Digitaal Bewegend Beeld. Deel 1: Beleidsformulering (bijlage 1 bij het hoofdverslag)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Digitaal Bewegend Beeld. Deel 1: Beleidsformulering (bijlage 1 bij het hoofdverslag)"

Transcriptie

1 Digitaal Bewegend Beeld Deel 1: (bijlage 1 bij het hoofdverslag) Projecttitel: Digitaal Bewegend beeld: van beleid tot praktijk Projectcode: ICT Faculteit: Letteren Projectperiode: sept 2004 oktober 2005 Opdrachtgever: Faculteit der Letteren, Vrije Universiteit Opgesteld door: Silvester Draaijer Pieter Willem Groen Yolande Spoelder Onno Huber Datum: Contactadres: Onderwijscentrum VU Afd. ICTO De Boelelaan 1105, kamer 1G HV Amsterdam tel ICTO Onderwijscentrum VU

2 Projectrapportage LET ICT Digitaal Bewegend Beeld: van beleid tot praktijk, Deel 1: Inhoudsopgave 1 Inleiding Activiteiten Wat is er in dit deel van het project geleerd? Beleidsoverwegingen Digitaal Bewegend Beeld bij Faculteit der Letteren Probleembeschrijving Inventarisatie van gebruik bewegend beeld bij Faculteit der Letteren Conclusie Ontwikkelingen rondom bewegend beeld op de VU Mediatheek Online VU Streaming Services SURFnet Video Portal Conclusie Stadia Digitaal bewegend beeld Vinden en verwerven van beeldmateriaal Digitaliseren en bewerken van beeldmateriaal Archiveren van digitaal beeldmateriaal Afspelen van digitaal beeldmateriaal Conclusie Kosten voor digitaal bewegend beeld Conclusie Literatuur Bijlage 1: Inventarisatie gebruik bewegend beeld bij Faculteit der Letteren Bijlage 2: Mogelijk interessante streaming media repositories voor gebruik binnen de Letteren Faculteit Themagerichte repositories Reclame repositories Documentaire repositories Broadband Televisie sites Nieuwsuitzendingen Filmdatabestanden, trailers, reviews etc Online talencursussen Studenten maken zelf bewegend beeld Bijlage 3: Didactiek en streaming media Leerpsychologisch perspectief Didactische toepassingen voor de Letterenfaculteit Bijlage 4: Interview met UvA en Universiteit Leiden Verslagje gesprek Marike Ederveen en Willem Rodenhuis bij UvA, donderdag bij de UvA Verslagje gesprek Rob Goedemans. 22 november 04, telefonisch gesprek met Silvester Draaijer Bijlage 5: Implementatie voorstellenvoor de Faculteit der Letteren Implementatievariant A: Faculteitsbrede aanpak met didactisch groeiscenario Implementatie B: Alleen docenten helpen die nu een acute vraag hebben Implementatievariant C: Eerste behoefte oplossen Implementatievariant D: continu groei ICTO Onderwijscentrum VU

3 1 1 Inleiding 1.1 Activiteiten In september 2004 ging de projectgroep Digitaal Bewegend beeld van start. Uitgangspunt van het project was de ICT&O aanvraag die door de faculteit was ingediend. De faculteit signaleerde daarin een probleem (annex kans) met betrekking tot het ontsluiten van digitaal bewegend beeld voor toepassingen in het onderwijs bij de faculteit. Het eerste deel van het project bestond uit het proberen vast te leggen van mogelijk en gewenst facultair beleid in dit verband. Er zijn verschillende perspectieven onderzocht om dit beleid te formuleren. o Er is getracht om het probleem hernieuwd te analyseren en te beoordelen op omvang en aard. Daartoe is een inventarisatie uitgevoerd onder alle docenten van de faculteit. o Er is getracht om een zeer omvattende analyse te maken van alle technische, organisatorische en onderwijskundige processen en beslissingselementen die een rol zouden kunnen spelen in het beleid. o Er is getracht om scenario s te schetsen die mogelijke toekomstige ontwikkelingen van de inzet en uitvoeringswijze van digitaal bewegend beeld in de faculteit te exploreren. Voor een voorbeeld zie Bijlage 5: Implementatie voorstellen voor de Faculteit der Letteren. Deze analyses en scenario s zijn in verschillende tekstdocumenten beschreven en besproken in de projectgroep. Binnen het domein van techniek, organisatie, beheer, onderwijstoepassingen en financiën leken er echter teveel terreinen te onduidelijk en nog in ontwikkeling om goede beslissingen te kunnen nemen. Uiteindelijk is het niet gelukt om tot een éénduidig, pragmatisch en actiegericht einddocument te komen. Eind december 2004 werd daarom besloten om werkenderwijs het terrein nader in kaart te brengen en geschikte procedures te ontwikkelen op basis van deel 2 van het project: De Praktijk. Dit betekende dat het tweede deel van het project, namelijk daar waar daadwerkelijk video gedigitaliseerd zou worden en verwerkt in een onderwijsopzet, vooral veel praktijkinformatie zou opleveren, die gebruikt zou kunnen worden om nader beleid te bepalen. De verslaglegging daarvan is opgenomen in Bijlage 3 van het hoofdverslag. Eind oktober 2005 is op basis daarvan dit deelproject 1 afgerond middels deze rapportage en de diverse bijlagen. 1.2 Wat is er in dit deel van het project geleerd? Het is gebleken dat het heel moeilijk is om een gezamenlijk beeld te vormen over de richting waarop een faculteit zich moet gaan bewegen op het terrein van digitaal bewegend beeld. Beslissingen over de te kiezen richting zullen altijd gebaseerd zijn op basis van onvolledige informatie en beslissingen moeten gebaseerd worden op veel ongelijksoortige informatie. Dat maakt het heel lastig om duidelijke keuzes te maken. Toch is in dit project een proces binnen de faculteit opgestart om progressie te boeken op dit terrein. Er is in het project veel informatie verzameld en gegenereerd door met het probleem bezig te zijn en door twee concrete toepassingen te realiseren. Een aantal medewerkers hebben kennis en vaardigheden opgebouwd en een collegiaal netwerk opgebouwd om vragen en ideeën rondom digitaal bewegend beeld aan te pakken. 1

4 2 Op basis van die ervaringen zal het komende academisch jaar verder worden gewerkt en is het de bedoeling om aan het eind van het academisch jaar 2005/2006 de werkwijze opnieuw tegen het licht te houden en vervolgstappen te nemen. 2

5 3 2 Beleidsoverwegingen Digitaal Bewegend Beeld bij Faculteit der Letteren 2.1 Probleembeschrijving In verschillende opleidingen binnen de Faculteit der Letteren wordt in het onderwijs met bewegend beeld gewerkt. In de meeste gevallen wordt anno 2004 bijna uitsluitend analoge video ingezet, soms gaat het om DVD s (zoals speelfilms en documentaires). Vooral als studenten worden geacht om zelfstandig (buiten de contacturen) dergelijk materiaal te bestuderen, levert dat vaak allerlei logistieke problemen op (aantal kopieën, distributie, beheer, benodigde apparatuur, etc.). De faculteit krijgt om die redenen steeds meer verzoeken om bewegend beeld eenvoudiger beschikbaar te maken voor docenten en studenten en dan ook bij voorkeur digitaal. Daarnaast is het bij centrale viewings van het materiaal (bijvoorbeeld tijdens hoorcolleges) niet mogelijk om fragmenten individueel te stoppen en/of te herhalen, wat wel als heel wezenlijk en daarom ook wenselijk geacht wordt. Ook nemen de huidige viewings tijdens colleges niet alleen kostbare collegetijd in, maar hebben deze daarnaast als nadeel dat er geen tijd voor studenten is om de bekeken fragmenten goed mentaal te verwerken (internaliseren). Bovendien is het met het huidige materiaal voor studenten problematisch om gedeelten van het materiaal samen te voegen op een videoband en te verspreiden onder de studenten ter voorbereiding van een werkcollege (b.v. een aantal scènes uit een speelfilm die aan een bepaald criterium voldoen). Dat belemmert docenten in het inzetten van bewegend beeld voor allerlei opdrachten rondom colleges en werkcolleges. Hoewel het voor colleges minder problematisch is om met videobanden en DVD s te werken, kan ook hierbij het gebruik van streaming media bepaalde voordelen bieden. Er hoeft dan niet langer veel kostbare tijd besteed te worden aan het vooraf klaarzetten of kopiëren van fragmenten op video; bovendien is het met de huidige DVD spelers niet mogelijk om meerdere bookmarks op een DVD aan te brengen zodat er alsnog gespoeld moet worden. Tenslotte is de kwaliteit en houdbaarheid beter dan van analoge video. Mede gezien universitaire ontwikkelingen op het gebied van digitale media (AVC, IVOS, andere faculteiten zoals Tandheelkunde) wil de faculteit graag uitzoeken op welke wijze er met digitaal bewegend beeld gewerkt kan worden in het onderwijs, waarbij met name aandacht moet worden besteed aan het creëren en gebruiken van streaming video voor materiaal met een relatief lange tijdsduur (zowel video-opnames als documentaires, grotere fragmenten uit speelfilms, etc.). Dit zou moeten resulteren in zowel technische aanbevelingen voor het digitaliseren van analoog materiaal cq. het creëren van streaming video (standaards en procedures) als onderwijskundige en technische mogelijkheden om dergelijk materiaal te integreren in digitale leeromgevingen. Daarbij moeten de daaraan verbonden kosten, zowel personeel als materieel, in kaart gebracht worden. 2.2 Inventarisatie van gebruik bewegend beeld bij Faculteit der Letteren De faculteit heeft besloten om een inventarisatie onder haar medewerkers uit te voeren naar het huidige gebruik van bewegend beeld in het onderwijs. Deze inventarisatie is begin 2004 uitgevoerd. Onder alle docenten is daartoe een enquête formulier verspreid. Van de naar schatting 200 docenten van de faculteit hebben 23 personen het formulier geretourneerd. Zie 8 Bijlage 1: Inventarisatie gebruik bewegend beeld voor de resultaten daarvan. De conclusie die uit de enquête kan worden getrokken kan als volgt luiden. Uit de inventarisatie komt naar voren dat docenten op verschillende gebieden toepassingen zien voor bewegend beeld in het onderwijs. Het gaat om: - illustraties van zeer uiteenlopende aard bij colleges 3

