich eenwerkelijke noodsituatievoordoet,die door deleerlingendirectwordt ondervonden,zal de leerkrachteenanderemanier moetenvindenomangstenandereemotieste ondervangen. Fysieke ontwikkeling. 17

18 Een aantaldoelenhebbeneenfysiekecomponent.hetgaatdaarbijbijvoorbeeld omhet oefenenvaneenontruimingofomhettoepassenvanehbo.met name het laatstevraagt fysieknogalwatvan een leerling.ervaringenvanhetoranjekruiswijzenuitdat reanimatieoefeningen onder devijftienjaar waarschijnlijkniet haalbaarzijn,maarjongere leerlingenkunnenwel anderenomhulpvragenof een noodnummer bellen.organisatiesoalshetoranjekruisenhetrodekruishebbenvoorkinderen aangepaste trainingenvoorehbo. Intellectueleontwikkeling. Een groot aantalvande doelen kanworden uitgewerktvoorhetniveauvandeleerlingc.q. het betreffendeschooltypeenniveau.meer ontwikkelde leerlingenkunnencomplexere informatie aan enmet complexere instructiesomgaan.zijkunnenookbeter nadenkenover consequentiesvankeuzesengedragoplangeretermijn. De actualiteit. Zelfredzaamheidkan alsonderwerp geagendeerd worden indeklasofopschool.indat gevalkanvooraf bepaaldwordenwelkedoelencentraalkomen testaan.inveelgevallen zal deactualiteitdeaanleidingvormenomin tegaan opzelfredzaamheid.hetkandaarbij gaanomeenongeluk indepauze, eenbelevenis van eenleerling inhetafgelopen weekeindeofeen grotere noodsituatie die het nieuws bepaalt. Aanleidingenvinden engebruiken Het aandachtvragenvoor zelfredzaamheidbijnoodsituatieskanwordenopgehangenaan relevanteaanleidingen.aanleidingenkunnenklein endichtbij gevondenworden,bijvoorbeeld bijhetbesprekenvankleineongelukjesindeprivésfeerthuis ofvoorvallenopofrond deschool. Grotere noodsituatieskomendeklasbinnenvia demediazoalskrantin deklas, jongerenkrantenzoals7-daysof hetschool-tvweekjournaal. Andereaanleidingenzijndeontruimingsoefening,demaandelijksesireneofeenbezoek van brandweer ofpolitie. De genoemde ofandereaanleidingenkunnenleidentotleervragenbijleerlingenenvormeneen goeduitgangspuntvoor reflectie opdeeigensituatieofkunnen dienenalsstartpuntvoor verdereverkenningenvan eigen handelingsperspectieven. Deleraar vormt despil In ditdocumentisveel gezegdover zelfredzaamheid,noodsituaties,beleid,lesmateriaalen lesdoelen.in allegevallenvormt deleraar de spilinde uitwerkingvanzelfredzaamheid.het gaatdaarbijzowel omdevoorbereidinginlessituaties,deuitvoeringvanoefeningenalsomde begeleidinginhetgevalzichwerkelijk een noodsituatievoordoet.hetvoorbereidenvanleraren isdaaromvanessentieelbelang.hetagenderenvanzelfredzaamheidbijnoodsituatiesin teamoverlegisdaarvooreenstartpunt,maarookhetstimuleren enfaciliterenvanvoldoende opgeleidebhv-ersopscholendoor besturen,dragendaaraan bij.datmaakthetonderwerp eenschoolbredeaangelegenheidwaarover internecommunicatie plaatsvindtmet personeelsleden,maar waarover ookmetoudersgecommuniceerdwordt.oudersdienente weten dat deschooldiverseaspectenvanveiligheidvanbelangacht.ookkandeschool aangeven watzij inditverbandvan oudersverwacht.daarbij kan gewezenworden op veiligheidssituatiesthuis. Kennis, reflectie, gelijkwaardigheid, vertrouwen, zelfstandigheid, keuzemogelijkheden en onafhankelijkheid, actief zijn, verantwoordelijkheid nemen voor jezelf en anderen: het zijn natuurlijke bouwstenen voor zelfredzaamheid. Op allerlei manieren reiken we die bouwstenen aan en helpen ze zelf te maken. 18

