CURRICULUMRICHTLIJNEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CURRICULUMRICHTLIJNEN"

Transcriptie

1 CURRICULUMRICHTLIJNEN voor programma s ter bevordering van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor ondervertegenwoordigde groepen volwassen studenten

2 CP AT-GRUNDTVIG-G1 C CURRICULUM H Higher Education A Access Programme G GUIDELINES A for Underrepresented Adult L Learners Editors: Consortium of CHAGAL, CP AT- GRUNDTVIG-G1 Copyright by the University Preparation Programme of the Vienna Universities / Austrian Exchange Service Agency for International Cooperation in Education and Research (ÖAD), 2004 Printed by Gröbner Druck, Oberwart, AT Cover Design: Miriam Weigel Interior Design: Penka Taneva-Kafelova and Kathrine Baumann Comprehensive Proof-reading: Ursula M. Ernst ISBN: X All rights reserved. No part of this publication may be reproduced in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording, and distribution, without prior permission of the holder of the copyright. Online versions are available in Bulgarian, Dutch, English, German, Lithuanian, Romanian, Slovakian, and Spanish under: Translation English Dutch / Vertaling Engels - Nederlands: Vrije Universiteit Amsterdam: VASVU / Taalcentrum VU This publication was funded by European Commission, Directorate-General for Education and Culture, Socrates-Programme, Grundtvig 1 Austrian Federal Ministry for Education, Science and Culture Socrates National Agency Austria 2

3 Voorwoord Toegankelijke onderwijssystemen zijn een uiterst belangrijke voorwaarde om in Europa de handen ineen te kunnen slaan en een op kennis gebaseerd Europa op te bouwen. In Oostenrijk is al een reeks maatregelen ingevoerd om voor die toegankelijkheid te zorgen en de mobiliteit van mensen te vergemakkelijken. Vooral de op internationale studenten gerichte voorbereidingsprogramma s voor het wetenschappelijk onderwijs (Vorstudienlehrgänge) aan Oostenrijkse universiteiten, met hun combinatie van voorbereiding op universitair onderwijs en aanvullende examens (Ergänzungsprüfungen) zijn een voorbeeld van good practice in Europa. In het kader van het Grundtvig-project 'Chagal' (Curriculum Guidelines for Access Programmes into Higher Education for Underrepresented Adult Learners) hebben zestien deelnemende instellingen in negen landen ervaringen uitgewisseld over hoe men de toegenomen mobiliteit in het Europese hoger onderwijs het beste het hoofd kan bieden. Het project had ten doel richtlijnen voor curricula te ontwikkelen die de uitwisseling van studenten tussen Europese hogeronderwijsinstellingen verder stimuleren, en daarbij voldoen aan de eisen van de huidige multiculturele samenleving en rekening houden met de verscheidenheid aan onderwijssystemen. Ik wil van deze gelegenheid gebruik maken om alle deelnemende instellingen te bedanken voor hun grote inzet, en de hoop uitspreken dat veel instellingen de resultaten van het project zullen toepassen en in hun dagelijks werk integreren! Elisabeth Gehrer Minister van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur van Oostenrijk 3

4 Voorwoord Universiteiten zijn van groot belang voor de samenleving. Zij leiden - vooral jonge - mensen op en beïnvloeden de maatschappij door middel van onderzoek en innovatie. Universiteiten leveren een bijdrage aan de economische welvaart, het maatschappelijk welzijn en de toekomstige ontwikkeling. Het onderzoek en onderwijs aan de universiteiten is afhankelijk van mensen die in staat zijn vanuit verschillende invalshoeken nieuwe ideeën te bedenken. Diversiteit is het levensbloed van elke universiteit: wetenschappers uit verschillende vakgebieden werken er samen; er zijn studenten en docenten met uiteenlopende achtergronden, waardoor veel verschillende perspectieven een kans krijgen; de culturele en talige diversiteit verrijkt het onderwijs dankzij vergelijkende en onderscheidende benaderingen. Vanuit dit perspectief is sociale integratie een basisvoorwaarde voor algemene onderwijs- en onderzoeksprocessen. Dit rapport concentreert zich op de CHAGAL-studenten. Zij vertegenwoordigen niet alleen een uiterst diverse groep aan de universiteiten, maar zijn in bepaalde opzichten helaas ook ondervertegenwoordigd en hebben vaak een achterstand. Universiteiten moeten daarom zorgen voor speciale omstandigheden en voorzien in de behoeften van deze groep, zodat een vitale onderwijsgemeenschap van studenten en docenten van verschillende achtergronden kan ontstaan. Verder biedt dit rapport handreikingen en steun aan beslissers, docenten en studenten aan universiteiten. We willen hierbij onze hartelijke dank uitspreken aan het netwerk en de coördinatoren, aan alle instellingen die het werk mogelijk hebben gemaakt en aan al diegenen die hun kennis ter beschikking hebben gesteld om richtlijnen te formuleren voor een beter hogeronderwijssysteem. En natuurlijk is dit rapport zelf al een bewijs van de mogelijkheden van intercultureel onderwijs en interculturele communicatie. Georg Winckler Rector magnificus van de Universiteit van Wenen Vice-voorzitter van de European University Association (EUA) Arthur Mettinger Plaatsvervangend rector magnificus van de Universiteit van Wenen Voorzitter van het Institutional Network of the Universities from the Capitals of Europe (UNICA) 4

5 Introductie In 1995 werd de eerste conferentie Education for Transition. Bridging non-western schools and western higher education georganiseerd door het Voorbereidend jaar Anderstalige Studenten Vrije Universiteit. Dit was het begin van een zeer waardevolle samenwerking tussen instituten in Europa. De tweede en derde conferentie werden in 1998 in Wenen en in 2002 in Bonn gehouden. In 2002 werd het Chagal project goedgekeurd door de Europese Commissie / Directoraat-Generaal voor Onderwijs en Cultuur onder het Socrates-Programma, Grundtvig 1. Het doel van het project was om richtlijnen te ontwikkelen die gebruikt kunnen worden bij de verbetering van de toelating tot hoger onderwijs van studenten uit bijvoorbeeld etnische minderheden of van vluchtelingen en andere migranten. In het project werkten docenten bij schakelprogramma s, medewerkers van universiteiten en NGO s nauw samen. De CHAGAL Curriculum Richtlijnen vormen een goede afspiegeling van de denkbeelden bij de project partners en werden ontwikkeld door zestien instituten uit negen landen. We bedanken de Europese Commissie voor de financiering. Onze dank gaat ook uit naar de enthousiaste en toegewijde projectleden als mede iedereen die heeft bijgedragen aan de richtlijnen. We hopen dat de resultaten zullen helpen bij de doelgroep van studenten en ook dat de vele instituten van hoger onderwijs profijt zullen hebben van ons werk en door zullen gaan met het werk. De originele publicatie is in het Engels geschreven. In deze publicatie staat een vertaling van de, voor Nederland, meest informatieve en praktisch gerichte delen: hoofdstuk 1.1, hoofdstuk 3.4 en hoofdstuk 4 van deel I en alles van deel II. Bijlagen B en C zijn onvertaald opgenomen, maar spreken voor zich. De volledige Engelstalige tekst (inclusief de rest van hoofdstuk 1, hoofdstuk 2, de rest van hoofdstuk 3 en bijlage A) is zowel in elektronische vorm als in boekvorm beschikbaar (zie bladzijde 2 voor details). Grete Kernegger Directeur, Vorstudienlehrgang der Wiener Universitaeten Kees Smit en Wilfried Meffert Voorbereidend jaar Anderstalige Studenten Vrije Universiteit 5

6 INHOUDSOPGAVE Inleiding 7 Hoofdstuk 1: De huidige situatie 1.1 Voorbereidende cursussen bij de deelnemende instellingen 11 Hoofdstuk 3: Didactische uitgangspunten 3.4 Een studentgericht curriculum ontwikkelen en implementeren 14 Hoofdstuk 4: De Chagal-pilotprojecten 4.1 Introductie Projecten gericht op sociaal en cultureel leren Vakinhoudelijk gerichte projecten Projecten gericht op taal- en studievaardigheid De waarde van de pilotprojecten voor de Curriculumrichtlijnen Overzicht pilotprojecten 25 DEEL II Twaalf curriculumrichtlijnen 26 Bijlagen Appendix B: De Chagal partners 36 Appendix C: De deelnemers aan de pilot-projecten 38 6

7 INLEIDING Doel van dit document Deze Curriculumrichtlijnen voor programma s ter bevordering van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor ondervertegenwoordigde groepen volwassen studenten zijn het resultaat van een tweejarig Socrates Grundtvig 1-project met de naam CHAGAL. Het doel van dit project was de invoering te bevorderen van een studentgerichte benadering van lesgeven en leren als innovatief onderdeel van een verder traditioneel curriculum. Deze richtlijnen zijn bedoeld voor: onderwijsprofessionals en docenten die zich bezighouden met voorbereidende of toelatingscursussen voor de doelgroep; het academisch, bestuurlijk en administratief personeel dat voor de doelgroep verantwoordelijk is; beleidsmakers en beslissers bij de instellingen en de overheid. We hopen dat dit document een nuttige leidraad zal zijn voor iedereen die geïnteresseerd is in een studentgerichte benadering van het onderwijs aan volwassenen en betrokken is bij de ontwikkeling van voorbereidende cursussen of programma s. Dit document bestaat uit twee delen, namelijk het RAPPORT en de TWAALF CURRICULUMRICHTLIJNEN. Het RAPPORT heeft vier hoofdstukken: In hoofdstuk 1 wordt een samenvatting gegeven van de drie studies die de subgroepen A, B en C van de projectpartners hebben uitgevoerd. Dit zijn: (1) een vergelijkende analyse van een inventarisatie van de voorbereidende cursussen die door de deelnemende instellingen worden aangeboden; (2) een enquête naar de ondersteunende voorzieningen voor internationale studenten bij universiteiten; en (3) een studie naar voorbeelden van good practice die door NGO s (niet-gouvernementele organisaties) zijn verzameld. Hoofdstuk 2 beschrijft de situatie van studenten vanuit hun eigen perspectief en legt de nadruk op de problemen waarmee zij bij de voorbereiding op hun studie geconfronteerd worden. Ook wordt geprobeerd in kaart te brengen over welke competenties studenten moeten beschikken om effectief te kunnen studeren. Aan de hand van deze diagnose kan een competentiemodel voor volwassen studenten worden ontwikkeld. In hoofdstuk 3 worden de filosofische en theoretische concepten behandeld die een rol spelen bij studentgericht onderwijs aan volwassenen, in plaats van aan jongeren, of in plaats van een docentgerichte aanpak. Deze studentgerichte aanpak is beproefd en geëvalueerd in zestien voorbereidende cursussen, de pilotprojecten. De resultaten daarvan zijn meegenomen bij de ontwikkeling van de curriculumrichtlijnen voor CHAGAL. Het tweede deel van dit document, de TWAALF CURRICULUMRICHTLIJNEN, geeft inzicht in het waarom van een studentgericht curriculum. Waarom hebben zowel studenten als de onderwijsinstellingen er profijt van? In dit deel komt vooral de praktische kant van de ontwikkeling en invoering van een dergelijk curriculum aan bod. Er wordt op gewezen dat nietacademische aspecten als ondersteuning, begeleiding en advies, tutoren en mentoren, interculturele ervaring(en) en uitwisseling van groot belang zijn voor de sociale en culturele aanpassing van de student en voor de veilige omgeving die nodig is om te kunnen studeren. 7

8 Vervolgens gaat men nog een stap verder en wordt gesteld dat bij het opstellen van een curriculum vanuit een holistische benadering rekening gehouden moet worden met mentale en sociale factoren. De instellingen wordt dringend aangeraden een dergelijke holistische benadering over te nemen en deze te integreren in hun gewone voorzieningen voor studenten, omdat dit de doeltreffendheid van hun speciale maatregelen voor deze doelgroep ten goede komt. De achtergrond en context van het project De mobiliteit onder studenten in het zich uitbreidende Europa en vanuit de ontwikkelingslanden neemt toe. Onderwijsinstellingen in de Europese Unie reageren op deze ontwikkeling door verschillende soorten oriëntatie- en integratieprogramma s, voorbereidende cursussen en overbruggingsprogramma s aan te bieden die het hoger onderwijs toegankelijker moeten maken voor volwassen studenten uit achterstands- of ondervertegenwoordigde groepen met zeer uiteenlopende etnische, culturele, en sociaal-economische achtergronden. De wensen en behoeften van deze doelgroep wijken echter sterk af van die van de jeugdige studenten die via de traditionele route het hoger onderwijs instromen en een homogenere achtergrond hebben. Verder brengt de diversiteit van de doelgroep tevens een extra interculturele dimensie met zich mee. Het CHAGAL-project is ontstaan vanuit de gedachte dat onderwijssystemen rekening moeten houden met de verschillen in achtergrond en de speciale behoeften van de doelgroep en een effectieve strategie moeten volgen om de studenten in hun academische carrière te laten slagen. Volwassen CHAGAL-studenten verdienen goede, gerichte begeleiding en advisering om hen te helpen zich aan te passen aan de cultuur en maatschappij van hun gastland. Ook hebben ze behoefte aan vernieuwende en effectieve les- en leermethoden om zich de vaardigheden eigen te maken die ze nodig hebben om aan de academische vereisten te kunnen voldoen. Anders zullen ze hun mogelijkheden waarschijnlijk niet volledig kunnen benutten. En een mislukking is niet alleen een slechte ervaring voor de student, het is ook een verspilling van instellingsgelden. In de context van economische en maatschappelijke ontwikkeling betekent mislukking een verlies voor zowel het gastland als het thuisland van de student. Een vernieuwend en herkenbaar curriculum dat rekening houdt met de diversiteit van de studenten stimuleert positieve ervaringen en succes bij de studenten, en geeft tevens aan dat het gastland zich bewust is van de voordelen die deze studenten te bieden hebben. Open staan voor verschillen is een goede manier om sociale integratie te bereiken en de doelstellingen van het Bolognaproces dichterbij te brengen 1. Bovendien kan de ontwikkeling van curricula voor deze speciale doelgroep een middel zijn om het kwaliteitsbeheer te verbeteren in de context van de wereldwijde mobiliteit van studenten. Projectdoelen Het uiteindelijke doel van CHAGAL is de onderwijskansen voor volwassen studenten uit ondervertegenwoordigde en achterstandsgroepen te vergroten door het aantal en de kwaliteit, effectiviteit en transparantie van de Europese toelatingsprogramma s te vergroten. Daarnaast heeft CHAGAL de volgende doelen: de kennis op het gebied van voorbereidende cursussen bundelen en systematiseren; 1 Bolognaproces verwijst naar het programma van de ministers voor hoger onderwijs van 32 Europese landen, die op 19 mei 2001 in Praag bijeenkwamen en daar, twee jaar na de Verklaring van Bologna, het proces in gang zetten dat moet leiden tot een Europese Hogeronderwijsruimte in Voor nadere informatie zie: (Engels, Frans of Duits). 8