6 4 - materiaal voor zelfstudiedoeleinden o het bieden van bronmateriaal voor film- en cultuuranalyse o het bieden van bronmateriaal voor gespreksanalyse o het bieden van materiaal voor het oefenen van taalvaardigheid Bronmateriaal kan in vele vormen voorkomen - Door docenten verzamelde video s en videofragmenten op VHS formaat - Door docenten en vakreferent voor ACW verzamelde DVD collectie - Door docenten verzamelde databases met streaming video materiaal De werkvormen die de docenten voor ogen hebben zijn toepassingen waarbij video gezien wordt als instructiemateriaal of als bronmateriaal dat de student zelfstandig kan bestuderen. Als instructiemateriaal zien docenten veel in het gebruik tijdens colleges. Ze zouden het echter de moeite waard vinden als studenten dit materiaal ook buiten de colleges om zouden kunnen raadplegen. De didactische voordelen die docenten zien hebben betrekking op het feit dat bewegend beeld een zeer rijke bron van informatie vormt om onderwerpen uit de kunsten of talen te illustreren die veel meer biedt dan slechts tekst of stilstaand beeld. Als het gaat om het verwerven van inzicht in de ontwikkeling van beeld, cultuur en film, dan is een gemakkelijk toegankelijke hoeveelheid uiteenlopend bronmateriaal (collecties) een vereiste om studenten zelfstandig analyses uit te laten voeren. De docenten zijn vooral op zoek naar betere en eenvoudiger mogelijkheden voor ontsluiting van videomateriaal. Dat kan colleges betreffen, maar ook voor het aanbieden van fragmenten van bewegend beeld voor studenten ten behoeve van opdrachten, zelfstudie, voorbereiding van werkgroepen e.d. Zowel voor henzelf als voor studenten. Digitaliseren biedt in hun ogen daarbij voordelen. Er worden geen signalen van docenten opgevangen die trachten om het onderwijs geheel te herzien zoals bijvoorbeeld geschets wordt om Bijlage 3: Didactiek en streaming media. Ook interessant is het om te zien dat docenten niet direct geïnteresseerd zijn in het opnemen van hun eigen colleges. Dat heeft wel de aandacht van docenten op andere faculteiten. 2.3 Conclusie Gezien de respons op de enquête en de hoeveelheid digitaal bewegend beeld die op de faculteit wordt gebruikt, lijkt het zeker zinvol om het faciliteren van het inzetten van digitaal bewegend beeld in de toekomst bij de faculteit der Letteren verder uit te bouwen. 4

7 5 3 Ontwikkelingen rondom bewegend beeld op de VU Op dit moment ontwikkelt de VU (ook nationaal gezien) veel initiatieven op het terrein van streaming media. Het Onderwijscentrum VU is daar nauw bij betrokken. Daardoor heeft zij op dit moment ervaring op verschillende terreinen. We willen hier een aantal initiatieven aanstippen die van belang kunnen zijn voor de Faculteit der Letteren. Belangrijk voor de faculteit der Letteren is het project IVOS-1 Streaming Video. In dat kader zijn twee project gedefinieerd: Mediatheek Online en VU streaming services. 3.1 Mediatheek Online Bij het Audiovisueel Centrum van de VU loopt in samenwerking met de Faculteit der Psychologie en Pedagogiek en het Onderwijscentrum VU het project Mediatheek Online. Hierbij wordt gewerkt aan een mediatheekservice rond het aanbieden van streaming video. Er wordt uitgezocht hoe docenten -als gebruikers van video- het beste kunnen worden ondersteund. Dit betreft zowel docenten met een gerichte vraag naar bepaalde programma's (met name van televisie "open net") als docenten die slechts ongeveer weten naar wat zij op zoek zijn. Het AVC is bezig met definiëren en uitwerken van de services en organisatie. De eventuele kosten daarvan zijn ook nog niet bekend. Box: ZoEp 1 In het ZoEp (Zoekprofiel docenten koppelen aan Elektronische programmagids) project wordt samengewerkt door de VU, Hogeschool Windesheim en de Universiteit van Tilburg. Met behulp van de koppeling kan efficiënt en gebruikersvriendelijk video in hoger onderwijs worden aangeboden. De gedachtegang daarbij is dat de docent informatie op maat over videomateriaal ontvangt in plaats van veel tijd te moeten investeren in zelf zoeken. Docenten laten een elektronisch zoekprofiel achter op de website van de mediatheek en geven aan hoe vaak zij een aanbod met geschikt videomateriaal willen ontvangen. Eenmaal per week of per maand krijgen zij dan een met een overzicht van de opgenomen programma s. Door webadressen aan te klikken kunnen zij het materiaal bekijken en laten weten of het geschikt is voor het onderwijs. Dit videomateriaal is vooral gemakkelijk te gebruiken in een elektronische leeromgeving als Blackboard. 3.2 VU Streaming Services Enkele faculteiten op de VU willen in hun onderwijs meer doen met streaming video. Het optimaliseren van een dergelijke dienst op centraal niveau is sterk aan te bevelen uit het oogpunt van kosten en kwaliteit. Daarnaast heeft de VU een zeer moderne en breedbandige netwerk dat eind 2003 op de gehele VU is opgeleverd. De VU ziet dit als een strategisch voordeel van de VU t.o.v. andere instellingen en wil in dat kader graag de inzet van breedbandige onderwijstoepassingen op de VU stimuleren. In dat kader heeft de Dienst IT onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om op de VU een centrale streaming server te installeren en hosten. Er is in het project Streaming Video van het IVOS programma echter gebleken dat er nog geen sprake is van volledige "proven technology". Er bleken vele problemen met het kiezen en volledig implementeren van een keuze uit standaards, het juist configureren van de beveiliging en het inrichten van een gebruiksvriendelijke beheeromgeving. Er is om die reden eind 2003 voor gekozen om aan te sluiten bij SURFnet Video Portal (SVP) van SURFnet (zie volgende paragraaf). Deze wordt beperkt geïmplementeerd in een "proeftuin", waarin faculteiten gedurende een periode van een jaar ervaring kunnen opdoen met de toepassing van streaming video in 1 5

8 6 het onderwijs. Daarnaast is een vervolgonderzoek gestart i.s.m. SURFnet om tot een volledig operationele streaming video service te komen. In het IVOS programma zijn tevens keuzes gemaakt voor standaarden en zijn aanbevelingen gedaan op het gebied van gebruikersondersteuning op de Vrije Universiteit. M.b.t. dit laatste is aanbevolen om één loket aan te bieden ter ondersteuning van alle streaming videoactiviteiten. 3.3 SURFnet Video Portal De SURFnet Video Portal is het nationale systeem voor Hoger Onderwijs op het gebied van opslag en ontsluiting van bewegend beeld. Naast allerlei functies op het gebied van technische stabiliteit en schaalbaarheid, bevat het systeem onder andere een beheeromgeving. Die moet het mogelijk maken om het videomateriaal te beheren en het materiaal toegankelijk maken voor specifieke doelgroepen (instellingen, lokaties e.d.) of juist voor anderen af te sluiten. Op de SVP zijn begin 2004 een aantal accounts en gebruikers aangemaakt voor medewerkers op de VU. Medio 2004 ontwikkelt de SVP zich in technische en beheersmatige zin in hoog tempo en wordt er op de VU al door meerdere faculteiten gebruik van gemaakt (o.a. Onderwijscentrum VU, Faculteit der Bewegingswetenschappen, Faculteit Psychologie en Pedagogiek) in uiteenlopende toepassingen. De SVP voldoet voor wat betreft gebruiksvriendelijkheid en eigenschappen om te transcoderen (omzetten van video-formaten) en afscherming al aan een groot aantal eisen. Het doel is nu om i.s.m. SURFnet de functionaliteit van de SVP uit te breiden en verbeteren. (Zie ook de vorige paragraaf VU Streaming Services.) Door het goede contact van het Onderwijscentrum VU, het AVC van de VU en de dienst IT heeft de VU, met name vanuit het vervolg op IVOS, veel invloed op de verdere ontwikkeling van de SVP. SURFnet heeft een overeenkomst gesloten met het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (NIBG) om alle open net uitzendingen 2 van de publieke omroepen via de SVP beschikbaar te maken voor het hoger onderwijs. Het AVC van de VU gaat op die dienst een licentie nemen. Voor de VU als geheel moet rekening gehouden worden met EUR 0,90 per student per jaar. Voor de VU betekent dat ongeveer EUR Hoeveel van dat bedrag doorberekend zal worden aan de faculteiten van de VU is nog niet bekend. Extra archiefmateriaal kan worden besteld tegen een tarief van Euro 341,- per uur (met een minimum hoeveelheid van 10 uur). Die licentie zal het mogelijk maken dat ook de faculteiten van de VU dan dit archief kunnen raadplegen en daar videomateriaal mee in het onderwijs in kunnen zetten. Dit initiatief heeft duidelijk een relatie met het project uit paragraaf 3.1 Mediatheek Online. Enige kanttekeningen rondom SVP zijn echter wel op zijn plaats. Zo werkt de SVP eigenlijk alleen optimaal als er wordt gekozen voor het streamen van Windows Media bestanden (.wmv). Voor de overige formaten (MPEG-1, MPEG-2 en MPEG-4) zijn weer specifieke players nodig zoals de Kasenna Player en de Apple Quicktime Player. 3.4 Conclusie De ontwikkelingen rondom streaming video in het Hoger Onderwijs en op de VU gaan nog steeds snel. Het uitzetten van trends lijkt echter mogelijk: Het AVC, de dienst IT en de afdeling ICT en Onderwijs van het Onderwijscentrum VU zich sterk maken op het gebied van streaming media. Ze wil diensten ontwikkelen voor de productie, opslag en ontsluiting van streaming video materiaal ten behoeve van de faculteiten van de VU. de SURFnet Video Portal is een dienst van SURF die in het licht van toekomst heel bestendig lijkt. Ontwikkelingen binnen de VU kunnen we baseren op de aanwezigheid en de toekomstige ontwikkelingen rondom de SVP. De eigen streaming server van de VU is nog niet in zicht. Het is niet de verwachting dat er in het kader van dit project voor de Faculteit der Letteren gewacht kan worden op een verandering daarin. 2 Met uitzondering van commercieel gevoelige uitzendingen, zoals sport en speelfilms. 6

9 7 Voor het beleid rondom digitaal bewegend beeld op de faculteit der Letteren betekent bovenstaande dat het zinvol is om aan te sluiten bij de ontwikkelingen op de VU om zo synergie voordelen te kunnen behalen en om niet zelf alles te hoeven ontdekken en ontwikkelen. Het kan echter ook zinvol zijn om een eigen streaming service te onderzoeken. 7

10 8 4 Stadia Digitaal bewegend beeld In de productie en inzet van digitaal bewegend beeld in het onderwijs kunnen bijna altijd de volgende stadia worden onderscheiden: o o o o o o Vinden en verwerven van beeldmateriaal Digitaliseren van beeldmateriaal Archiveren van digitaal beeldmateriaal Encoderen van digitaal beeldmateriaal tbv uitlevering aan docenten cq. studenten Afspelen van het digitaal beeldmateriaal Integreren van het beeldmateriaal in webomgevingen In de navolgende paragrafen zullen deze stadia in meer detail worden beschreven en er zullen overwegingen worden gegeven welke keuzes er voor de faculteit in dat verband gemaakt kunnen worden en welke criteria zij zou kunnen hanteren. 4.1 Vinden en verwerven van beeldmateriaal Het vinden en verwerven van beeldmateriaal kan op vele manieren plaatsvinden. Materiaal kan ontdekt worden door individuele docenten die een programma op televisie hebben gezien of ze kunnen gericht hebben gezocht in hun bekende bronnen zoals bijvoorbeeld Picarta, het Filmmuseum, gespecialiseerde uitgeverijen e.d. Er is niet een vaste procedure aan te geven hoe dit materiaal ontdekt wordt. Docenten kunnen zelf thuis beeldmateriaal hebben opgenomen op analoge dragers (VHS) of rechtstreeks op een DVD o.i.d.. Docenten kunnen ook opdracht geven aan een medewerker van het Bureau Systeembeheer (in casu Paul Bossenbroek) om een specifiek programma op te laten nemen. Wel kan gesteld worden dat het meeste materiaal van de Nederlandse publieke omroepen in principe vrijelijk gebruikt mag worden in het onderwijs. Een aantal docenten heeft in de invenatarisatie ook aangegeven materiaal van de omroepen die via het internet ter beschikking wordt gesteld, te gebruiken. Om dat materiaal te vinden kan contact worden opgenomen met het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid of met de betreffende omroep die het uitgezonden heeft. Vanaf september 2005 zal de VU naar verwachting een licentie hebben op Academia in Onderwijs waarbij alle uitzendingen van de publieke omroepen via de SURFnet Video Portal beschikbaar zullen komen. De VU als geheel zal daar via het AVC van de VU - een licentie nemen á EUR 0,90 per student. Een deel van dat bedrag zal centraal door de VU worden gedragen, een ander deel zal naar rato door de verschillende faculteiten worden gedragen. Casus De docent van NT2 heeft een interessante uitzending gezien bij de publieke omroep: een specifieke aflevering van het programma Het Klokhuis. De docent is er achter gekomen dat Het Klokhuis een website heeft die bij het programma hoort. Op de website zijn alle uitzendingen gearchiveerd en deze kunnen online bekeken worden. In principe kan de docent nu deze uitzending zonder meer gebruiken als materiaal voor demonstratie in een collegezaal of ten behoeve van zelfstudie door via het internet naar de betreffende pagina s te surfen. De docent heeft er echter weinig vertrouwen in dat de uitzending lang on line zal blijven staan (misschien dat de uitzending na één jaar van het internet wordt gehaald?). Hij wil de uitzending graag tastbaar (in eigen hand) hebben. Hij besluit om de NOS te bellen en om de uitzending te bestellen. De NOS geeft aan dat hij de uitzending voor EUR 25 op DVD thuis toegezonden kan krijgen. De docent heeft afgesproken dat deze kosten door de faculteit gedragen kunnen worden. 8