19 Bijlage1:Zelfredzaamheidin noodsituaties,inventarisatie lesmateriaal PRIMAIR ONDERWIJS Brááánd!!! Jij,debrandweer enveiligheid(2010) Gratislespakketvoor groep7en8vanhetbasisonderwijs.het lespakket bestaatuiteen leerlingenboekje,eendocentenhandleiding(metkopieerbare werkbladen enextra lessuggesties) eneenposter.ook opdewebsite extra opdrachtentevinden.met ditlespakketwil debrandweer innederlandkinderenkennis bijbrengen over watzijzelfkunnendoenombrand tevoorkomen,watzemoeten doenals branduitbreekt en wat de taak van de brandweer is.ooklerenze over brandveiligheidop schoolenthuis(rookmelder,vluchtplanetc.).doormiddelvan interactieveopdrachtendiede kinderenthuismoetenuitvoeren,wordenookoudersbetrokkenbijditonderwerp. ZornUitgeverijBV, Fire!(2010) Lespakketvoorgroep7en8van hetbasisonderwijsom brand en brandwonden tevoorkomen. Het lespakket bestaat uitzeven gratiste downloadenlessenen gratistedownloaden werkvormen,spellenen extra's.hetmagazinefire!voordeleerlingeneneendvd (Brandwondenportret, uitzendingvanhetklokhuis) zijn tegenverzendkosten tebestellen.de zeven lessenbehandelendefuncties van dehuid, brandwonden,eerste hulpbijbrandwonden, brand(wonden)voorkomen,spelenmetvuur!,doedeveiligheidscheck!,vuurwerk. Download gratislessen enwerkvormen NederlandseBrandwondenStichting, Impact(2006) Musical enaanvullendlesmateriaal alsinterventiemethodeom deveerkrachtvanleerlingen in groep8vanhet basisonderwijs teversterken.de lessenkunnenin aangepastevormook in groep6 en7wordengegeven.de musicalgaatover een dreigingdiesymboolstaatvoor alle mogelijkedreigingenwaar kinderenmeetemakenkunnen krijgen,zoals terrorisme.demusical kandoordehoogstegroepenworden opgevoerd,de lageregroepenzijnhetpubliek.het aanvullendlesmateriaalbestaat uittien, gratis tedownloaden, lessen over veerkrachtzoalszelf een probleemaanpakken, alser iets ergsgebeurdis,samensterk,veerkrachten dreiging (terrorisme). Download materialen Impact,Landelijkkennis- enadviescentrum psychosocialezorg narampen, EHBO( ) Tv-programmaenbegeleidend materiaalvoorleerlingeningroep7en8vanhet basisonderwijs waarbij aandachtwordt besteed aanonderwerpen uit decursusjeugdeerstehulp-a.inacht afleveringen(van 10minuten)komendevolgendeonderwerpenaande orde: brandwonden, flauwte enbewusteloosheid,wonden,vergiftiging,botbreuk,verslikking,bloedneusen uitgeslagentand,verdrinking.iedereafleveringheeftdezelfde opbouw: het ongeval (nagespeelddoorlotusslachtoffers);toelichting lichamelijkletsel(animatie),wat moetje doen? (instructie). 19

