Wanneer is cognitieve gedragstherapie bij rugklachten geïndiceerd?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wanneer is cognitieve gedragstherapie bij rugklachten geïndiceerd?"

Transcriptie

1 Wervelkolom 4 punten kennistoets Wanneer is cognitieve gedragstherapie bij rugklachten geïndiceerd? Marjet Blokhorst Mevr. dr. M.G.B.G. Blokhorst, GZ-psycholoog, cognitief gedragstherapeut, directeur Pijnrevalidatie.nu Samenvatting Het ontstaan en voortbestaan van rugklachten wordt significant beïnvloed door verschillende psychologische risicofactoren. Om die reden is een screening door fysiotherapeuten op de aanwezigheid van deze factoren cruciaal wanneer het beloop van de rugklachten afwijkend is (diagnostiek van de gele vlaggen ). Wanneer blijkt dat er gele vlaggen aanwezig zijn die leiden tot een behoorlijke lijdensdruk en disfunctioneel (pijn)copinggedrag, is het een logische stap om een intake uit te laten voeren door een psycholoog, aangezien deze gespecialiseerd is in de analyse van relevante factoren die bijdragen aan de pijnproblematiek. Als er sprake is van complexe pijnproblematiek, is een multidisciplinaire samenwerking van psycholoog en fysiotherapeut geïndiceerd. Alleen door kennis te nemen van elkaars werkwijzen kan een effectieve samenwerking in de eerste lijn ontstaan, uitgaande van het principe van stepped care, dat wil zeggen dat de patiënt die behandeling ontvangt die nodig is, maar ook niet meer dan dat. Leerdoelen Na het lezen van dit artikel: weet u wat de cognitieve gedragstherapie beoogt en wat therapeutische aangrijpingspunten zijn; kent u het verschil tussen kernopvattingen, intermediaire opvattingen en automatische gedachten; begrijpt u de termen enkelvoudige en complexe pijnproblematiek; weet u wanneer een cognitief-gedragsmatige interventie door een psycholoog, in aanvulling op een fysiotherapiebehandeling, geïndiceerd is. Inleiding In de laatste twee decennia heeft wetenschappelijk onderzoek overtuigend aangetoond dat verschillende psychologische factoren een significante en zelfs sterkere risicofactor vormen voor het ontwikkelen en in stand houden van chronische rugklachten dan biomedische of biomechanische factoren. 1,2 De volgende psychologische risicofactoren zijn geïdentificeerd als gele vlaggen voor een slechter functioneren op de lange termijn: lage herstelverwachting, hoog spanningsniveau (distress), depressie, (bewegings)angst, somatisatie, catastroferende pijncognities, passieve copingstrategieën en geringe self-efficacy Inmiddels is er voldoende evidentie dat een behandeling van de psychologische risicofactoren (met name wanneer deze risicofactoren in bovengemiddelde mate aanwezig zijn) in het chronische stadium tot een beter herstel van functioneren leidt, dan wanneer deze genegeerd worden. 1,13 Voor rugklachten in het subacute stadium zijn de resultaten niet eenduidig, hoewel ook dan geadviseerd wordt om een specifieke psychologische behandeling in te zetten indien deze risicofactoren aanwezig zijn. 1,13 Het belang van psychologische factoren bij het ontstaan en voortbestaan van chronische pijn is algemeen bekend onder fysiotherapeuten (zie onder meer de richtlijn Lage-rugpijn van de KNFG). 14 Ook de werkgroep die de vorig jaar verschenen ketenzorgrichtlijn 24 nummer 4 december

2 Aspecifieke Lage Rugklachten heeft ontwikkeld, wijst op het belang om alert te zijn op de aanwezigheid van psychosociale factoren die het beloop van de rugklachten negatief kunnen beïnvloeden. 15 Verder schrijft deze werkgroep: de verwachting is dat eerdere inzet van een multidisciplinair team zal leiden tot reductie van het aantal patiënten dat langdurige chronische klachten heeft. Bovendien raadt deze werkgroep fysiotherapeuten aan om aanvullende diagnostiek met betrekking tot de gele vlaggen uit te voeren als sprake is van een afwijkend beloop en als de rugklachten na drie weken nog onverminderd aanwezig zijn. De vraag is wanneer een psychologische behandeling zou moeten worden ingezet in combinatie met fysiotherapie als er psychologische risicofactoren zijn vastgesteld, en ook de richtlijn geeft hier geen duidelijk antwoord op. Nicolas en collega s omschrijven dit probleem als volgt: Psychological risk factors for poor prognosis can be identified clinically and addressed within interventions, but questions remain in relation to issues such as timing, necessary skills, content of treatments, and context. 1 De meeste behandelprotocollen die door eerstelijnspsychologen worden gebruikt, zijn gestoeld op de cognitieve gedragstherapie (CGT). 16 Cognitief gedragstherapeutische behandelprotocollen zijn niet alleen effectief gebleken, maar zijn vaak ook efficiënter dan andere psychotherapeutische behandelprotocollen aangezien hetzelfde effect vaak in kortere tijd wordt bereikt. 16 In dit artikel wordt uiteengezet wat de cognitieve gedragstherapie beoogt en wat de therapeutische aangrijpingspunten zijn, om vervolgens een antwoord te formuleren op de vraag bij welke patiënten met rugklachten een multidisciplinair traject zou moeten worden uitgevoerd. Wat is cognitieve gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie is een vorm van psychotherapie. Korrelboom en Ten Broeke omschrijven psychotherapie als volgt: Psychotherapie is een proces waarbij een therapeut op transparante en met de patiënt op vooraf overeengekomen wijze, zoveel mogelijk in de wetenschappelijke psychologie verankerde methodes toepast om de emotionele en/of gedragsproblemen van de patiënt zo goed mogelijk, duurzaam en relevant te reduceren. 16 De nadruk op emotionele en/of gedragsproblemen impliceert dat er bij de patiënt sprake moet zijn van lijden. Bij mensen met chronische pijn bestaat dit lijden veelal uit het niet accepteren of kunnen verdragen van klachten en beperkingen, waardoor emoties zoals angst, boosheid, frustratie en somberheid overheersen op momenten dat de klachten intens aanwezig zijn of wanneer zij tegen beperkingen aanlopen. 17,18 Zoals de naam al suggereert, staan cognities binnen de cognitieve gedragstherapie centraal. Cognitieve gedragstherapie gaat ervan uit dat psychische klachten ( nare gevoelens, problematisch gedrag) verband houden met de gedachten die mensen hebben in de situatie waarin ze verkeren. Binnen de cognitieve gedragstherapie wordt de mens beschouwd als een informatieverwerkend systeem. 16 Psychische problemen treden op wanneer er een systematische vertekening is ontstaan in de informatieverwerkingsprocessen of als er fouten zitten in het proces van redeneren. Stelt u zich eens voor dat u op straat een grote hond tegenkomt. Wat denkt u in zo n situatie? Misschien denkt u: Wat een mooi beest. Dan voelt u zich rustig en loopt gewoon verder. Het kan ook zijn dat u denkt: O jee, die gaat me bijten. In dat geval voelt u zich gespannen of angstig en vlucht u misschien weg. Deze tweede gedachte wordt een disfunctioneel denkpatroon genoemd. Dit eenvoudige voorbeeld laat zien dat niet zozeer de situatie, maar veeleer uw interpretatie van die situatie bepaalt hoe u zich voelt en gedraagt. Dit betekent dat als iemand de interpretatie van situaties leert veranderen, ook zijn gevoel en gedrag zullen veranderen. Cognitie: drie niveaus van opvattingen Disfunctionele denkpatronen hebben betrekking op de persoon zelf, de ander of de wereld om hem heen. De cognitieve gedragstherapie stelt zich ten doel om deze disfunctionele denkpatronen op te heffen. 19 Kennis over zichzelf, de ander en de wereld kan worden onderverdeeld in drie niveaus: kernopvattingen, intermediaire opvattingen en automatische gedachten. Kernopvattingen Kernopvattingen zijn vaste denkpatronen die een persoon heeft over zichzelf, anderen en de wereld. 16 Het gaat om uitspraken in de vorm van: Ik ben (bijv. kwetsbaar), Anderen zijn (bijv. niet te vertrouwen) en De wereld is (bijv. slecht). Deze patronen zijn in de jeugd ontstaan, vaak door verschillende leerervaringen. Een kernopvatting is het meest abstracte niveau waarop kennis gerepresenteerd is en dat nog in nummer 4 december

3 Gewrichten Wervelkolom taal kan worden beschreven. 16 Het gaat om absoluut geformuleerde, onvoorwaardelijke, algemeen geldige en rigide opvattingen. Ze hangen dan ook niet af van de omstandigheden waarin de persoon zich bevindt. Ze zijn altijd aanwezig, maar de mate waarin ze actief zijn kan variëren. Bij mensen met een ernstige persoonlijkheidsstoornis zijn negatieve kernopvattingen voortdurend actief en beïnvloeden dan ook continu de manier waarop de persoon omgaat met zichzelf, met anderen en met de wereld. Bij niet-complexe psychische problematiek kan het zijn dat een negatieve kernopvatting wisselend actief is of dat er überhaupt geen negatieve kernopvatting aanwezig is. 16,19 Intermediaire opvattingen en leefregels Intermediaire opvattingen zijn afgeleid van kernopvattingen en vormen het tweede, minder fundamentele kennisniveau. Uit de kernopvatting ik ben kwetsbaar bijvoorbeeld kan de volgende overtuiging ontstaan: Als ik mij kwetsbaar opstel, maken anderen misbruik van mij. Intermediaire opvattingen liggen op hun beurt ten grondslag aan leefregels: dit zijn min of meer dwingende gedragsinstructies. 19 Leefregels die voortvloeien uit de zojuist genoemde intermediaire opvatting zijn bijvoorbeeld: Wees altijd op je hoede, of: Houd anderen op afstand. Door te leven volgens deze regel(s) probeert iemand de pijnlijke overtuiging het hoofd te bieden. Het zijn dus compenserende strategieën waar mensen met psychische problemen overmatig gebruik van maken, ten koste van gezonde leefregels. 20 Automatische gedachten Automatische gedachten maken geen deel uit van kernopvattingen, maar komen er wel uit voort. 16 Automatische gedachten zijn gedachten of beelden die door het hoofd gaan in bepaalde omstandigheden. Ze beïnvloeden het gevoel en gedrag in specifieke situaties. Deze gedachten kunnen positief, neutraal of negatief zijn. En ze kunnen uiteraard meer of minder waar zijn, hoewel ze meestal vanzelfsprekend voor waar worden aangenomen. Ze zijn aangeleerd en hebben een bijna reflexmatig karakter, 16 vandaar de term automatisch. En vanwege deze vanzelfsprekendheid en het automatisme waarmee deze gedachten geactiveerd worden, is de persoon zich vaak niet van de aanwezigheid van deze gedachten bewust. Maar automatische gedachten zijn goed op te sporen, hoewel iemand daar aanvankelijk Voorbeelden van negatieve kernopvattingen over de persoon zelf Ik ben waardeloos. Ik ben machteloos. Ik ben slecht. Ik ben verantwoordelijk. Ik ben dom. vaak enige begeleiding van een psycholoog bij nodig heeft. 19 Omdat deze automatische gedachten toegankelijk zijn voor innerlijke zelfwaarneming (ofwel introspectie), richt de cognitieve gedragstherapie zich allereerst op het leren herkennen van deze automatische gedachten. Meer specifiek gaat het bij psychische problematiek om negatieve interpretaties van interne en externe stimuli. Wanneer iemand een tijd lang deze automatische gedachten opspoort en registreert, komen intermediaire opvattingen en kernopvattingen aan het licht, en ook de eventueel aanwezige onderliggende psychische problematiek. 16,21 Gedrag en onderhoudende factoren Cognities leiden tot (problematisch) gedrag. Wat betreft de gedragsproblemen zijn er verschillende vormen van disfunctioneel (pijn)copinggedrag te onderscheiden. 16 Vermijdingsgedrag: zorgen dat je niet in bepaalde problematische situaties terechtkomt. Bij chronische pijn heeft dit gedrag onder meer betrekking op het vermijden van situaties waarin iemand verwacht veel pijn te krijgen. Maar het kan ook gaan om meer lichamelijk gericht vermijdingsgedrag zoals het niet belasten van bepaalde lichaamsdelen of spiergroepen. Vluchten: je terugtrekken uit problematische situaties. Het kan bij chronische pijn dan bijvoorbeeld gaan om het stoppen met een activiteit wanneer de pijn toeneemt. Veiligheidsgedrag: trucs waarmee je probeert de rampen waarvoor je bang bent niet te laten gebeuren of de gevolgen ervan te neutraliseren. Het (ongewenst) gebruik van hulpmiddelen valt in deze categorie. 26 nummer 4 december

4 Voorbeelden van leefregels Maak geen fouten. Houd mensen op afstand. Niet klagen, maar dragen. Vertrouw niemand. Ledige handen doen niets dan ondeugd. Gedragstekorten (bijvoorbeeld subassertief gedrag of passief gedrag) of gedragsexcessen (bijvoorbeeld patiënten die hoog actief zijn, of middelengebruik zoals excessief gebruik van pijnmedicatie). Zoals ons gedrag beïnvloed wordt door gedachten en opvattingen die wij hebben over onszelf, anderen en de wereld, zo wordt ons toekomstige gedrag ook beïnvloed door de uitkomsten die dit gedrag heeft op de korte en de lange termijn. Er zijn twee soorten bekrachtigers of factoren die het gedrag beïnvloeden: positieve en negatieve bekrachtigers. Van positieve bekrachtigers wordt gesproken wanneer gedrag een positief gevolg heeft. Er gebeurt dan iets positiefs of iets negatiefs gebeurt niet. Gedrag dat positief wordt bekrachtigd, zal in de toekomst toenemen. 16,21 Wanneer gedrag een negatief effect heeft, wordt gesproken van een negatieve bekrachtiger. Er verdwijnt iets aangenaams of er treedt iets onaangenaams op. Gedrag dat negatief wordt bekrachtigd, zal in de toekomst afnemen of verdwijnen. Voorbeelden van negatieve automatische gedachten Ik raak mijn baan kwijt als ik een fout maak. Deze pijn is een teken dat het helemaal mis is met mijn lichaam. Ze vinden me vast een aansteller. Kom op, even doorzetten. Als ik dit artikel niet begrijp, kan ik net zo goed ophouden met werken. Cognitieve gedragstherapie voor chronische pijn De psychologische theorieën die in de loop der jaren zijn ontwikkeld ter verklaring van chronische pijn, volgen de ontwikkeling van de cognitieve gedragstherapie. In de jaren zeventig ontwikkelde Fordyce een model ter verklaring van chronische pijn. 22 Dit model beschrijft de bekrachtigende gevolgen van het waarneembare pijngedrag, waarbij vooral de rol van bekrachtiging uit de omgeving (familie, vrienden, collega s en hulpverleners) van belang is. Met waarneembaar (of overt) pijngedrag wordt bedoeld het voor anderen zichtbare gedrag dat iemand vertoont en waaruit anderen kunnen afleiden dat die persoon pijn ervaart, bijvoorbeeld het aantal malen dat iemand over zijn rug wrijft, kreunt, een pijnlijk gezicht trekt of verbaal aangeeft pijn te hebben. Ook het vermijden van activiteiten, (overmatig) rusten en medisch shoppen zijn vormen van overt pijngedrag. In de loop der jaren ontstond steeds meer kritiek op de operante zienswijze. Die was te beperkt en had bijvoorbeeld geen aandacht voor cognities en emoties van een patiënt. Een nieuwe ontwikkeling in de jaren tachtig was het cognitieve model van Turk. 23,24,25 Turk heeft de ontwikkelingen op het vlak van de cognitieve therapie geïntroduceerd bij de behandeling van patiënten met chronisch pijn, met als doel stressreductie en een snelle, effectieve psychologische adaptatie aan de pijn. Een belangrijk kenmerk van deze cognitieve therapieën is dat ze een beroep doen op de self-efficacy van patiënten, dat wil zeggen het vermogen dat mensen hebben om hun eigen klachten en gezondheid in positieve zin te beïnvloeden in plaats van afhankelijk te worden van een therapeut. Geleidelijk ontstonden uit deze visie allerlei vormen van zelfmanagementtherapieën. 26 Enkele cognitief-gedragsmatige technieken die daarbij werden toegepast, zijn systematische desensitisatie, cognitieve herstructurering, zelfcontroletechnieken en progressieve spierrelaxatie. In de jaren negentig werden de theorieën van Fordyce en Turk geïntegreerd en zo ontstond het fear avoidanceendurance-model (zie figuur 1). Dit model wordt tot op heden toegepast bij de psychologische behandeling van chronische pijn. 17,18,27,28 Het model maakt duidelijk dat klachten en beperkingen elkaar versterken. In de cirkels wordt weergegeven hoe mensen hierop kunnen reageren. In het model wordt duidelijk dat (interne en externe) stimuli, cognities, emoties, gedrag en de gevolgen van dit gedrag met elkaar interacteren en kunnen leiden tot een neerwaartse spiraal van functioneren, waarin het ten eerste het disfunctionele gedrag nummer 4 december

5 Gewrichten Wervelkolom Diagnostiek door de psycholoog De psycholoog relateert de klachten en problemen van de patiënt aan diens leergeschiedenis, die een samenspel is van vroege relevante (negatieve) leerervaringen of life-events, modelgedrag van de ouders, erfelijke factoren, en de eventuele aanwezigheid van specifieke negatieve kernopvattingen, intermediaire opvattingen en leefregels. Tevens worden de klachten en problemen beschouwd in relatie tot de context of het systeem waarin de patiënt leeft. Aldus ontstaat een cognitieve theorie die de psycholoog therapeutische aangrijpingspunten biedt (zie figuur 2). 19 Op basis van deze cognitieve theorie stelt de psycholoog een behandelonderbelasting/ beperkingen letsel overbelasting/ beperkingen gedrag vermijding hypervigilantie emotie vrees cognities catastroferen pijnervaring reële inschatting flexibele afwisseling van normale belasting en ontspanning cognities minimaliserend emotie opgewekt woede gedrag overactiviteit negeren lichaamssignalen herstel Figuur 1 Het fear avoidance-endurance-model. 18 toeneemt en ten tweede de disfunctionele cognities en negatieve emoties een steeds grotere rol gaan spelen. Dit model is ook geschikt om individuele problematiek in kaart te brengen. De laatste jaren wordt de zogenaamde cognitieve gedragstherapie van de derde generatie steeds populairder. De technieken van acceptance and commitment therapy (ACT) en mindfulness worden steeds vaker toegepast bij de behandeling van chronische pijn, al dan niet in combinatie met bestaande cognitief-gedragsmatige interventies. ACT is niet gericht op medische, psychologische of sociale oorzaken van pijnklachten, maar heeft als focus het accepteren van onvermijdelijke en oncontroleerbare chronische pijn, in combinatie met het ontwikkelen van gedrag dat in overeenstemming is met wat iemand echt belangrijk vindt in het leven. 29,30,31 Multidisciplinaire diagnostiek bij rugklachten Ondanks de wetenschappelijke evidentie dat een vroegtijdige psychosociale interventie in combinatie met fysiotherapie bij patiënten met een verhoogd risico op chronische rugklachten een positief effect heeft op het herstel, wordt de psycholoog nog al te vaak pas in een laat stadium bij de behandeling betrokken. Het blijven speuren naar biomedische oorzaken en/of een effectieve somatische interventie kan het functioneren en herstel van de patiënt belemmeren. Volgens Hullegie & Van Cingel kan deze eindeloze speurtocht naar het zoeken van weefselschade of functiestoornissen, in de hoop op pijnreductie, ertoe leiden dat de patiënt hierdoor juist vaster in zijn ziekteopvatting wordt gezet. 32 Signaleren van gele vlaggen Gezien de wetenschappelijke bevindingen, ligt het voor de hand dat fysiotherapeuten bij patiënten met chronische (rug)klachten standaard screenen op de aanwezigheid van zogenoemde gele vlaggen. Hiervoor bestaan verschillende instrumenten, namelijk: de 4-DKL (Vierdimensionale klachtenlijst); 33 de PCS (Pain Catastrophizing Scale), 34,35 zie bijlage 1 en bijlage 2 op de specifiek voor rugklachten ontwikkelde vragenlijst ALBPSQ (Acute Low Back Pain Screenings Questionnaire). 36 Wanneer blijkt dat er gele vlaggen aanwezig zijn die leiden tot een behoorlijke lijdensdruk en disfunctioneel (pijn)copinggedrag, is het een logische stap om een intake uit te laten voeren door een psycholoog, aangezien deze gespecialiseerd is in de analyse van relevante factoren die bijdragen aan de pijnproblematiek. 28 nummer 4 december

6 Aanleg en (vroege) ervaring Vorming opvattingen Kernopvattingen: zelf/anderen + wereld/toekomst Intermediaire opvatting Lichamelijke reacties Strategie/leefregels Kritieke gebeurtenis(sen) Activering disfunctionele opvattingen Automatische gedachte(n) Gevolgen Gevoel en gedrag Figuur 2 Cognitief model ter verklaring van emotionele en gedragsproblemen. plan op, waarin de behandeldoelen gekoppeld worden aan verschillende therapeutische interventies. Het behandelen van psychologische risicofactoren is natuurlijk niet alleen een zaak van psychologen. Cognities en emoties zijn onlosmakelijk verbonden met gedrag in de breedste zin van het woord en een effectieve fysiotherapeutische behandeling integreert alle factoren die van invloed zijn op het herstel van bewegingsprocessen. Dat werpt de vraag op wanneer een psychologische behandeling noodzakelijk is. Deze vraag is te beantwoorden door een onderscheid te maken tussen enkelvoudige en complexe pijnproblematiek. Het begrip pijnproblematiek omvat zowel de emotionele als de gedragsproblemen. Uiteraard is er geen strikte grens tussen enkelvoudige en complexe pijnproblematiek, maar kan de pijnproblematiek ingedeeld worden op een continuüm van enkelvoudig naar complex. Enkelvoudige pijnproblematiek Bij enkelvoudige pijnproblematiek zijn er disfunctionele automatische gedachten aanwezig. Deze cognities verdwijnen met een paar geruststellende en motiverende gesprekken en een adequate begeleiding tijdens het oefenen. Zij hangen niet of nauwelijks samen (en dat is cruciaal) met geactiveerde negatieve kernopvattingen. Een voorbeeld van de aanwezigheid van enkelvoudige pijnproblematiek is een patiënt met bewegingsangst, veroorzaakt door de cognitie dat pijn een teken is van lichamelijk letsel. De zorgen die deze patiënt heeft omtrent de klachten en beperkingen, kunnen met een (monodisciplinaire) fysiotherapeutische behandeling worden verminderd, waarna het bewegingspatroon kan worden genormaliseerd. Bij enkelvoudige pijnproblematiek is er ook niet of nauwelijks sprake van onderhoudende of bekrachtigende factoren vanuit de denkwereld en leefomgeving van de patiënt. Complexe pijnproblematiek Van complexe pijnproblematiek is sprake wanneer de klachten en problemen (mede) worden veroorzaakt door een of meer geactiveerde negatieve kernopvattingen van de patiënt en/of samenhangen met sterk bekrachtigende factoren in de omgeving. Een voorbeeld hiervan is een patiënt met chronische rugpijn bij wie de voorheen latent aanwezige kernopvatting ik ben de moeite niet waard geactiveerd is doordat de compenserende strategie van volmaakt willen zijn door de pijn en het wegvallen van werk niet meer in stand te houden is. Dit leidt tot een sterke toename van de pijn en de beperkingen. In een dergelijk geval worden negatieve kerncognities dus manifest en compliceren het pijnprobleem. In dat geval is een cognitief-gedragsmatige behandeling door een GZ-psycholoog geïndiceerd. Gebeurt dit niet en ontvangt de patiënt met complexe pijnproblematiek alleen een monodisciplinaire behandeling van een fysiotherapeut, dan is de kans groot dat de patiënt in zijn disfunctionele gewoontes volhardt of dat het emotionele lijden (angst, depressie) blijft bestaan, waardoor de rugklachten en beperkingen toenemen of telkens terugkeren (recidiverende klachten). Zo zal de hiervoor geschetste patiënt tijdens een graded activity-programma door zijn leefregel volmaakt willen zijn, zichzelf telkens overbelasten. 37 Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de patiënt die leeft naar de regel maak het anderen altijd naar de zin. Een ander voorbeeld is de patiënt met bewegingsangst op grond van complexe pijnproblematiek ten gevolge van de kernopvatting ik ben zwak en machteloos en de hieruit voortvloeiende leefregel wees voorzichtig. Die zal steeds opnieuw den- nummer 4 december

7 Gewrichten Wervelkolom Stappenplan multidisciplinair diagnostisch proces bij rugklachten Begin direct bij stap 2 bij patiënten met chronische rugklachten (langer dan 3 maanden). Stap 1: Is er sprake van een afwijkend beloop van de acute rugklachten? Aanwijzingen voor een afwijkend beloop zijn gerelateerd aan (lage) rugpijn, een klachtenperiode van drie weken en aan de ondernomen activiteiten van de patiënt: de klachten blijven gelijk of nemen toe; het aantal rustmomenten op een dag neemt toe; het gebruik van analgetica houdt aan of neemt toe; activiteiten en/of participatie worden niet hervat; patiënt vraagt nadrukkelijk om medisch-specialistisch onderzoek en behandeling. Indien één of meerdere aanwijzingen van toepassing zijn, volgt stap 2. Stap 2: Bij een afwijkend beloop: zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid van psychosociale factoren die de klachten in stand houden of verergeren? (gele vlaggen) Maak gebruik van één van de volgende vragenlijsten. Vier dimensionale klachtenlijst (4-DKL) Pain Catastrophizing Scale (PCS) Acute Low Back Pain Screenings Questionnaire (ALBPSQ) Als de patiënt bovengemiddeld scoort op één van de volgende factoren: distress (4-DKL), depressie (4-DKL), angst (4-DKL), somatisatie (4-DKL), piekeren over pijn (PCS), uitvergroten van pijn (PCS), hulpeloosheid ten aanzien van pijn (PCS) of negatieve herstelverwachting (ALBPSQ), psychologische factoren (ALBPSQ), bewegingsangst (ALBPSQ), volgt stap 3: nader onderzoek door een psycholoog. Stap 3: Intake door een psycholoog: analyse van de mate van complexiteit van de pijnproblematiek op basis van de opgestelde cognitieve theorie. De pijnproblematiek wordt gerelateerd aan de leergeschiedenis van de patiënt, zijnde een samenspel van: vroege relevante (negatieve) leerervaringen of life-events; modelgedrag van de ouders; erfelijke factoren; negatieve kernopvattingen; intermediaire overtuigingen; leefregels; context of systeemfactoren. Indien de pijnproblematiek enkelvoudig is, volstaat een mono - disci plinaire fysiotherapiebehandeling. Indien de pijnproblematiek complex is, is een multidisciplinaire behandeling geïndiceerd, waarbij de fysiotherapeut en de psycholoog samenwerken. ken dat er iets grondig mis is met zijn lichaam, ondanks geruststellende woorden van de (para) medicus. En de patiënt die zich onzeker voelt op zijn werk door de kernopvatting ik ben dom zal zijn ziekteverlof zo lang mogelijk proberen te rekken (ziektewinst als onderhoudende factor). Tot slot Patiënten met complexe pijnproblematiek komen in aanmerking voor een multidisciplinaire behandeling, waarbij de fysiotherapeut en de psycholoog samenwerken. De fysiotherapeut kan bij een afwijkend beloop met gevalideerde vragenlijsten kijken of er psychologische risicofactoren bestaan. Bij aanwezigheid van psychologische risicofactoren kan de psycholoog vervolgens de pijnproblematiek nader analyseren op een continuüm van enkelvoudig tot complex en zo nodig een psychotherapeutisch behandelplan opstellen. Om de eventueel aanwezige weerstand te overwinnen die patiënten met chronische pijn kunnen hebben ten aanzien van een psychologische intake of behandeling (vanwege het idee dat de klachten als psychisch worden geduid), is het van belang dat de fysiotherapeut de patiënt informeert over de werking van het pijnsysteem waardoor duidelijk wordt dat lichaam en geest één zijn. Een goede verwijzing en effectieve samenwerking vereist wederzijdse kennis van de toegepaste analyse- en behandelmethoden, waarbij het principe van stepped care als uitgangspunt dient te worden genomen. Dat wil zeggen dat de patiënt die behandeling ontvangt die nodig is, maar ook niet meer dan dat. XXBijlage 1: De PCS XXBijlage 2: PCS-scoringsformulier XXLiteratuurverwijzingen zijn te vinden op 30 nummer 4 december

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION

Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION Chronische pijn en hulpmiddelen, voorzieningen en aanpassingen Chronische pijn 3 miljoen Nederlanders Kosten Medische

Nadere informatie

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be De rol van de psycholoog Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be Chronisch VermoeidheidsSyndroom Fukuda et al., 1994 Natuurlijk verloop 80% Costs 26% 17% 13% 8% 7 days 4 weeks 7 weeks 12 weeks 6

Nadere informatie

Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren.

Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren. Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren. Carla Palmen, psychosomatisch fysiotherapeut Adelante Zorgroep, Volwassenen, Afd. pijn, Hoensbroek

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie Afdeling revalidatie Psychosomatische fysiotherapie Gespannen??? Pijn??? Vermoeid???? UIT BALANS. IN BALANS In deze folder krijgt u informatie over psychosomatiek, over wat psychosomatische klachten zijn

Nadere informatie

INTER&PSY*Lente*Symposium*2013!

INTER&PSY*Lente*Symposium*2013! INTER&PSYLenteSymposium2013! Angst voor Pijn Paul van Wilgen PhD Gezondheidspsycholoog Fysiotherapeut Epidemioloog Workshop -Wat is pijn -Wat is chronische pijn -Sensitisatie -De rol van angst -Bewegingsangst

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie, angststoornissen en alcoholverslaving. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz 3. Zorgpad Signaleren en Screenen Handleiding bouwstenen zorgpaden 2012-12 27 Signaleren en screenen van psychische klachten Inleiding 29 1. Signaleren en screenen

Nadere informatie

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk Dr. Leyman Lemke Deswarte Annelies 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Inhoud workshop Kapstok: Het neurotische lussenmodel (NLM) (R. Schacht

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz is lid van: VBAG (Vereniging ter Bevordering van Alternatieve Geneeswijze) Shibumi (International

Nadere informatie

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag Het gevolgenmodel Behandeling van kinderen en jongeren met Somatisch On-(voldoende) verklaarde Lichamelijke Klachten: SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag 6 november 2014 Lichamelijke

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD RESULTATEN ANALYSE 2014 GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD De Rughuis Methode heeft aangetoond dat de gezondheidstoestand en kwaliteit van leven bij patiënten met chronische rugklachten enorm kan toenemen.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica 2 Geef me de kalmte om te accepteren wat ik niet kan veranderen, De moed om te

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie

Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie Fibromyalgie Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie Wijdverspreide pijn Etiologie grotendeels onbekend Hoge impact voor de

Nadere informatie

Let s talk. Trea Broersma psychiater

Let s talk. Trea Broersma psychiater Let s talk about SOLK Trea Broersma psychiater SOLK??? Let s talk about..solk SOLK in de huisartsenpraktijk Lichamelijke klachten zonder somatische oorzaak SOLK en somatisatie Problemen bij SOLK en somatisatie

Nadere informatie

No brain, no (chronic) pain. Workshop revalidatiegeneeskunde 23-01-2014 Alina Teplova, revalidatiearts

No brain, no (chronic) pain. Workshop revalidatiegeneeskunde 23-01-2014 Alina Teplova, revalidatiearts No brain, no (chronic) pain Workshop revalidatiegeneeskunde 23-01-2014 Alina Teplova, revalidatiearts 1 Inhoud 1. Het doel 2. Casuïstiek (3 casussen) 3. Indicatie voor chronische pijn revalidatieprogramma

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

Durf te kiezen. Fydee Eindejaarscongres Geert van t Hullenaar Rughuis Kennis Academy

Durf te kiezen. Fydee Eindejaarscongres Geert van t Hullenaar Rughuis Kennis Academy Durf te kiezen Fydee Eindejaarscongres Geert van t Hullenaar Rughuis Kennis Academy Het Rughuis Ernstige chronische bekken-, rug-, en nekpijn Specialistische tweedelijns GGZ instelling 5 locaties State

Nadere informatie

FEEL-E. Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen. HTS Report. Simon Janzen ID 4589-2 Datum 11.11.2015. Zelfrapportage

FEEL-E. Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen. HTS Report. Simon Janzen ID 4589-2 Datum 11.11.2015. Zelfrapportage FEEL-E Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen HTS Report ID 4589-2 Datum 11.11.2015 Zelfrapportage FEEL-E Inleiding 2 / 14 INLEIDING De FEEL-E brengt de strategieën in kaart die volwassenen gebruiken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Biopsychosociale benadering. dr. Alexander Verstaen (psycholoog) directeur Netwerk Palliatieve Zorg NWVL

Biopsychosociale benadering. dr. Alexander Verstaen (psycholoog) directeur Netwerk Palliatieve Zorg NWVL Biopsychosociale benadering van pijn dr. Alexander Verstaen (psycholoog) directeur Netwerk Palliatieve Zorg NWVL Het biomedisch model van ziekte en gezondheid klacht wordt ofwel somatisch ofwel psychisch

Nadere informatie

Stranded Whale Syndroom : de man die niet meer bewoog

Stranded Whale Syndroom : de man die niet meer bewoog Stranded Whale Syndroom : de man die niet meer bewoog Vier jaar terug ben ik met alles gestopt. Ik kreeg een rugblokkage en kon niks meer. Ik lag 22 u en bewoog amper 2 u per dag. Mijn pijngeheugen is

Nadere informatie

Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks?

Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks? Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks? Jolanda Kragten Bekkenfysiotherapeut, psychosomatisch fysiotherapeut,haptonomisch werkend fysiotherapeut Zorggroep Almere, NPI 22-03-2013 Verwijzingen

Nadere informatie

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

FEEL-KJ. Vragenlijst over emotieregulatie bij kinderen en jongeren. HTS Report. David-Jan Punt ID 256-4 Datum 27.08.2014.

FEEL-KJ. Vragenlijst over emotieregulatie bij kinderen en jongeren. HTS Report. David-Jan Punt ID 256-4 Datum 27.08.2014. FEEL-KJ Vragenlijst over emotieregulatie bij kinderen en jongeren HTS Report ID 256-4 Datum 27.08.2014 Zelfrapportage FEEL-KJ Profielformulier 3 / 27 PROFIELFORMULIER Vragenlijst over emotieregulatie bij

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie Kennislacunes Kennislacunes 1. Het nut van screening naar depressie bij mensen met een chronische somatische aandoening in de (noot 15-16). 2. De 4DKL als instrument om het verloop van de (ernst van de)

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Acute Low Back Pain Screening Questionnaire (ALBPSQ) S.J. Linton & K. Halldén (1996)

Acute Low Back Pain Screening Questionnaire (ALBPSQ) S.J. Linton & K. Halldén (1996) Acute Low Back Pain Screening Questionnaire (ALBPSQ) S.J. Linton & K. Halldén (1996) DOEL(GROEP): Inventariserende vragenlijst De Acute Low Back Pain Screening Questionnaire (ALBPSQ) is een biopsychosociaal

Nadere informatie

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

A-specifieke lage rugpijn

A-specifieke lage rugpijn A-specifieke lage rugpijn A-SPECIFIEKE LAGE RUGPIJN INLEIDING Lage rugpijn komt veel voor. Bij de meeste mensen worden geen duidelijke afwijkingen gevonden. Artsen spreken dan over a-specifieke lage rugpijn.

Nadere informatie

Acute Low Back Pain Screenings Questionnaire (ALBPSQ)

Acute Low Back Pain Screenings Questionnaire (ALBPSQ) Acute Low Back Pain Screenings Questionnaire (ALBPSQ) S.J. Linton en K. Halldén, 1996 Instructie DOEL(GROEP): Prognostische en inventariserende vragenlijst De Acute Low Back Pain Screening Questionnaire

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Verklaringsmodellen Model van

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Even mezelf voorstellen Boeken - Jansen, G.: Denk wat je wilt, doe wat je droomt - Jansen, G.: Leef! - Jansen, G.: Laat los: ruimte

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

Het schrijven van een N=1 studie voor de VGCt: tips en pitfalls

Het schrijven van een N=1 studie voor de VGCt: tips en pitfalls Dia 1 Het schrijven van een N=1 studie voor de VGCt: tips en pitfalls Erik ten Broeke & Kees Korrelboom Dia 2 De beginfase van de behandeling: Intake, metingen, classificatie en taxatie Dia 3 Klachten?

Nadere informatie

Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen

Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen 1 datum NVAB Inhoud presentatie Wat is gebleven in de richtlijn? Wat is nieuw in de richtlijn? Opbouw van de

Nadere informatie

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers Behandelaanbod in groepen Informatie voor verwijzers In deze folder vindt u informatie over het behandelaanbod in groepen bij SymforaMeander. Aanmelden van patiënten U kunt uw patient op de volgende manieren

Nadere informatie

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton.

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton. Instituut voor toegepaste Neurowetenschappen Faculteit der Bewegingswetenschappen Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg binnen het st. Anna Ziekenhuis en de eerste lijn Input huidig procesverloop: Doorlopen

Nadere informatie

2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS?

2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS? 2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS? In dit hoofdstuk wordt beknopt besproken wat bekend is over de oorzaken en de behandeling van CVS. De nadruk ligt op de aspecten die relevant

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Vitaliteit en pijn, een lastige combinatie?

Vitaliteit en pijn, een lastige combinatie? Supporting self-help ACT with e-mail counseling Vitaliteit en pijn, een lastige combinatie? Reade 13-06-2013 Prof. dr. Karlein Schreurs Psychologie, Gezondheid en Technologie Revalidatiecentrum Roessingh,

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Verzekerd van gezonde zorg

Verzekerd van gezonde zorg 36 Multidisciplinaire samenwerking succesvol Verzekerd van gezonde zorg Tekst: Caroline Mangnus Beeld: Wim van IJzendoorn Multidisciplinaire samenwerking is noodzakelijk bij complexe problemen zoals lichamelijk

Nadere informatie

Chapter. Samenvatting

Chapter. Samenvatting Chapter 9 9 Samenvatting Samenvatting Patiënten met chronische pijn die veel catastroferende gedachten (d.w.z. rampdenken) hebben over pijn ervaren een verminderd fysiek en psychologisch welbevinden. Het

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut De behandeling van complexe rouw Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut Disclosure of interest Mogelijke belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

psychosomatiek en lage rugklachten doel van congres inhoud 21-11-2013

psychosomatiek en lage rugklachten doel van congres inhoud 21-11-2013 psychosomatiek en lage rugklachten symposium Zwolle 06-11-2013 Mieke van Wijk-Engbers Mft psychosomatisch fysiotherapeut manueel therapeut docent master ft Hogeschool Utrecht wetenschapscommissie NFP doel

Nadere informatie

Inleiding. hinder pijngedrag. ziekte. pijnbeleving. Impact van pijn op uzelf en uw omgeving

Inleiding. hinder pijngedrag. ziekte. pijnbeleving. Impact van pijn op uzelf en uw omgeving Omgaan met pijn Inleiding Pijn is een wijdverspreid probleem in Europa. Men schat dat één op de vijf volwassenen getroffen wordt door matige tot ernstige chronische pijn. Pijn is een waarschuwingssignaal

Nadere informatie

Graded exposure behandeling van jongeren met pijn en hun ouders

Graded exposure behandeling van jongeren met pijn en hun ouders Graded exposure behandeling van jongeren met pijn en hun ouders Emmelien Spek & Marielle Goossens Inleiding Graded exposure in vivo; achtergrond Graded exposure in vivo; in de praktijk Ouderprogramma

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP)

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Wanneer u deze informatie leest, overweegt u waarschijnlijk een behandeling bij het team Kortdurende Klinische

Nadere informatie

Revalidatieprogramma

Revalidatieprogramma Revalidatiegeneeskunde Revalidatieprogramma Chronische pijn Deze folder geeft u algemene informatie over revalidatie bij chronische pijn. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met uw

Nadere informatie

Multidisciplinaire rugrevalidatie

Multidisciplinaire rugrevalidatie Multidisciplinaire rugrevalidatie Lage rugpijn Acuut chronisch Acuut < 6 wkn Subacuut tss 6wkn en 3 maand Chronisch > 3 maand Specifiek aspecifiek Uitsluiten van alarmsignalen (red flags) 90-95% aspecifiek

Nadere informatie

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Wendy Scholten-Peeters Arianne Verhagen Karin Neeleman-vd Steen Rob Oostendorp 1 Doel Inzicht geven in bruikbaarheid vragenlijsten Hoe Wat Waarom

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Stappenplan depressie

Stappenplan depressie Stappenplan depressie Vroegtijdige opsporing en behandeling van depressie bij zelfstandig wonende ouderen Stap 1: Screenen op depressie in de eerste lijn (kruis aan) GDS-2 1. Heeft u zich de afgelopen

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Ludger Sluys GZ psycholoog, cognitief gedragstherapeut 0628549680 ludgersluys@gmail.com www.psycholoogludgersluys.nl Amsterdam- Zaandam - Hoorn

Ludger Sluys GZ psycholoog, cognitief gedragstherapeut 0628549680 ludgersluys@gmail.com www.psycholoogludgersluys.nl Amsterdam- Zaandam - Hoorn Cognitieve therapie, algemene informatie Cognitieve therapie: algemene informatie U heeft zich vanwege uw klachten aangemeld bij, of bent verwezen naar, een cognitieve therapeut. Uw therapeut heeft u misschien

Nadere informatie

PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE

PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE De probleeminventarisatie is een overzicht van beperkingen en problemen op verschillende levensgebieden: lichamelijke gezondheid, emotioneel welbevinden,

Nadere informatie

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen Samenvatting *('5$*67+(5$3,(LQ92*(/9/8&+7 Wegbereiders Gedragstherapie Pavlov Watson Skinner Belangrijke Gedragstherapeuten Wolpe Emmelkamp Beck GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Agenda. Nociceptieve pijn 11/06/2014. Harkema. Dr. Doeke Keizer, huisarts

Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Agenda. Nociceptieve pijn 11/06/2014. Harkema. Dr. Doeke Keizer, huisarts Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Dr. Doeke Keizer, huisarts Harkema Geen sponsoring vanuit industrie Agenda Even voorstellen Soorten pijn Chronische pijn > sensitisatie Pijneducatie Anderhalvelijnszorg

Nadere informatie

Dry Needling. Informatie voor patiënten

Dry Needling. Informatie voor patiënten Dry Needling Informatie voor patiënten Wat is dry needling? Dry needling is een nieuwe behandelmethode van de fysiotherapeut. Door middel van een speciale techniek worden spieren aangeprikt en raken op

Nadere informatie

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Marieke Rutgers Maatschappelijk werker Dag der Akoepedie 24 april 2014 Inhoud van presentatie Tinnitusspreekuur Kerntaak maatschappelijk werk Model somato-psychische

Nadere informatie

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Drs. A.E. DE WIND Leuven, 27-04-2007 WIA: wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen: Hervorming en verbetering claimbeoordelingsproces Gebruik wetenschappelijk

Nadere informatie

Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek

Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek Stefaan Van Damme - er is geen enkel belangenconflict of financiële band met de industrie - slaapproblemen angst werkverzuim/conflict

Nadere informatie

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar 4DKL KLACHTENLIJST Naam :........................................... datum:... /... /.... eslacht : man / vrouw num mer:........... eb. datum :.... /.... /..... Leeftijd:....... jaar praktijk:............

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN Vroegtijdige opsporing en behandeling van bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op in de eerste lijn (kruis aan). GDS-2 1. Hebt u zich de afgelopen maand

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Een pleidooi voor kortdurende interventies met duurzaam effect Willem Fonteijn Medische Psychologie Catharina Ziekenhuis, Eindhoven Een vorm van cognitieve

Nadere informatie

huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde

huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde Dokter, hoe moet ik nu toch verder met die pijn? Pijnrevalidatie in de eerste lijn Henriëtte van der Horst, huisarts Hoofd afdeling huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde

Nadere informatie