11 9 Daarnaast is er een categorie beeldmateriaal dat onder (strenge) copyright restricties valt. Dergelijk materiaal mag niet zondermeer in het onderwijs worden ingezet en zal aangekocht moeten worden. Materiaal dat onder die regeling valt zijn bijvoorbeeld uitzendingen van commerciële omroepen zoals RTL4, SBS6, ITV, BBC, Speelfilms, voetbalwedstrijden en documentaires. Er zijn niet heel eenduidige regels hoe dergelijk materiaal dan aangekocht en gebruikt mag worden. Er moet per programma bekeken worden hoe het in het onderwijs ingezet zal worden, wie de rechthebbenden zijn en welke gebruikskosten zij in rekening wensen te brengen. De docent of student verkrijgt het beeldmateriaal door zelf te zoeken of te laten zoeken. De duur van de zoektocht is afhankelijk van de vraag (inhoud) en het aanbod in de collectie. Het zoeken uitbesteden aan een vakreferent of mediathecaris heeft als voordelen dat deze personen professioneel zoeken in de voor diegene bekende, gevalideerde, collecties en dat de docent zich kan richten op andere taken. Als het zoeken wordt uitbesteed is er een (centraal) punt nodig om de aanvraag te doen. Voorlopig lijkt daarvoor het faculteitsbureau van de faculteit de aangewezen plaats voor. Tot slot bestaat de mogelijkheid om zelf opnamen te maken. Op dat moment zal echter per productie gekeken moeten worden wat de kosten zijn voor dergelijke opnamen. Voor prijzen daarvan moet gedacht worden in ordegroottes vanaf EUR Een dergelijke wijze van ontwikkelen van materiaal staat echter geheel op zich en zal niet verder in de overwegingen worden meegenomen. 4.2 Digitaliseren en bewerken van beeldmateriaal De mate van bewerking van het gevonden beeldmateriaal is afhankelijk van de eisen aan het eindproduct en het beschikbare bronmateriaal. Er zijn een aantal mogelijke opties Analoog materiaal naar digitaal materiaal converteren Veel beeldmateriaal is opgeslagen op een analoge drager. Meestal zal dit op VHS formaat zijn opgeslagen. Om dit materiaal voor gebruik in de toekomst geschikt te maken en om het systematisch te kunnen archiveren zal dit moeten worden gedigitaliseerd. Het is vrij eenvoudig om dit digitaliseringproces uit te voeren. o Als het gaat om kleine hoeveelheden materiaal (zeg één videobank, of kleinere fragmenten van één of twee videobanden), dan is het het meest economisch en eenvoudig om dit door het bureau Systeembeheer (in casu Paul Bossenbroek) te laten verzorgen. Het Bureau heeft een digitaliseer-unit tot zijn beschikking en kan VHS materiaal eenvoudig omzetten naar digitaal materiaal. o Als het gaat om grotere hoeveelheden materiaal (zeg een aantal videobanden, meerdere uren video, grotere hoeveelheden fragmenten), dan wordt het economischer om dit door een gespecialiseerd bedrijf te laten doen. In dat geval kan namelijk onderhandeld worden over de prijs ivm bulkkorting. Casus kosten van digitalisering Stel dat er 13 uur videomateriaal op 13 VHS banden beschikbaar is. Deze moeten worden omgezet naar MPEG1. AVC Vrije Universiteit De kosten die het AVC van de VU in rekening brengt zijn dan ongeveer de volgende. Het AVC rekent aan startkosten EUR 20,00. Daarna brengen ze EUR 12,50 in rekening per half uur video. Het schrijven op DVD tenslotte kost EUR 15,00. Totaal voor 13 uur video brengt dat derhalve EUR 540,00 met zich mee. AV-medewerker Bureau Systeembeheer 9

12 10 Stel dat de AV-medewerker EUR 50,-/uur kost (all-in). Het dupliceren van analoog materiaal naar digitaal formaat gaat meestal in een 1:1 verhouding. Kosten voor branden op CD-rom of DVD zijn niet nodig omdat deze medewerker het materiaal direct op zijn archiverings-schijfruimte zal plaatsen. Voor 13 uur digitaliseren zal deze medewerker derhalve (met 1 uur voorbereiding meegerekend) totaal EUR 700,- aan kosten met zich meebrengen. Wordt daarbij echter verondersteld dat het digitaliseren voor een belangrijk deel een automatisch proces is waarbij de AV-medewerker slechts 50% van de tijd daadwerkelijk met de opdracht bezig is, dan zijn de kosten slechts EUR 350,-. Wordt er uitgeweken naar andere aanbieders dan kunnen andere totaalkosten gerealiseerd worden: Affectdesign Digitaliseren van VHS-band op DVD : 1 uur film + hoofdstukindeling maken + menu + branden op DVD kost totaal EUR 25.- (inclusief 2 DVD's). Voor 13 uur video en 13 banden bedragen de kosten dan 13 maal EUR 25,- is EUR 325,- exclusief verzendkosten e.d. Global DVC VAN DER MEER VIDEO STUDIO Global Digital Videographers Centre Zandvoort Global DVC hanteert een tarief van EUR 0,50 tot EUR 1,00 per minuut omzetten en een starttarief van EUR 15,00. Voor 13 uur video komt de totaalprijs daarmee op EUR 795,- voor het hoge tarief en EUR 405,- bij het lage tarief. KMR Video Voor het digitaliseren van VHS naar MPEG1 op en CD-Rom (maximaal 70 minuten) rekenen zij voor de eerste 15 minuten EUR 30,00, daarna per vervolg minuut EUR 0,60. Een CD-Rom kost EUR 8,40. Totaal voor 13 uur video op 13 CD s rekent KMR derhalve EUR 850,20. Als er slechts eenmaal startkosten in rekening worden gebracht vraagt KMR derhalve EUR 607,20. Al met al kan gesteld worden dat het kan lonen om op zoek te gaan (bij bulk-afname) naar de goedkoopste aanbieder Digitaal materiaal bewerken Als video materiaal beschikbaar is in digitaal formaat, dan kunnen op het materiaal in principe een oneindige hoeveelheid bewerkingen worden uitgevoerd. Welke bewerkingen nodig zijn zal natuurlijk afhankelijk zijn van het doel dat het materiaal moet dienen en de kosten die daar mee samengaan. Voorbeelden van bewerkingen die relevant zijn voor de Faculteit der Letteren zijn: o Ondertitels weghalen; o Fragmenten uit het materiaal halen; o Fragmenten van verschillende video s achter elkaar plaatsen; o Geluid weghalen (en tegelijk evt. ondertitels weghalen); o Beeld weghalen, alleen geluid overlaten. In principe kunnen deze bewerkingen door docenten zelf worden uitgevoerd. De huidige generatie computers is er in principe krachtig genoeg voor. De voorwaarde om dit door docenten te laten uitvoeren is echter wel dat zij de beschikking hebben over de juiste software en dat zij computervaardig 10

13 11 genoeg zijn om snel en effectief zich het werken met deze programma s eigen te maken. Het is de indruk dat aan deze voorwaarden op de faculteit niet wordt voldaan voor het overgrote deel van de medewerkers. De optie die dan in zicht komt is het laten uitvoeren van deze bewerkingen door de medewerker van het bureau Systeembeheer. Op dit moment heeft deze medewerker de apparatuur, software en vaardigheid om dergelijke bewerkingen uit te kunnen voeren. Op basis van goede aanwijzingen kan zo effectief en efficiënt materiaal worden bewerkt. 4.3 Archiveren van digitaal beeldmateriaal De faculteit wil dat het beheer en de opslag van beeldmateriaal centraal wordt geregeld. Het archiveren van al het beeldmateriaal op een centrale plaats en wel zodanig dat het materiaal van daaruit eenvoudig te vinden en bekijken is moet gestalte krijgen. Voorkomen moet worden dat docenten zelf materiaal moeten opslaan en beheren. Dit is voordelig vanuit meerdere optieken. Ten eerste kunnen alle docenten het materiaal terugvinden in het archiveringssysteem zodat het materiaal niet verloren gaat als docenten vertrekken en er optimaal van het materiaal gebruik kan worden gemaakt. Ten tweede zullen de kennis en de middelen om dit zo systematisch mogelijk en kwalitatief mogelijk te doen gebundeld kunnen worden en tot zo groot mogelijk efficiency leiden. Momenteel wordt het materiaal in principe al centraal beheert door de medewerker van het Bureau Systeembeheer. Deze medewerker heeft een archief van VHS banden, maar dit archief is niet meer geheel up-to-date. Voor de opleiding ACW is dit archief al deels overgebracht naar de Bibliotheek en onder beheer van de vakreferent van ACW. In die collectie worden naast VHS banden ook steeds meer DVD s in de collectie opgenomen. Studenten kunnen dit beeldmateriaal lenen. Natuurlijk zal het in de praktijk voorkomen dat docenten zelf materiaal vinden en beheren (de faculteit zal dat niet tegenhouden. Het verlenen van diensten daaromtrent echter (zoals het plaatsen op een streaming server) wordt dan echter niet door de faculteit ondersteund. Dat voorkomt versnippering van aandacht. Het archiveren van het materiaal kent meerder aspecten. Dit zijn: o Wie is er verantwoordelijk voor?; o Waar wordt het materiaal opgeslagen (netwerk-schijven, back-up)?; o In wat voor soort database wordt het opgeslagen?; o Wat is de hoeveelheid, soort en kwaliteit van de hoeveelheid meta-data bij de beelden, wie voegt die data toe?; o In welk digitaal formaat wordt het opgeslagen?; o Bepalen en beheren van eigendomsrechten Wie is verantwoordelijk voor het beheer? Er zijn meerdere mensen verantwoordelijk voor het beheer van digitaal beeldmateriaal. Ten eerste is daar de medewerker die technisch en organisatorisch het materiaal beheert. Aangezien dit materiaal op computersystemen van de faculteit zal staan, zijn in de tweede plaats ook de medewerkers van het Bureau Systeembeheer er verantwoordelijk voor. Zij zullen met name er voor moeten zorgen dat het materiaal op een goede manier wordt gebackupd Waar wordt het materiaal opgeslagen? Het materiaal kan het best opgeslagen worden op opslagruimte van het Bureau Systeembeheer. Doordat digitaal beeldmateriaal groot is van omvang, dient er snelle netwerkverbindingen te zijn met de fysieke dragers van het materiaal. 11

14 In welk digitaal formaat wordt het opgeslagen? VHS materiaal heeft in principe een kwaliteit van MPEG-1. Dat komt overeen met een bitrate van 1,5 Mb/s. 1 uur MPEG-1 materiaal heeft daarmee een omvang van 675 Mbyte (1 CD-rom). Het is mogelijk om het materiaal in MPEG-2 formaat op te slaan. De kwaliteit daarvan is gelijk aan DVD materiaal en duidelijk beter dan MPEG-1 (meer beeldpunten m.n.). Uit kwaliteitsoogpunt van het beeldmateriaal is het aan te raden om het materiaal in MPEG-2 formaat op te slaan en te gaan archiveren. Vanuit dat kwalitatief hoogwaardige materiaal kan namelijk altijd naar minder omvangrijk (en dus minder kwalitatief niveau) worden geëncodeerd. Vanaf VHS is het mogelijk om het materiaal direct op DVD te schrijven. Het materiaal wordt dan echter weggeschreven in een ietwat ingekapseld MPEG-2 formaat met de extensie.vob. Dergelijke files zijn echter moeilijker te verwerken. Het is dan ook aan te raden om echt naar MPEG-2 te digitaliseren om verdere verwerking gemakkelijker te maken. Als een video alleen vanaf DVD afgespeeld zal worden is het digitaliseren naar.vob formaat minder bezwaarlijk. Als uitgegaan zou worden van het opslaan van al het materiaal op de hoogste kwaliteit MPEG-2 met een bitrate van 6 Mb/s, dan omvat 1 uur videomateriaal zo n 2,6 Gbyte aan opslagruimte. Uitgaande van een prijs van opslagruimte van EUR 1,- tot EUR 3,- per Gbyte, dan kost de opslag van 1 uur videomateriaal EUR 2,60 tot zo n EUR 7, In wat voor soort database wordt het opgeslagen? Het opslaan van het digitaal materiaal kan op vele manieren geschieden. De meest eenvoudige vorm van opslag is gebruikmaking van het Windows Verkenner systeem. Alle video s worden in mappen op het netwerk geplaatst. De hoofdstructuur kan bijvoorbeeld opgebouwd worden aan de hand van de verschillende vakgroepen en opleiding aan de faculteit. Daarbinnen kan een structuur gekozen worden die goed past bij die betreffende eenheid. Een iets geavanceerdere vorm kan bestaan uit het inrichten van een eenvoudige database (bijv. MS Excel). In die database staat enige beschrijvingen en metadata over de video s vermeld en in de database staat waar de fragmenten op de fysieke dragers zich daadwerkelijk bevinden. De video s kunnen in dat geval in één directory worden geplaatst bijvoorbeeld. In dit geval is het echter alleen de beheerder die de bronfragmenten terug kan vinden. Is het ook de bedoeling dat het voor andere medewerkers op de faculteit eenvoudig moet zijn om het aanwezige videomateriaal te kunnen vinden, dan zal deze database op één of andere manier bijvoorbeeld via het Internet ontsloten moeten worden. Dan zal de database al snel ook zo opgebouwd dienen te zijn dat er sprake is van beheerderrollen en gebruikersrollen. Overigens kunnen MS Excel sheets ook eenvoudig gepubliceerd worden op het Internet. Het is echter de verwachting dat de informatie opgeslagen zal worden in een MS-Access database. De faculteit heeft daar al ruime ervaring mee Encoderen van digitaal beeldmateriaal tbv uitlevering aan docenten cq. studenten Het bronmateriaal zal gebruikt moeten worden om materiaal te maken dat geschikt is om aan docenten en studenten aan te bieden. Afhankelijk van veel factoren zal dit op verschillende manieren plaatsvinden. Ten eerste moet worden vastgesteld of het materiaal streaming zal worden aangeboden of dat dat i.v.m. copyrightbeperkingen of een vereiste hoge kwaliteit van het beeldmateriaal (en snelheid van scrollen e.d.) niet kan. In paragraaf 4.4 zal op dit aspect dieper worden ingegaan. 12

15 13 Transcoderen van bronmateriaal tbv het aanbieden van streams 3 Uitgaande van MPEG-2 bronmateriaal is het technisch niet moeilijk om dergelijk materiaal te transcoderen. Er zijn verschillende software programma s om te transcoderen in de SURFnet publicatie Streaming videomateriaal binnen het hoger onderwijs en onderzoek, Een handboek voor productie en distributie wordt dit proces beschreven in hoofdstuk 4 4. Een zeer goed software product is TEMPGenc, voor de MPEG encoding. Daarmee kan heel goed MPEG-2 materiaal naar MPEG-1 materiaal worden getranscodeerd. MPEG-1 materiaal heeft echter nog steeds een hoge bitrate (een data-stroom van ~1,5 Mb/s.) Om dergelijke video s te bekijken is een hoge bandbreedte noodzakelijk. Deze bandbreedte wordt wel gehaald bij Local Area Netwerken (LAN) zoals bij werkplekken van medewerkers en studenten op de faculteit zelf. Om dergelijk materiaal in een thuissituatie te bekijken is deze stroom echter veel te groot. Een analoog inbel-account heeft een maximale bitrate van 56kb/s en een ADSL aansluiting gemiddeld zo n 512 kb/s. MPEG-1 materiaal kan zodanig bewerkt worden dat de bitrate verlaagd wordt. Dat kan door bijvoorbeeld het beeldformaat te verkleinen. Ook kan er voor gekozen worden om een formaat te nemen dat een kleinere datastroom heeft doordat met allerlei softwarealgoritmen het beeld voortdurend wordt berekend. Dan komen we op het terrein van allerlei videoformaten zoals Windows Media, RealMedia, Quicktime en MPEG-4 of DivX (een MPEG-4 variant). Er kunnen dan bitrates worden bereikt vanaf zo n 56kb/s. Een dergelijke video is over het algemeen echter niet groter dan twee postzegels. In het algemeen kan gesteld worden dat videomateriaal met een bitrate van ongeveer 500 kb/s in willekeurig MPEG-1, Windows Media, RealMedia, Quicktime of MPEG-4 formaat heel goed op een beeldscherm te bekijken is. Het beeld is dan ongeveer 1/8 van een 1024 bij 768 pixels groot beeldscherm. Dergelijke video s kunnen ook met een ADSL verbinding van 512 kb/s redelijk goed bekeken worden. Het transcoderen van MPEG-2 of MPEG-1 materiaal naar deze andere formaten kan over het algemeen prima plaatsvinden met behulp van gratis transcoder programma s zoals Windows Media Encoder, Real Producer, Quicktime en een hele hoop andere programma s. Daar kunnen we in het bestek van dit rapport niet dieper op in gaan. Moet er beeldvullend worden gewerkt, dan is een bitrate van 1Mb/s minimaal noodzakelijk. Transcoderen van bronmateriaal tbv het aanbieden digitaal bewegend beeld op een vaste drager zoals CD-rom of op netwerkschijven Al wat dat gezegd is in de voorgaande paragraaf kan ook van toepassing worden geacht op het aanbieden van digitaal bewegend beeld op bijvoorbeeld een CD-rom, DVD of netwerkschijf. In dat geval is echter de bitrate van het digitaal materiaal veel minder van belang. Immers, de data hoeft niet via het internet te worden getransporteerd. In principe is alleen de capaciteit van de drager van belang. Zo past op een single layer DVD-schijfje ongeveer 4,7 GB en op een dual-layer DVD-schijfje maximaal 8,5 GB. Hier past zo n 8 uur film op van hoge kwaliteit beeld en geluid in MPEG-2 formaat. Een CD-rom is zo n 600 Mbyte groot. Op een CD-rom past ongeveer een uur video op MPEG-1 formaat. 4.4 Afspelen van digitaal beeldmateriaal Als videomateriaal eenmaal beschikbaar is, dan moet het ingezet worden in het onderwijs. De projectgroep heeft geïnventariseerd welke verschillende situaties onderscheiden kunnen worden waarin video in het onderwijs wordt ingezet. Daaruit is na nadere analyse voor gekozen om vier algemene situaties verder uit te werken. o Tonen van video tijdens een bijeenkomst (college, werkgroep) 3 Zie ook

16 14 o o Tonen van video voor zelfstudie situatie o Lineair bekijken van video o Analyseren van video Tonen van video tijdens toetsing In het algemeen kan er voor gekozen worden om het materiaal streaming te bekijken via het internet of af te spelen vanaf een lokaal netwerkstation (via de harde schijf, een netwerkschijf of van een CD-rom of DVD). In alle gevallen kan is het voor de technische en organisatorische beheersbaarheid van het gehele proces en systeem van aanbieden van digitaal bewegend beeld van belang om naar standaardisatie te streven. Er wordt m.a.w. bij voorkeur een keuze gemaakt uit de afspeelformaten die genoemd zijn in paragraaf Dat zal met name richtinggevend zijn voor de uiteindelijke gebruikte streaming server bijvoorbeeld en de players die geïnstalleerd moeten zijn op de facultaire studenten- en medewerkers PC s om die streams af te kunnen spelen. Doordat het netwerk van de Faculteit der Letteren geheel gebaseerd is op Windows, lijkt het opportuun om als standaard Windows Media aan te houden als uitleverformaat. De SURFnet Video Portal ondersteunt ook het uitleveren van Windows Media streams erg goed en bezit een transcoding functie daarvoor. Er zijn echter wel een paar kanttekeningen te plaatsen bij zo n keuze waar in de toekomst wel speelruimte voor moet worden ingebouwd. o o o Met een keuze voor Windows Media wordt de faculteit wel afhankelijk van de technische ontwikkelingen die Microsoft inzet. In de praktijk zal dat betekenen dat één maal per jaar wel revisie mogelijk kan zijn van versies van players of opnieuw transcoderen van streams. Het lijkt alsof het binnen de faculteit niet mogelijk is om de streams van de SURFnet Video Portal te bekijken. Er zijn dusdanige technische afstemmingsproblemen dat dat niet veel vertrouwen inboezemt. Het AVC van de VU heeft in het kader van het IVOS programma gekozen voor de MPEG-4 standaard. Die standaard vergt dat er gebruik wordt gemaakt van de Quicktime player om de streams te kunnen bekijken. Het is echter nog niet duidelijk of het AVC deze standaard ook daadwerkelijk gaat ondersteunen. Als andere optie is onderzocht, in de eerste helft van 2005 tijdens het project, of het mogelijk is om video streaming aan te bieden, rechtstreeks vanaf de eigen facultaire website. Daarvoor zouden op de linux-omgeving van de faculteit MPEG-1 files geplaatst kunnen worden en gestreamd met VideoLAN (VLC) software. Op de PC s waarop de video s bekeken moeten worden kan voor het gebruik daarvan echter gebruik maken van verschillende players (zowel Windows Media Player als RealPlayer). Bij die optie moeten dan echter andere kanttekeningen worden geplaatst. o VideoLAN is een open source initiatief waarbij de richting van de technische ontwikkeling ook niet erg zeker is; o o o De SURFnet virtuele snijmachine werkt niet in combinatie met de VideoLAN video ontsluiting. Al het technische onderhoud van de server zal door de faculteit zelf moeten worden gedaan. De kennis over de gebruikte techniek en het plaatsen van bestanden zal in handen komen te liggen van één persoon; Er zal geen browser-interface beschikbaar zijn en meta-datering waarbij docenten via het internet de files kunnen doorzoeken en bekijken. Als dat wel noodzakelijk is zullen deze files weer met een eigen ontwikkelde database moeten worden ontsloten. Uiteindelijk is er voorlopig, op basis van deel 2 van het project besloten om verder te werken met de facultaire VideoLAN oplossing. Zie daarvoor Bijlage 2 van het hoofdverslag. Een andere kanttekening voor wat betreft het standaardiseren van het streaming formaat en de players staat genoemd in onderstaande box. 14

17 15 Box: repositories van digitaal bewegend beeld Steeds meer materiaal komt rechtstreeks beschikbaar via het internet via vele repositories (databases). In Bijlage 2: Mogelijk interessante streaming media repositories voor gebruik binnen de Letteren Faculteit, zijn een aantal van dergelijke repositories opgenomen. Uit de inventarisatie onder de docenten van de Faculteit der Letteren is ook gebleken dat een aantal docenten van deze bronnen gebruik maken. Het belang van de aanwezigheid van deze repositories is, dat standaardisering op één soort archief en technische standaardisatie binnen de faculteit, maar een relatief belang heeft. Immers, het zal steeds vaker voorkomen dat docenten zelf op het internet materiaal vinden dat zij rechtstreeks in hun onderwijsmateriaal en onderwijsuitvoering zullen inzetten zonder tussenkomst van derden. Dat materiaal kan technisch vele verschijningsvormen kennen. Het zal de faculteit noodzaken om het netwerk open te stellen voor vele streaming providers en de hardware zodanig in te richten dat videomateriaal bijvoorbeeld zowel in MPEG, WindowsMedia, RealMedia als Quicktime te bekijken moet zijn. M.a.w. er moet in principe een keur van media players op de infrastructuur worden geïnstalleerd Tonen van video tijdens een bijeenkomst (college, werkgroep) Het tonen van video tijdens een bijeenkomst met studenten kan op verschillende manieren plaatsvinden. In het algemeen zal een docent één of meerdere kortere fragmenten laten zien. Deze fragmenten zullen e.e.a. rondom de stof illustreren. Er zal bijna altijd sprake zijn van het lineair vertonen van zo n fragment. Mogelijk dat een docent bij een specifieke scène, het beeld wil stoppen of vertraagd afspelen. De fysieke omgeving is natuurlijk van belang om een video goed te kunnen bekijken. Zo zal de lichtopbrengst van de beamer of monitor voldoende moeten zijn, evenals het contrast en de kleur. Ook het geluid moet goed worden versterkt. Het gaat te ver in het bestek van dit document om dat hier uitvoerig te behandelen. In het algemeen kan gesteld worden dat moderne projectie-apparatuur voldoet aan dergelijke eisen. Voor de docent is het belangrijk om vooraf te bepalen op welke wijze de video s getoond zullen worden. Daar zijn globaal twee manieren voor. 1. In principe kan een docent een video (laten) opslaan op een streaming server. Via de internetverbinding van de afspeelapparatuur kan dan op het juiste moment, via een browser, de juiste video worden opgeroepen. Door bijvoorbeeld zelf een internetpagina te maken waarop alle links naar de filmpjes staan, kan een docent zonder al te veel moeite tijdens een college eenvoudig en snel de juiste films laten zien. Er is dan natuurlijk wel enig zorgvuldig voorwerk voor nodig. 2. Mocht er geen internetverbinding zijn, dan kan een docent er voor kiezen om het betreffende fragment (of fragmenten) op DVD of op CD-rom mee te nemen naar het lokaal en het fragment via de DVD of CD-rom speler af te spelen. De docent zal deze dragers dan zelf mee moeten nemen en zo klaar leggen dat ze gemakkelijk af te spelen zijn. Enig handwerk ter plekke in het college is dan wel noodzakelijk (in- en uitnemen van CD-s, zoeken van fragmenten via de Windows-verkenner, opstarten van fragmenten, evt. scrollen naar de juiste beginpunten van de fragmenten e.d.). 3. Mocht er wel een internetverbinding zijn, maar er worden hoge eisen gesteld aan de kwaliteit van het bewegend beeld (aantal pixels) of mogelijkheden om langzamer af te kunnen spelen of terug te kunnen spoelen, in te zoomen e.d., dan zal er voor gekozen moeten worden om het materiaal op DVD of CD te zetten. Hetzelfde geldt in dit verband als er copyright restricties op het materiaal zitten. Box: Copyright beperkingen 15

18 16 Een belangrijk probleem bij het ontsluiten van videomateriaal zijn copyright beperkingen. In het kort komt het er op neer dat het niet mogelijk is om complete speelfilms of ander copyright beschermd materiaal op een streaming server te plaatsen. Wel is het mogelijk om in het kader van citaatrecht 5, filmfragmenten ten behoeve van onderwijstoepassingen, op die manier te gaan ontsluiten. Zie Bijlage 4: Interview met UvA voor de mening van deskundigen van de UvA over dit onderwerp. Voor toepassingen op de VU betekent dit dat complete speelfilms alleen op een vaste drager mogen worden ontsloten. Die drager zal dan zoveel maal als nodig is voor het onderwijs aangeschaft dienen te worden, of er kan voor gekozen worden dat studenten zelf deze fysieke dragers aanschaffen of huren via commerciële verhuurbedrijven. Een voorbeeld van een commercieel verhuurbedrijf is Videoland Online. Daar kunnen studenten zelf DVD s huren Tonen van video voor zelfstudie situatie Een andere situatie waarin video afgespeeld moet kunnen worden is ten behoeve van zelfstudie. Ook daarvoor moeten een aantal specifieke situatie worden onderscheiden. 1. In principe kan een docent een video (laten) opslaan op een streaming server. Via de internetverbinding van de afspeelapparatuur kan dan op het juiste moment, via een browser, de juiste video worden opgeroepen door de student. Op die wijze kan een video altijd bekeken worden. Dat oproepen kan zowel op de faculteit gebeuren als thuis. Op dat moment heeft de docent de mogelijkheid om deze video s o stand-alone afspeelbaar te laten zijn in een player door een klikbare link in een internetpagina o te laten spelen of om deze video s in te bedden in internetpagina s dmv embeddingscodes 6. Vooral op de laatste wijze kan dan heel gericht en heel specifiek videomateriaal verwerkt worden in bijvoorbeeld quizzes, discussielijsten, essay-opdrachten etc. Box: voorbeeld Heide de Mare Box: voorbeeld NT2 van Ruud Stumpel 5 Zie ook of 6 informatie om video s in internetpagina s te embedden is te vinden via 16

19 17 2. Mocht er wel een internetverbinding zijn, maar er worden hoge eisen gesteld aan de kwaliteit en manipuleerbaarheid van het bewegend beeld ten behoeve van analyse doeleinden voor bijvoorbeeld taalanalyse, dictee-oefeningen e.d, dan worden hogere eisen gesteld zoals: o de beeldgrootte; o gewenst aantal beelden per seconde; o mogelijkheden om langzamer af te kunnen spelen; o de mogelijkheid om terug te kunnen spoelen of achterwaarts af te spelen, in te zoomen e.d.. Met streaming videomateriaal aanbieden is het zeker wel mogelijk om de beeldgrootte en het aantal beelden per seconde hoog te laten zijn, maar de mogelijkheid om langzaam af te spelen of om achterwaarts af te kunnen spelen en korte stukjes automatisch vaker achter elkaar af te spelen kan dan niet worden bewerkstelligd. 3. Het kan ook zijn dat er copyright restricties op het videomateriaal zitten waardoor fragmenten niet streaming aangeboden mogen worden. Er zal dan voor gekozen moeten worden om het materiaal op DVD of CD te zetten. Het afspelen van dergelijk materiaal kan met een standaard Windows Media Player plaatsvinden. De Windows Media Player heeft echter wel een aantal beperkingen. Zo is het niet mogelijk om beelden langzamer te laten afspelen of om het beeld achterwaarts te laten afspelen of om snel stukken video te laten herhalen (loopen). Daarvoor zal weer meer gespecialiseerde afspeelsoftware gebruikt moeten worden. Voorbeelden van (gratis) software daarvoor zijn bijvoorbeeld PowerDVD, WinDVD of DirectDVD Pro 7. Het is in dit verband aan te bevelen om op de facultaire PC s deze software te plaatsen en bij voorkeur op één van deze DVD-players te standaardiseren. Op dit moment is WinDVD de standaard bij de faculteit. Box: over beeldkwaliteit, bandbreedte en thuisgebruikers Er moet vanuit gegaan worden dat het voor thuisgebruikers, die met behulp van een modem een internetverbinding tot stand hebben gebracht (56 kb), niet zinvol is om streaming media bestanden te 7 17

20 18 bekijken. In alle gevallen zal een video slechts op maximaal 2x postzegelformaat afgespeeld kunnen worden. Het is minimaal noodzakelijk om een DSL,- of kabelverbinding te hebben (> 256 kb) om zinvol video s te kunnen bekijken en analyseren. Gelukkig krijgen ook steeds meer studenten de beschikking over een dergelijke aansluiting. Een probleem met de DSL- en kabelverbindingen is helaas wel dat deze niet opgenomen zijn in het SURF netwerk. Dat betekent dat video s die afgeschermd zijn door bijvoorbeeld alleen bekijken toe te staan op SURFnet instellingen of de VU, niet via een dergelijke verbinding bekeken kunnen worden. Voor het bekijken van deze video s zal gebruik moeten worden gemaakt van PC s op de VU zelf. Conclusie: voor zelfstudie-doeleinden moet er vanuit gegaan worden dat deze activiteit plaats moet vinden in de facultaire PC-zalen en dat eventuele inroostering daarvoor moet plaatsvinden Tonen van video tijdens toetsing Het tonen van videomateriaal in formele toetssituaties (tentamens) brengt nog weer andere aspecten met zich mee. In de huidige praktijk wordt ook bewegend beeld gebruikt in tentamensituaties. Daarbij worden in de toetszaal de fragmenten 2 maal centraal op een monitor afgespeeld. Deze situatie is werkbaar, maar verre van ideaal. Het ideaal is toch dat studenten via een beeldscherm, op hun eigen moment en op hun eigen wijze, dergelijk bewegend materiaal kunnen bekijken, en zonder dat hun medestudenten daar hinder van ondervinden. Het is zeker mogelijk om bewegend beeld individueel oproepbaar te maken door studenten via een streaming server. Helaas is echter de betrouwbaarheid van dergelijke verbindingen naar verwachting nog te laag om dat dit zonder technische problemen zal verlopen. Er zijn dermate veel punten in een dergelijk complex systeem waarop zich fouten kunnen voordoen (hardware en software van server, netwerkbelasting, hardware en software van afspeel PC s) die daar voor zorgen. Ook is het zo dat bij analyse van bewegend beeld, juist de eisen aan de afspeelkwaliteit en manipuleerbaarheid hoog zijn. Het is daarom noodzakelijk om dergelijk materiaal nog via een harde schijf of via DVD s of CD-roms aan te bieden aan studenten en op deze wijze af te spelen. In die gevallen zal het bewegend beeld via deze dragers verspreid moeten worden. E.e.a. is dan afhankelijk van het specifieke lokaal of de specifieke netwerk voorzieningen om te bepalen wat in die gevallen de meest zinvolle optie is. 4.5 Conclusie Op basis van overwegingen uit de voorgaande paragrafen is er niet één specifieke werkwijze en keuze voor technieken te maken is. Wel kan in zijn algemeenheid een procedure worden doorlopen om meer grip te krijgen op het gehele proces. Daartoe is er een procedure uitgewerkt die als leidraad kan dienen. Deze procedures zijn te vinden in Bijlage 2 van het hoofdverslag. 18

Gebruik van multimedia in

Gebruik van multimedia in Gebruik van multimedia in Presentatie N@tschool titel Rotterdam, 00 januari 2007 Den Bosch, 22 April 2008 Een praktijk verhaal Dagelijkse ervaringen!! We zijn nog aan het ontdekken!! Even voorstellen Wim

Nadere informatie

Om zelf een live stream op te zetten heb je een aantal dingen nodig:

Om zelf een live stream op te zetten heb je een aantal dingen nodig: How to: Live stream In dit document vind je een uitleg over live streaming video via het internet, tevens bevat het een stap voor stap beschrijving om zelf aan de slag te gaan. Het is bedoeld voor zaaleigenaren

Nadere informatie

Verwerkingsprocedure voor digitale video

Verwerkingsprocedure voor digitale video Verwerkingsprocedure voor digitale video notitie datum: 21 juni 2005 auteur: Onno Huber, BI, Faculteit der Letteren 1. Inleiding De procedure die nodig is voor het gebruik van video in het onderwijs kan

Nadere informatie

Handleiding videobewerking voor DiViDU met Windows Moviemaker Willem Verberk Anne-Martine Gielis. 12 maart 2007

Handleiding videobewerking voor DiViDU met Windows Moviemaker Willem Verberk Anne-Martine Gielis. 12 maart 2007 Handleiding videobewerking voor DiViDU met Windows Moviemaker Willem Verberk Anne-Martine Gielis 12 maart 2007 Colofon Handleiding videobewerking voor DiViDU met Windows Moviemaker Auteurs Willem Verberk

Nadere informatie

Handleiding videobewerking voor DiViDU Willem Verberk

Handleiding videobewerking voor DiViDU Willem Verberk Handleiding videobewerking voor DiViDU Willem Verberk met Windows Movie Maker 15 maart 2006 Colofon Handleiding videobewerking voor DiViDU met Windows Movie Maker Stichting Digitale Universiteit Nijenoord

Nadere informatie

Handleiding EasyCap Video adapter:

Handleiding EasyCap Video adapter: Handleiding EasyCap Video adapter: Gefeliciteerd met uw aankoop! U kunt nu al uw oude video banden digitaal opslaan en bewerken. De EasyCAP Video adapter kan hoge kwaliteit video beelden en audio geluid

Nadere informatie

EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN?

EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN? EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN? RoyalCast biedt onderwijsinstellingen een eenvoudige totaaloplossing voor het opnemen, uitzenden en archiveren van colleges en andere

Nadere informatie

edocs database structuur info

edocs database structuur info edocs database structuur info EMAIL WEBSITE Zwolle, 3 jan. 12 j.moorman@edocs.nl www.edocs.nl PAGINA 2 VAN 6 Background info edocs is een digitale archiveringsproduct voor windows platforms geschreven

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE Ref. INOGRB01 HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE 1.INLEIDING Uw GRABBINO is een apparaat dat speciaal is ontwikkeld om uw video's te converteren naar het MPEG-formaat en daarna HDD-beelden door te sturen

Nadere informatie

Project Owner. Date : 3-6-2009. Version : 1.1

Project Owner. Date : 3-6-2009. Version : 1.1 Project Project Owner : Basisvoorwaarden DDV : NPO Date : 3-6-2009 Version : 1.1 Status : Definitief Revision History Revision Date By Description 0.1 11-2-2005 Dylan van Rijsbergen 0.2 14-2-2005 Dylan

Nadere informatie

Intelligente oplossingen

Intelligente oplossingen In het voortdurend veranderende zakelijke klimaat van vandaag de dag is het van cruciaal belang om met medewerkers, klanten en investeerders te kunnen communiceren, waar zij zich ook bevinden. Mshow webconferencing

Nadere informatie

De video is klaar, wat nu?

De video is klaar, wat nu? De video is klaar, wat nu? Nadat uw videoclip is geproduceerd zijn er meer mogelijkheden voor publicatie, dan louter uw eigen website of een externe website. Natuurlijk u kunt de clip op YouTube en Google

Nadere informatie

Vernieuwing Observatiepracticum van faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Vrije Universiteit Eindrapportage

Vernieuwing Observatiepracticum van faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Vrije Universiteit Eindrapportage Vernieuwing Observatiepracticum van faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Vrije Universiteit Eindrapportage Projecttitel: De inzet van streaming video bij het vaardigheidsonderwijs in het

Nadere informatie

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1 Prijzen RIVOS De totale investering voor RIVOS bestaat uit de basis aanschafprijs, optionele modules, bijkomende kosten en jaarlijks terugkerende kosten. De basis aanschafprijs wordt bepaald door het aantal

Nadere informatie

Installatie Remote Backup

Installatie Remote Backup Juni 2015 Versie 1.2 Auteur : E.C.A. Mouws Pagina 1 Inhoudsopgave BusinessConnect Remote Backup... 3 Kenmerken... 3 Beperkingen... 3 Gebruik op meerdere systemen... 3 Systeemeisen... 4 Support... 4 Installatie...

Nadere informatie

Informatievoorziening en Automatisering

Informatievoorziening en Automatisering Bijlage Raad in Beeld: toelichting op de voorgestelde scenario s Informatievoorziening en Automatisering Wat is nodig om de raadsvergaderingen live te streamen en op welke wijze kan het onderlinge debat

Nadere informatie

zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking

zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking Echt zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking Professionele videobewaking Opnamen die ook achteraf perfect bruikbaar zijn OfficeEye is een compleet en hoogwaardig

Nadere informatie

3URMHFW 3URMHFW2ZQHU $XWKRUV. Gerco Bakker, Nick Ceton, Frans de Jong, Marcel Opsteegh 'RFXPHQW1R 'DWH 9HUVLRQ 6WDWXV

3URMHFW 3URMHFW2ZQHU $XWKRUV. Gerco Bakker, Nick Ceton, Frans de Jong, Marcel Opsteegh 'RFXPHQW1R 'DWH 9HUVLRQ 6WDWXV 'H'LJLWDOH9RRU]LHQLQJ 3URMHFW 3URMHFW2ZQHU De Digitale Voorziening Publieke Omroep 3URMHFW1R 292866 $XWKRUV 'RFXPHQW1R 'DWH 9HUVLRQ 6WDWXV Gerco Bakker, Nick Ceton, Frans de Jong, Marcel Opsteegh S-292866-023

Nadere informatie

Informatievoorziening en Automatisering

Informatievoorziening en Automatisering Bijlage Raad in Beeld: toelichting op de voorgestelde scenario s Informatievoorziening en Automatisering Wat is nodig om de raadsvergaderingen live te streamen en op welke wijze kan het onderlinge debat

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Koning

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Koning 1 / 5 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum Koning Willem 1 College 1.5 31102007 2 / 5 1a NAW-gegevens van de aanvragende onderwijsinstelling

Nadere informatie

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture Pilot Naam Instelling Vak naam Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2 Verrijke weblectures VU Inleiding Sociale Wetenschappen Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Variant Collegeweblecture

Nadere informatie

Reader Opslag videodata

Reader Opslag videodata Reader Opslag videodata 1. Inleiding: Bij het opslaan van bestanden op de verschillende vormen van digitale opslagmedia, moet je met de volgende aspecten rekening houden: Waar ga je het bestand voor gebruiken?

Nadere informatie

NIEUW! Nu ook voor Mac!

NIEUW! Nu ook voor Mac! NIEUW! Nu ook voor Mac! Opnamen op video's lopen op allerlei wijzen gevaar! Met het originele reddingspakket van MAGIX, bestaande uit MAGIX software, de praktische USB-video-omzetter en een SCARTadapter,

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

FACTSHEET. econnect Zaakgericht Werken Portaal

FACTSHEET. econnect Zaakgericht Werken Portaal FACTSHEET econnect Zaakgericht Werken Portaal Zaakgericht Werken Portaal Uw uitdaging Vanuit organisaties in diverse branches krijgt ETTU vaak de vraag hoe Microsoft SharePoint optimaal benut kan worden.

Nadere informatie

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011 Historische Warder Bedrijfsplan 2011 februari 2011 1 van 7 samenvatting Op 21 januari is de Historisch Warder opgericht. De vereniging heeft tot doel om: de geschiedenis van Warder vast te leggen en zo

Nadere informatie

Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020

Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020 Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020 Maart 2015 Het Noord-Hollands Archief wil fungeren als het geheugen van de provincie Noord-Holland en de aangesloten gemeenten in Kennemerland en

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2 Versie: 1.0 Gemaakt door: Whisper380 Eigenaar: Whisper380-computerhulp Datum: 23-11-2010 Inhoudsopgave Wat gaan we doen?...3 Wat hebben we nodig?...3 Downloaden van het programma:...3 Het programma registreren

Nadere informatie

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0 Media Hans Roeyen V 3.0 12 maart 2015 Inhoud 1. (Multi)Media op websites... 3 2. Flash en Websites... 4 3. Video op je website... 4 3.1. YouTube insluiten op de pagina... 4 3.2. Video zonder YouTube...

Nadere informatie

VMBO-ICT-Route examen 2009 Naam: Marc Schattorie Datum: 06-03-09

VMBO-ICT-Route examen 2009 Naam: Marc Schattorie Datum: 06-03-09 VERSLAG BICS INSTRUCTIIEFIILMPJES VMBO-ICT-Route examen 2009 Naam: Marc Schattorie Datum: 06-03-09 Inhoudsopgave Gebruik BICS..blz. 3 Onderzoek naar korte instructiefilms...blz. 3 Onderzoek naar screenrecorders.blz.

Nadere informatie

Cursus Onderwijs en ICT. Video in de les

Cursus Onderwijs en ICT. Video in de les Cursus Onderwijs en ICT Jaargang 1, deel 5 (versie 1.0 po/vo/bve NL 14-12-2009) Video in de les door Serge de Beer Inleiding Niet zo lang geleden had ik een discussie met iemand over hoeveel je nou eigenlijk

Nadere informatie

Initiatie Movie Maker

Initiatie Movie Maker Initiatie Movie Maker Wat is Movie Maker? Windows Movie Maker is een computerprogramma dat toelaat video-bestanden te bewerken. Het wordt standaard bij de besturingssystemen Windows XP, Windows ME en Windows

Nadere informatie

http://www.dvscene.nl/encoderen/review-apacer-al460-mediaplayer.html

http://www.dvscene.nl/encoderen/review-apacer-al460-mediaplayer.html Page 1 of 7 Page 2 of 7 Naam: Wachtwoord: Herinner mij Log-in gfedc Wachtwoord? Naam? Register Home Artikelen Reviews Achtergrond Techniek HD en AVCHD Tutorials Nieuws Links Downloads Videos Videobewerkingsboeken

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 9. Versienummer Datum. 3.0 28 september 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 9. Versienummer Datum. 3.0 28 september 2007 1 / 9 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum ROC A12 3.0 28 september 2007 2 / 9 1a NAW-gegevens van de aanvragende onderwijsinstelling

Nadere informatie

Fontys Hogescholen - KLC Sittard

Fontys Hogescholen - KLC Sittard LET OP! Als je je bestanden wilt verzekeren tegen verlies, dan dien je zelf back-ups te maken. Het kan namelijk altijd gebeuren dat een harde schijf crasht of andere onvoorziene gebeurtenissen zich voordoen.

Nadere informatie

'LJLWDOHQODE. Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen. Conceptueel ontwerp

'LJLWDOHQODE. Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen. Conceptueel ontwerp 'LJLWDOHQODE Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen Conceptueel ontwerp 2002 Aebly Datum: 31 januari 2002 Versie: 1.2 INHOUDSOPGAVE 1.

Nadere informatie

(2) Handleiding Computer Configuratie voor USB ADSL modem

(2) Handleiding Computer Configuratie voor USB ADSL modem (2) Handleiding Computer Configuratie voor USB ADSL modem Raadpleeg eerst de Quick-Start Guide voor het installeren van uw DSL-aansluiting voordat u deze handleiding leest. Versie 30-08-02 Handleiding

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007 1 / 5 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum Hilbert van der Duim Margriet Dunning en Jan Bos Willem Karssenberg 1.0 5 maart 2007 2 /

Nadere informatie

Uitzenden van raadsvergaderingen via televisie en / of internet (webcasting)

Uitzenden van raadsvergaderingen via televisie en / of internet (webcasting) Uitzenden van raadsvergaderingen via televisie en / of internet (webcasting) 1. Inleiding/vraag De griffier is gevraagd inzichtelijk te maken wat de voor en nadelen zijn van het uitzenden van raadsvergaderingen

Nadere informatie

Belééf het Erfgoed. Modules. Framework. Diensten. Portaalsoftware

Belééf het Erfgoed. Modules. Framework. Diensten. Portaalsoftware Belééf het Erfgoed Atlantis is een flexibel en betrouwbaar systeem voor collectiebeheer en portaalbouw. Dus wilt u op een professionele en verantwoorde wijze uw erfgoedbronnen beheren en beschikbaar stellen?

Nadere informatie

Handleiding VPNL Instore Communicatie

Handleiding VPNL Instore Communicatie Handleiding VPNL Instore Communicatie Inhoudsopgave. Gebruikersomgeving. Dia s maken. Presentaties maken 9 4. Uitzending bekijken VersPlatform Nederland Handleiding VPNL Instore Communicatie . Gebruikersomgeving

Nadere informatie

Gebruikersvriendelijke beheer van bestanden in SharePoint

Gebruikersvriendelijke beheer van bestanden in SharePoint #1 Oplossing wereldwijd. Bewezen in omgvangrijke omgevingen 100+ en 10.000+ gebruikers. GeONE is uw partner voor SharePoint Informatie Management. GeONE levert het volledige pakket aan SharePoint toepassingen

Nadere informatie

Ontdek wat Office 365 voor Uw organisatie kan doen!

Ontdek wat Office 365 voor Uw organisatie kan doen! Microsoft Office 365 / 2013 Office 365 maakt een heel nieuwe werkwijze mogelijk. Office 365 biedt vrijwel overal toegang tot de vertrouwde Microsoft Office-tools, aangevuld met hoogwaardige, eenvoudig

Nadere informatie

Het vormt de basis om de andere oefenprogramma s te kunnen volgen.

Het vormt de basis om de andere oefenprogramma s te kunnen volgen. Aanbod van computer oefenprogramma s KBO Prinsenbeek. 1. Basis Windows. Hierbij leert u de basisbeginselen van het besturingssysteem Windows. Na het volgen hiervan kunt u de computer op de juiste manier

Nadere informatie

AUTEURSRECHTEN IN DE DIGITALE LEEROMGEVING

AUTEURSRECHTEN IN DE DIGITALE LEEROMGEVING AUTEURSRECHTEN IN DE DIGITALE LEEROMGEVING Website http://www.bibliotheek.leidenuniv.nl/onderwijs onderzoek/auteursrechteninformatiepunt/voor docenten/ Vuistregels 1. Linken mag altijd! Linken naar artikelen,

Nadere informatie

Gebruikershandleiding FSW-terminal server

Gebruikershandleiding FSW-terminal server Gebruikershandleiding FSW-terminal server Uitgegeven door: Helpdesk DIOS Lokatie: 1B01, naast de Servicedesk Faculteit Sociale Wetenschappen Pieter de la Court gebouw Wassenaarseweg 52 2333 AK Leiden Versie:

Nadere informatie

PRINTERS EN GEGEVENS DELEN TUSSEN COMPUTERS

PRINTERS EN GEGEVENS DELEN TUSSEN COMPUTERS PRINTERS EN GEGEVENS DELEN TUSSEN COMPUTERS Inleiding. Het komt vaak voor dat iemand thuis meer dan 1 computer heeft, bijvoorbeeld een desktop computer en een laptop. Denk maar eens aan de situatie dat

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

Eindevaluatierapport project Zien en begrijpen.

Eindevaluatierapport project Zien en begrijpen. Eindevaluatierapport project Zien en begrijpen. Auteur(s) : H. Otermann Versienummer : 1.1 (14 februari 2008) Versie historie De onderstaande tabel beschrijft de geschiedenis van dit document. Versie Datum

Nadere informatie

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3 Postbus 61243 2506 AE Den Haag Telefoon +31(0)70 310 66 86 Fax +31(0)70 361 47 27 e-mail cultuur@cultuur.nl www.cultuur.nl De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Nadere informatie

Basisles 4: Windows Movie Maker

Basisles 4: Windows Movie Maker Basisles 4: Windows Movie Maker Onderwerp Het hanteren van het programma Windows Live Movie Maker: foto s toevoegen, overgangen selecteren, muziek toevoegen, film opslaan Leeftijd/Doelgroep Alle leerjaren

Nadere informatie

Let op! In Movie Maker 2.6 worden de volgende bestanden ondersteund:.avi,.mpg,.m1v,.mp2,.mp2v,.mpeg,.mpe,.mpv2,.wm,.wmv,.asf.

Let op! In Movie Maker 2.6 worden de volgende bestanden ondersteund:.avi,.mpg,.m1v,.mp2,.mp2v,.mpeg,.mpe,.mpv2,.wm,.wmv,.asf. 1 Aangepaste paragraaf 3.7 Video importeren met Windows Movie Maker 2.6 Bij Windows Vista wordt een zeer gebruiksvriendelijk programma meegeleverd waarmee u video s kunt bewerken: Windows Movie Maker versie

Nadere informatie

Motorische Stoornissen in Beeld

Motorische Stoornissen in Beeld Motorische Stoornissen in Beeld WEBstroom project Eindrapportage Juni 2004 Onderwijscentrum VU: Natascha Lubberding (projectleiding) Pieter W. Groen Faculteit der Bewegingswetenschappen: Annick Ledebt

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Handleiding Nero ImageDrive

Handleiding Nero ImageDrive Handleiding Nero ImageDrive Nero AG Informatie over copyright en handelsmerken De handleiding van Nero ImageDrive en de volledige inhoud van de handleiding zijn auteursrechtelijk beschermd en zijn eigendom

Nadere informatie

Research & development

Research & development Research & development Publishing on demand Workflow ondersteuning Typesetting Documentproductie Gespecialiseerd document ontwerp Web ontwerp en onderhoud Conversie Database publishing Advies Organisatie

Nadere informatie

Muziek downloaden MP3 WMA Liedjes of albums? Collectie Waar?

Muziek downloaden MP3 WMA Liedjes of albums? Collectie Waar? Muziek downloaden Muziek downloaden kan op verschillende manieren en bij verschillende diensten. Op deze pagina leggen we uit wat de mogelijkheden zijn. Formaten Verschillende download diensten bieden

Nadere informatie

Videobanden op Dvd Benodigheden: opnemen.

Videobanden op Dvd Benodigheden: opnemen. Videobanden op Dvd Hoe gaat u te werk om videobanden op Dvd te zetten. Ervan uitgaande dat u met Pinnacle Studio 10-11 of 12 werkt gaat het als volgt: Benodigheden: Een computer met TV kaart Een videorecorder

Nadere informatie

Evaluatie Grassrootsproject 2012-2013: KENNISCLIPS VOOR ACTIVEREND ONDERWIJS (FNWI)

Evaluatie Grassrootsproject 2012-2013: KENNISCLIPS VOOR ACTIVEREND ONDERWIJS (FNWI) Evaluatie Grassrootsproject 2012-2013: KENNISCLIPS VOOR ACTIVEREND ONDERWIJS (FNWI) Evaluatieverslag van de projectleider over de resultaten van het Grassrootsplan maximaal 2 A4-tjes, Dit verslag wordt

Nadere informatie

Film naar DVD, MiniDV, of VHS

Film naar DVD, MiniDV, of VHS Film naar DVD, MiniDV, of VHS Geachte relatie, Hartelijk dank voor uw belangstelling voor het overzetten van uw beeldmateriaal naar DVD. Uw emotionele en dus onbetaalbare beeldmateriaal kan u nu veilig

Nadere informatie

Nieuw en anders in Windows XP...

Nieuw en anders in Windows XP... Nieuw en anders in Windows XP... Het is onmogelijk om op deze pagina alle nieuwtjes te behandelen, daarom staan ze tevens verdeeld over de meerdere pagina's. Zoals u wellicht gemerkt heeft worden de specifieke

Nadere informatie

Uw unieke en dierbare filmbeelden laat u toch niet verloren gaan? SMALFILM SCANNEN

Uw unieke en dierbare filmbeelden laat u toch niet verloren gaan? SMALFILM SCANNEN SMALFILM SCANNEN Jarenlang werd er op super 8 en dubbel 8 gefi lmd. In veel kasten of op zolders liggen nog spoelen met dierbare beelden van jaren geleden. Beelden die vaak niet meer afgespeeld kunnen

Nadere informatie

Hoe komt u aan MP3- bestanden? Wat is MP3? Zelf MP3's maken.

Hoe komt u aan MP3- bestanden? Wat is MP3? Zelf MP3's maken. Wat is MP3? MP3 is een format voor computerbestanden, vergelijkbaar met andere bekende formaten, zoals "doc" voor Worddocumenten. Het MP3-format werd ontwikkeld door het Frauenhofer Institut, met als doel

Nadere informatie

Gebruikersvriendelijke beheer van bestanden in SharePoint

Gebruikersvriendelijke beheer van bestanden in SharePoint #1 Oplossing wereldwijd. Bewezen in omgvangrijke omgevingen 100+ en 10.000+ gebruikers. GeONE is uw partner voor SharePoint Informatie Management. GeONE levert het volledige pakket aan SharePoint toepassingen

Nadere informatie

GOOGLE APPS-AUTHENTICATIE VIA DE SURFFEDERATIE

GOOGLE APPS-AUTHENTICATIE VIA DE SURFFEDERATIE GOOGLE APPS-AUTHENTICATIE VIA DE SURFFEDERATIE versie 2.0, 14 april 2010 SURFNET BV, R ADBOUDKWARTIER 273, POSTBUS 19035, 3501 DA U TRECHT T +31 302 305 305, F +31 302 305 329, WWW.SURFNET. NL INHOUD 1.

Nadere informatie

Ieder document direct beschikbaar

Ieder document direct beschikbaar Slide 1 Ieder document direct beschikbaar 4 februari 2016 1 Slide 2 Over Expansion Implementatiespecialist op gebied van digitale documentverwerking en archivering Verantwoordelijk voor volledig implementatietraject

Nadere informatie

SERVER MONITOR SMS SERVER

SERVER MONITOR SMS SERVER TEC Server Monitor: Een flexibele oplossing om uw server zorgvuldig te monitoren en te bewaken. De TEC Server Monitor is een flexibele applicatie voor het bewaken van uw server. Indien de server offline

Nadere informatie

Opmerking voor gebruikers van oudere programmaversies: wat hier wordt beschreven geldt vanaf versie 17. Oudere versies kennen een aparte omgeving

Opmerking voor gebruikers van oudere programmaversies: wat hier wordt beschreven geldt vanaf versie 17. Oudere versies kennen een aparte omgeving Opnemen 29 Opnemen Opnemen Opmerking voor gebruikers van oudere programmaversies: wat hier wordt beschreven geldt vanaf versie 17. Oudere versies kennen een aparte omgeving OPNEMEN. U opent een vergelijkbare

Nadere informatie

Op pad met een digitale kaart. Martijn Oolman en Jack Schoenmakers, Hogeschool VHL KNAG presentatie 19B op 13-11-2016

Op pad met een digitale kaart. Martijn Oolman en Jack Schoenmakers, Hogeschool VHL KNAG presentatie 19B op 13-11-2016 Op pad met een digitale kaart Martijn Oolman en Jack Schoenmakers, Hogeschool VHL KNAG presentatie 19B op 13-11-2016 Inhoud Introductie Routes met stoppunten en opdrachten Online te gebruiken Waarbij allerlei

Nadere informatie

Productbeschrijving Remote Backup

Productbeschrijving Remote Backup Juni 2015 Versie 1.3 Auteur : E.C.A. Mouws Pagina 1 Inhoudsopgave BusinessConnect Remote Backup... 3 Abonnementen... 3 Kenmerken... 3 Beperkingen... 4 Geografische dekking... 4 Minimaal dataverkeer...

Nadere informatie

Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software.

Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software. Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software. Algemeen Met de KYOCERA scannen naar van Brug Software beschikt u over een efficiënte oplossing om uw documenten te scannen naar het Notarieel

Nadere informatie

Handleiding bij het gebruik van het bibsource portaal

Handleiding bij het gebruik van het bibsource portaal Handleiding bij het gebruik van het bibsource portaal Inhoudsopgave 1.0 introductie... 2 2. 0 Voor je begint Software vereisten... 2 2.1 VPN client installeren (voor toegang thuis)... 2 2.2 Citrix Receiver

Nadere informatie

Korte Film Individueel

Korte Film Individueel Korte Film Individueel Opdracht 2, Filmen en Monteren Maak een korte film van maximaal 60 seconden met twee personen met je smartphone of camera waarin je informatie geeft over het Koning Willem I College.

Nadere informatie

(Ben ik hier bij de videoclub?)

(Ben ik hier bij de videoclub?) (Ben ik hier bij de videoclub?) Henk Westerhof, februari 2013 Werken met het project Back-up maken Archiveren Illustraties: Windows 7 Magix (Pinnacle) Een project bevat: video, meer video, foto s, livegeluid,

Nadere informatie

Film naar DVD, MiniDV, of VHS

Film naar DVD, MiniDV, of VHS Film naar DVD, MiniDV, of VHS Geachte relatie, Hartelijk dank voor uw belangstelling voor het overzetten van uw beeldmateriaal naar DVD. Uw emotionele en dus onbetaalbare beeldmateriaal kan u nu veilig

Nadere informatie

Bron afbeeldingen: http://web.uvic.ca/hcmc/clipart/

Bron afbeeldingen: http://web.uvic.ca/hcmc/clipart/ Digitale audiobestanden Inleiding In deze handleiding leert u de basisbegrippen rond audiobestanden: wat voor soorten bestanden ("formaten") zijn er, wat zijn de meest gebruikte players, hoe kunt u audiobestanden

Nadere informatie

Formulier Datamanagementplan

Formulier Datamanagementplan Formulier Datamanagementplan NWO is in 2015 gestart met een pilot Datamanagement. Tijdens deze pilot vraagt NWO onderzoekers met toegekende onderzoeksprojecten onderstaand datamanagementplan in te dienen.

Nadere informatie

WINDOWS 10 Waarom Windows 10? Grootste veranderingen Wanneer upgraden? Installatie Instellingen Ervaringen

WINDOWS 10 Waarom Windows 10? Grootste veranderingen Wanneer upgraden? Installatie Instellingen Ervaringen Waarom Windows 10? Grootste veranderingen Wanneer upgraden? Installatie Instellingen Ervaringen De Pionier 2015 Waarom Windows 10? (1) Windows 10 is een Service, d.w.z. gedurende de levensduur van de hardware

Nadere informatie

In de meeste netwerkomgevingen staan de firewalls het browsen of surfen op internet toe.

In de meeste netwerkomgevingen staan de firewalls het browsen of surfen op internet toe. m:\helpdesk\vgmbox\documenten\handleiding - inzet binnen beveiligd netwerk (dmv proxyserver) - 20110112 - tbv pdf.doc Inzet van De VGM Box binnen een beveiligd netwerk Dit document beschrijft het functioneren

Nadere informatie

Werken met Movie Maker

Werken met Movie Maker Werken met Movie Maker Auteur: Bart van Turnhout Versie: 3.1 2012-2014, Kenniscenter de Kempel Inhoudsopgave 1. Vooraf... 3 2. Stappenplan... 4 3. Voorbereiding... 5 4. Opnemen en Importeren... 6 5. Bewerken...

Nadere informatie

mydesktop Anywhere Deze mydesktop Anyhwere oplossing biedt een aantal voordelen:

mydesktop Anywhere Deze mydesktop Anyhwere oplossing biedt een aantal voordelen: mydesktop Anywhere Binnen A-Hak bestaat er de mogelijkheid om te werken op een online virtuele werkplek, dit noemen wij de mydesktop Anyhwere. Deze werkplek bieden wij aan vanuit de A-Hak Private Cloud.

Nadere informatie

RACKBOOST Hosted Exchange. Mobiel, veilig en eenvoudig. hosting support consulting

RACKBOOST Hosted Exchange. Mobiel, veilig en eenvoudig. hosting support consulting RACKBOOST Hosted Exchange Mobiel, veilig en eenvoudig hosting support consulting RACKBOOST Hosted Exchange RACKBOOST, SINDS 1999 TOONAANGEVEND RACKBOOST is sinds 1999 een toonaangevende Belgische leverancier

Nadere informatie

Installatiehandleiding

Installatiehandleiding Installatiehandleiding TiSM- PC 10, 25, 100 en PRO Behorende bij TiSM Release 11.1 R e v i s i e 1 1 1 0 28 De producten van Triple Eye zijn onderhevig aan veranderingen welke zonder voorafgaande aankondiging

Nadere informatie

Overstappen naar Aura Online

Overstappen naar Aura Online Overstappen naar Aura Online Inhoud Procedure: hoe gaat de overstap naar Aura Online? 2 Oefenen met Aura Online 3 Aandachtspunten bij de conversie naar Aura Online 4 Systeemeisen Aura Online 6 1 Procedure

Nadere informatie

Video2Learn: goodpractice verhalen rondom video in het onderwijs. Karin van Bakel HHS Karel Roos UL Joost Groot Kormelink Ies Lohman

Video2Learn: goodpractice verhalen rondom video in het onderwijs. Karin van Bakel HHS Karel Roos UL Joost Groot Kormelink Ies Lohman Video2Learn: goodpractice verhalen rondom video in het onderwijs Karin van Bakel HHS Karel Roos UL Joost Groot Kormelink Ies Lohman Project: Video2Learn Project richt zich op het bevorderen van het effectief

Nadere informatie

Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker

Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker 1 Inleiding 2 2 Vereiste apparatuur 2 3 Stappenplan videobewerking 2 4 Windows Moviemaker 3 4.1 Indeling van het programma 3 4.2 Mogelijkheden op de tabbladen

Nadere informatie

Office 365 gebruiken en beheren

Office 365 gebruiken en beheren Office 365 gebruiken en beheren Inhoud 1. Office 365 gebruiken... 3 Stap 1 Persoonlijke instellingen wijzigen... 4 Stap 2 Aan de slag met Office 365... 4 Stap 3 Werken met Office 365... 6 1. Beheren van

Nadere informatie

Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering

Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering Document Versie Datum Bijdrage Beschrijving 0.2 16/01/2014 Mustafa Karakus Informatie over

Nadere informatie

Digitaal archiveren. Timo van Houdt werkgroep Archieven

Digitaal archiveren. Timo van Houdt werkgroep Archieven Digitaal archiveren Timo van Houdt werkgroep Archieven Digitale dementie Digitaal Analoog Virtueel Fysiek Bestand Document Digitaal werken = normaal Digitaal archiveren = problematisch Vandaag Gisteren

Nadere informatie

Filmpjes downloaden van YouTube. Filmpjes downloaden van YouTube

Filmpjes downloaden van YouTube. Filmpjes downloaden van YouTube Filmpjes downloaden van YouTube Op videosites als YouTube staan veel filmpjes die de moeite waard zijn om later nog eens terug te zien. Je kunt deze bookmarken in je browser of via de embedoptie vertonen

Nadere informatie

Ondersteuning van zorg gerelateerde processen en activiteiten voor patiënt en zorgverstrekkers

Ondersteuning van zorg gerelateerde processen en activiteiten voor patiënt en zorgverstrekkers Ondersteuning van zorg gerelateerde processen en activiteiten voor patiënt en zorgverstrekkers Contact persoon: Thera Splinter: 020 6445160 team@webfysio.nl Contact persoon: Joost Nagelmaeker: 0642115336

Nadere informatie

Windows Media Player:

Windows Media Player: Windows Media Player: Afspelen: 1) Map openen van wat je wil afspelen (USB, harde schijf, SD-kaart, ) 2) Dubbelklik op gekozen film (als WMP als standaard staat ingesteld start dit automatisch op). OF

Nadere informatie

Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs

Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs APS IT-diensten Utrecht Pagina 1 SharePoint 2013 in het onderwijs SharePoint 2013 biedt onderwijsorganisaties de unieke mogelijkheid om samenhang aan te brengen

Nadere informatie

TradePoint Systems NCTS Oplossingen

TradePoint Systems NCTS Oplossingen TradePoint Systems NCTS Oplossingen Van overheidswege bent u vanaf 1 april 2004 verplicht om uw huidige transitdocumenten elektronisch aan te maken en te versturen. Indien uw organisatie niet beschikt

Nadere informatie

Project Owner. Project No. : 292866. Document No. : Date : 1-8-2010. Version : 4.0.

Project Owner. Project No. : 292866. Document No. : Date : 1-8-2010. Version : 4.0. Project Project Owner : De Digitale Voorziening : NPO Project No. : 292866 Authors : Gerco Bakker, Nick Ceton, Frans de Jong, Marcel Opsteegh Document No. : Date : 1-8-2010 Version : 4.0. Status : Definitief

Nadere informatie

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit Microsoft Office 365 voor bedrijven Remcoh legt uit Beter samenwerken, ook onderweg Starten met Office 365 is starten met het nieuwe werken. Met Office 365 heeft u namelijk de mogelijkheid om altijd en

Nadere informatie

Pervasive Server V9 Installatiegids

Pervasive Server V9 Installatiegids Pervasive Server V9 Installatiegids 1 Inhoudsopgave 1. Om te beginnen... 3 2. Systeemeisen... 3 2.1 Server... 3 2.1.1 Hardware... 3 2.1.2 Software... 3 2.2 Client... 3 2.2.1 Hardware... 3 2.2.2 Software...

Nadere informatie

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service 1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service De in het CHoral project ontwikkelde audio-indexeringstechnologie op basis van automatische spraakherkenning (SHoUT) wordt beschikbaar gemaakt

Nadere informatie

3. Video, DVD en radio

3. Video, DVD en radio 77 3. Video, DVD en radio Windows Media Player 11 kan voor meer gebruikt worden dan het beluisteren van muziek. Ook voor het bekijken van videofilmpjes is het programma zeer geschikt. Met Windows Media

Nadere informatie