20 Het begeleidendmateriaalis een handleidingmetachtergrondinformatieen een leerlingenwerkboekmetvragen, opdrachtenenkorteinstructie.deachtafleveringenzijnookop dvdverkrijgbaar.hetmateriaalissamengesteldinsamenwerkingmethetoranjekruis. NTR: Schooltv, EersteHulpJunior (2004) EersteHulpJuniorisbedoeld voor leerlingenin groep5 en6van hetbasisonderwijs. Het isheteerstedeelvaneentotaalpakket cursussenomjongerentelatenkennismakenmet EersteHulpofwelEHBO(EersteHulpBijOngelukken). In groep7 en8kan decursus JeugdEersteHulpAwordengevolgd. Voor leerlingenvan 13totenmet15 jaar is ernogdevervolgcursusjeugd EersteHulpB. In deopzetvanhetlesmateriaalis hetwillenenkunnenhelpenvananderen ofhethelpen van jezelfnadrukkelijkopgenomen.ook hetvoorkómenvanongelukkenkomtaande orde.enkele onderwerpen:deverbanddoos,wonden, ongelukjes,brandwonden, botbreuken. De handleidingvoor de leerkrachtiste downloadenvia fbasisonderwijs, JeugdEersteHulpA(2010) LeerstofvoordecursusJeugdEersteHulpAvoor kinderenin groep7en 8.Decursusleidtop tot hetdiplomajeugdeerstehulpaen duurttwintiguur.deuitgave sluitaanopde nieuwe inzichtenop hetterreinvandeeerste hulpenstemt overeenmetdemeestrecente drukvan het OranjeKruisBoekje.Decursus bestaat uit een leerlingenboek eneenhandleidingvoor de docent/instructeur. Onderwerpen die tijdensdecursusbehandeldwordenzijn:verbandhulpmiddelen,wonden, kleineongelukjes,vergiftiging,brandwonden, bottenenbotbreuken,bewusteloosheid,flauwte, stoornissenindeademhaling,hetmenselijklichaam. Het materiaalisooktebestellenviadewebsite van het OranjeKruis. ThiemeMeulenhoffBasisonderwijs, Veiligheid opdebasisschool:werken aan eenschoolzonder ongelukken(2001) Deze methode'veiligheid opde basisschool'isin2001doorconsumentenveiligheid ontwikkeld.demapisnietmeer verkrijgbaar maarkangedownloadworden.demethodeis geüpdatetmeteencd-rom,dieinzoomt ophetonderdeel fysiekeveiligheidvanleerkrachten én leerlingen.demethodeis verder aangevuldmeteenaantal checklistsomookschoolreisjes, spelenop hetschoolpleinenoverblijvenveiligtelatenverlopen.ookextrazijn de40vragen over brandveiligheid.demethodebevat 19leskaartenvooronder-,midden- ofbovenbouwmet kopieerbareverwerkingsbladen.onderandere over ontruiming enonveiligeplaatsen. ConsumentenVeiligheid, Allesover deambulance(2008) Gratislespakketvoor leerlingen ingroep5en6vanhetbasisonderwijs. Het lespakketis ontwikkeldom debekendheidvanleerlingen inhetbasisonderwijsmetde ambulancezorgenhetrespectvoor dezorgverleners tevergroten.het pakketbestaatuiteen kortefilm,eenlesboekje,informatievoor de leerkrachten twee enquêtes.ookisinformatiete vindenop de 'kids-pagina' vandewebsite(onder andereover hetbellenvan112). 20

Basisvisie zelfredzaamheid in noodsituaties voor het onderwijs SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Basisvisie zelfredzaamheid in noodsituaties voor het onderwijs SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Foto omslag: Nationale Beeldbank / Brigitte Habraken Basisvisie zelfredzaamheid in noodsituaties voor het onderwijs SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Basisvisie 'zelfredzaamheid in noodsituaties'

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Bedrijfshulpverlening op scholen

Bedrijfshulpverlening op scholen Bedrijfshulpverlening op scholen 2 Bedrijfshulpverlening op scholen INHOUD 1 Inleiding 2 BHV organisatie op scholen 3 Taken, aantal en opleiding BHV ers 4 Samenvatting BHV-organisatie 3 Bedrijfshulpverlening

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken?

Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken? Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken? SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling VO Studiedag 20-01-2016 Berend Brouwer (b.brouwer@slo.nl) Agenda Warming-up Het leerplankader SBGL Thema 'bewegen

Nadere informatie

Zelfredzaamheid en burgerhulp. Nancy Oberijé

Zelfredzaamheid en burgerhulp. Nancy Oberijé Zelfredzaamheid en burgerhulp Nancy Oberijé 2 oktober 2014 1 Doel 1. Bewustwording en kennis opdoen van fenomeen zelfredzaamheid/burgerhulp 2. Meningsvorming over mogelijkheid benutten zelfredzaamheid/burgerhulp

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020. Godelindeschool Hilversum

Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020. Godelindeschool Hilversum Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020 Godelindeschool Hilversum 17 september 2015 Feedbackgesprek De inspectie voert aan het eind van het bezoek graag een gesprek over de kwaliteit van de

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven l Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven Pagina 1 van16 Werkprocessen en competenties gericht op het verpleegplan 1.1 Stelt verpleegkundige diagnose en stelt het verpleegplan

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Brochure. Primair onderwijs. Brochure. Primair onderwijs

Brochure. Primair onderwijs. Brochure. Primair onderwijs Brochure Primair onderwijs Brochure Primair onderwijs Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het

Nadere informatie

crisissituatie? hoe bereid je je voor?

crisissituatie? hoe bereid je je voor? crisissituatie? hoe bereid je je voor? crisissituatie? hoe bereid je je voor? crisishandboek 1 inleiding Als zelfstandige onthaalouder maak je elke dag werk van een veilige opvang. Toch kan ook jij geconfronteerd

Nadere informatie

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010 Visiedocument Actief Burgerschap Januari 2010 Gereformeerde scholen voor speciaal basisonderwijs Het Baken en De Drieluik Inleiding Actief Burgerschap U staat op het punt ons visiestuk actief burgerschap

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Product en prijzen 2014

Product en prijzen 2014 Product en prijzen 2014 1 Augustus 2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Maak kennis met Social Media Rijbewijs... 3 Opbouw en inhoud lessenreeks... 4 Digitale leeromgeving... 5 Docentenomgeving... 6 Prijzen

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Sociale vaardigheden Menselijke eigenschappen die er voor zorgen om goed met je medemens te kunnen omgaan. Deze vaardigheden

Nadere informatie

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP & Sociale Integratie Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Visie op actief burgerschap & sociale integratieactie Hoofdstuk

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Kaarten voor Leerling-bemiddeling

Kaarten voor Leerling-bemiddeling Math Boesten Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Arno Callemeijn Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Kaarten voor Leerling-bemiddeling Een handzaam hulpmiddel

Nadere informatie

Vignet Fysieke veiligheid, po

Vignet Fysieke veiligheid, po Vignet Fysieke veiligheid, po Vragenlijst Fysieke veiligheid Onder fysieke veiligheid wordt verstaan: De bescherming tegen het oplopen van letsel door een onveilige omgeving of onveilig gedrag in de fysieke

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 DE HOLTHUIZEN School: De Holthuizen Plaats: Haaksbergen BRIN-nummer: 12YQ Onderzoeksnummer: 103463 Datum uitvoering onderzoek:

Nadere informatie

SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND

SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND Inhoudsopgave Inleiding Onderzoek Visie schoolveiligheidsplan Montessorischool Elzeneind Doelstelling beleidsplan Preventief beleid Curatief beleid Registratie

Nadere informatie

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Anti Discriminatie Bureau Voor Nijmegen en omgeving 024 32 40 400 www.adbnijmegen.nl Anti Discriminatie Bureau Nijmegen

Nadere informatie

Handleiding Groeidocument Deel B SWV De Eem 2

Handleiding Groeidocument Deel B SWV De Eem 2 Handleiding Groeidocument Deel B SWV De Eem 2 Het primaire doel van dit groeidocument is de ontwikkelingskansen van leerlingen te optimaliseren: het belang van het kind staat voorop. Het groeidocument

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Calamiteitenplan. Avond Vierdaagse Engelen

Calamiteitenplan. Avond Vierdaagse Engelen Calamiteitenplan Avond Vierdaagse Engelen 2014 Inhoud 1 Inleiding...2 1.1 Algemeen...2 2 Risico-overzicht...3 2.1 Algemene ongevallen...3 2.2 Bedreiging door externe gevaren...3 3 De organisatie van hulpverlening...4

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Basisarrangement. Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek

Basisarrangement. Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek Basis Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek Leertijd; werkboek : 2 keer per week 45 minuten voor de leerstofdoelen. 8 uur praktijkles volgens het lesrooster hoe zie ik er uit,

Nadere informatie

feitenwijzer voor ouders en MR

feitenwijzer voor ouders en MR fysieke veiligheid op school feitenwijzer voor ouders en MR versie BO-FW.2011.01 Veiligheidsbeleid: de feiten In deze Feitenwijzer kunt u voor een aantal specifieke veiligheidsthema s lezen welke wettelijke

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016 Een stappenplan bij pesten op school Wat is pesten? Pesten is een verschijnsel dat op elke school en in

Nadere informatie

Bedrijfshulpverlening BHV - Calamiteitenplan

Bedrijfshulpverlening BHV - Calamiteitenplan Bedrijfshulpverlening - Calamiteitenplan Pagina 1 van 6 Opgemaakt door R. Scholman, Voorzitter Bedrijfshulpverlening - Calamiteitenplan Inhoudsopgave 01. Introductie 02. De Taken 03. Hoeveel -ers moeten

Nadere informatie

2013 -. IC T Beleidsplan

2013 -. IC T Beleidsplan 2013 -. IC T Beleidsplan 0 Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Inleiding... 3 Doelstellingen... 3... 3 Plan van aanpak... 3... 3 Schooljaar 2014-2015... 5

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Docentenhandleiding KIES VAARDIG! klas 1/2 VMBO-TL/HAVO/VWO

Docentenhandleiding KIES VAARDIG! klas 1/2 VMBO-TL/HAVO/VWO Docentenhandleiding KIES VAARDIG! klas 1/2 VMBO-TL/HAVO/VWO INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 Lesdoelen 4 Overzicht werkvormen 5 Uitleg werkvormen 1. Beeld bij kiezen 6 2. Grote en kleine keuzes 6 3. Gevolgen

Nadere informatie

Veiligheid en schoolklimaat

Veiligheid en schoolklimaat de staat van het onderwijs 3 Veiligheid en schoolklimaat Over het algemeen voelen leerlingen zich veilig op school. Dat geldt niet voor alle leerlingen. Soms zijn er bovendien ernstige incidenten met verstrekkende

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL PCB MEESTER LALLEMAN

GEDRAGSPROTOCOL PCB MEESTER LALLEMAN GEDRAGSPROTOCOL PCB MEESTER LALLEMAN Hoe zien wij het graag ALGEMENE AFSPRAKEN 1.1 De school is een veilige school... We willen een school zijn waar kinderen, ouders/verzorgers en leerkrachten zich op

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal Tumult in het VSO Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal In het VSO (voortgezet speciaal onderwijs) worden twee soorten kerndoelen onderscheiden. Leergebiedspecifieke

Nadere informatie

Vreedzame VERBETER DE WERELD, BEGIN BIJ DE OPVOEDING... Hart, handen en voeten voor de BSO als democratische oefenplaats

Vreedzame VERBETER DE WERELD, BEGIN BIJ DE OPVOEDING... Hart, handen en voeten voor de BSO als democratische oefenplaats VERBETER DE WERELD, BEGIN BIJ DE OPVOEDING... Hart, handen en voeten voor de als democratische oefenplaats Het beleid van SKH is gebaseerd op de visie van Mischa de Winter, met name wat betreft de opvang

Nadere informatie

Handboek Rubriek 5 Personeel P05.02.2 Bedrijfshulpverlening en leidraad BHV-plan

Handboek Rubriek 5 Personeel P05.02.2 Bedrijfshulpverlening en leidraad BHV-plan Wat is bedrijfshulpverlening? Bedrijfshulpverlening is het door het bedrijf georganiseerde verlenen van hulp door werknemers bij gevaarlijke situaties. Het doel hiervan is om de nadelige gevolgen van calamiteiten,

Nadere informatie

Begeleiding nieuwe leraren op de Walvis

Begeleiding nieuwe leraren op de Walvis op de Walvis Inleiding: Binnen de school treden met regelmaat nieuwe leraren in dienst, beginnend of ervaren. Ook komt het voor dat Pabo studenten die in hun LIO-fase zitten -tijdelijk- in de rol van leraar

Nadere informatie

SAMEN LEVEN, SAMEN LEREN; VOORKOMEN VAN PESTGEDRAG

SAMEN LEVEN, SAMEN LEREN; VOORKOMEN VAN PESTGEDRAG SAMEN LEVEN, SAMEN LEREN; VOORKOMEN VAN PESTGEDRAG Inhoud: 1. Inleiding 2. Vrijeschoolpedagogiek en sociaal-emotionele vorming 3. Het sociale klimaat in samenhang met pestgedrag 4. Voorwaarden scheppen

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Identiteit van de Koos Meindertsschool

Identiteit van de Koos Meindertsschool Identiteit van de Koos Meindertsschool 1. Identiteit - het karakter van de school Wij zijn een open school waarin een ieder gelijkwaardig is. Wij heten elk kind welkom op de Koos Meindertsschool, ongeacht

Nadere informatie

Aan de slag met continuïteitsplanning, crisisbeheersing en crisiscommunicatie.

Aan de slag met continuïteitsplanning, crisisbeheersing en crisiscommunicatie. Aan de slag met continuïteitsplanning, crisisbeheersing en crisiscommunicatie. Praktische cursus Operationeel Crisiscoördinator Zorginstellingen De stroom valt uit. Een lekkage in een zuurstoftank. Uitslaande

Nadere informatie

edumedia handleiding

edumedia handleiding Info: www.edumedia-sciences.com/nl edumedia handleiding Uw school heeft een abonnement genomen op edumedia. Dit is een globale handleiding voor het gebruik van de animaties in uw lessen. edumedia is een

Nadere informatie

LEREN LEREN WAT? HOE?

LEREN LEREN WAT? HOE? LEREN LEREN WAT? Bij leren leren ondersteunt de school je schoolse leren en biedt de school je methodieken om toe te passen in leersituaties buiten de school. HOE? Als school hebben we gekozen voor het

Nadere informatie

( Rampen vallen niet te plannen. Voorbereidingen wel

( Rampen vallen niet te plannen. Voorbereidingen wel f ( Rampen vallen niet te plannen. Voorbereidingen wel Uitval van stroom, gas, water of telefoon Dit is een uitgave van het ministerie van Binnenlandse en Koninkrijksrelaties. September 2006. DENK VOORUIT

Nadere informatie

BREDE MARIA SCHOOL REUSEL

BREDE MARIA SCHOOL REUSEL BREDE MARIA SCHOOL REUSEL Pedagogisch beleid Brede Mariaschool Visie De Brede Mariaschool werkt vanuit een visie waarbij het welbevinden van de aan de Brede Mariaschool toevertrouwde kinderen centraal

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Speel het spel. stimulansen

Speel het spel. stimulansen Speel het spel In een mix van hints, pictionary, ganzenbord en spijker slaan staan we stil bij belevingsgericht werken. In twee teams strijden we om de eer: wie is het meest belevingsgericht? Hierbij moeten

Nadere informatie

Veilig en gezond werken

Veilig en gezond werken Veilig en gezond werken B.E.M. Pennings 2006 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie of op andere wijze

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

dpm groep Specialist in de culturele sector Brochure Cursussen & Trainingen 2014

dpm groep Specialist in de culturele sector Brochure Cursussen & Trainingen 2014 dpm groep Specialist in de culturele sector Brochure Cursussen & Trainingen 2014 DPM groep DPM groep is al 15 jaar actief partner voor bedrijven en instellingen, met name binnen de culturele sector. Wij

Nadere informatie

Checklist voor controle (audit) NEN 4000

Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Rigaweg 26, 9723 TH Groningen T: (050) 54 45 112 // F: (050) 54 45 110 E: info@precare.nl // www.precare.nl Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Nalooplijst hoofdstuk 4 Elementen in de beheersing van

Nadere informatie

PILOTONDERZOEK SOCIALE KWALITEIT. De Ambelt Kampen

PILOTONDERZOEK SOCIALE KWALITEIT. De Ambelt Kampen PILOTONDERZOEK SOCIALE KWALITEIT De Ambelt Kampen Plaats : Kampen BRIN nummer : 02YN OKE 03 SO Onderzoeksnummer : 253787 Datum onderzoek : 5 november 2013 Datum vaststelling : 5 december 2013 Pagina 2

Nadere informatie

Digitaal Veiligheidsplan

Digitaal Veiligheidsplan Digitaal Veiligheidsplan Overzicht aandachtspunten sociale veiligheid 2015-12-01 16:53 Een veilige school is een school waar leerlingen en personeel met plezier leren en werken en waar zij zich zo goed

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO.

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science,

Nadere informatie

Aan de ouders, Vriendelijke groet, team prinses Beatrixschool. Verbeterpunten en acties

Aan de ouders, Vriendelijke groet, team prinses Beatrixschool. Verbeterpunten en acties Aan de ouders, Voor u ligt het verbeterplan wat is opgesteld door het team naar aanleiding van de resultaten van de oudervragenlijst afgelopen november. Per onderdeel geven we aan welke items minder scoorden

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

JAARPROGRAMMA GROEP 7

JAARPROGRAMMA GROEP 7 JAARPROGRAMMA GROEP 7 Even voorstellen De leerkrachten van deze groep zijn: Patricia Mulder, zij werkt op maandag en dinsdag. Evelien Rikken werkt op woensdag, donderdag en vrijdag. Technisch lezen Technisch

Nadere informatie

Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen

Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen 1. Plagen en pesten Het verschil tussen plagen en pesten is duidelijk aan te geven. Bij plagen is sprake van incidenten. Pesten gebeurt systematisch. Een definitie

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

Vertrouwd Veilig Verrassend Veelzijdig!

Vertrouwd Veilig Verrassend Veelzijdig! Anti pest protocol Vertrouwd Veilig Verrassend Veelzijdig! Proostdijschool, Mijdrecht Anti pest protocol Visie: De visie ten aanzien van pedagogisch klimaat van de school is: Vertrouwd Veilig, Verrassend

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Gezondheid en veiligheid 1 GEZONDHEID EN VEILIGHEID 1 (CBE06.1/CREBO:50225)

Gezondheid en veiligheid 1 GEZONDHEID EN VEILIGHEID 1 (CBE06.1/CREBO:50225) GEZONDHEID EN VEILIGHEID 1 (CBE06.1/CREBO:50225) sd.cbe06.1.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in enige vorm

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen.

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. PESTPROTOCOL MONTESSORISCHOOL BILTHOVEN 1. Uitgangspunten Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. We hanteren de volgende definitie van pesten:

Nadere informatie

KWALITEITSKAART OUDERBETROKKENHEID. Uitgewerkt. in een protocol voor basisschool Merijntje

KWALITEITSKAART OUDERBETROKKENHEID. Uitgewerkt. in een protocol voor basisschool Merijntje KWALITEITSKAART OUDERBETROKKENHEID Uitgewerkt in een protocol voor basisschool Merijntje Mei 2011 Files\Low\Content.IE5\QO1XG778\kwaliteitskaart%20ouderbetrokkenheid%20versie%202011[1].doc 1 / 5 Lowys

Nadere informatie

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8 wat ons bijzonder maakt praktijkschool Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Wa a r o m P ra k t i j ko n d e r w i j s? Uw schoolkeuze De school die

Nadere informatie

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl Lessen in geluk voor groep 7 en 8 www.gelukskoffer.nl Ontstaan Gelukskoffer Vanuit Bedrijfsleven Gebaseerd op leidinggeven aan jezelf 1,5 jaar wetenschappelijk literatuuronderzoek Pilots op diverse scholen

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

kempelscan K1-fase Eerste semester

kempelscan K1-fase Eerste semester kempelscan K1-fase Eerste semester Kempelscan K1-fase eerste semester 1/6 Didactische competentie Kern 3.1 Didactisch competent Adaptief omgaan met leerlijnen De student bereidt systematisch lessen/leeractiviteiten

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 12: Het vinden van werk Praktijkkern c: Kiezen en solliciteren naar passende stageplek Thema Praktijkkern 12. Het vinden

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Leergang ZelfVerzorgd

Leergang ZelfVerzorgd Leergang ZelfVerzorgd Waar gaat het over? Zuidwester heeft besloten te gaan werken met ondersteuningslijnen. Op deze manier willen we meer gespecialiseerde ondersteuning bieden aan onze cliënten, binnen

Nadere informatie

voor al uw maatwerk trainingen

voor al uw maatwerk trainingen voor al uw maatwerk trainingen voor al uw maatwerk trainingen Als u wilt dat uw medewerkers weten hoe te handelen bij calamiteiten of dat u uw medewerkers handvatten aan wilt reiken waardoor zij waardevoller

Nadere informatie

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef Reacties van docenten die de nieuwe lessen testten: Welkom op School helpt leerlingen zich daadwerkelijk thuis te voelen op onze scholen. Deze methode is goed bruikbaar op de ISK omdat hij toegespitst

Nadere informatie

Competentiescan Klant exemplaar

Competentiescan Klant exemplaar Naam klant: Geboortedatum: Datum rapportage: Naam begeleider: Competentiescan Klant exemplaar Dit project wordt mede gefinancierd door het Europees Sociaal Fonds www.werkeenzorgminder.nl Instructie invullen

Nadere informatie

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Dit document is bedoeld als verantwoording voor wat wij op dit moment doen aan actief burgerschap en sociale integratie en welke ambities

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

bewegingsonderwijs Kennisbasis bewegingsonderwijs op de Pabo

bewegingsonderwijs Kennisbasis bewegingsonderwijs op de Pabo bewegingsonderwijs Belang van het vak Het bewegingsonderwijs aan de Pabo is exclusief gericht op de bevoegdheid voor groep 1 en 2, voorts op bewegen in brede context: bewegingsactiviteiten die op de basisschool

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie