Essay Markets, organisation & innovation

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Essay Markets, organisation & innovation"

Transcriptie

1 Essay Markets, organisation & innovation Decentrale overheden als launching customer?! Door Tom Janssen (s ) & Barry Kooijman (s ) Cursus Markets, organisation & innovation Universiteit Twente Civil Engineering and Management (CE&M) / Construction Process Management Onder begeleiding van: Drs. ing. J. Boes & Prof. dr.ir. A.G. Dorée. Enschede, 1 februari 2008

2 Innovatie: de manier om concurrentie voor te blijven Sinds het begin van de jaren negentig is er een wereldwijde tendens te zien dat bedrijven in vrijwel alle sectoren, naast efficiëntie, kwaliteit en flexibiliteit, in belangrijke mate de nadruk zijn gaan leggen op innovativiteit. Waren voor die tijd nog de prijs, keuze, kwaliteit en levertijd de belangrijkste markteisen, het bleek dat de markt steeds meer waarde ging hechten aan een uniek product. Op micro-economisch niveau is innovatie van belang voor de omgang met: verhevigde (inter-) nationale concurrentie om steeds sneller te kunnen reageren op marktontwikkelingen, kortere product levenscycli, klantspecifieke wensen, complexe producteisen (o.a. door wetgeving) en om voor te kunnen blijven op concurrenten. De context waarbinnen dit essay geschreven is bestaat uit twee onderdelen: het optreden van decentrale overheden als launching customer en het cradle-tocradle principe. Deze twee aspecten worden hieronder achtereenvolgens nader toegelicht. Launching customership: het instrument om innovatie te stimuleren Een mogelijk instrument dat de overheid kan inzetten bij het simuleren van afzetmarkten voor innovatieve producten en diensten is het zogenaamde launching customership. De overheid, op centraal of decentraal niveau, neemt als launching customer innovatieve producten, diensten of processen af om een kwalitatief beter of maatschappelijk wenselijker resultaat te verkrijgen. De overheid treedt daarbij zelf op als vragende partij door middel van haar inkoop- en aanbestedingsbeleid. Hierdoor creëert ze een afzetmarkt voor bepaalde producten en diensten en vervult zij tegelijkertijd een voorbeeldfunctie (early adaptor) voor andere partijen. Vervolgens kan dit private partijen aansporen om het desbetreffende product of dienst in te kopen. Gezien de overheid als opdrachtgever een substantieel aandeel heeft in de totale bouwindustrie, heeft zij een machtspositie. Vanuit deze machtspositie is het mogelijk om de markt in een bepaalde richting te sturen. Het doel van de overheid als launching customer is het stimuleren van innovatie en de verspreiding van innovatieve producten en diensten door het vergroten van de vraag naar deze producten en diensten. Met andere woorden kan men een spin-off initiëren waardoor verdere innovaties plaats kunnen vinden. Omdat marktpartijen in dit geval de overheid als eerste klant hebben, zullen zij eerder geneigd zijn te investeren in innovaties. Het betreft vaak producten en diensten die tevens een bijdrage kunnen leveren aan maatschappelijke sectoren zoals de zorg, veiligheid, mobiliteit en het milieu. Als de overheid als launching customer optreedt, kan een belangrijke wisselwerking tussen overheid en bedrijfsleven gerealiseerd worden, waardoor in een vroeg stadium duidelijkheid ontstaat over wensen van de overheid enerzijds en de mogelijkheden van bedrijven anderzijds. (Overheid als Launching customer van best practice naar common practice) Cradle-to-cradle een economisch/ecologische revolutie Het cradle-to-cradle (c2c), oftewel wieg tot wieg basisconcept, gaat uit van een eenvoudige vooronderstelling: afval is voedsel. Een veelvuldig gebruikte metafoor die dit principe beschrijft is het afsterven van een boom in de natuur. Hierdoor worden voedingsstoffen en mineralen gevormd waarmee nieuw leven zich voedt. In die zin is er sprake van een cyclus van wieg tot wieg. Hetzelfde principe is mogelijk bij het ontwerp van producten en materialen. Als deze worden ontworpen als voedingsstoffen, zullen de productie en consumptie van goederen een verrijking (voedsel) betekenen van de natuurlijke wereld. Op basis van dit gedachtegoed hebben de grondleggers van het c2c principe een aantal uitgangspunten bedacht om productie en processen binnen organisaties, op basis van dit principe, in te richten: 1

3 Ontwerp producten en processen zo dat de waardevolle materialen beschikbaar blijven voor de mens en zijn natuurlijke omgeving. Ontwerp alle producten en processen zodanig dat de waardevolle materialen en de investeringen die gebruikt worden om ze te produceren beschikbaar blijven voor de mens en zijn natuurlijke omgeving. Een product moet volledig afbreekbaar zijn in de biosfeer en daar als voedsel dienen voor natuurlijke organismen. Alle niet afbreekbare stoffen moeten beschouwd worden als een hoogwaardige grondstof voor nieuwe producten in de technosfeer (permanent volledig recyclebaar). Zorg ervoor dat er tijdens de fabricage van een product op geen enkele wijze schadelijke afvalstoffen ontstaan. Aldus kan gesteld worden dat het c2c-principe kansen biedt voor een economisch/ecologische revolutie bij het ontwerpen en produceren van producten en diensten. Voordat het principe op grote schaal toegepast zal worden zullen echter eerst de nodige barrières overwonnen moeten worden. Het is een feit dat het c2c-principe in opkomst is, gezien het groeiend aantal praktijktoepassingen en enthousiasme voor het principe vanuit allerlei branches. (McDonough, C2C website) Men vraagt zich dan ook af hoe de overheid deze ontwikkeling kan stimuleren, want uiteindelijk zal toch de markt deze trend door moeten zetten om tot een brede invoering van het c2c-concept te komen. De overheid moet zich afvragen of zij de taak op zich wil nemen om door haar positie als launching customer een spin-off te initiëren voor het c2c-concept. Hieruit kan de volgende centrale vraag afgeleid worden: Wat zou je als decentrale overheid als launching customer kunnen en willen betekenen met betrekking tot het cradle-to-cradle concept (binnen de bouwsector)? 2