9 de slagingskansen te vergroten door een holistische, studentgerichte benadering ingang te doen vinden die speciaal is toegesneden op de behoeften van volwassen studenten; tot nu toe losse maatregelen op het gebied van begeleiding en advies integreren in bestaande les- en leerstrategieën; onderwijsinstellingen stimuleren deze maatregelen op te nemen in hun gewone studentenvoorzieningen. Het eindproduct van het CHAGAL-project is een pakket gezamenlijke curriculumrichtlijnen. Deze richtlijnen maken vergelijkbaarheid, overdraagbaarheid en standaardisatie mogelijk en stimuleren daarmee de overdracht en erkenning van credits, vergemakkelijken uitwisseling en mobiliteit en promoten het concept van een Europese Hogeronderwijsruimte in het kader van het Bolognaproces. Projectpartners CHAGAL is een uniek samenwerkingsverband van zestien instellingen op het gebied van onderwijs en onderwijsondersteuning uit negen landen 2 en drie verschillende sectoren. Ze zijn op basis van hun specifieke deskundigheid onderverdeeld in drie subgroepen. Subgroep A omvat pre-universitaire instellingen die voorbereidende cursussen aanbieden, subgroep B de universiteiten die de studenten opnemen die zijn geslaagd voor hun voorbereidende cursus, en subgroep C de NGO s die zich bezighouden met niet-academische onderwerpen als ondersteuning, begeleiding en advies. Door de synergie tussen deze drie subgroepen wordt een consistente, geïntegreerde en holistische onderwijservaring voor de doelgroep bevorderd. Voor gedetailleerde informatie over de projectpartners in CHAGAL wordt u verwezen naar Bijlage B. Projectopzet Het onderstaande schema toont de drie fasen in de ontwikkeling van de curriculumrichtlijnen. Het CHAGAL-project Fase A verzamelen-analyseren-ordenen van basisbevindingen Fase B concept curriculumrichtlijnen competenties eisen studenten en instellingen Fase C pilotprojecten Curriculumrichtlijnen 2 Bulgarije, Duitsland, Litouwen, Nederland, Oostenrijk, Roemenië, Slowakije, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 9

10 Methodologie De curriculumrichtlijnen zijn ontwikkeld met behulp van materiaal uit de volgende vier bronnen: de bevindingen van een vergelijkende data-analyse van de curricula van voorbereidende instellingen; door NGO s aangedragen voorbeelden van good practice; de uitkomsten van een enquête naar de situatie en problemen van studenten en de universitaire voorzieningen voor studenten; de in zestien pilotprojecten beproefde, herziene curricula. In de curriculumrichtlijnen zijn verder bijdragen van deskundigen opgenomen, feedback uit workshops en relevante resultaten uit onderzoek naar een studentgerichte benadering van volwassen studenten. Definities De doelgroep van CHAGAL of CHAGAL-studenten: volwassen studenten uit etnische minderheden, migranten, vluchtelingen, asielzoekers en studenten uit ontwikkelingslanden. Deze groepen worden normaal gesproken niet apart of als speciale groep behandeld, maar ingedeeld in een algemene categorie zoals internationale student of free mover. Volwassen studenten: studenten die bij het begin van hun voorbereidingscursus negentien jaar of ouder zijn. Doeltaal: de taal die in het gastland van de student wordt gesproken. Voorbereidende en toelatingscursussen of -programma s: overbruggingsprogramma s op voorbereidend universitair niveau waarin studenten op een universitaire studie worden voorbereid. Aangezien dit project vooral gericht is op de academische eisen waaraan CHAGAL-studenten moeten voldoen, wordt er geen onderscheid gemaakt tussen universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs. Pilotprojecten: de zestien voorbereidende cursussen waarin diverse aspecten van de invoering van een studentgerichte benadering van doceren en leren zijn uitgetest. Studentgerichte benadering: de algemene omstandigheden waaronder het leren in een onderwijsomgeving plaatsvindt, waarbij de studenten kunnen bijdragen aan hun eigen leren en dat van hun medestudenten, daarbij gebruik makend van hun eigen sociale, culturele en onderwijsachtergrond en van onderwijs en begeleiding die op actieve en professionele wijze door hun docenten worden aangeboden. 10

11 1.1 Voorbereidende cursussen bij de deelnemende instellingen Subgroep A omvat de instellingen die cursussen verzorgen om studenten voor te bereiden op de universiteit of andere hogeronderwijsinstelling. Een van de eerste stappen bij de ontwikkeling van deze curriculumrichtlijnen was een uitgebreide inventarisatie van de belangrijkste aspecten van deze cursussen. Deze informatie is begin 2003 verzameld en geanalyseerd. De volgende instellingen hebben deelgenomen: Duitsland: 28 Studienkollegs bereiden studenten voor op de universiteit. Deze instellingen worden vertegenwoordigd door hun Arbeitsgruppe, een werkgroep van de hoofden van de colleges. In opzet zijn deze Studienkollegs sterk vergelijkbaar; ze bieden plaats aan ongeveer 3700 studenten. 3 Bulgarije: de afdeling in Plovdiv van de Technische Universiteit van Sofia bereidt studenten met een achtergrond in vreemde talen voor op een universitaire studie. 4 Oostenrijk: twee grote Vorstudienlehrgänge (pre-universitaire programma s), een in Wenen, de andere in Graz, met samen ongeveer 1400 studenten. Nederland: tien relatief kleine, maar sterk autonome, instellingen bereiden studenten uit de doelgroep voor op een studie in het hoger onderwijs. Er is informatie verzameld over programma's in Utrecht, Rotterdam, Enschede en Amsterdam (VASVU). Hoewel er grote verschillen zijn tussen de deelnemende instellingen, hebben ze vergelijkbare doelen: de toegang tot het hoger onderwijs vergemakkelijken voor groepen studenten die niet over een adequate vooropleiding beschikken. De verwachting is dat de inventarisatie bij alle deelnemende instellingen de kennis over zowel de verschillende cursussen als de zusterinstellingen zal vergroten. De belangrijkste kenmerken van de pre-universitaire instellingen Het navolgende is een korte samenvatting van een uiterst gedetailleerde inventarisatie van de bovenstaande instellingen. Omdat men over een zo volledig mogelijke set data wilde beschikken, zijn aan de instellingen meer dan honderd vragen voorgelegd, verdeeld in vijf groepen: algemene informatie taalkwesties vakinhoudelijke competenties vaardigheidstraining intercultureel leren Algemene informatie Profiel In alle vier de landen is de belangrijkste taak van de instellingen internationale studenten voor te bereiden op een studie aan universiteit of hogeschool. Alle instellingen bieden intensieve taaltrainingen aan, afgerond met een examen, en daarnaast onderwijs in andere vakken, vooral 3 De resterende elf Duitse Studienkollegs bereiden studenten voor op het niet-academische hoger onderwijs aan de Fachhochschule, een soort HBO, en zijn buiten deze inventarisatie gelaten. 4 In 2003 studeerden 144 buitenlandse studenten in Plovdiv. 11

12 bètavakken, maar soms ook in de geesteswetenschappen en een tweede vreemde taal. In de meeste instellingen zijn de vakken voor de meeste studenten verplicht. In Oostenrijk volgt 90% van de studenten aan de Vorstudienlehrgänge een taalcursus, maar zijn ze niet verplicht andere vakken te volgen. Bijna alle instellingen onderschrijven de noodzaak van kennis en vaardigheden die verder gaan dan taal- en vakinhoudelijke kennis, zoals studievaardigheden, wetenschappelijk redeneren en inzicht in cultuurverschillen. Organisatie, staf en toezicht vanuit de universiteit Alle pre-universitaire instellingen uit het onderzoek zijn opgericht door de universiteiten, het ministerie van onderwijs, of federale of regionale organen. Zij worden geheel of gedeeltelijk uit publieke middelen gefinancierd of ontvangen een vorm van subsidie. Beurzen worden alleen door particuliere instellingen verstrekt. Anders dan in Nederland en Oostenrijk hoeven studenten in Duitsland op dit moment geen lesgeld te betalen. In alle gevallen beschikken de onderwijsmedewerkers over de relevante universitaire graad. Het aantal medewerkers varieert van vijf tot vijfhonderd. De instellingen staan onder toezicht van ofwel een universiteit, ofwel een schoolraad van een school voor voortgezet onderwijs. Toelating van studenten De voorwaarden die aan toelating worden gesteld, zijn afhankelijk van een groot aantal factoren, zoals internationale contracten, de historisch gegroeide praktijk en het nationale recht. De situatie is zeer divers. Er worden toelatingsexamens en/of taaltoetsen afgenomen om vaardigheden, taal- en vakkennis te meten. Deze examens en toetsen bepalen dus niet alleen of een student wordt toegelaten, maar ook op welk niveau. In sommige gevallen worden er ook toelatingsgesprekken gevoerd. De herkomstlanden van de studenten De studenten zijn hoofdzakelijk afkomstig uit landen in het Midden-Oosten, Oost-Europa, het Verre Oosten, Afrika en Latijns Amerika, in deze volgorde. De verhouding aanmelding toelating is ongeveer 2,5:1. Het uitvalpercentage tijdens de cursus ligt tussen 10% en 30%. Het slagingspercentage bij de afsluitende examens loopt zeer sterk uiteen. Het curriculum De meeste instellingen bieden programma s aan voor zowel de taal waarin wordt lesgegeven als voor andere vakken. Welke andere vakken dat zijn, hangt af van hetgeen de student vervolgens wil gaan doen. Behalve het afsluitende examen geven alle instellingen tussentijdse toetsen en oefeningen om de vorderingen van de studenten te meten. En hoewel de uitslagen van het afsluitende examen officieel alleen toegang geven tot een bepaalde opleiding aan de lokale universiteit, worden ze doorgaans in het gehele land geaccepteerd. Taalkwesties De taaltrainingen duren doorgaans een heel jaar. Het aantal contacturen varieert van 8 tot 28 per week, de groepsgrootte van 12 tot 30. De meeste curricula passen volledig binnen het Europese Referentiekader voor Talen. In Duitsland moeten de afsluitende examens voldoen aan de eisen van de Deutsche Sprachprüfung für den Hochschulzugang (DSH) of de 12

13 Feststellungsprüfung. 5 In Nederland is een examen op nationaal niveau, NT2, dat verplicht is voor alle internationale studenten die aan een Bacheloropleiding beginnen. Engels maakt vaak een essentieel onderdeel van het curriculum uit (2-6 lessen per week, meestal vanaf het tweede semester). Vakinhoudelijke competenties Door les te geven in niet-talige vakken wordt geprobeerd de kloof te dichten tussen de universitaire ingangseisen en de vooropleiding van de studenten. De gedetailleerde curricula verschillen sterk, afhankelijk van de opleiding die de student kiest. De meeste pre-universitaire instellingen vormen clusters van studenten die dezelfde of een vergelijkbare studie hebben gekozen. Wiskunde blijft gedurende het gehele programma belangrijk, met twee tot acht contacturen per week, gevolgd door biologie, scheikunde en natuurkunde. Maar soms worden ook geschiedenis, economie en geografie aangeboden. Alle curricula zijn zo ontworpen dat de studenten aan de eisen van de vervolgstudies kunnen voldoen. Vaardigheidstraining Bij bijna alle instellingen kunnen studenten leren hoe ze de computer kunnen gebruiken voor e- mail, internet en studie. Bij sommige instellingen is computergebruik onderdeel van het curriculum (zoals wiskunde of andere bètawetenschappen) of maakt het deel uit van het afsluitende examen. Studievaardigheden worden van groot belang geacht en zijn bij alle vakken volledig in het curriculum geïntegreerd. Intercultureel leren De instellingen zijn zich uitstekend bewust van de noodzaak om bewustzijn van cultuur en culturele verschillen in het curriculum te integreren. 5 De DSH is een taalvaardigheidstest die toegang geeft tot het Duitse hoger onderwijs. De Feststellungsprüfung is een geschiktheidstest voor internationale studenten die zich inschrijven voor een universitaire opleiding in Duitsland. 13

14 3.4 Een studentgericht curriculum ontwikkelen en invoeren De theorie en planning van curricula kan worden beschouwd als een systematische inspanning van onderwijskundigen en leerkrachten om geplande interventies in het onderwijs te specificeren en te bestuderen. In de traditionele benadering wordt curriculumontwikkeling (Tyler 1949), vanuit een tamelijk simpele middel-doelvisie op het onderwijs, beschouwd als een lineair proces en wordt geen rekening gehouden met wat er werkelijk in de klas gebeurt. Recentere modellen voor curriculumontwikkeling (Stenhouse 1975; Nunan 1988; Richards 2001) gaan uit van een meer procesgerichte visie die de hieronder beschreven elementen van belang acht. Ontwikkeling van een studentgericht curriculum Een alternatieve benadering van curriculumontwikkeling die uitgaat van een nauw verband tussen curriculum, planningdoelen, leerdoelen en implementatie, is de studentgerichte benadering (Nunan 1988). In een studentgericht curriculum is het leerproces de gedeelde verantwoordelijkheid van docenten en studenten, al blijft de docent de belangrijkste actor in de curriculumontwikkeling. Een studentgericht curriculum dient uitgangspunten en procedures te bevatten waarmee het gepland, geïmplementeerd en geëvalueerd kan worden, en te bestaan uit de volgende kernonderdelen: analyse van de behoeften van de studenten, bij aanvang en gedurende de studie; keuze van de inhoud en het stellen van prioriteiten (inclusief doelen); methodologie (inclusief de keuze en opbouw van lesactiviteiten en materiaal); procesbewaking, beoordeling en evaluatie; Uitgaand van deze elementen kan de taak van de docenten worden omschreven als een cyclus die vier fasen kent: eerste analyse van de behoeften van de studenten; doelen stellen en bijpassende inhoud kiezen; leeractiviteiten en materialen kiezen; de uitkomst van het didactische proces bepalen en evalueren. Aan de hand van de uitkomsten van het onderwijsproces begint de docent, die het gehele proces bewaakt, de cyclus opnieuw met een nieuwe behoefteanalyse. Verschillen tussen traditionele curriculumontwikkeling en een studentgericht curriculum Een groot aantal elementen van een studentgericht curriculum binnen een leersituatie voor volwassenen is hetzelfde als bij traditionele curriculumontwikkeling. Daarbij valt te denken aan planning, implementatie en evaluatie. De belangrijkste verschillen tussen de twee modellen is dat het curriculum in het eerste geval een gezamenlijke prestatie van docenten en studenten is, aangezien de studenten nauw worden betrokken bij de besluitvorming over de inhoud van het curriculum en de wijze waarop het wordt onderwezen. Wat het curriculumproces betreft, kenmerkt de studentgerichte benadering zich door, en onderscheidt zij zich van, traditionele benaderingen door de voorbereidende planning. Deze houdt onder andere in dat informatie over studenten wordt verzameld om hun objectieve behoeften (d.w.z. de studentexterne behoeften) te kunnen bepalen. Deze, doorgaans oppervlakkige, eerste gegevens moeten worden aangevuld met subjectieve informatie over de gewenste lengte en intensiteit van de cursus, de gewenste leervormen, 14

15 leerdoelen en methodologie, de voorkeuren van de studenten voor bepaalde leerstijlen, enz. Dit soort informatie, die betrekking heeft op de subjectieve behoeften van de student als individu in een bepaalde leersituatie, kan echter vaak pas worden verkregen nadat de cursus eenmaal is begonnen. Er moeten hulpmiddelen worden ontwikkeld en gebruikt om docenten en studenten te helpen zicht te krijgen op de objectieve en subjectieve behoeften van individuele studenten. Keuze van de inhoud en het stellen van prioriteiten Een studentgericht curriculum bevat duidelijke criteria voor inhoudelijke keuzen. Deze criteria vormen een leidraad bij de keuze van lesmaterialen en leeractiviteiten, en helpen bij de beoordeling en evaluatie. De inhoudelijke doelen van een cursus expliciteren en studenten uiteindelijk leren hun eigen doelen te stellen kan de volgende voordelen opleveren: de studenten krijgen een realistischer beeld van wat in een bepaalde cursus bereikt kan worden; de studenten gaan het leren beschouwen als een proces waarbij stap voor stap haalbare doelen worden bereikt; de studenten worden zich beter bewust van hun rol als student, en hun nogal vage ideeën daarover kunnen aanzienlijk worden aangescherpt; zelfbeoordeling wordt beter haalbaar; wat in de klas gebeurt, houdt aantoonbaar verband met de werkelijke behoeften van de student; de ontwikkeling van competenties wordt een gradueel proces, in plaats van alles of niets. Een cruciaal verschil tussen traditionele en studentgerichte curriculumontwikkeling is dat de tweede een open, aanpasbare opzet kent. Het is daarom van groot belang dat de aan het begin van de cursus gemaakte inhoudelijke keuzes niet als definitief worden beschouwd, maar als veranderbaar en dat deze keuzes waarschijnlijk aangepast zullen moeten worden wanneer de studenten ervaring met verschillende leeractiviteiten opdoen en de docenten over meer informatie beschikken over de subjectieve behoeften van de studenten. Aangezien de meeste studenten het moeilijk vinden hun behoeften en wensen precies te omschrijven, kan men in de eerste fasen van een cursus een breed scala aan leerervaringen aanbieden. Bovendien kan de ontwikkeling van een kritisch zelfbewustzijn bij taalleerders met een laag niveau het best worden gestimuleerd door middel van hulpmiddelen in de eigen moedertaal. In sommige gevallen kan het nuttig zijn tweetalige assistenten in te zetten. Verder is het aantal contacturen vaak beperkt, zodat de lestijd zo effectief en productief mogelijk moet worden gebruik om: studenten effectieve leerstrategieën aan te reiken; studenten te helpen hun favoriete manieren van leren te ontdekken; de vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om samen met de studenten invulling te geven aan het curriculum; de studenten aan te moedigen hun eigen doelen te stellen; de studenten aan te moedigen zich realistische doelen en tijdschema s te stellen; door middel van zelfbeoordeling de studenten leren zichzelf te beoordelen. Lesmethoden Het zijn doorgaans de lesmethoden, inclusief leeractiviteiten en lesmateriaal, waarover de meeste conflicten tussen docent en studenten ontstaan. Bij een traditioneel curriculum zou men aan dit conflict voorbijgaan omdat de docent het nu eenmaal beter weet. Bij een studentgericht curriculum is het absoluut noodzakelijk dat conflicten met behulp van speciale technieken en 15

16 procedures voor onderhandeling en overleg worden opgelost. Beoordeling Traditioneel vindt de beoordeling in de laatste fase van het curriculumproces plaats. Bij een studentgericht curriculum loopt de beoordeling echter parallel aan de andere curriculaire activiteiten en kan er op verschillende momenten tijdens de plannings- en implementatiefasen beoordeeld worden, en natuurlijk ook tijdens een eventuele speciale beoordelingsfase. In een traditioneel curriculummodel staat beoordeling gelijk aan toetsen, en wordt het beschouwd als een activiteit die aan het eind van het leerproces plaatsvindt, vaak door iemand die niet aan de cursus zelf verbonden is. (In andere woorden, de nadruk ligt op resumerend in plaats van formatief beoordelen.) In een studentgericht model is de beoordeling meestal informeel en vindt zij gedurende het onderwijsproces plaats, in hoofdzaak door de partijen in dat proces, de docenten en studenten. Wanneer de beoordeling in het lesproces is ingebouwd, kunnen studenten het lesmateriaal en de studieactiviteiten beoordelen, en evalueren in hoeverre ze hun eigen studiedoelen hebben bereikt. En wanneer docenten worden aangemoedigd hun eigen handelen kritisch te beoordelen, wordt dit een integrerend onderdeel van de ontwikkeling van zowel het curriculum als de docent. Elk onderdeel van het curriculum kan beoordeeld worden: in de planningsfase bijvoorbeeld de technieken en procedures voor behoefteanalyse, tijdens de implementatiefase bijvoorbeeld het materiaal, de activiteiten, de volgorde, lesvormen, het functioneren van de docent en de resultaten van de student. Ondersteuning van docenten Zou het ideaal van een studentgericht curriculum werkelijkheid worden, dan zouden docenten op verschillende gebieden hulp en ondersteuning nodig hebben. Zoals Bartlett and Butler (1985) al aangaven, zijn daarbij met name de volgende probleemgebieden van belang: Behoefteanalyse De docenten moeten kunnen beschikken over instrumenten en processen waarmee zij de behoeften van hun studenten efficiënt kunnen inventariseren en prioriteiten kunnen stellen. Cursusrichtlijnen Docenten hebben behoefte aan een breed kader waarbinnen ze over het curriculum afspraken kunnen maken. Ze moeten weten wat de studenten al eerder hebben gedaan en wat ze daarna nog gaan doen zonder dat de afspraken over het curriculum in het gedrang komen. Door de universiteit vastgestelde minimumcompetenties moeten zo nauwkeurig mogelijk worden geformuleerd (zie hoofdstuk 3.3 Competences as Learning Objectives) voor eindtermen). Cursusplanning Docenten moeten kunnen plannen; ze hebben behoefte aan vaardigheden waarmee ze, in samenspraak met de studenten, een aantal samenhangende, haalbare doelstellingen voor een cursus kunnen formuleren om vervolgens een reeks lessen te plannen die de studenten helpen deze doelen te bereiken. Tweetalige assistentie bij het samenstellen van het curriculum Voor de uitwisseling van informatie die zo belangrijk is voor een curriculum dat in samenspraak tussen docenten en studenten wordt vastgesteld, is in veel klassen een vorm van tweetalige assistentie nodig. Continuïteit in het programma Een behoeftegestuurd model kan gemakkelijk leiden tot een versnipperd programma. Sommige docenten die hiermee worden geconfronteerd, vragen om een vorm van cursusbeheer, een manier om hun studenten direct op weg naar hun doelen te helpen. Eén manier om dat 16

17 probleem op te lossen, is door modelcursussen aan te bieden als handvat voor de docent. Onderwijsadvies In een behoeftegestuurd model is de omvang van de problemen waarmee de docent geconfronteerd wordt, evenredig aan de omvang en diversiteit van de behoeften van de studenten. Docenten geven aan dat het onmogelijk wordt met de studenten over het curriculum te onderhandelen als de behoeften van de studenten zeer sterk uiteenlopen. Op dit belangrijke punt kan de stress bij de docent worden verkleind door klassen samen te stellen waarin studenten met vergelijkbare behoeften bij elkaar zitten. Hiertoe moeten onderwijsadviseurs (bv. studentendecanen), die zelf bij de ontwikkeling van het curriculum betrokken kunnen zijn, zo effectief mogelijk worden ingezet om studenten tijdens hun studieloopbaan te helpen de groepen te vinden die het best bij hun behoeften aansluiten. Voor CHAGAL-studenten dienen verschillende wijzen van groepsvorming overwogen te worden en alternatieve differentiatiemethoden, met individueel onderwijs, te worden ontwikkeld. Conflictbeheersing Wanneer het curriculum (deels) onderhandelbaar wordt, zullen er ongetwijfeld conflicten ontstaan. Docenten geven in een onderzoek aan dat zich inderdaad conflicten hadden voorgedaan; velen van hen hadden overigens adequate manieren gevonden om deze op te lossen. Omschrijving rol docent Het voortdurend met de studenten moeten onderhandelen over het curriculum vormt een zware belasting voor de docenten, zoals duidelijk blijkt uit de relevante literatuur (zie ook hoofdstuk 2: Student Situation Analysis). De voordelen van een studentgericht curriculum Een studentgerichte benadering van curriculumplanning heeft de volgende voordelen: een nauwer verband tussen lesgeven en curriculum; meer nadruk op de behoeften van de student, een aspect dat vooral voor CHAGALstudenten van nut kan blijken, aangezien zij cursussen volgen die niet in eerste instantie voor hen bedoeld zijn; het didactisch onderzoek (b.v. actieonderzoek) kan zich richten op relevantere onderwerpen; een realistischer omschrijving van de rol van docenten, die altijd betrokken zijn geweest bij curriculumontwikkeling en dat ook altijd zullen blijven; de ontwikkeling van instrumenten waarmee docenten hun werk efficiënter kunnen doen; meer druk op de universiteiten om hun eisen zorgvuldiger te formuleren; als onderdeel van het hoger onderwijs zal deze benadering ook ten goede komen aan CHAGAL-studenten. Literatuur Bartlett, L. and Butler, J. (1985), The Planned Curriculum and Being a Curriculum Planner in the Adult Migrant Education Program, Report to the Committee of Review of the Adult Migrant Education Program, Department of Immigration and Ethnic Affairs, Canberra, in: Nunan (1988), 181. Feuerstein, R./Rand, Y./Hoffmann, M. (1980), Instrumental Enrichment. Glenview, Illinois, Scott Foresman. Nunan, D. (1988), The Learner-Centred Curriculum, Cambridge, CUP. O`Malley, M. and Chamot, A. (1990), Learning Strategies in Second Language Acquisition, Cambridge, CUP. Oxford, R. (1990), Language Learning Strategies: What every teacher should know, New York, Newbury House. Richards, J. C. (2001), Curriculum Development in Language Teaching, Cambridge, CUP. Stenhouse, L. (1975), An Introduction to Curriculum Research and Development, London. Stevick, E. (1989), Success with foreign languages: Seven who achieved it and what works for them, Hemel Hempstead, Prentice Hall. 17

18 Stevick, E. W. (1996), Memory, Meaning & Method. A View of Language Teaching (2 nd edition), New York et al., Heinle & Heinle Publishers. Tyler, R. (1949), Basic Principles of Curriculum and Instruction, New York. Williams, M. and Burden, R. L. (1997), Psychology for Language Teachers: A Social Constructivist Approach, Cambridge, CUP. Yalden, J. (1983), The Communicative Syllabus: Evolution, Design & Implementation, Oxford et al., Pergamon Press. 18

19 HOOFDSTUK 4: DE CHAGAL-PILOTPROJECTEN 4.1 Inleiding De uitgangspunten van CHAGAL zijn tussen september 2003 en april 2004 uitgetest in een reeks pilotprojecten bij de diverse voorbereidende instellingen in de CHAGAL-partnerlanden. Het doel van de pilots was tweeledig: de theorie aan de praktijk toetsen, en aanvullend bewijs verzamelen voor enkele van de voorlopige uitgangspunten van CHAGAL (bv. de studentgerichte benadering, stimulering van studie- en leervaardigheden, inzicht in cultuurverschillen, enz.) Hierbij is gebruik gemaakt van informatie uit vier bronnen: de verzamelde data en analyses van de curricula van de voorbereidende instellingen (subgroep A); de behoefteanalyses van de universiteiten (subgroep B); de door de NGO s verzamelde voorbeelden van good practice (subgroep C); bijdragen van externe deskundigen die in workshops onderzoeksresultaten presenteerden, enz. In deze periode zijn zestien pilotprojecten ontwikkeld, geïmplementeerd en geëvalueerd door 32 beroepsbeoefenaren bij de deelnemende instellingen. Gezien het brede scala aan mogelijke onderwerpen en methodologische benaderingswijzen, is het niet verrassend dat de pilotprojecten een grote variatie aan didactische doelen vertonen. Ze kunnen grofweg worden ingedeeld in projecten die zijn gericht op: sociaal en cultureel leren; vakinhoud; taal- en studievaardigheid. 4.2 Projecten gericht op sociaal en cultureel leren Een aanzienlijk aantal projecten was gericht op aspecten van intercultureel en sociaal leren. Het leek of de docenten bij de voorbereidende instellingen het gevoel hadden dat er voor met name dit onderwerp de afgelopen jaren te weinig aandacht was geweest en dat er een inhaalslag gemaakt moest worden, vooral voor studenten uit de doelgroep van CHAGAL. Het was bijzonder interessant om te zien op hoeveel verschillende manieren men vervolgens aan de slag ging met een uiterst controversieel onderwerp als cultuurverschillen of cultureel bewustzijn. Bij pilotproject 3 Introducing German Cultural Studies through Songs [Studienkolleg Saarbrücken, DE] werd geprobeerd om met behulp van verschillende soorten hedendaagse Duitse muziek gevorderde studenten meer inzicht te geven in culturele aspecten (de jongerencultuur en de daarmee samenhangende problemen, zoals drugsgebruik, de generatiekloof, de eigen identiteit vinden, enz.), die in het gewone onderwijs meestal niet aan bod komen. De aanname was dat muziek, een onderwerp dat vooral bij jongeren populair is, de sociale relaties binnen de groep studenten zou versterken. Ook heeft het gebruik van internetzoekmachines om informatie te verzamelen over leven en werk van verschillende zangers en muzikanten ertoe bijgedragen dat studenten enkele belangrijke studievaardigheden hebben ontwikkeld. Pilotproject 4 Erlebte Landeskunde (Applied Cultural Studies) Outdoor Activities, Study Trips and Excursions in Vienna [Vorstudienlehrgang Wien, AT] heeft voor een enigszins andere aanpak gekozen. Door de hele stad tot klaslokaal te maken, wilde men de communicatieve, interculturele en maatschappelijke vaardigheden van de studenten vergroten. Daartoe werden er 19

20 activiteiten opgezet en ondernomen in de echte wereld buiten het klaslokaal. Elke activiteit werd van tevoren grondig voorbereid en besproken en na afloop geëvalueerd aan de hand van dagboeken van de studenten en observatieformulieren die door de deelnemende docenten zijn opgesteld en geëvalueerd. Kort gezegd kan men stellen dat het project er door de taakgerichte aanpak in is geslaagd de verwerving van zowel de vreemde taal als bepaalde competenties te versnellen, zoals probleemoplossend vermogen, verscheidene studievaardigheden, en vooral het vermogen om sneller en beter te integreren en zich te oriënteren in het dagelijks leven van een grote stad ( sociale integratie ). Pilotproject 5 Cultural Awareness Training (and Language Teaching), en pilotproject 6 Some Dos and Don ts in Multicultural Settings: A Good Guide to Bad Manners [beide bij de Vorstudienlehrgang Wien, AT] legden zwaar de nadruk op cultuurverschillen. Deze projecten lieten studenten intensief informatie uitwisselen en zich bewust worden van non-verbaal gedrag (lichaamstaal), communicatiestijlen en waarden en taboes in hun eigen land van herkomst. Het is vooral opmerkelijk dat de projecten erin slaagden een grotendeels monoculturele groep, die voor bijna 80% uit Chinezen bestond, open te breken en de grenzen van het klaslokaal en de eigen groep te laten overschrijden door ze diepte-interviews te laten afnemen bij medestudenten met een andere culturele achtergrond. Op basis van de interviews en de presentaties in de klas over culturele eigenaardigheden, is een boekje samengesteld en verspreid, getiteld Een goede gids voor slechte manieren. Gedrag dat wel en niet kan in een multiculturele setting. Hiermee had de cursus een tastbaar eindproduct, wat een belangrijke doelstelling van deze projecten was. De mensen achter pilotproject 7 Learner s Biography [Studienkollegs Aken, Keulen en Köthen, DE] kozen een geheel ander aspect tot kernpunt van hun project, namelijk de mate waarin biografische factoren het leerproces kunnen hinderen. Het uitgangspunt was dat het in verschillende opzichten nuttig zou zijn inzicht te hebben in de culturele en onderwijsachtergrond van de studenten: zo zouden docenten kunnen vermijden dat problemen ontstaan doordat de taken en verwachtingen van de docent niet aansluiten bij die van de student; kunnen lessen effectiever en studentgerichter worden gepland; en zouden studenten zich sneller en gemakkelijker vertrouwd kunnen maken met het gastland. Uit de vragenlijst die de studenten kregen voorgelegd, bleek dat het al hielp dat ze de gelegenheid kregen hun gevoelens, verwachtingen en teleurstellingen te uiten. Daardoor konden de typische symptomen van een cultuurschok althans gedeeltelijk worden verzacht. 4.3 Vakinhoudelijk gerichte projecten De zeven pilotprojecten die onder dit kopje gepresenteerd worden, bevatten elementen van sociaal en cultureel leren en een grote dosis taaltraining en studievaardigheden. Zo werd in bijna al deze projecten geprobeerd een met het vakgebied verband houdende basiswoordenschat te ontwikkelen. Hoewel het onderscheid met de twee andere groepen hierdoor enigszins arbitrair wordt, geldt wel dat taal en cultuur in alle zeven projecten slechts een middel was om de vakinhoudelijke kennis onder de knie te krijgen. Een rode draad door al deze projecten was het didactische gebruik van teamwork. Ook moesten de studenten in vier van de zeven projecten (9, 11, 12 en 16) een paper over een bepaald onderwerp inleveren. Een belangrijk doel was studenten bekend te maken met presentatietechnieken, zoals het gebruik van (audio)visuele media, verbaal en non-verbaal gedrag en interactie met de toehoorders. In project 9, 15 en 16 werden presentaties op video opgenomen en door de student zelf en diens medestudenten beoordeeld. 20

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing International Office Saxion University of Applied Sciences

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring Docenten van EWI, professioneel en altijd beter! Inhoud: 1. Doorstroomschema: waar sta ik? 2. Overzicht met verplicht en keuzeprogramma 3. Toelichting op elk onderdeel van het overzicht Docent met < 5

Nadere informatie

OPLEIDING DOCENT NT2

OPLEIDING DOCENT NT2 OPLEIDING DOCENT NT2 IN DE VOLWASSENENEDUCATIE VU-NT2 PROFESSIONAL CURSUSJAAR 2016/2017 De opleiding Docent NT2 in de volwasseneneducatie is een gezamenlijke opleiding van de Vrije Universiteit Amsterdam

Nadere informatie

http://keyconet.eun.org

http://keyconet.eun.org Europees Beleidsnetwerk met betrekking tot Sleutelcompetenties in het onderwijs http://keyconet.eun.org it her Health & Consumers Santé & Consommateurs Over het KeyCoNet project KeyCoNet (2012-14) is een

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Competenties en skills. Verbreding van de horizon of een doodlopende weg?

Competenties en skills. Verbreding van de horizon of een doodlopende weg? Competenties en skills Verbreding van de horizon of een doodlopende weg? Taxonomie van Benjamin Bloom (1956) Paradigmawisseling Onderwijs in een industriële samenleving Gericht op kennisoverdracht Leerkracht

Nadere informatie

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs NEDERLAND Pre-basis onderwijs Leeftijd 2-4 Verschillend per kind, voor de leeftijd van 4 niet leerplichtig Omschrijving Peuterspeelzaal, dagopvang etc Tijd Dagelijks van 9:30 15:30 (verschilt pers school)

Nadere informatie

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Blended Learning & Crossmedia Probleemomgeving De Faculteit Communicatie & Journalistiek (FCJ) van de Hogeschool Utrecht (HU) profileert zich als een instituut waar

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Situering van de Kwaliteitscode Afstemming op Europese referentiekaders De regie-pilots De uitgebreide instellingsreview In de periode 2015-2017 krijgen de universiteiten

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP

Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP E 1 International Baccalaureate Diploma Programma (IBDP)

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer:

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer: Diplomawaardering Met een diploma dat niet-nederlands is, krijgt uw kind soms moeilijk toegang tot het hoger onderwijs in Nederland. Daarvoor verschillen de onderwijssystemen van de diverse landen te veel.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze

Nadere informatie

Hbo tweedegraadslerarenopleiding

Hbo tweedegraadslerarenopleiding Hbo tweedegraadslerarenopleiding Verkort traject www.saxionnext.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Een bijzondere opleiding 4 Opbouw 5 Toelating en inschrijving 7 Beste student, Je hebt een afgeronde hbo- of

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Innovatief Onderwijs Ontwerpen. Jeroen van Merriënboer

Innovatief Onderwijs Ontwerpen. Jeroen van Merriënboer Innovatief Onderwijs Ontwerpen Jeroen van Merriënboer VU Amsterdam Onderwijsdag, 6 Februari 2015 Inhoud Het transferprobleem Levensechte taken en 4C/ID Zelfgestuurd leren Voorbeelden Conclusies en Vragen

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs universitair onderwijscentrum groningen hoger onderwijs Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs 2008-2009 september 2008 Basiskwalificatie onderwijs 2 Wat is de basiskwalificatie onderwijs (BKO)? De basiskwalificatie

Nadere informatie

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau 2011 2014 Projectnummer 517575-LLP-1-2011-1-CH- ERASMUS-EMCR OVEREENKOMST NR. 2011-3648 / 001-001 Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Staff Workload Planner. Verbeter de inzet van academisch personeel

Staff Workload Planner. Verbeter de inzet van academisch personeel Staff Workload Planner Verbeter de inzet van academisch personeel Zet docenten effectiever in met gebruik van de software Staff Workload Planner van Scientia. Nu instellingen van het hoger en voortgezet

Nadere informatie

Roeien met de riemen die je hebt Beoordeling interculturele competenties

Roeien met de riemen die je hebt Beoordeling interculturele competenties Roeien met de riemen die je hebt Beoordeling interculturele competenties Ir. Saskia Kreutzer Drs. Jannemieke Geessink Arnhem Business School NUFFIC Workshop Best Practises Roeien met de riemen die je hebt

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa Brussel, 16 november 2011 Beleidsmakers moeten scholen beter ondersteunen

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Effectieve maatregelen

Effectieve maatregelen Effectieve maatregelen In het taal- en rekenonderwijs Pieter Danes 27 maart 2012 Bijeenkomst Taal in mbo 01-11-2011 Presentatie toen: Van Anja Schaafsma (ROC Mondriaan) Over effectief onderwijs Presentatie

Nadere informatie

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2 2 1.1. WAAROM DIT HANDBOEK? Internationale mobiliteit wordt steeds meer een absolute noodzaak op een arbeidsmarkt waar een sterke vraag heerst naar meer flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Een van de

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs)

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs) Overzicht internationale competenties (ICOMs) Competentieveld Algemeen Internationale competentie (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project Omschrijving Competenties die worden

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL)

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Dr An Vanderhelst I. Een korte inleiding en beschrijving van het project Het volgende rapport is een verslag

Nadere informatie

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid 17 juni 2009 Inleiding Onderwijs en gezondheid hebben een

Nadere informatie

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Reflectie Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Inleiding IaH studies zijn belangrijke bijdrage aan discussie

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011 Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011 Opleidingsspecifiek deel Masteropleiding: Engelse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13 van

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Persoonlijke Effectiviteit De cursus Persoonlijke Effectiviteit duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Bepalen van (docent)competenties in een meertalige opleiding A case study. Sylvia van der Weerden Radboud in to Languages 24 mei 2012

Bepalen van (docent)competenties in een meertalige opleiding A case study. Sylvia van der Weerden Radboud in to Languages 24 mei 2012 Bepalen van (docent)competenties in een meertalige opleiding A case study Sylvia van der Weerden Radboud in to Languages 24 mei 2012 Programma: Wie zijn wij? Taalbeleid Radboud Universiteit Nijmegen Nascholing

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

TALENT KAMPIOENEN. www.epathways.eu. e-pathways CPD Handboek. Handboek nr. in serie

TALENT KAMPIOENEN. www.epathways.eu. e-pathways CPD Handboek. Handboek nr. in serie TALENT KAMPIOENEN e-pathways CPD Handboek Handboek nr. 15 in serie www.epathways.eu Wat zijn talentkampioenen? De pool met getalenteerd personeel is waarschijnlijk de grootste hulpbron die elke organisatie

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding 1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding De afsluitende bijeenkomst van het Leonardo-project Key to Mobility vond plaats in september 2011. Het resultaat van het project was een trainingscursus

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

A. Persoonlijke gegevens

A. Persoonlijke gegevens Windesheim, Gesprek op afstand Zelfevalutie/feedbackformulier Beste (aankomende) student, Hartelijk dank voor het invullen en versturen van het Intakeformulier Afstandsleren School of Education. Per e-mail

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Het Steunpunt Inclusief Hoger

Nadere informatie

Rekenen: ook in de andere vmbo vakken

Rekenen: ook in de andere vmbo vakken Rekenen: ook in de andere vmbo vakken verdiepingsconferenties Freudenthal Instituut Korte inhoud werkgroep Het onderhouden en uitbreiden van rekenvaardigheden is een belangrijk thema in klas 3 en 4 van

Nadere informatie

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente Het I*Teach project Innovative Teacher B Nico van Diepen Universiteit Twente Overzicht Het project De doelen De resultaten De plannen Het project Internationaal / EU Leonardo Partners - Sofia University

Nadere informatie

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Kim Schildkamp Contact: k.schildkamp@utwente.nl Programma Formatief toetsen Voorwaarden voor formatief toetsen Voorbeelden van technieken

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit?

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Naam opleiding: Industrieel Ontwerpen Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Voorstel en voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Naam indiener Mailadres: Telefoonnummer: Naam/namen van de presentatoren: en

Voorstel en voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Naam indiener Mailadres: Telefoonnummer: Naam/namen van de presentatoren: en Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Naam indiener Jolanda Cuijpers Mailadres: jolanda.cuijpers@leijgraaf.nl Telefoonnummer: 0618184849 Naam/namen van de presentatoren: Marielle den

Nadere informatie

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT?

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? Ilse Op de Beeck Leuvens Instituut voor Media en Leren KU Leuven 30 juni 2014 14 e Frans-Nederlandse Ontmoetingsdagen

Nadere informatie

AAN LEERLINGEN e-pathways CPD Handboek

AAN LEERLINGEN e-pathways CPD Handboek FEEDBACK GEVEN AAN LEERLINGEN e-pathways CPD Handboek www.epathways.eu Handboek nr. 6 in serie Wat is feedback? Feedback van hun leraren is de belangrijkste manier waarop leerlingen informatie krijgen

Nadere informatie

Eindexamens 2015. De data en eisen

Eindexamens 2015. De data en eisen Eindexamens 2015 De data en eisen Maart 2015 Toetsperiode 2 Rekentoets 16 20 maart Vanaf 17 maart Examenkrant is in maart uitgedeeld aan alle leerlingen / www.mijneindexamen.nl voor een digitaal overzicht

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5 Project Balanced Scorecard Vakcode 56012 Verantwoordelijke dhr. H. Kevelham ECTS 6 Kwartiel 1.3 en 1.4 Competenties IBL1, IBL2, IBL3, IBL7 Prestatie-indicatoren 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 2.1, 2.2, 2.3,

Nadere informatie

Training mobiliteitscoach

Training mobiliteitscoach Training mobiliteitscoach Inleiding Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer. De Commissie kan niet verantwoordelijk worden

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten 7.Taalbeleid hoger onderwijs Ronde 8 Marloes van Beersum & Eline van Straalen Taalcentrum-VU, Vrije Universiteit Amsterdam Contact: mvanbeersum@taalcentrum-vu.nl evanstraalen@taalcentrum-vu.nl Verplicht

Nadere informatie

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Introductie 2014 Engelse Taal en Cultuur Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Intro ETC 2014 Welkom bij de Radboud Universiteit Radboud Universiteit Voorzitter van CvB: Prof. dr.

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Baken International School VWO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Baken International School VWO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Het Baken International School VWO Plaats : Almere BRIN nummer : 01FP C3 BRIN nummer : 01FP 06 VWO Onderzoeksnummer : 275538 Datum onderzoek : 15 april 2014

Nadere informatie