3D-Printing. Toepasbaarheid in de Maritieme Sector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "3D-Printing. Toepasbaarheid in de Maritieme Sector"

Transcriptie

1 3D-Printing Toepasbaarheid in de Maritieme Sector

2 Haalbaarheidsstudie NMTF D-Printing Toepasbaarheid in de Maritieme Sector Stichting Netherlands Maritime Technology Foundation (NMTF) De Willemswerf Boompjes XB Rotterdam Postbus KM ROTTERDAM T: F: Datum 31 december 2014 Auteur(s) Ir.ing. R.B.J. Hoogvelt (NMTF) Ing. H.A. Buining (TNO) Opdrachtnummer IC_MIIP019 Projectnummer 3222 Onderzoeksperiode Maart december 2014 Aantal pagina's 39 Aantal bijlagen 4 Aantal figuren 12 Aantal tabellen 2 Deze haalbaarheidsstudie is mogelijk gemaakt door een financiele ondersteuning van het Maritieme Innovatie-Impuls Projecten (MIIP) 2014 van Nederland Maritiem Land (NML). Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de Stichting Netherlands Maritime Technology Foundation (NMTF). Het ter inzage geven van het NMTF-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan. 2014

3 Samenvatting De technologie van het 3D-Printen wordt gezien als de nieuwe industriële revolutie. Ontstaan uit de behoefte aan het zogenoemde Rapid Prototyping heeft de technologie inmiddels toepassingen in vele sectoren, van prothesen in de medische sector tot onderdelen van turbinemotoren in de vliegtuigbouw. Met 3D-Printers kunnen complex gevormde producten in kleine series gemaakt worden. Ook biedt deze productietechnologie meer ontwerpvrijheid van onderdelen met een complexe vormgeving. Ook voor de maritieme industrie zal deze technologie voordelen bieden. In de toekomst kan het mogelijk worden aan boord bepaalde reservedelen te printen, zodat op operationele kosten bespaard kan worden en een essentieel onderdeel dat snel nodig is geprint kan worden. In hoeverre het hoge verwachtingspatroon van de technologie ook werkelijkheid zal gaan worden is nog de vraag. Maar dat de techniek voor bepaalde toepassingen haar voordelen heeft is zeker. De maritieme sector heeft behoefte aan een reële verkenning van de mogelijkheden van 3D-Printing technologie in deze industrie. Doel van deze haalbaarheidsstudie is na te gaan wat de reële toepassingsmogelijkheden en voordelen zijn van 3D-Print technologie in de maritieme industrie, met het oog op het stimuleren van innovatieve toepassingen bij bedrijven en het voorbereiden van zogenoemde pre-competitieve Joint Industry Projecten (JIPs). Conclusies Op basis van dit onderzoek kan geconcludeerd worden dat 3D- Printing voor de maritieme sector voordelen kan hebben. Een aantal bedrijven heeft belangstelling voor deze techniek en/ of voor het opzetten van een samenwerkingsverband zoals in de proeftuin. Als randvoorwaarden voor een samenwerkingsverband is door de respondenten gesteld dat de aangesloten partijen actief en langdurig zouden moeten deelnemen en dat de hele keten vertegenwoordigd zou moeten zijn. Dit zou voldoende input moeten leveren en de samenwerking ondersteunen. Het samenwerkingsmodel moet de belangen van deelnemers waarborgen met een lage drempel en easy acces. Er is voor de bedrijven nog veel onbekend over de materialen, de eigenschappen van de materialen en er wordt zorg uitgesproken over de betrouwbaarheid van de delen en hoe certificerende 3 /46

4 instellingen /verzekeringen tegenover het gebruik in kritische toepassingen staan. De bedrijven lijken behoefte te hebben aan professionele kennis van 3D-Printing om ze te kunnen assisteren bij het vinden van de juiste toepassingen. Er is behoefte aan een inventarisatie van onderdelen die nu printbaar zijn, wat binnen afzienbare tijd geprint zou kunnen worden. Daarbij is er behoefte aan het uitproberen van nieuwe materialen, ook bij design. Aanbevelingen Om te voorzien in de behoefte van de doelgroep zijn in hoofdstuk 6 een aantal activiteiten aangegeven, zoals: kennisoverdracht-projecten, quick-scans, haalbaarheidsstudies, pilotcases, investerings-analyses en shared R&D. Het advies is naar mogelijkheden te zoeken om deze activiteiten uit te voeren. Dit zou goed in een 3D-Printing Proeftuin kunnen geschieden. Plannen voor een dergelijke proeftuin worden door InnovationQuarter ontwikkeld. Het advies is om in samenwerking kennis en ervaring op te doen en met elkaar te delen. Ontbrekende kennis kan ondersteund door kennisinstellingen in samenwerkingsprojecten zoals JIPs, al dan niet gekoppeld aan TKI, geïnitieerd worden. Aanbevolen wordt om na te gaan in hoeverre aansluiting gevonden kan worden op andere nationale en internationale initiatieven op gebied van 3D-Printen bij bedrijven, onderzoeksinstellingen en in het onderwijs. Voorgesteld wordt om door middel van een nieuwsbrief de bekendheid van en draagvlak voor dit onderwerp te vergroten voor de maritieme industrie. 4 /46

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding Doel van het onderzoek Werkgroep 3D-Printing Aanpak van het onderzoek Opbouw van het rapport D-Print-technologie Geschiedenis van de 3D-Printing technologie Print-processen Materialen Voordelen Beperkingen Maritieme reserve onderdelen Workshop Martime Spare Parts & 3D-Printing Enquête Conclusies uit de enquête Martieme Reserve Onderdelen & 3D- Printing Producten waarvoor 3D-Printing interessant kan zijn Behoefte aan vervolgproject/ Proeftuin 3D-Printing Prototyping Workshop 2: Kansen verkennen 3D-Printing in de Maritieme Sector Programma en presentaties Discussies Reacties uit de vijf groepen/ thema s Behoefte Vervolgactiviteiten Kennisoverdracht Quick-scan en haalbaarheidsstudies Pilotcases Ontwerp Productie Testfaciliteiten Investeringsanalyses Shared R&D met gezamenlijke aanschaf van machines en delen van kennis en ervaring Maritieme Proeftuin 3D-Printing Conclusie en aanbevelingen Conclusies Aanbeveling Bijlage A; Deelnemers Workshop 3 juli 2014; RDM Campus; Rotterdam Bijlage B; Enquête Martieme Reserve Onderdelen & 3D-Printing Bijlage C; Deelnemers Workshop 6 november 2014; RDM Campus; Rotterdam Bijlage D; Themadiscussie in Workshop 6 november 2014; RDM Campus; Rotterdam /46

6 1 Inleiding De technologie van het 3D-Printen wordt door sommigen gezien als de nieuwe industriële revolutie. Ontstaan uit de behoefte aan het zogenoemde Rapid Prototyping heeft de technologie inmiddels toepassingen in vele sectoren, van prothesen in de medische sector tot onderdelen van turbinemotoren in de vliegtuigbouw. Met 3D-Printers kunnen complex gevormde producten in kleine series gemaakt worden. Ook biedt deze productietechnologie meer ontwerpvrijheid voor onderdelen met een complexe vormgeving. Op basis van 3D-CAD modellen kan de productie van uiteenlopende onderdelen overal ter wereld plaatsvinden waar benodigde grondstoffen beschikbaar zijn. Ook voor de maritieme industrie biedt deze technologie voordelen zoals: Snelle prototyping van complexe mechanische systemen, op schaal of ware grootte; Productverbetering gerealiseerd door herontwerp; Productie van metalen of kunststof onderdelen met geïntegreerde complexe interne structuren; Productie van delen met meer functionaliteit, lichter gewicht (figuur 1) en eigenschappen die tot voorheen niet mogelijk waren en die bijvoorbeeld het rendement van gasturbines vergroten. Figuur 1: Geometrie, zonder en met vorm optimalisatie met duidelijke winst stijfheid massa. 6 /46

7 Een andere toepassing waaraan ook gedacht kan worden is het aan boord printen van reservedelen, zodat op operationele kosten bespaard kan worden en een essentieel onderdeel dat snel nodig is geprint kan worden. In hoeverre het hoge verwachtingspatroon van de technologie ook werkelijkheid zal gaan worden is nog de vraag. Maar dat de techniek voor bepaalde toepassingen haar voordelen heeft is zeker. De maritieme sector heeft behoefte aan een reële verkenning van de mogelijkheden van 3D-Printing technologie in deze industrie. 1.1 Doel van het onderzoek Doel van deze haalbaarheidsstudie is na te gaan wat de reële toepassingsmogelijkheden en voordelen zijn van 3D-Print technologie voor de maritieme industrie, met het oog op het stimuleren van innovatieve toepassingen bij bedrijven en het voorbereiden van zogenoemde pre-competitieve Joint Industry Projecten (JIPs). 1.2 Werkgroep 3D-Printing Ter ondersteuning van het project is een werkgroep gevormd met een achttal partners, te weten: 1. 3D-Project B.V. Corné de Kruyff Marcel de Kruyff 2. Damen Gorinchem Don Hoogendoorn 3. IMTECH Mart Hurkmans Anton Klootwijk 4. Kenniscentrum RDM Mainport Kees Machielse Innovation (HR) 5. RDM Makerspace Vincent Wegener 6. Siemens Industry Software B.V. Luc Goossens 7. TNO Arjen de Jong 8. Netherlands Maritime Technology Boudewijn Hoogvelt De werkgroep is een aantal keer bij elkaar gekomen om richting te geven aan het project en de resultaten af te stemmen. Jacqueline Schardijn van InnovationQuarter is in juni 2014 aangehaakt en nauw betrokken bij het project omdat het InnovationQuarter voornemens is om een vervolg te initiëren. 7 /46

8 1.3 Aanpak van het onderzoek Het uitgangspunt van het onderzoek is de huidige status van de 3D-Printing technologie, en de verwachting van de technologische ontwikkeling in de komende vijf jaar. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de beschikbare kennis bij de deelnemers aan dit project. De mogelijkheden voor toepassing van 3D-Print technologie lijken soms onuitputtelijk, maar het gaat er wel om waar de reële kansen liggen voor de komende jaren. De studie is beperkt tot twee uitgewerkte toepassingsgebieden met potentieel voor de maritieme industrie. De eerste toepassing betreft het ontwikkelen van prototypes al dan niet op schaal om de werking van mechanische systemen te beoordelen of een complex deel van een scheepsontwerp te visualiseren. De maritieme sector ontwikkelt veelal haar eigen innovatie producten, van design tot engineering. 3D-Printen maakt het mogelijk om dit proces te versnellen door het verbeteren van inzicht in de werking en opbouw van een systeem, het al in een vroegtijdig stadium inventariseren van knelpunten of om de communicatie met de klant te ondersteunen. Bij prototypes geldt dat de delen niet aan alle functionele eisen hoeven te voldoen die in de uiteindelijke gebruiksfase gelden. Het begrip prototype heeft een brede betekenis. Aan een functioneel prototype kunnen hoge eisen gesteld worden die dicht in de buurt komen bij de eisen die aan het uiteindelijke product of onderdeel gesteld worden. Bij een prototype in de zin van zichtmodel gaat het vooral om de uiteindelijke vorm van het product (figuur 2). 8 /46

9 Figuur 2: Een zichtmodel van een koelwaaierblad van een elektromotor. De tweede toepassing betreft het maken van reserveonderdelen. Het toepassen van 3D-Printers aan boord van schepen zou het meenemen van bepaalde reserveonderdelen overbodig kunnen maken of er zou wellicht een cruciaal onderdeel dat urgent nodig is ter plaatse geprint kunnen worden. Een benodigd reserve onderdeel zou ook in een 3D-Printshop in de haven die het schip aandoet, kunnen worden geprint. Dit levert voordelen op zoals ruimtebesparing en besparing op de voorraad- en beheerskosten. Een ander bijkomend voordeel is dat de te produceren onderdelen aangepast kunnen worden op klant- en gebruiksinformatie waardoor de kwaliteit van het onderdeel continue verbeterd kan worden. De vraag is: Welke onderdelen lenen zich hiervoor, welke materialen kunnen gebruikt worden, wat zijn de voor en nadelen? In de eerste werkgroep-projectbijeenkomst is afgesproken om rondom Reserve onderdelen een workshop te organiseren en betreffende het onderwerp Prototyping een enquête te houden onder de leden van het Maritiem Innovatie Council. 1.4 Opbouw van het rapport Als eerste wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de 3D-Printing technologie. Voor het door middel van 3D-Printing te maken Reserve onderdelen is een workshop georganiseerd en is een enquête uitgezet. Hoofdstuk 3 beschrijft deze workshop en de enquête. De enquête betreffende Prototyping & 3D-Printing onder de leden van de Maritieme Innovatie Commissie met dertien open vragen wordt in hoofdstuk 4 beschreven. 9 /46

10 De reacties op de enquêtes waren de aanleiding voor een tweede workshop Kansen verkennen 3D-Printing in de Maritieme Sector met het doel om aanvullende informatie uit de doelgroep te krijgen. In hoofdstuk 5 is deze tweede workshop toegelicht. In hoofdstuk 6 worden de workshops en de enquête geanalyseerd. Tevens wordt in dit hoofdstuk het initiatief van InnovationQuarter besproken. Zij onderzoekt de mogelijkheid om een Proeftuin 3D- Printing op te zetten en hoe deze kan worden gefaciliteerd. De haalbaarheidsstudie wordt afgesloten met conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk /46

11 2 3D-Print-technologie Dit hoofdstuk geeft een algemene beschouwing van de 3D-Printtechnologie. Een 3D-Printer is een apparaat dat op basis van digitale bouwtekeningen (computerbestanden) driedimensionale objecten kan produceren. Dit gebeurt door het object laag na laag op te bouwen/ te vormen. In paragraaf 2.1 wordt de geschiedenis van deze technologie beschreven. Vervolgens wordt in paragraaf 2.2 de printprocessen aangehaald en in paragraaf 2.3 de materialen. Het hoofdstuk eindigt met het noemen van de voordelen van de 3D-Print technologie in paragraaf 2.4 en de beperkingen in paragraaf Geschiedenis van de 3D-Printing technologie Het laagsgewijs bouwen bestaat in feite al heel lang. Het eerste patent dateert uit 1892 (Blanther) waarbij, geïnspireerd door hoogtelijnen op kaarten, delen opgebouwd kunnen worden door plaatmateriaal volgens de hoogtelijnen uit te snijden en te stapelen. In 1977 werd de basis van Stereo Lithografie gepatenteerd dat in 1987 voor het eerst werd toegepast in een commerciële machine. Tot ongeveer 2005 was 3D-Printing voorbehouden aan bedrijven die zich de kostbare investeringen konden veroorloven. Tot die tijd waren er in Nederland rond de twintig professionele service bureaus waar delen besteld konden worden. 3D-Printing werd vooral toegepast voor prototyping. Machinebesturingen waren kostbaar, ontwerpsoftware was lastig te bedienen en vergde dure computers. Met het verlopen van enkele belangrijke patenten, met name die voor Fused Deposition Modeling 1 (zie figuur 3) kwamen er tientallen open source projecten op gang, ondersteund door de nieuwe mogelijkheden om via internet samen te werken. Tevens ontstonden er ook diverse bedrijfsmatige initiatieven om goedkope 3D-Printers te bouwen. Aansturing van deze machines werd mogelijk met goedkope micro-elektronica. De rekenkracht van 1 Fused Deposition Modeling, of FDM, is een rapid prototyping-techniek. Hierbij wordt een draadvormig materiaal door een verwarmde extrusiekop geperst. Het gebruikte thermoplastische materiaal smelt en uit de extrusiekop komt zacht kleverig materiaal dat op het product wordt uitgesmeerd. Aldus wordt steeds materiaal aan het product toegevoegd, eigenlijk volgens het principe van het opspuiten van slagroom op een taart. 11 /46

12 computers nam enorm toe waardoor ook ontwerpen in CAD zelfs op een laptop mogelijk is geworden. Figuur 3: Fused Deposition Modeling: 1. Opbrengen (Injectie) van gesmolten materiaal; 2. Vorm in opbouw; 3. Beweegbaar platform. Vanaf 2009 is rondom 3D-Printing een flinke hype ontstaan en verscheen 3D-Printing op de hype cycle die het gerenommeerde consultancy bureau Gartner jaarlijks publiceert. Toen stond 3D- Printing aan het begin van Peak of inflated Expectations. Inmiddels komt 3D-Printen maar liefst drie keer voor in deze hype-curve, zoals figuur 4 aangeeft. Het meest bekend is Consumer 3D-Printing. Inmiddels zijn er vele (duizenden?) printers in Nederland geïnstalleerd. Dat varieert van zelfbouwpakketten bij particulieren, printers op scholen (vanaf basis onderwijs tot universiteiten), in FAB-labs en buurthuizen. Volgens Gartner is Consumer 3D-Printen nu over de top van de hype heen. Een goed voorbeeld van Enterprise 3D-Printing betreft het printen van onderdelen van vliegtuigmotoren. Een producent daarvan is General Electric die zegt dat hun nieuwste vliegtuigmotor veel lichter, zuiniger en onderhoudsvriendelijker wordt door toepassing van 3D-Printing. Het zal echter nog enkele jaren gaan duren voordat deze technologie betrouwbaar genoeg is om ook toe te passen in delen die rechtstreeks te maken hebben met de veiligheid van vliegtuigmotoren. Een ander voorbeeld van een vroege toepassing van 3D-Printen zijn gehoorapparaatjes. In de periode van 2006 tot 2008 is 12 /46

13 nagenoeg de gehele productie van gehoorapparaatjes overgegaan op 3D-Printen. Figuur 4: 3D-Printing komt drie keer voor in Gartner s Hype cycle van Print-processen Meest bekend bij consumenten is het boven beschreven FDMproces. Andere technieken werken bijvoorbeeld op basis van een bad met een vloeibaar hars die onder invloed van licht uithardt. Door bepaalde delen van de vloeistof te belichten hardt het materiaal uit op plaatsen waar het wordt belicht. Waar het materiaal niet wordt belicht blijft de vloeistof gewoon vloeistof. Een derde voorbeeld van 3D-Printen werkt met poeder als basis materiaal. De poeder kan met verschillende methoden omgezet worden in vast materiaal. Bijvoorbeeld door het plaatselijk te verhitten met een laser of door het te besprenkelen met een binder (figuur 5). 13 /46

14 Figuur 5: Complex gevormd poeder model Er zijn nog enkele andere processen voor 3D-Printen, maar het voert te ver om die hier allemaal te behandelen. Inmiddels is er een standaardisatiecommissie die de technieken heeft gedefinieerd als zijnde: Material Extrusion; Vat Photopolymerisation; Powder Bed Fusion; Binder Jetting; Material Jetting; Directed Energy Deposition; Sheet Lamination. De naam 3D-Printen is vooral ingegeven door de consumentenmarkt en het printen van decoratieve delen voor thuisgebruik. De wetenschappelijke wereld hanteert momenteel het begrip Additive Manufacturing. Termen die min of meer op dezelfde techniek duiden zijn: rapid prototyping, layer, digital en rapid manufacturing. 2.3 Materialen Verreweg het meest gebruikte materiaal voor 3D-Printen is kunststof. Thermoplasten kunnen bijvoorbeeld met Material Extrusion (FDM) en Powder Bed Fusion verwerkt worden. De Photopolymeren (meestal acrylaten of epoxys) worden verwerkt via Vat Photopolymerisation of material jetting. Exclusieve processen voor metalen en keramiek zijn inmiddels ook mogelijk. De toepassingsmogelijkheden zijn veel belovend, echter ze staan nog echt in de kinderschoenen. 14 /46

15 De materialen kunnen makkelijk een factor honderd duurder zijn dan die van traditionele materialen en de verwerkingssnelheden zijn vaak zeer traag. In specifieke toepassingen kan de techniek fundamentele voordelen bieden en zijn betrouwbare toepassingen mogelijk. De eigenschappen van de toegepaste materialen laten in veel gevallen te wensen over. Vooral als veiligheid in het geding is, een mooi uiterlijk belangrijk is en/of als het materiaal duurzaam moet zijn komen de beperkingen soms sterk naar voren. De ontwikkelingen gaan wel snel. Er zijn inmiddels vele materialen beschikbaar, maar toch is naar verhouding de keuze beperkt. Metalen die verwerkt kunnen worden beslaan wel een breed spectrum, maar zijn beperkt tot de lasbare kwaliteiten (figuur 7). Figuur 6: Vormgeving door materiaal lokaal te versmelten (directed energy deposition) 2.4 Voordelen Een groot voordeel van de techniek is dat rechtstreeks op basis van een 3D-tekening die met de computer gemaakt is geproduceerd kan worden. Er zijn geen mallen, vormen of gereedschappen nodig. Hierdoor kan het tijdrovende productievoorbereidingsproces verkort en vereenvoudigd worden, hetgeen voor kleine series de levertijd kan verkorten en opstartkosten kan beperken. Mede hierdoor kunnen met 3D-Printen kleine series gemaakt worden, zelfs enkelstuks unieke delen zijn goed mogelijk. 15 /46

16 Een tweede groot voordeel is dat zeer complexe vormen gemaakt kunnen worden die met andere technieken niet haalbaar zijn. Het printen van vrije vormen spreekt tot de verbeelding van veel designers. Zo zijn inwendige structuren mogelijk geschikt voor inwendig transport van vloeistof of gas door het product. Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor: koeling van een onderdeel van een brander of motor dat heel heet wordt; de temperatuur van een onderdeel te stabiliseren; om vloeistoffen en gassen door het product te transporteren. Ook zijn bijzondere lichtgewicht toepassingen mogelijk door gebruik te maken van open structuren, vergelijkbaar met een celof honingraadstructuur. Deze structuur kan aangepast worden aan de gewenste eigenschappen die bijvoorbeeld aan de randen anders zijn dan in het middendeel (zie figuur 6). Figuur 7: Met 3D-printen kunnen complexe celstructuren 3D-Printen kan ook gebruikt worden om het aantal onderdelen in één product te beperken en door integratie van een relatief groot aantal functies in een beperkt aantal onderdelen. Het is dan soms niet nodig om een product op te bouwen uit meerdere onderdelen die achteraf samengebouwd moeten worden. De productie via 3D-Printen is soms veel eenvoudiger dan via traditionele technieken. Om bijvoorbeeld een spuitgietmatrijs te ontwerpen en te produceren is zeer specialistische vakkennis 16 /46

17 nodig en kostbare apparatuur nodig. Sommige delen kunnen echter door middel van 3D-Printen bij wijze van spreken met een druk op de knop geprint worden. In principe kun je met 3D-Printen elke pixel van het product definiëren. Je kunt precies aangeven waar je wel of geen materiaal in het onderdeel wilt hebben. Dit opent mogelijkheden tot zogenoemde topologie optimalisaties. 2.5 Beperkingen 3D-Printen heeft nog flinke beperkingen die het aantal toepassingsmogelijkheden drastisch beperken, vaak tot teleurstelling van degenen die een (te) hoog verwachtingspatroon van de techniek hebben. In vergelijking met de meeste traditionele productieprocessen zoals spuitgieten en draaien/ frezen kan met 3D-Printen relatief gezien een zeer beperkte hoeveelheid materiaal verwerkt worden. Daardoor is de productiesnelheid van 3D-Printen doorgaans naar verhouding zeer laag. Daar waar middels spuitgieten de onderdelen doorgaans met een cyclustijd van enkele seconden geproduceerd kunnen worden denk men bij 3D-Printen meestal aan uren. Vooral als de producten en series vrij groot zijn speelt dit een rol van betekenis. Printbare metalen die gebruikt worden voor 3D-Printen kunnen extreem kostbaar zijn. Daar waar bij spuitgietmaterialen gedacht wordt aan bijv. 10 cent per kilo moet je bij veel 3D-Print processen niet schrikken van bedragen in de orde van 300 euro per kilo. De lage productiesnelheid en de hoge materiaalkosten zijn vooral voor grote series van grote producten een probleem. Daarentegen kunnen kleine delen in kleine series soms zeer efficiënt geprint worden. Dat is een belangrijke factor waarom het printen van gehoorapparaatjes een enorm succes is geworden. In een gehoorapparaat is een theelepeltje materiaal verwerkt en van elk gehoorapparaatje is slecht één nodig. Op één bouwplatform van een 3D-Printer kunnen vaak tientallen gehoorapparaatjes tegelijk geprint worden. Een andere beperking van 3D-Printen vormen de eigenschappen van het geprinte materiaal. Zo zijn er vaak problemen met de sterkte, oppervlaktekwaliteit, veiligheid, duurzaamheid, 17 /46

18 temperatuurgevoeligheid, UV-bestendigheid, vermoeiing, kleur, chemische resistentie. Ook geometrisch gezien zijn er beperkingen aan nauwkeurigheid, oppervlakte kwaliteit, en maximale afmetingen. Verreweg de meeste 3D-Printers hebben een bouwvolume in de orde van 300 x 300 x 300 mm. Bij sommige 3D-Printprocessen moet op supportmateriaal gebouwd worden. Dit supportmateriaal moet later verwijderd worden waarbij er littekens op het product achterblijven. Het verwijderen van het supportmateriaal van metalen delen is meestal een stuk lastiger dan van kunststof. Metalen delen kunnen bijvoorbeeld door zagen, knippen of draadvonken van de bouwplaat verwijderd worden. Metalen delen hebben vaak nog inwendige spanningen. Door warmtebehandelingen kunnen deze deels opgeheven worden en kan ook de materiaalstructuur verbeterd worden. Om tegemoet te komen aan de beperkingen van 3D-Printen moeten de onderdelen vaak nog nabewerkt worden. Soms zijn de kosten voor het nabewerken van een geprint deel vele malen hoger dan het printen. Nabewerkingen zijn bijv. schuren, coaten, frezen van pasvlakken, infiltreren. Er zijn bepaalde machines waarin de nabewerking is geïntegreerd in de machine zelf zoals bij de LASERTEC 65 3D van DMG-Mori. 18 /46

19 3 Maritieme reserve onderdelen Om de mogelijkheid tot het maken van reserveonderdelen met behulp van 3D-Printing, bijvoorbeeld in een speciale Printshop in een haven of aan boord van een schip of boorplatvorm, te onderzoeken is een Workshop Martime Spare Parts & 3D-Printing georganiseerd op de RDM Campus voor de leden van Netherlands Maritime Technology. In paragraaf 3.1 wordt de Workshop toegelicht. Paragraaf 3.2 beschrijft de enquête die naar aanleiding van de workshop onder de deelnemende partijen is gehouden. Het hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies uit de enquête in paragraaf Workshop Martime Spare Parts & 3D-Printing Een twintigtal leden van Netherlands Maritime Technology namen op donderdagmiddag 3 juli 2014 deel aan de workshop op de RDM Campus te Rotterdam (figuur 8). Voor de deelnemerslijst wordt verwezen naar bijlage A. De workshop startte met drie inspirerende presentaties die de deelnemers een beeld gaven van 3D-Printing en de mogelijkheden voor de maritieme sector. Figuur Figuur 8: Workshop Workshop Martime Martime Spare Spare Parts Parts && 3D-Printing 3D-Printing Netherlands Maritime Technology gaf de aftrap en lichtte het doel van de middag toe en ging nader in op de koppeling met de MIIP haalbaarheidsstudie 2014 voor Nederland Maritiem Land. Vervolgens gaf Damen Shipyards Gorinchem haar kijk op de mogelijkheden van 3D-Printing. RDM Makerspace (onderdeel van RDM Campus) maakte duidelijk hoe bedrijven 3D-geprinte reserveonderdelen in de praktijk kunnen gebruiken. Vervolgens schetste TNO haar toekomstverwachtingen rondom de Additive Manufacturing Industrie. 19 /46

20 De drie presentaties waren een goede opwarmer voor de discussie die daarop volgde. De discussie richtte zich met name op de verschillen in materialen en kwaliteitseisen voor reserveonderdelen, hoe koudwatervrees omgezet wordt in vertrouwen en over de economische meerwaarde die 3D-geprinte reserveonderdelen kunnen opleveren. Om het haalbaar te maken werd voorgesteld om met een klein onderdeel van bijvoorbeeld rubber te beginnen, bijvoorbeeld afdichtingen (zie figuur 9). Een onderdeel dat in principe niet al te veel kost, maar als dit onderdeel niet op korte termijn geleverd kan worden, kunnen de kosten behoorlijk oplopen. Figuur 9: Een O-ring en een pakking Tevens werd het idee geopperd om een enquête te houden met specifieke vragen over de zogenoemde top vijf van reserveonderdelen. Siemens uitte zich in de discussie met de opinie, dat wanneer bedrijven niet mee gaan met deze nieuwe technologie, men ingehaald wordt door andere bedrijven. Tijdens de workshop werd door een van de aanwezige deelnemers, InnovationQuarter, interesse gewekt voor de opzet van een 3D-Printing Proeftuin waar bedrijven laagdrempelig toegang krijgen tot kennis en expertise en de nieuwste 3Dtechnologieën. In deze proeftuin kunnen bedrijven terecht voor kleine pilots tot grote projecten. Netherlands Maritime Technology wil de mogelijkheden voor het opzetten van een proeftuin nader onderzoeken. Als eerste moet bepaald worden waar de behoefte precies ligt van de maritieme sector, wie de stakeholders zijn en aan welke eisen een dergelijke proeftuin zou moeten voldoen om aan de behoefte te kunnen voldoen. Welke expertise is nodig, welke apparatuur, etc. Dan moet de bestaande infrastructuur in acht worden genomen. Op tal van plaatsen zijn inmiddels 3D-Printers voorhanden, in het onderwijs vanaf de basis school tot en met de universiteiten, in 20 /46

21 FAB-labs, professionele service verleners en print-shops gericht op decoratieve producten voor thuisgebruik. In hoeverre kan bestaande infrastructuur aan de behoefte voldoen en waar schiet deze tekort? Op basis van bovenstaande moet een visie ontwikkeld worden voor de proeftuin. 3.2 Enquête Onder de aanwezige van de workshop zijn vragen uitgezet met specifieke vragen over de Top vijf van reserve onderdelen. Ook zijn er in de enquête vragen gesteld betreffende een idee om een werkbezoek te brengen bij organisatie die 3D-Printers gebruikt en betreffende een Proeftuin 3D-Printing en betreffende gezamenlijk onderzoek in een JIP. Voor de enquêtevragen wordt verwezen naar bijlage B. 3.3 Conclusies uit de enquête Martieme Reserve Onderdelen & 3D-Printing Van de 22 enquêtes die zijn uitgezet zijn er 8 beantwoord. Dit is een score van ruim 1 op 3. Dit is voor enquêtes een goede score. De bedrijven hebben de moeite genomen om de enquête met zorg in te vullen. Dit waren de volgende bedrijven: Boskalis (2x); Bosch Rexroth; Johnson Controls; Royal Roos; Wärtsilä; Siemens; Eriks; Imtech Marine. De in de enquête gestelde vragen zijn t.b.v. nadere analyse gesplitst in twee hoofdonderdelen: - Voor welke producten denkt u dat 3D-Printing interessant kan zijn, verwezen wordt naar paragraaf 3.3.1; - Opmerkingen i.v.m. eventueel op te zetten proeftuin c.q. vervolgproject, verwezen wordt naar paragraaf Producten waarvoor 3D-Printing interessant kan zijn. De producten waarvoor 3D-Printing interessant zou kunnen zijn, zoals door de respondenten aangegeven in de enquête, zijn opgesomd in tabel 1. Zonder verdere achtergrondinformatie is een globaal oordeel gegeven over de haalbaarheid van de genoemde producten en conclusies getrokken: - De deelnemers aan de enquête in ieder geval belangstelling voor 3D-Printing hebben en dat ze hier voor zich zelf een beeld van hebben; 21 /46

Welkom! Workshop. 3D printen

Welkom! Workshop. 3D printen Welkom! Workshop Agenda: FabLab+ Wat is 3D? 3D printtechnieken Theorie: aan de slag STAP 1: bekom een 3D bestand STAP 2:.STL bestand maken STAP 3: slice en fixup STAP 4: STAP 5: 3D nabewerken Praktijk:

Nadere informatie

STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION

STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION MISSIE & DOEL RMCENTER RMCenter: DE plaats waar je moet zijn als je iets met RM doet of wilt gaan doen Stichting Rapid

Nadere informatie

De toekomst van keramiek. Mark Welters Innalox BV

De toekomst van keramiek. Mark Welters Innalox BV De toekomst van keramiek Mark Welters Innalox BV Innalox BV 2 Wie is Innalox Producent technisch keramiek Specialisatie in Natte vormgeving Innovaties in materialen Prototypes en zeer korte levertijden

Nadere informatie

Voor een actueel overzicht van de evenementen en partners kijkt u op MaritimeDelta.nl

Voor een actueel overzicht van de evenementen en partners kijkt u op MaritimeDelta.nl Hierbij ontvangt u de Update Maritime Delta Geachte heer, mevrouw, Via deze Update Maritime Delta ontvangt u een overzicht van een aantal succesvolle resultaten die samen met de partners van Maritime Delta

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Ondernemerskansen met 3D printen. november 2014

Ondernemerskansen met 3D printen. november 2014 Ondernemerskansen met 3D printen november 2014 Wat gaan we doen? 2 Opbouw workshop New Business Werkelijke klantvraag 3Dprint techniek 3D 3D Scannen & herkennen Materiaal Productontwikkeling Medewerkers

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter

Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter 1 Fieldlab Fieldlab is: een praktijkomgeving waarin bedrijven en kennisinstellingen doelgericht Smart Industry oplossingen

Nadere informatie

Franck Wtb Advies 1 jaar!

Franck Wtb Advies 1 jaar! 1 s e p t e m b e r 2 0 07 Franck Wtb Advies 1 jaar! Het is inmiddels een jaar geleden dat ik, Rowald Franck, ben gestart met mijn adviesbureau. Vanuit Franck Wtb Advies worden met name sterkteberekeningen

Nadere informatie

De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces

De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces Mareco B.V. Ing. Marc Janssen Ir. Luc Janssen 17-02-2004 Prototyping en Moldflow de integratie in het ontwerpproces inhoud: 1) Mareco highlights

Nadere informatie

Wat gaan wij en U doen vandaag

Wat gaan wij en U doen vandaag Wat gaan wij en U doen vandaag Agenda: Teqnow 3D print workshop Voorstelronde Korte presentatie met uitleg over FFF & SLA Model behandeling envisiontec Magics Presentatie & aansluitend workshop Job genereren

Nadere informatie

3D printen. Door Hans Bellwinkel

3D printen. Door Hans Bellwinkel 3D printen Door Hans Bellwinkel Vanavond 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. HCC Wat is 3D-printen, de geschiedenis? De materialen om te printen Gratis programma s om 3D-objecten te maken De printers Praktische toepassingen

Nadere informatie

3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology

3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology 3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology Materialiseren van een virtueel ontwerp c.q. realiseren

Nadere informatie

Machinefabriek De Valk De Vest 76 NL-5555 XP Valkenswaard +31 (0)40 201 24 88 info@machinefabriekdevalk.nl V2.0

Machinefabriek De Valk De Vest 76 NL-5555 XP Valkenswaard +31 (0)40 201 24 88 info@machinefabriekdevalk.nl V2.0 Machinefabriek De Valk Fabricage mechanische componenten Assemblage van modules en machines Cleanroom faciliteit Competence Centre Additive Manufacturing 1 Machinefabriek De Valk in vogelvlucht Familiebedrijf

Nadere informatie

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Hans Derks, Product verantwoordelijke 3D Metaal Printers bij CNC Consult & Automation/Brilliant Technology CNC-Consult: Service

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

SintLucas-lab. SintLucas- lab; laboratorium voor digitaal produceren in 2D en 3D

SintLucas-lab. SintLucas- lab; laboratorium voor digitaal produceren in 2D en 3D SintLucas-lab SintLucas- lab is een werkplaats om te experimenteren en te produceren met Moderne digitale technieken. Denk hierbij aan 3D printen en lasersnijden. Ook testen we hier nieuwe lesmethoden

Nadere informatie

3D PRINTING: De Toekomst

3D PRINTING: De Toekomst 3D PRINTING: De Toekomst 21st eeuw: Revolutie van de technologie! In de 21ste eeuw komen grote wetenschappelijke veranderingen op het gebied van: Communicatie en Internet Micro Electronica Duurzame energie

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw?

3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw? 3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw? Michael de Bouw Laboratorium Renovatie WTCB 25/11/2015 - Pagina 1 Additive manufacturing / 3d-printing Laagsgewijs produceren Gekend voor

Nadere informatie

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Persbericht Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Additive World Awards uitgereikt tijdens 4 de Additive World Conference Op woensdag 23 maart heeft Jury

Nadere informatie

Snijprocessen laser snijden proces varianten

Snijprocessen laser snijden proces varianten Laskennis opgefrist (nr. 40) Snijprocessen laser snijden proces varianten De laser biedt een hoogst nauwkeurig CNC gestuurde methode voor het snijden van metalen, kunststoffen en keramische materialen.

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering

3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering 3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering 1 Vergelijking subtractieve met additieve productietechnologie Subtractief (Conventioneel

Nadere informatie

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Interview met Peter Leys, uitvoerend voorzitter Victor Dubois Journalist vfb M Materialise levert alles wat je nodig hebt om in 3D

Nadere informatie

3DPro Printservice De Chamotte 2 4191 GT Geldermalsen Tel 085-4872150 Email info@kisprint.nl

3DPro Printservice De Chamotte 2 4191 GT Geldermalsen Tel 085-4872150 Email info@kisprint.nl Full Color 3D printing en 3Dpro Printservice is een toonaangevend leverancier van 3D-content-to-print oplossingen. Voor professionals en consumenten met materialen zoals kunststoffen, metalen en keramiek.

Nadere informatie

Demonstratieproject Planning Services. Ontwikkeling van een Spare Parts Planning Control Tower

Demonstratieproject Planning Services. Ontwikkeling van een Spare Parts Planning Control Tower Demonstratieproject Planning Services Ontwikkeling van een Spare Parts Planning Control Tower 4 november 2011 Agenda Voorstellen Gordian Uiteenzetting van het idee: Planning Services Het demonstratieproject

Nadere informatie

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS unieke technologie & complexe toepassingen Magn De veiligheidstechniek van MCS werd in nauwe samenwerking met technische universiteiten ontwikkeld

Nadere informatie

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken e Mini conferentie Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs Verslag 3--4 Innovatieve Visualisatie Technieken Tweede mini-conferentie Lectoraat Innovatieve Visualisatie Technieken Op donderdag

Nadere informatie

Terugkoppeling testen egeo internetpanel

Terugkoppeling testen egeo internetpanel www.rijksoverheid.nl Terugkoppeling testen egeo internetpanel Inleiding De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft in 2013 een nieuwe versie van de webapplicatie voor het bekijken en wijzigen van

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Altijd de goede verbinding! Kwaliteit, snelheid en flexibiliteit: uw wensen zijn ons uitgangspunt EPR Technopower is gespecialiseerd in de Engineering,

Nadere informatie

S A M E N S U C C E S V O L I N M E C H A N I C A L

S A M E N S U C C E S V O L I N M E C H A N I C A L S A M E N S U C C E S V O L I N M E C H A N I C A L Introductie Imtech Industrial Services bestrijkt met haar dienstverlening de industriemarkt. Een markt met grote verscheidenheid aan productieprocessen

Nadere informatie

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be 26/01/2012 Lasercladden, een duurzaam proces voor het produceren en herstellen van componenten Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Lasercentrum Vlaanderen

Nadere informatie

Akaplast, top in vorm.

Akaplast, top in vorm. Top in vorm Akaplast, top in vorm. Akaplast is sinds de oprichting in 1999 uitgegroeid tot een van de meest gerenommeerde vacuümvormspecialisten in de Benelux. Klantgerichtheid en gezond ondernemerschap

Nadere informatie

Business case Digikoppeling

Business case Digikoppeling Business case Digikoppeling Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900

Nadere informatie

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Inleiding: De veredeling van gewassen heeft onder andere

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

allround metaalbewerking op topniveau

allround metaalbewerking op topniveau allround metaalbewerking op topniveau Laseren (FMT) is een betrouwbare toeleverancier in de metaalindustrie. Al meer dan vijftig jaar zijn wij in staat kwaliteit te leveren met een grote flexibiliteit

Nadere informatie

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld 1. 3D-PRINTEN ALS TOEKOMSTIGE SLEUTEL ELEMENT 2.... 3.... Najib Amali 7X660 Product Presentation

Nadere informatie

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid.

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. 1 Passieve consument passé de gebruiker als actieve ontwikkelaar Het gangbare beeld van gebruikers heeft een update nodig. Gebruikers

Nadere informatie

Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011

Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011 Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011 Geachte heer, mevrouw, Gemeente Amersfoort is in 2010 gestart met het project AmersfoortBreed.

Nadere informatie

Engineering & Projects Production Assembly & Testing

Engineering & Projects Production Assembly & Testing Engineering & Projects Production Assembly & Testing Marssteden 212 7547 TD Enschede Postbus 1300 7500 BH Enschede T: 053-4310573 F: 053-4306600 E: info@gme.nl I: www.gme.nl GM Engineering & Projects Algemeen

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept Bark Verpakkingen Outsourcing Concept Outsourcing Bark Verpakkingen BV als uw partner in strategisch verpakkingsmanagement. De win-win relatie tussen 'outsourcing' en uw 'core business efficiency'. Met

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

P7 4D voortgangsregistratie

P7 4D voortgangsregistratie Het 4D Voortgangsregistratiesysteem is een systeem dat op elk gewenst moment van alle onderdelen inzicht kan geven waar ze zich bevinden en wat de status is. Er wordt gebruik gemaakt van bestaande informatie

Nadere informatie

Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas

Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas Evenement Op 5 november jl. brachten 35 leerlingen van Pius X-College uit de Bladel een bezoek aan Philips Innovation Services op de High Tech Campus,

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Onderdelen. Ieder onderdeel is uniek en kan per stuk of in serie worden geproduceerd.

Onderdelen. Ieder onderdeel is uniek en kan per stuk of in serie worden geproduceerd. Onderdelen Over van Vlijmen: Voor het ontwerpen en produceren van een grote diversiteit aan mechanisch bewerkte onderdelen kunt u bouwen op de ervaring van van Vlijmen. Door de jaren heen is expertise

Nadere informatie

Presentatie onderzoek Richard van Hoorn. Nieuwegein 26 mei 2011

Presentatie onderzoek Richard van Hoorn. Nieuwegein 26 mei 2011 Presentatie onderzoek Richard van Hoorn Nieuwegein 26 mei 2011 Agenda Nieuwe Drukvormen, 2009 Actuele trends en ontwikkelingen Nieuwe structuur bedrijfstak 2009: Nieuwe Drukvormen Wat maakt drukkerijen

Nadere informatie

Supply Value Survey. Resultaten verslag VOORBEELD. Supply Value Versie 1.0 Maart 2010 Supply Value 2010 Alle rechten voorbehouden

Supply Value Survey. Resultaten verslag VOORBEELD. Supply Value Versie 1.0 Maart 2010 Supply Value 2010 Alle rechten voorbehouden Supply Value Survey Resultaten verslag VOORBEELD Resultaten verslag leveranciersonderzoek Versie 1.0 Pagina 2 van 11 Titel: Resultaten verslag leveranciersonderzoek Organisatie: Supply Value www.supplyvalue.nl

Nadere informatie

3D printing en duurzaamheid

3D printing en duurzaamheid 3D printing en duurzaamheid kansen voor verduurzaming van productie en logistiek Sandra Nap programmaleider logistiek Natuur & Milieu Welkom 11.30 Introductie Natuur & Milieu Wie zijn we Waarom bezig met

Nadere informatie

Editorial Media Design Guido Hildebrand - 1582968 Talisa van Dreven - 1582766 Alexander Ringnalda - 1547759. 24 september 2013 Versie 1

Editorial Media Design Guido Hildebrand - 1582968 Talisa van Dreven - 1582766 Alexander Ringnalda - 1547759. 24 september 2013 Versie 1 Editorial Media Design Guido Hildebrand - 1582968 Talisa van Dreven - 1582766 Alexander Ringnalda - 1547759 24 september 2013 Versie 1 Aanleiding en probleemomschrijving: Het project wordt uitgevoerd omdat

Nadere informatie

PREACTOR UITMUNTEND IN SCHEDULING Denk je aan scheduling... dan denk je aan Preactor

PREACTOR UITMUNTEND IN SCHEDULING Denk je aan scheduling... dan denk je aan Preactor PREACTOR UITMUNTEND IN SCHEDULING Denk je aan scheduling... dan denk je aan Preactor Wanneer u de productieplanning wilt optimaliseren, de voorraad wilt verlagen en de Customer Service wilt verbeteren,

Nadere informatie

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg MKB-bedrijven worden geconfronteerd met nieuw beleid met betrekking tot producentenverantwoordelijkheid,

Nadere informatie

TFF 3D-printen en het onderwijs. Robbie Woldendorp 10 september 2015

TFF 3D-printen en het onderwijs. Robbie Woldendorp 10 september 2015 TFF 3D-printen en het onderwijs Robbie Woldendorp 10 september 2015 Even voorstellen Robbie Woldendorp Hogeschool Windesheim, domein Techniek Zwolle Docent Werktuigbouwkunde Projectleider Lectoraat Kunststoftechnologie

Nadere informatie

THE PROCESS PERFECTION PEOPLE

THE PROCESS PERFECTION PEOPLE THE PROCESS PERFECTION PEOPLE UW IDEALE LOGISTIEKE PARTNER Budi is de ideale logistieke partner in lasersnijden, watersnijden en CNC-kanten. Bij Budi wordt uw tevredenheid gegarandeerd. Door onze process

Nadere informatie

Hoe verder? (Bas Buchner)

Hoe verder? (Bas Buchner) Hoe verder? (Bas Buchner) 1 Het Maritiem Innovatiecontract Er wordt goed samengewerkt in projecten én er is ruimte/geld voor funderend (middel)lange termijn onderzoek. Zo ontwikkelen we de kennis en de

Nadere informatie

1.200. Uw draaibank. Het is tijd om gebruik te maken van het volledige potentieel van uw machine. seconden klauw snelwissel

1.200. Uw draaibank. Het is tijd om gebruik te maken van het volledige potentieel van uw machine. seconden klauw snelwissel Machinebouwers sinds 1991 Voor enkelstuks en kleine series Nederlandse ontwikkeling Eigen besturing Fabrieksservice STYLE besturing Eenvoudig en snel programmeren 2014 SCHUNK GmbH & Co. KG Handbediendeklauwplaat

Nadere informatie

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

ITBB. Toppers in Techniek

ITBB. Toppers in Techniek ITBB. Elektrotechniek Innovatie door kennisoverdracht www.itbb.nl www.zonderman.nl Elektrotechniek Meet- en regeltechniek Signalering en beveiliging Brandbeveiliging Energievoorziening Telematica/netwerken/infrastructuren

Nadere informatie

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Uitkomsten enquête het profiel van de 'bouwende architect' binnen middelgrote architectenbureaus in Nederland Uitgevoerd door:

Nadere informatie

EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL

EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL AUTEUR: MASJA NOTENBOOM INHOUD EXPLORE!THESTORY, DE KRACHT VAN HET VERHAAL WANNEER EXPLORE!THESTORY? HOE WERKT EXPLORE!THESTORY? VOORDELEN EXPLORE!THESTORY 3

Nadere informatie

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Johnson Pump heeft haar bestaande Combi reeks centrifugaal pompen uitgebreid met een uitvoering die bestand is tegen vloeistoffen met een hoge

Nadere informatie

Internetpanel Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Resultaten peiling 29: Topsector Energie December 2014

Internetpanel Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Resultaten peiling 29: Topsector Energie December 2014 Internetpanel Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Resultaten peiling 29: Topsector Energie December 2014 1. Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de peiling over subsidieregelingen

Nadere informatie

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Verordening Individuele Voorzieningen Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Onderzoek en Statistiek Haarlem, november 2009 1 Colofon Opdrachtgever: Samensteller: Gemeente Haarlem Programmabureau

Nadere informatie

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture LASERCLADDEN Beschrijving Karakteristieken Toepassingen Ontwikkelingen Slotwoord & vragen WAT IS LASERCLADDEN?

Nadere informatie

Koning & Hartman maakt het verschil

Koning & Hartman maakt het verschil Koning & Hartman maakt het verschil KH Smart Manufacturing KH Smart Manufacturing Smart Made Simple Smart Made Simple Nieuwe technologieën volgen elkaar steeds sneller op en leiden tot nieuwe concepten,

Nadere informatie

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen Johan Paul FLAMAC, a division of SIM 1 Overzicht Inleiding Activiteiten van FLAMAC High-throughput formulatie onderzoek

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes Kracht door samenwerking VDL Wientjes VDL Wientjes KUNSTSTOF HEEFT ONEINDIG VEEL MOGELIJKHEDEN. VDL WIENTJES KENT ZE. BENIEUWD NAAR DE NIEUWSTE ONTWIKKELINGEN IN GRONDSTOFFEN EN VERWERKINGSTECHNIEKEN?

Nadere informatie

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden.

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Testplan prototype Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Hierbij wordt een happy flow scenario aan de respondenten voorgelegd met daarin taken die

Nadere informatie

Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond.

Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond. Samenvatting Door de Federatie NRK is een tweede gebruikersgroep spuitgieten geïnitieerd nadat de eerste groep met succes is afgerond. De tweede gebruikersgroep spuitgieten heeft een programma uitgevoerd

Nadere informatie

Geen stress met Ruukki Laser

Geen stress met Ruukki Laser Geen stress met Ruukki Laser www.ruukki.com Meer dan 15 jaar expertise Géén spanning met Ruukki Laser Ruukki was de eerste staalproducent in Europa die de uitdaging aanging om plaatstaal te ontwikkelen

Nadere informatie

EFFECT. 4 7 geluidsbeheersing. 8 9 toegangstechniek. 10 11 operator cabines. 12 13 plaatbewerking. 14 15 kennis & ontwikkeling

EFFECT. 4 7 geluidsbeheersing. 8 9 toegangstechniek. 10 11 operator cabines. 12 13 plaatbewerking. 14 15 kennis & ontwikkeling INZICHT EFFECT 4 7 geluidsbeheersing 8 9 toegangstechniek 10 11 operator cabines Inzicht. Weten wat werkt. In welke situatie. Voor wie. En vooral: met welk doel. We denken. Vragen. Verwonderen. Onderzoeken

Nadere informatie

BOM s horen niet in spreadsheets

BOM s horen niet in spreadsheets BOM s horen niet in spreadsheets Innoveer met vertrouwen, wetende dat iedereen de juiste versie heeft van de BOM. Alles wat je nodig hebt om je product te bouwen De bill of materials (BOM) bevat de onderdelen

Nadere informatie

Preactor Case Study. Historie. Missie & Strategie

Preactor Case Study. Historie. Missie & Strategie Historie Royal Sens, opgericht in 1896, is werkzaam in de verpakking producerende sector en richt zich met name op de productie van papier- en kunststof etiketten, gesneden, gestanst én van de rol. De

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

"Wij zijn creatieve denkers met kennis van industriële automatisering" JB Systems Westlandseweg 190 3131 HX Vlaardingen Postbus 108 3130 AC Vlaardingen T +31 10 460 80 60 F +31 10 460 80 00 info@jbsystems.nl

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries Kracht door samenwerking VDL Fibertech Industries VDL Fibertech Industries Composieten als carbon fiber en glas fiber worden onder andere gebruikt in formule 1 auto s en de nieuwste vliegtuigen, tennisrackets

Nadere informatie

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam Laser codeersystemen Veilig, flexibel, duurzaam lasersystem INDUSTRIËLE GOEDEREN cosmetica CHEMICALIËN kleur verwijderen hygiëne producten PHARMACEUTISCHE PRODUCTEN CONSUMENTEN GOEDEREN MEDISCHE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE

DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE IN EXTREEM KORTE TIJD BESLISSINGEN NEMEN OP BASIS VAN FEITEN ARCHITECTONISCH

Nadere informatie

Vraagstelling fundamentele vragen

Vraagstelling fundamentele vragen Vraagstelling De roerige tijden van bezuinigingen op lokaal en Rijksniveau zorgen ervoor dat geldstromen kritisch onder de loep worden genomen. Zowel door de uitvoerende organisaties, als door de subsidieverstrekkers,

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector. Martin Bloem

Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector. Martin Bloem Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector Martin Bloem Inhoud Wat is HME? Wat doet HME (niet)? Concrete activiteiten Trends in de maritiem-technische wereld Voorbeelden van innovatie

Nadere informatie

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE)

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stap 1. Oriëntatie/Vooronderzoek U vindt uw energiekosten te hoog? U hebt in uw koopflat een eigen cv-ketel en u vindt uw

Nadere informatie

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Boudewijn Hoogvelt Expertise en InnovatieCentrum Binnenvaart (EICB) Kenniscentrum Binnenvaart Vlaanderen Berchem, 10 oktober 2015 Onderwerpen Expertise

Nadere informatie

Peiling over Europa en EDIC

Peiling over Europa en EDIC Peiling over Europa en EDIC Peiling over Europa en EDIC Datum: september 2013 Colofon Gemeente Nijmegen Onderzoek en Statistiek contactpersoon: Ad Manders tel.: (024) 329 98 89 emailadres: onderzoek.statistiek@nijmegen.nl

Nadere informatie

Toekomstplan. 12 februari 2015. Versie 1.1. Retail & Leisure Academy

Toekomstplan. 12 februari 2015. Versie 1.1. Retail & Leisure Academy Retail & Leisure Academy Toekomstplan 12 februari 2015 Versie 1.1 Retail & Leisure Academy 1 Inleiding De sectoren Retail en Leisure zijn van grote economische importantie voor de regio Midden- Limburg.

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

mengkleuren "à la minute"

mengkleuren à la minute mengkleuren "à la minute" offset ColorMatic is onderdeel van Tronrud Engineering Financiële besparingen Beduidend lagere opslagruimte Slechts 15 basiskleuren en alleen een minimale opslagruimte is nodig.

Nadere informatie

Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties

Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties Onderzoek van Compare to Compete: Hoe brancheorganisaties aankijken tegen benchmarken Wat is benchmarken of benchmarking? Benchmarking

Nadere informatie