4 Van relatief onbekend naar overal toegepast : de c2c revolutie Wanneer men in de praktijk de term c2c laat vallen zal het merendeel van de gesprekspartners verbaasd kijken, er zijn echter steeds meer mensen die van het principe afweten. Wanneer voor onbekenden met het principe de betekenis en de filosofie van het c2c duidelijk wordt, is al snel de aandacht en interesse opgewekt en wordt iedereen enthousiast. Vrijwel direct komen er ideeën op tafel over wanneer het c2c principe waar en hoe toegepast kan gaan worden. De vergelijking met bijvoorbeeld het afkoppelen van regenwater van de vuilwaterriolering en gebruik van leds in verkeersverlichting zijn bekende voorbeelden. Helaas blijft het hier voorlopig bij en komt c2c slechts in een beperkt aantal gevallen ook echt tot implementatie. De hoofdredenen voor het achterwegen blijven van een brede toepassing van het c2c principe zijn de onbekendheid met het principe en de onzekerheid over de kansen en bedreigingen van de toepassing van het principe. Er zijn weinig partijen bereid het risico te lopen hun vingers te branden aan dergelijke innovaties, ook al bestaat de mogelijkheid om op lange termijn winsten te behalen die groter zijn dan de initiële investeringen. De onzekerheid vloeit naast de onbekendheid met het principe voort uit het ontbreken van precedenten waarin het principe is toegepast en een onzekere en te lange terugverdientijd van de investeringen. (Blom et al, 2007) Het spits afbijten: de rol van de launching customer Veel partijen zijn dus wel geïnteresseerd en enthousiast maar durven niet het spits af te bijten. Toch zal er iemand moeten opstaan die het initiatief neemt en risico s durft te nemen om c2c van de grond te krijgen. Hiervoor is de overheid in de rol van launching customer het meest geschikt. De overheid is namelijk in het algemeen een belangrijke opdrachtgever, welke zich in tegenstelling tot de meeste marktpartijen niet alleen laat leiden door prijs en kwaliteit, maar ook door mogelijkheden om innovatie te stimuleren en de Nederlandse industrie te versterken. (Commissie Van Laarhoven, 2006) Opgemerkt dient te worden dat het rapport van de Commissie van Laarhoven geschreven is in de context van het verbeteren van de supply chain in de logistieke dienstverlening. Desondanks is het principe dat de overheid als launching customer optreedt en daarbij de opstartproblemen bij implementatie helpt te overwinnen van toepassing op de Nederlandse bouwsector. Indien de overheid meerdere malen het c2c concept toepast worden de voor- en nadelen bekend. Zodra deze bekend worden krijgen marktpartijen de mogelijkheid om een onderbouwde afweging te maken tussen de risico s, kosten en opbrengsten die gepaard gaan met c2c. Het bekend worden van de voor- en nadelen van het c2c concept is in drie verschillende opzichten van belang. Allereerst voor het creëren van een spin-off richting potentiële opdrachtnemers, zoals ingenieurs- en adviesbureaus waarmee men samenwerkt, hetgeen men als gemeente door middel van launching customership wil bereiken. 3

5 Als er een aantal aansprekende voorbeelden van zijn dan gaat het leven. Je moet zorgen dat je bij de consument terecht komt. Het principe spreekt nu een hele kleine categorie mensen aan - Voor een goede spin-off moet je naar de consument toe en je moet ze onmiddellijk het effect laten zien. Het moet helder zijn voor de consument en ze moeten de voordelen er van zien. Mensen moeten het korte termijn denken weglaten en vooruit gaan kijken. Niet naar 5 jaar kijken maar naar 30 of 40 jaar. Het is hierbij is het van belang dat de informatie uit de pilotprojecten terecht komt bij potentiële c2c opdrachtgevers. De spin-off kan behoorlijk zijn door het aanwezige netwerk van de gemeenten, maar het moet wel goed ingestoken worden, dus veel media aandacht en communicatie in beginfase is erg belangrijk. De gemeenten samen hebben veel macht. Daarnaast is het van belang dat men binnen de organisatie intern met het principe bekend raakt en men er de voordelen van gaat inzien. Een breed draagvlak is essentieel voor het implementeren van de benadering. Daarnaast behoeft het de steun van de top van de bestuurshiërarchie, anders bestaat de kans dat er slechts individuen met het principe bezig zijn en de animo ervoor langzaam wegebt. De hieronder weergeven reacties uit de praktijk ondersteunen deze gedachte: Voor de organisatie geldt enerzijds de relatieve onbekendheid met het onderwerp C2c is nog geen uitgangspunt voor het handelen van de gemeente. Kansen zijn nog niet duidelijk men ziet nou voornamelijk barrières Binnen de hele organisatie zou het principe bekend moeten zijn zodat over de hele linie ermee gewerkt wordt. C2c als ontwerpfilosofie is een mogelijkheid maar dan moeten de voordelen wel aanwezig zijn en duidelijk gemaakt worden binnen de organisatie... Dit kan door positieve zaken te benadrukken en de mensen de voordelen van de werkwijze in te laten zien. Daarnaast hebben decentrale overheden (gemeenten, waterschappen) een verantwoording richting de burgers. Men moet kunnen verantwoorden dat er op een efficiënte manier met de dure belastingcenten wordt omgegaan, hetgeen onder meer door maatschappelijk verantwoord te ondernemen bewerkstelligd kan worden. In verband hiermee staat het feit dat de politieke lagen binnen de gemeente overtuigd dient te worden van het nut van het c2c principe zodat de benodigde middelen (financieel, beschikbaar stellen van personeel en tijd) en draagkracht gerealiseerd worden. Je moet de politiek overtuigen met een goed verhaal om dit te kunnen ondersteunen. Het kost meer maar levert ook een meerwaarde op. Politiek gezien moet je dus overtuigen om geld los te krijgen. De pilotprojecten: groots aanpakken of liever klein beginnen? Om een brede introductie, lancering en vervolgens implementatie van c2c te bewerkstelligen waarbij niet alleen de diverse overheden, maar ook marktpartijen volgens c2c gaan werken is het van belang dat er diverse kleine projecten c2c worden uitgevoerd. Door verspreid over Nederland binnen een aantal projecten het c2c principe toe te passen zullen marktpartijen projecten in hun omgeving herkennen waarmee ze zich kunnen conformeren. Het gebruik van grote projecten zou weliswaar qua bekendheid beter scoren, maar vanwege de complexiteit en onoverzichtelijkheid van dergelijke projecten kunnen marktpartijen de uitkomsten van het project moeilijk interpoleren naar hun eigen situatie. 4

6 Het werkt het beste om kleinschalig te beginnen door middel van pilotprojecten. Zo kun je op kleine schaal dingen organiseren die nieuw zijn. Vervolgens is het mogelijk dat men het principe van daaruit doorontwikkeld Het is vooral afhankelijk van het succes dat je in het begin (tijdens pilotproject(en)) boekt en of andere partijen er kennis van nemen. Dan kun je een soort vliegwieleffect creëren hetgeen zich vervolgens kan uitbreiden.. Decentrale overheden als launching customer. hoe pakt men dit aan? Decentrale overheden, met name de gemeenten en provincies, zijn als opdrachtgevers verantwoordelijk voor de kleinere projecten verspreid over Nederland. Deze zijn dan ook bij uitstek geschikt om als launching customer op te treden voor c2c. De decentrale overheden lopen echter vaak tegen dezelfde aanloopproblemen aan als de overige opdrachtgevers bij het toepassen van innovatieve concepten zoals c2c. De centrale overheid heeft hier een belangrijke rol te vervullen. De centrale overheid moet de voorwaarden scheppen waardoor de decentrale overheden kunnen optreden als launching customer voor c2c. De vraag die nu rijst is hoe de decentrale overheden hun rol als launching customer gestalte moeten gaan geven om het meest doeltreffend te zijn in het veroorzaken van een spin-off van de toepassing van c2c door marktpartijen. Met name het wegnemen van de onbekendheid met c2c, zodat de voor en nadelen zoals eerder uiteengezet bekend worden zodra er een aantal c2c projecten worden uitgevoerd. De onbekendheid moet worden weggewerkt door de opbouw van kennis. De vraag is of deze kennis omtrent c2c door de centrale overheid ontwikkeld dient te worden en vervolgens verspreid moet worden over de decentrale overheden, of dat de kennis bij de diverse decentrale overheden intern ontwikkeld c.q. dat deze op de markt ontwikkeld moet worden? Voor elk van de in de vorige alinea genoemde benaderingswijze zijn diverse voor en nadelen te noemen. In het kader van het launching customership biedt echter het op de markt ontwikkelen van kennis de meeste potentie. Doordat de kennis op de markt ontwikkeld wordt, raakt de markt vanzelf bekend met c2c, maar belangrijker nog, er ontstaat een kennisbron waaruit potentiële marktpartijen kunnen putten, hetgeen niet het geval is wanneer de overheid c.q. overheden de kennis binnenshuis ontwikkelen. Omdat het doel van het launching customership is dat de marktpartijen ook c2c gaan toepassen, wordt er een voorsprong behaald door de ontwikkeling van een kennisbron op de markt zelf. De markt hoeft dan niet in navolging van de overheid een eigen kennisbron op te bouwen. Het op de markt ontwikkelen van kennis omtrent c2c houdt niet in dat er geen enkele kennis binnen de overheden ontwikkeld hoeft te worden. Zowel binnen de centrale overheid als de decentrale overheden dient voldoende kennis ontwikkeld te worden om c2c projecten te kunnen volgen en beoordelen. Dit is ook voor de centrale overheid van belang, omdat ze de mogelijke toepassing van de principes dient te faciliteren, dit is bijvoorbeeld mogelijk door het verlenen van subsidies en het soepeler omgaan met eventuele regelgeving zodat ook daadwerkelijk de juiste voorwaarden geschapen kunnen worden. Het grootste deel van de kennis dient echter op de markt ontwikkeld te worden. De meest gangbare strategie om kennis uit de markt te halen (of het daar te laten ontwikkelen) is door gebruikmaking van een innovatieve aanbestedingsvorm, al dan niet op basis van functionele specificatie, en geïntegreerde contracten. Binnen deze aanbesteding dient het toepassen van het c2c principe als expliciete voorwaarde te worden gesteld. Het activeren van kennisontwikkeling op basis van de 5

7 traditionele aanbestedingsvorm is niet of nauwelijks mogelijk. Deze manier van aanbesteden richt zich immers met name op het bedingen van de laagst mogelijke prijs of op het realiseren van de beste prijs/kwaliteit verhouding waardoor opdrachtnemende partijen nauwelijks gestimuleerd worden tot het ontwikkelen van innovaties. Uit het praktijkonderzoek blijkt dat er in het algemeen twee verschillende tendensen zijn waar te nemen. De ene tendens opteert sterk naar het in-huis ontwerpen van projecten waarin men het c2c principe kan ontwikkelen. Hiervoor zijn een aantal redenen aan te wijzen: Slechte ervaring met het overlaten van projecten aan de markt De verwachtingen van de gemeente ten aanzien van de kennis van de marktpartijen en de uitvoering van projecten laten vaak te wensen over. Voorkeur voor traditioneel / Gebrek aan ervaring met geïntegreerde contractvormen Qua ontwerpen is men als gemeente behoorlijk gericht op traditioneel. De gemeente zou het liefst graag alles zelf willen doen men moet nog meer ervaring op doen met D&C, DBFM. Betere afstemming van middelen door het binnenshuis te doen Als je het allemaal in huis doet is het voor bepaalde zaken (financieel, juridisch, interne verhouding) natuurlijk makkelijker. Men is bang dat men te weinig invloed heeft in het proces De voorkeur gaat ernaar uit om een ingenieursbureau en aannemer pas later in het proces te betrekken. Meer de traditionele vorm dus. Met een D&C contract heb je minder/weinig invloed op het ontwerpproces. De andere tendens is dat gemeentes zich zouden moeten beperken tot hun kerntaken en de markt projecten te laten ontwerpen/uitvoeren waarbinnen men dan de kennis van c2c verder kan uitwerken. Redenen hiervoor zijn: Men wil de maximale potentie uit de markt halen door de markt daarin vrij te laten: Men wil zelf het eindresultaat zo goed mogelijk beschrijven. Het proces daarheen laat men over aan de markt. Gedacht wordt dat men als gemeente in het kader van innovatief aanbesteden op geïntegreerde contracten uit komt: je moet functioneel zijn, risico s worden bij de markt neergelegd omdat zij de expertise hebben. Men wil ervaring op doen van de kennis die op de markt aanwezig is: Er wordt door de geïnterviewde reeds aangehaald dat men het aanbesteden op basis van Design&Construct (D&C) reeds toe past waardoor kennis van de markt gebruikt wordt. Hierdoor ontstaan nieuwe marktontwikkelingen waar men ervaring mee kan opdoen. 6

8 Men wil juist de regie in handen houden en geloofd er ook in dat dit kan: We zetten kaders uit en de uitvoering wordt overgelaten aan de markt. De gemeente heeft dus de regie in handen. Men heeft zelf niet de middelen om dergelijke ontwikkelingen te laten plaatsvinden: In huis is erg lastig omdat er niet genoeg mankracht aanwezig is. Daarnaast komen er vanuit de praktijk een aantal algemene punten naar voren die geleden voor de keuze van het al dan niet in huis aan besteden of de keuze van de specifieke contractvorm. Opvallend is bijvoorbeeld dat gemeenten binnen beide tendensen voorstander zijn van functioneel specificeren. Men geeft expliciet aan dat met name met het oog op de innovatie die nog gedaan moet worden (toepassing c2c principe) mogelijk is dat er vaker functioneel gespecificeerd zou kunnen worden. Algemeen geeft men aan dat de complexiteit van een project de contractvorm bepaald en er kan dan ook in het algemeen weinig gezegd worden over welke contractvorm er in het kader van het onderzoek het meest geschikt is. Voor projecten in de ruimtelijke ordeningssfeer hangt de keuze van de contractvorm ook sterk van het gebied af: Grondbezit van marktpartijen is leidend in het proces. Onderhandelingen met marktpartijen over wat er moet komen. Ieder z n eigen deel doen, risico s leggen bij wie deze het beste aan kan. Daarom kiezen sommige voor beide: Een combinatie tussen beide contractvormen is het meest gewenst, dus integraal en in-house... In principe is men voorstander van het overlaten aan de markt maar er zal ook met in-huis ontworpen moeten blijven worden om het verlies van kennis binnen de organisatie tegen te gaan, deze kennis is bijvoorbeeld belangrijk voor een rol als regisseur C2c: de reactie van de markt Wanneer de overheden succes boeken als launching customer voor het c2c principe en er een vraag ontstaat vanuit marktpartijen om projecten c2c uit te voeren zal de markt hierop inspelen. Zo zullen ingenieurs- en adviesbureaus zich gaan specialiseren op het c2c gebied en de kennis die ze hebben opgedaan tijdens de pilotprojecten uitbreiden. Deze ingenieurs- en adviesbureaus zetten dit specialisme vervolgens weer op de markt, waardoor steeds meer projecten c2c uitgevoerd zullen gaan worden. Verwacht wordt dat de markt zal reageren op de trend en zich zal gaan specialiseren op het c2c gebied: Een ingenieursbureau zal niet vooruit gaan lopen als er geen markt voor bestaat (bedrijven hebben een winstoogmerk op basis waarvan ze acteren) Als het principe een kans wordt en het een item hetzij een economische factor gaat worden dan zie je dat de markt erop reageert. 7

9 Het is te verwachten dat de markt bereid is om het over te nemen en zich in c2c te gaan specialiseren. Aan de horizon moet in ieder geval voor de marktpartijen winst lonken. 8

10 Algemene indruk en hoe nu verder? Het integraal uitvoeren van het launching customer principe c.q. c2c lijkt in eerste instantie erg moeizaam. Men doet er goed aan doen om eerst een aantal pilotprojecten op te starten om te kijken hoe de principes daarbinnen lopen. Over het algemeen opteren gemeenten zelf voor kleinschalige projecten waarbinnen men de meeste ervaring op kan doen. Een lichte voorkeur gaat uit naar projecten waar men reeds bezig is met duurzaamheid, omdat het dan makkelijker te organiseren is dan dat je een geheel nieuw project volgens het c2c principe gaat benaderen. Van evident belang is dat allereerst de juiste intentie, kunde en de middelen aanwezig zijn om het te kunnen doen. De centrale overheid speelt hierin een rol omdat ze de mogelijke toepassing van de principes dient te faciliteren, door bijvoorbeeld het verlenen van subsidies en het soepeler omgaan met eventuele regelgeving zodat ook daadwerkelijk de juiste voorwaarden geschapen kunnen worden. pilotprojecten verder ontwikkeld. Met name het succes dat in deze projecten geboekt wordt en de vraag of andere partijen er daadwerkelijk kennis van nemen is essentieel. Wanneer er een vraag op de markt ontstaat zal het bedrijfsleven hierop inspelen en zullen de ingenieurs- en adviesbureaus zich specialiseren op c2c gebied door de kennis die tijdens de pilotprojecten is opgedaan verder uit te bouwen. Wanneer dit specialisme beschikbaar is op de markt zal hier gebruik van worden gemaakt. De manier waarop de decentrale overheden de pilotprojecten op de markt zetten bepaald de stimulans voor ingenieurs- en adviesbureaus om tijdens de initiatiefase energie te steken in het c2c principe. Een methode waarbij een substantieel deel van de kennis van de markt gehaald wordt bied de meeste potentie. Wellicht dat er vanuit een bepaalde regio als geheel een schwung aan de ontwikkeling gegeven kan worden waardoor ook de kans op een spin-off groter wordt en de barrières overwonnen kunnen worden. Regio s kunnen deze ontwikkeling bijvoorbeeld middels een financiële injectie stimuleren. Op die manier kunnen mogelijk gesubsidieerde projecten binnen de regio bekeken worden en of het haalbaar is om het c2c principe breder toe te gaan toepassen. Het per gemeente afzonderlijk aanpakken van dergelijke projecten lijkt te beperkt te zijn. Men zou niet per gemeente afzonderlijk het wiel moeten gaan uitvinden, maar het is wenselijk dat men dit samen doet. Uiteindelijk kan er een soort vliegwieleffect gecreëerd worden, hetgeen zich vervolgens uit kan breiden. De gedachte die leeft en tevens voldoende stof tot nadenken geeft voor verder onderzoek kan als volgt worden weergeven: We zijn in Nederland kuddedieren die voorbeelden of regelgeving volgen. Belangrijk voor een brede toepassing van het c2c principe is dat er een algemene landsgeest ontstaat die iedereen ook daadwerkelijk kan en gaat volgen. Waarschijnlijk spreken we in het kader van brede toepassingen van c2c over een termijn van twee generaties. Of men als gemeente in de rol van launching customer kiest voor een rol als voorloper of een meer afwachtende rol hangt met name af van de middelen die men ter beschikking heeft. De tendens is dat 9

11 voornamelijk de kleinere gemeenten noodgedwongen wachten op positieve verhalen van anderen en een meer afwachtende rol aannemen. Minister Cramer schetste in de aflevering van Tegenlucht, die voldoende stof rondom c2c heeft doen opwaaien, op een naar ons idee realistische wijze hoe de ontwikkeling van het c2c principe verder zou kunnen verlopen: Het bedrijfsleven ziet een grote markt voor producten die duurzamer zijn. Als de overheid en andere organisaties zich hiermee bezig gaat houden dan ontstaat een zwaan-kleef-aan effect zodat er een vraag naar producten komt. Het is een kip-ei-verhaal: verwachten we het van de markt? Nou nee, want markt wacht weer op de vraag. Als we elkaar gevangen houden dan gebeurd er niks, maar als we ervoor zorgen dat de prikkels om duurzamer te produceren duidelijk aanwezig zijn dan gaan bedrijven die kant ook op en hebben wij als consument de mogelijkheid om uit meer duurzame producten te kiezen. Het is een logische ontwikkeling in een richting die steeds meer duurzaam genoemd kan worden. (van Hattum, R., 2006) 10

12 Literatuurlijst Blom, M., Papenhuijzen, J.P., & van der Meer, J.D. (2007). Overheidsinkoop als motor voor innovatie. M. v. E. Zaken, Significant B.V. Commissie van Laarhoven, (2006). Naar een vitalere supply chain door krachtige innovatie. Verkeer en Waterstaat. Davis, R., Popovic, V., & Crowther, P. (2007). Advancing Design Activity: Catalysts for Sustained Innovation. Hong Kong Polytechnic University, China, Proceedings The International Association of Societies of Design Research (IASDR). McDonough, W., Braungart, M., Anastas, P. & Zimmerman, J. (2003). "Applying the principles of green engineering to cradle-to-cradle design." American Chemical Society 37(23): 434A-441A. Retrieved September 17, 2007, from McDonough, W., & Braungart, M. (1998). "The NEXT Industrial Revolution." Atlantic Monthly 282(4): McDonough, W. "cradle to cradle website." retrieved 28 december 2007, from: van Hattum, R. (2006). Afval is Voedsel: Een revolutie in Nederland. Tegenlicht. VPRO. The Netherlands: 51 mins. (2006). Overheid als launching customer: Van best practice naar common practice. Ministerie van Economische Zaken. Praktijkgegevens vekregen aan de hand van interviews met vertegenwoordigers van diverse organisaties, januari

Decentrale overheden als Launching Customer voor Cradle to Cradle, een kwestie van contracten of gedrag?

Decentrale overheden als Launching Customer voor Cradle to Cradle, een kwestie van contracten of gedrag? Decentrale overheden als Launching Customer voor Cradle to Cradle, een kwestie van contracten of gedrag? Nederland kan slechts succesvol zijn in de mondiale kenniseconomie als het de groei van innovatieve

Nadere informatie

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Sander Lubberhuizen Jos van Nuenen Teamleiders afdeling Ingenieursbureau Keuze voor nieuwe contractvormen Projectspecifieke omstandigheden Geen systematische

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Uitkomsten enquête het profiel van de 'bouwende architect' binnen middelgrote architectenbureaus in Nederland Uitgevoerd door:

Nadere informatie

Workshop Innoveren Monique Blacha Femke van Laarhoven

Workshop Innoveren Monique Blacha Femke van Laarhoven Workshop Innoveren Monique Blacha Femke van Laarhoven Laten we ons even voorstellen Workshop leiders: Femke van Laarhoven, Nehem KMC Monique Blacha, VMRG/Slimbouwen En wie bent u? Doel van de workshop

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Hoe krijgen innovaties een kans?...

Hoe krijgen innovaties een kans?... Hoe krijgen innovaties een kans?... Inkoop Innovatie Urgent Meer doen met minder geld. De prestatiedruk van de Nederlandse overheid is groot en de verwachtingen zijn hoog. Het kabinet spant zich in om

Nadere informatie

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten.

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten. UITKOMSTEN WONINGPANEL DE VOORSPRONG: Woningpanel De Voorsprong > Inleiding Tijdens De Voorsprong 2013 vroeg Energiesprong een woningpanel de verschillende concepten te beoordelen. De groep van 33 consumenten,

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

NAP contactbijeenkomst 15 februari 2007, Zeist Gerard Filé adviesgroep Kosten- en RisicoManagement DHV Management Consultants

NAP contactbijeenkomst 15 februari 2007, Zeist Gerard Filé adviesgroep Kosten- en RisicoManagement DHV Management Consultants Kostenmanagement in de GWW-sector NAP contactbijeenkomst 15 februari 2007, Zeist Gerard Filé adviesgroep Kosten- en RisicoManagement DHV Management Consultants Programma - Introductie (DHV) - Achtergrond

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Projectgroep Gemeentesupport

Projectgroep Gemeentesupport Projectgroep Gemeentesupport Samenwerking tussen Stedenlink en het esociety Platform Nederland Dick van Schooneveld, voorzitter Slimme Steden, verhalen uit de praktijk Amsterdam, 6 februari 2013 Waar loopt

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005 Handreiking D&C Contracten 26 September 2005 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR Z4Z).5...qo& RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus 20.000 3502

Nadere informatie

Cradle to Cradle van idee naar praktijk. Sebas Veldhuisen, Johan Gijsman Doetinchem, 3 februari 2010

Cradle to Cradle van idee naar praktijk. Sebas Veldhuisen, Johan Gijsman Doetinchem, 3 februari 2010 Cradle to Cradle van idee naar praktijk Grondleggers 2 William McDonough en Michael Braungart VPRO Documentaire: Afval = Voedsel Positieve boodschap Schaarste grondstoffen, van probleem naar oplossing

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Sales als basis voor klantcontact stimuleert klanttevredenheid Meer dan 900 medewerkers van Transcom Nederland verzorgen dagelijks facilitaire

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 Strategische inkoop Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 1. Inleiding Vanuit vraaggericht facility management streeft de facilitaire organisatie naar een optimale aansluiting tussen facilitaire

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE?

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? Freelancen, interimmen, contracting zijn allemaal verschillende benamingen voor een zeer sterk groeiend verschijnsel in de economie. Steeds meer industrieën

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Ontwikkelen en implementeren van Artikelgroep / Categorie strategieën Anil Joshi Associate Trainer

Ontwikkelen en implementeren van Artikelgroep / Categorie strategieën Anil Joshi Associate Trainer Ontwikkelen en implementeren van Artikelgroep / Categorie strategieën Anil Joshi Associate Trainer THE NETHERLANDS CHINA BRASIL AUSTRIA THE UNITED KINGDOM Agenda Wat is CSD? Wat zijn de voordelen? Hoe

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM Duurzaam Inkopen Ric Hettinga Programmadirectie Duurzaam Inkopen Ministerie van VROM Wat is duurzaamheid? Relevante concepten: People, planet, profit Cradle to cradle (C2C) Duurzame bedrijfsvoering Wat

Nadere informatie

sturen om tot te komen Rijnconsult Business Review

sturen om tot te komen Rijnconsult Business Review Je moet behoorlijk sturen om tot zelfsturing te komen 56 Rijnconsult Business Review Het creëren van effectieve autonome teams is geen nieuw onderwerp voor veel organisaties. Maar de dynamiek waarin veel

Nadere informatie

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14 Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten Resultaten digitale verkenning 22 september 14 In het kort Doelgroep: Gelderse gemeenten Doel: verkennen behoefte aan provinciale ondersteuning bij faciliterende

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Een bedrijf waar Mensen gezamenlijk werken aan een kwalitatief en milieuvriendelijk product, rekening houdend

Nadere informatie

Preview Performance Customer Interactions 2011

Preview Performance Customer Interactions 2011 Katja van Wel Senior consultant Katjavanwel@tote-m.com Preview Performance Customer Interactions 2011 12 Januari 2011, CRM Inspiration over Onderzoeken Agenda Introductie TOTE-M Customer Experience Preview

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Social Employee Platform

Social Employee Platform SUCCESVOL GEREALISEERD VOOR Social Employee Platform Een nieuw platform voor interne communicatie en kennisdeling 1 Social media in een corporate context Het internet is niet langer een plek waar we alleen

Nadere informatie

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Nieuwe invulling opdrachtgeversrol reduceert stichtingskosten en lifecycle costs en leidt tot het verdwijnen van de onrendabele top 1 Traditionele

Nadere informatie

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd:

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Samenvatting De opkomst van Health 2.0 en e-health zorgt ervoor dat de patiënt verandert naar zorgconsument. Health 2.0 zorgt voor een grote mate van patiënt-empowerment; zorgconsumenten nemen zelf de

Nadere informatie

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012 PLM in de keten Overzicht en status project Agenda 1. Achtergrond 2. Problematiek 3. Het project 4. Aanpak 5. De pilots 6. Conclusies 7. Actuele status 8. Vragen

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen

Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen Green Deal Circulaire Inkoop Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Utrecht, 16 januari 2014 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches Eenvoudig nieuwe klanten Voor adviseurs, trainers en coaches Leer hoe ideale klanten naar je toe komen. Wiep de Jong Online Business Trainer Eenvoudig nieuwe klanten 2 Welkom bij mijn E-Book 'Eenvoudig

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Social Media in de Tuinbouw. Social media in de Tuinbouw

Social Media in de Tuinbouw. Social media in de Tuinbouw Social media in de Tuinbouw Inleiding: Dit onderzoek is uitgevoerd door Jan-Peter Steetskamp, in opdracht van Mariëlle van Leeuwen, zelfstandig professional op het gebied van marketing en online communicatie

Nadere informatie

Management rapportage De Waarde van Ondernemerschap

Management rapportage De Waarde van Ondernemerschap Management rapportage De Waarde van Ondernemerschap Resultaten onderzoek bij bedrijven (MKB) Hoe ondernemend en innovatief is uw organisatie? Woord vooraf Hoe ondernemend en innovatief is uw organisatie?

Nadere informatie

Proces. Inhoud. Innovatief aanbesteden. Afvalconferentie Limburg, 3-6-2010. Henk Mogezomp. KAR-011/hmg/dme

Proces. Inhoud. Innovatief aanbesteden. Afvalconferentie Limburg, 3-6-2010. Henk Mogezomp. KAR-011/hmg/dme Inhoud Afvalconferentie Limburg, 3-6-2010 Proces Innovatief aanbesteden Henk Mogezomp KAR-011/hmg/dme Structuur 1. Wat is innovatief aanbesteden? 2. Aanbestedingspraktijk: Recente aanbestedingen Innovatieve

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM Even voorstellen 1. Jan Hendrik Bouman 2. Werkzaam bij Inter Project Management 3. Gedetacheerd als Algemeen projectleider bij

Nadere informatie

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN LOOK CLOSER UNDERSTAND MORE NEEM DE TIJD Ontdek Robeco 1 Wij willen alles weten over de wereld en hoe die werkt, over de risico s en kansen. Op deze manier herkennen we langetermijnkansen, innoveren we

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie Pallas Advies Bedrijfsinformatie Wat is Pallas Advies? Pallas Advies ondersteunt en adviseert overheidsorganisaties op het gebied van parkeren, mobiliteit en (reis)informatie. De ondersteuning kan op meerdere

Nadere informatie

Contractering bij infra-projecten

Contractering bij infra-projecten Contractering bij infra-projecten Mooie voornemens en waarom het toch vaak misgaat Industrieel Management & Advies Roadmap Het contracteringsproces Organisatiemodellen/Contractmodellen 3 contractmodellen

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Gebruik Het overzicht geeft een beeld van wat er beschikbaar is aan informatie. Het kan behulpzaam zijn bij het zoeken naar de juiste informatie.

Gebruik Het overzicht geeft een beeld van wat er beschikbaar is aan informatie. Het kan behulpzaam zijn bij het zoeken naar de juiste informatie. Overzicht methodes voor Ecodesign Omschrijving Er zijn nogal wat verschillende methodes voor het ontwikkelen van duurzame producten. Hieronder volgt een overzicht van verschillende soorten methodes, met

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Hoe ouder, hoe trouwer Switchen & behouden in de 50-plusmarkt

Hoe ouder, hoe trouwer Switchen & behouden in de 50-plusmarkt WHITEPAPER Hoe ouder, hoe trouwer Switchen & behouden in de 50-plusmarkt Onderzoek van het (een initiatief van Bindinc) toont aan dat onder 50-plussers merktrouw vaker voorkomt dan onder 50- minners. Daarbij

Nadere informatie

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD 4... lessons learned in Nederland zijn vliegwiel BIM-projecten in het buitenland... Internationale BIM-uitdaging bij Deerns Partnership belangrijker dan ontwerptools 5 BIM is geen doel op zich je hoort

Nadere informatie

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos Workshop Marktconsultatie Pauline Bos 2014 Wat doen wij? Onderzoek en advies naar de inkooporganisatie, audits, NTA 8058 Professionaliseren; 100% doeltreffend, doelmatig, rechtmatig, duurzaam. Uitvoeren

Nadere informatie

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Gemeentelijke regie Het Rijk heeft kaders opgesteld

Nadere informatie

Welkom terug! Innovatie in retail

Welkom terug! Innovatie in retail Welkom terug! Innovatie in retail Innovatie in retail Enkele opmerkingen bij het begrip Innovatie in Retail anno 2006 Eindhoven, 13 september 2006 drs. P. Verveen Maxeda B.V. 1. Wat is innovatie? (I) Innovatie

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 agendapunt 3.a.7 1198541 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

VISIE OP DE ORGANISATIE

VISIE OP DE ORGANISATIE VISIE OP DE ORGANISATIE WE ZIJN ER ALS ORGANISATIE VOOR PUBLIEK, ONDERNEMERS, BESTUUR EN COLLEGA S 00 INHOUDSOPGAVE 0. Inhoudsopgave 2 1. Missie visie kernwaarden 3 2. Toelichting 4 3. De kernwaarden 5

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak:

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak: Inhoud Inhoud... 1 Het Marketingconcept:... 2 Tevreden klanten:... 2 Geintergreerde aanpak:... 2 Behoeftengeoriënteerd werkterrein:... 3 Concurentieanalyse:... 3 Marktonderzoek:... 3 Winstbijdrage:...

Nadere informatie

7x Managers in de cloud

7x Managers in de cloud cloud innovation by Macaw 7x Managers in de cloud Uitkomsten van het Nationale Cloudonderzoek Bij alles wat de businessmanager voorgelegd krijgt, wil hij weten wat het hem en zijn bedrijf oplevert. Voor

Nadere informatie

de Zorg & Techniek combinatie

de Zorg & Techniek combinatie de Zorg & Techniek combinatie Door Zorg met Techniek te combineren, wordt de zorgsector aantrekkelijker voor jongens en mannen. Een manier waarop dit gedaan zou kunnen worden is het creëren van nieuwe

Nadere informatie

Datum 03 juli 2014 Betreft Beantwoording vragen over regeldruk in de kappersbranche en andere bedrijven in de ambachtseconomie

Datum 03 juli 2014 Betreft Beantwoording vragen over regeldruk in de kappersbranche en andere bedrijven in de ambachtseconomie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid maatschapelijke meerwaarde leveren PPP samenhang (met alle maatschappelijke doelen)

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Voorsprong door gebundelde kennis

Voorsprong door gebundelde kennis Advies- en ingenieursbureau dhv.nl Voorsprong door gebundelde kennis samenwerking bij complexe mobiliteitsprojecten Altijd een oplossing verder Een opdrachtgever met raad en daad bijstaan betekent meer

Nadere informatie

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders:

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders: Samenvatting M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Opgesteld door Marianne Oostveen april 2013 Individueel bedrijfskundig onderzoek in het kader van Executive

Nadere informatie

Mosa. Tiles. Cradle to Cradle

Mosa. Tiles. Cradle to Cradle Mosa. Tiles. Cradle to Cradle Cradle to Cradle en Mosa C2C Duurzaamheid is voor Koninklijke Mosa een belangrijk speerpunt in haar missie en principes. Dit hoort van nature bij een duurzaam product als

Nadere informatie

SLIM INVESTEREN EN UITVOEREN

SLIM INVESTEREN EN UITVOEREN Zaal 1 09.00 09.15 09.30 09.45 10.00 10.15 10.30 10.45 11.00 11.15 11.30 11.45 12.00 12.15 12.30 12.45 13.00 13.15 13.30 13.45 14.00 14.15 14.30 14.45 15.00 15.15 15.30 15.45 16.00 16.15 16.30 16.45 17.00

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

Introductie stakeholdermanagement. SYSQA B.V. Almere

Introductie stakeholdermanagement. SYSQA B.V. Almere Introductie stakeholdermanagement SYSQA B.V. Almere Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 14 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Hoe herken je stakeholders?... 4 3. Drie kenmerken... 5 3.1 Macht... 5 3.2

Nadere informatie

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever Moderne Contract Vormen ing. Maureen de Munck ir. David Wattjes Amsterdam, 6 juni 2013 Natuurvriendelijke oevers Doelen : het

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Alles uit handen, maar niet de touwtjes

Alles uit handen, maar niet de touwtjes 1 Alles uit handen, maar niet de touwtjes SPORT2SUPPORT I.O.V. REN4SPORT SEPTEMBER 2012 2 LEESWIJZER In het hoofdstuk INTRO, staat een beknopte omschrijving over de onderzoeker en wordt de aanleiding tot

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie