...over psychische problemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "...over psychische problemen"

Transcriptie

1 OPEN...over psychische problemen LEEF! spreekuur met de stemmen in JE hoofd Mama of mantelzorger? Komt een psycholoog bij de dokter de Omgekeerde Wereld 2011 / nummer 01

2 (advertentie) Niet lekker in je vel? Kom verder. Villa Vaals staat voor je open! 1 open hartig Steeds meer mensen kiezen voor een bewuste levensstijl. Voldoende bewegen en gezond eten horen daar natuurlijk bij. Maar er komt meer bij kijken. Naast de lichamelijke conditie vraagt ook het geestelijke welzijn de nodige aandacht. Denk alleen al aan de balans tussen werk en privé. Hoe zorg jij bijvoorbeeld voor voldoende ontspanning in deze drukke tijden? Al met al is het nog niet zo eenvoudig om je steeds goed te blijven voelen. Daarom is er Villa Vaals. Een centrum, speciaal voor iedereen die even niet zo lekker in z n vel zit. Voel je welkom Villa Vaals is helemaal van deze tijd: een vriendelijk gebouw met een aangename sfeer. Tegelijkertijd biedt het pand onderdak aan enkele van de beste coaches en psychologen van de regio. Drie professionele organisaties in geestelijke gezondheidszorg huisvesten in Villa Vaals. Riagg Maastricht, Prima en LavOri bieden er uiteenlopende ondersteuning, elk vanuit hun eigen specialisme. Prima is er voor veelvoorkomende psychische klachten, Riagg gaat een stapje verder en pakt samen met jou ook complexere problemen aan. Zit je niet zo lekker in je vel en ligt de oorzaak bij je werk, dan staat een psycholoog van LavOri voor je klaar. Wat je ook wilt aanpakken, Villa Vaals staat voor je open Meer weten? Bel met Villa Vaals of informeer bij je huisarts. T VillaVaals Centrum voor geestelijke gezondheid Welkom in deze eerste uitgave van Open, het nieuwe magazine van de Riagg Groep. In dit blad willen we graag wat openheid geven over psychische klachten van allerlei aard en over de manier waarop wij die behandelen. De ene keer lees je door de ogen van de cliënt, dan weer door de bril van een hulpverlener zoals ik. Ik kom net terug van het Wereldcongres Stemmenhoren in Nottingham, waar 400 mensen aan deelnamen. Meer dan de helft hoort zelf stemmen. Het zijn mensen die normaliter door zowel de maatschappij als door veel hulpverleners voor gek worden versleten. Stemmen horen is een normaal verschijnsel en komt net zo vaak voor in de bevolking als bijvoorbeeld mannelijke homoseksualiteit of linkshandigheid. Emancipatie van stemmenhoorders is een van de doelen die het internationale netwerk stemmen horen (Intervoice) nastreeft. Trots te zijn op het feit dat je stemmen hoort, dat je anders bent, in plaats van de overtuiging hebben dat je ziek bent, maakt een enorm verschil voor hen. Daar elkaar voor opzoeken maakt je samen sterk. Op dat congres viel daarom ook het woord genezing niet, maar werd over herstel gesproken. Ofwel, hoe je persoonlijk kunt omgaan met je klachten en de controle over je leven kunt verbeteren. Hiervoor neem je als mens zelf de verantwoordelijkheid, waarbij de hulpverlener een ondersteunende rol heeft. Herstel betekent dus dat je naast de juiste behandeling leert omgaan met je klachten en dat je je leven weer op de rails brengt. Naast de wil om te herstellen en professionele ondersteuning van je behandelaar, kan er nog iets bijdragen aan herstel. Dat is het begrip vanuit de samenleving voor de klachten die je hebt en de situatie waarin je zit. Daar willen we met persoonlijke verhalen en meningen van cliënten in dit blad aan werken. Je leest daarom uit eerste hand hoe het is om stemmen te horen, om mantelzorger te zijn in je eigen gezin, of om ziek te zijn van je werk. Lees je mee? Dirk Corstens / psychiater

3 open inhoud 2 3 < P. 26 Stilstand is geen achteruitgang Mensen die voor hun 65e dement worden, staan vaak nog midden in het leven. Dan vallen de gevolgen van deze onomkeerbare ziekte behoorlijk zwaar. < P. 30 Kwartjes vallen soms per twee Als mantelzorger kun je jezelf behoorlijk voorbij lopen. Het had niet veel gescheeld of Ellens gezin was uiteen gevallen. < P. 04 Suzanne hoort stemmen Ze werd gek van de stemmen in haar hoofd, die haar van alles lieten doen. Met de juiste hulp leerde Suzanne over het ontstaan van, en de omgang met de stemmen. Nu houdt ze met iedere stem apart spreekuur en zijn ze niet meer weg te denken. < P. 08 De omgekeerde wereld Bo was zeven jaar toen ze in de gaten kreegt dat haar moeder ziek was, manisch depressief. Lange tijd heb ik gedacht dat ik de enige was waarbij de rollen thuis waren omgedraaid. Tot ik als puber in een speciale groep voor jongeren kwam die allemaal een ouder hadden met psychische problemen. < P. 11 In Ben jij schetsen therapeuten een beeld van de stoornis die zij behandelen en vertellen ze wat je ongeveer van de behandeling kunt verwachten. < P. 34 Sommige kinderen hebben gewoon wat tijd nodig P. 38 Wat gebeurt er op de bank... bij de arbeidspsycholoog? < P. 40 LEEF! Inez heeft borderline en volgde de baanbrekende schematherapie in het nieuwe deeltijdcentrum voor persoonlijkheidsstoornissen in Maastricht. P. 43 Gezond en verstandig Neem een kijkje in het aanbod preventiecursussen en verbeter je psychische weerbaarheid. < P. 24 OPEN BOEKEN Er worden veel boeken geschreven over GGZ thema s. Gelukkig niet alleen leesvoer voor psychologen. OPEN bespaart je de zoektocht naar de boeken die ook goed leesbaar zijn voor het grote publiek. Omdat ze grappig of ontroerend zijn, of omdat ze de inhoud dichterbij brengen en ons iets leren over onszelf en over anderen. < P. 50 Komt een psycholoog bij de dokter De combinatie van de mensenkennis van de huisarts en de kennis van een psycholoog over de verschillende behandelingen, doet wonderen in de praktijk.

4 4 5 Suzanne hoort stemmen Tijdens het intakegesprek durfde ik niet te zeggen dat ik stemmen hoorde. Dan zou ik meteen voor gek verklaard worden. Mensen die stem men horen, kom je over de hele wereld tegen. In Afrikaanse culturen is stemmen horen een doodgewoon fenomeen. In veel westerse landen wordt er juist vreemd tegen aangekeken. Zelfs binnen de hulpverlening weet men er niet altijd goed raad mee. Niet zo verwonderlijk dat veel stemmenhoorders het verborgen houden, bang om voor gek versleten te worden. De Maastrichtse Suzanne (34) hoort al haar hele leven stemmen. Pas toen de stemmen haar leven volledig beheersten, zocht ze hulp. Gelukkig trof zij een hulpverlener die haar begreep en leerde met de stemmen om te gaan.

5 6 7 Samen kwamen we erachter dat de stemmen wilden dat ik een keuze zou maken. Ik moest kiezen tussen leven of dood. Als klein meisje hoorde ik al stemmen. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit geen stemmen heb gehoord. Het waren mijn onzichtbare vriendjes die in mijn hoofd zaten. Ze hielden me gezelschap en hielpen me door moeilijke situaties heen. Voor mij was dat heel gewoon. Ik leefde in de veronderstelling dat iedereen stemmen hoorde. Totdat ik op achtjarige leeftijd aan een vriendinnetje vroeg hoeveel vriendjes zij in haar hoofd had. Ze keek me met grote ogen aan en liep hard weg. Ik heb haar nooit meer gezien. In de brugklas werd ik vervolgens gepest, omdat ik soms hardop tegen de stemmen sprak. Ik heb ze gevraagd me met rust te laten. Dat hebben ze een tijdje gedaan, maar uiteindelijk kwamen er weer andere stemmen terug. Negatieve en positieve stemmen Op mijn 19e overleed mijn oma. Vanaf dat moment hoorde ik een lieve oude vrouwenstem in mijn hoofd. Deze stem was heel aardig, ze gaf me raad en dacht met me mee. Toen ik voor mijn afstuderen naar Spanje ging, kreeg ik er ineens vier hele negatieve stemmen bij. Ze gaven mij opdrachten. Het begon vrij onschuldig met een opdracht om 10 kilo waspoeder te kopen, terwijl ik niet eens een wasmachine had. Ik deed het toch. Daarna kreeg ik steeds vaker opdrachten om mezelf te verwonden. Aan de opdracht zat ook altijd een dreiging vast. Bijvoorbeeld, als je niet voor de trein springt dan maken we je neefje van kant. Ik wilde een ander geen pijn doen, dus ik was geneigd te doen wat de stem zei. Het was vooral de dreiging die me bang maakte. Ik wist eigenlijk niet goed of ik wel of niet wilde leven, dus probeerde ik compromissen te sluiten met de stem. Ik beschadigde mezelf, sneed in mijn arm of brak mijn vingers. Elke dag was een gevecht in mijn hoofd. De stemmen hadden mij volledig in hun macht. Er moest iets gebeuren, dit kon zo niet langer. Vanuit Spanje zocht ik hulp en keerde terug naar Nederland. De weg naar hulp Eenmaal terug in Nederland, ging ik naar de Riagg. Daar wisten ze niet zo goed wat ze met mij aan moesten. Ik was 23 jaar en ik had nog nooit iemand verteld dat ik stemmen hoorde. Ik dacht als ik het vertel, word ik direct voor gek verklaard, volgestopt met pillen en is mijn leven voorbij. Pas twee jaar later toen ik in het crisiscentrum werd opgenomen, heb ik het mijn crisismanager durven vertellen. Tot mijn grote verbazing en opluchting reageerde hij heel normaal en stelde vragen; hoeveel zijn het er en wat zeggen ze? Hij was oprecht geïnteresseerd in mijn stemmen. Ik beschadigde mezelf, sneed in mijn arm of brak mijn vingers. Elke dag was een gevecht in mijn hoofd. De stemmen hadden mij volledig in hun macht. Er moest iets gebeuren, dit kon zo niet langer. Het Maastrichtse model: leren omgaan met stemmen Na mijn opname in het crisiscentrum ben ik met mijn crisismanager Dirk Corstens - tevens psychiater en werkzaam bij de Riagg Maastricht - met de stemmen aan de slag gegaan. Hij hanteert het Maastrichtse model. In dit model gaat men er vanuit dat stemmen horen op zich geen ziekte is, maar als je niet met de stemmen leert omgaan, je er wel ziek van kan worden. De hulp begint met het accepteren van de stemmen als iets dat te maken heeft met jouw leven. Door te begrijpen hoe de stemmen zijn ontstaan, kan je een plan maken om onderliggende problemen aan te pakken en positiever met de stemmen om te gaan. In gesprek met de stemmen Ik was dan wel niet voor gek verklaard, maar de stemmen bleven mij het leven zuur maken. Mijn psychiater vroeg of hij met de stemmen mocht praten. De grootste schreeuwlelijk ging zowaar akkoord. De psychiater stelde vragen, de stem gaf antwoord en ik vertaalde. Dat was behoorlijk lastig, want de stem zei veel lelijke dingen. Daarom paste ik in het begin enige censuur toe. Samen kwamen we erachter dat de stemmen wilden dat ik een keuze zou maken. Ik moest kiezen tussen leven of dood. Ze hielpen me door tegenovergestelde opdrachten te geven. Als zij zeiden dat ik iets niet kon, zou ik het tegendeel bewijzen. Zo hoopten ze dat ik voor het leven zou kiezen. Ik leerde ook hoe ik gesprekken met ze kon voeren en hoe ik de positieve stemmen kon inschakelen om het voor me op te nemen tegen de negatieve stemmen. Ik laste een spreekuur in waarin ik naar de stemmen luisterde. In het begin hielden ze zich daar niet altijd aan, maar het onderhandelen ging steeds beter. Mijn leven werd gemakkelijker. De stemmen horen bij mij Via mijn psychiater heb ik andere stemmenhoorders leren kennen. Dat was heel verhelderend en leerzaam. Het was zo fijn om te zien dat mensen hetzelfde ervaren als jijzelf. Vooral het gevoel dat je niet de enige bent die dit heeft, want dat dacht ik altijd. Je begrijpt elkaar direct, wisselt tips uit en past dingen van elkaar toe. Er ging een wereld voor me open. Inmiddels wil ik de stemmen niet meer uit mijn leven wegdenken. Ze horen bij mij en ik weet dat ze er met een reden zijn. Zo af en toe duikt er nog wel eens een vervelende negatieve stem op. Ook daar weet ik nu meestal wel raad mee. Ik ben weer in staat om te leven in plaats van te overleven. Ik werk als vrijwilliger voor Stichting Weerklank (organisatie voor en door stemmenhoorders). Daarnaast organiseer ik workshops voor stemmenhoorders, geef ik lezingen en ben ik actief als ervaringsdeskundige docent voor HEE (herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening). In Duitsland werk ik voor het efc Institut, waar we veel trainingen geven op het gebied van stemmen horen volgens de Maastrichtse methode. Kortom, de stemmen houden me aan het werk. Voor meer informatie over stemmen horen kijk op:

6 8 9 De omgekeerde wereld Als je vader of moeder een psychisch probleem heeft, brengt dat vaak extra druk en spanningen in het gezin. Wat je doet of zegt, hoe je je dag organiseert, waarom iemand boos wordt of waarom er ruzies zijn,...het draait allemaal om de problemen van je vader of moeder. Bo Olischlager - 21 jaar en studente Kunst, Cultuur en Media in Groningen - groeide op met een moeder die manisch depressief is. Zij vertelt wat dit heeft betekend voor haar jeugd en hoe ze dat met de juiste hulp een plekje heeft kunnen geven. Als ik uit school kwam, dan ging ik altijd eerst naar boven om te kijken of mijn moeder nog leefde. Dan smeerde ik boterhammen voor haar en maakte drinken klaar. De rollen waren omgedraaid. Opeens zorgde ik voor haar.

7 10 11 Ik heb heel veel steun gehad van de groep. Je ziet daar pas dat je echt niet de enige bent. Dat weet je wel, maar zolang je geen andere jongeren tegenkomt die het zelfde ervaren voelt het toch zo. Ben jij... Ik was een jaar of zeven toen ik begon te begrijpen dat mijn moeder ziek was, manisch depressief. In die tijd overleed mijn opa en ging het bergafwaarts met mijn moeder. Ze kreeg toen ook last van psychoses. Als kind merkte ik heel goed dat ze ziek was. Mijn moeder was niet meer in staat om voor mij en mijn broer te zorgen. Als we tussen de middag uit school kwamen, dan was de tafel niet gedekt. Ik ging altijd eerst naar boven om te kijken waar mijn moeder was en of ze nog leefde. Ze lag meestal in bed. Dan ging ik voor haar een boterham smeren en maakte drinken klaar. De rollen waren omgedraaid. Opeens zorgde ik voor haar. Als ik bij vriendinnetjes ging spelen, dan zag ik wel dat het daar anders was. Toch heb ik me er nooit voor geschaamd en gelukkig ook geen vreemde reacties uit mijn omgeving gehad. Als jong kind bleef ik gewoon naar school gaan en de meeste kinderen merkten niets of wisten het niet. Naarmate ik ouder werd kon ik zelf beter een mening vormen en vertelde ik vrienden wel eens over de ziekte van mijn moeder. Kop op: kopp biedt hulp Rond de puberteit kreeg ik het er toch moeilijk mee. Mijn ouders gingen scheiden, mijn vader ging samenwonen en wij gingen met hem mee. Het waren teveel veranderingen in één keer. Ik ben toen met een psycholoog van de Riagg gaan praten. Zij vertelde mij over de kopp-groep, een groep voor kinderen van ouders met psychische problemen. Ik heb deelgenomen aan de 16+ groep. De groep - die uit zo n 10 jongeren tussen de 16 en 21 jaar bestond - kwam elke week bij elkaar, begeleid door twee hulpverleners van de Riagg. Aan de hand van thema s en opdrachten gingen we met elkaar in gesprek. De ene keer spraken we over de rol van vrienden en familie of belangrijke gebeurtenissen in ons leven. Een andere keer stond het psychiatrisch ziektebeeld van de ouder centraal en konden we vragen stellen aan een psychiater. De sfeer in de groep was heel ontspannen. Je kon alles met elkaar delen, maar als je daar geen zin in had of je niet prettig bij voelde, hoefde dat absoluut niet. Je bent niet de enige Ik heb heel veel steun gehad van de groep. Je ziet daar pas dat je echt niet de enige bent. Dat weet je wel, maar zolang je geen andere jongeren tegenkomt die het zelfde ervaren voelt het toch zo. Je hebt aan een half woord genoeg en je herkent precies dezelfde dingen. Ik zou iedereen in een vergelijkbare situatie adviseren om te gaan praten met iemand buiten je familie of vriendenkring: een psycholoog of een groep met leeftijdsgenoten. Die andere omgeving zorgde bij mij voor een enorme opluchting en heeft me veel inzichten gegeven. Uiteindelijk moet je er zelf mee leren omgaan, maar het heeft me toentertijd op weg geholpen. Ik heb de ziekte van mijn moeder geaccepteerd, maar de manier waarop het mijn jeugd heeft beïnvloed nog niet helemaal. Ik merk nu ik studeer en op mezelf woon, ik anders tegen de situatie aan kijk dan toen. Door de ontwikkelingen in mijn leven moet ik het steeds opnieuw een plek geven. KOPP staat voor Kinderen van Ouders met Psychische Problemen. In Nederland zijn zo n jongeren tussen de 12 en 22 jaar die een ouder hebben met een psychische stoornis of verslavingsprobleem (bron: GGZ Nederland). Voorbeelden van psychische stoornissen zijn depressie, borderline, schizofrenie of anorexia. Bij veel ggz-instellingen kunnen kinderen en jongeren terecht voor hulp, individueel of in groepsverband. Meer informatie over KOPP en Openheid geven over de geestelijke gezondheidszorg is niet eenvoudig. De behandeling van psychische klachten vindt immers vaak plaats achter gesloten deuren en gaat met de nodige privacy gepaard. En niet iedereen vindt het even gemakkelijk om met anderen over zijn of haar problemen te praten. Veel van de dingen die daardoor onbesproken blijven, proberen we in Open te behandelen. In Ben jij... schetsen therapeuten een beeld van de stoornis die zij behandelen en vertellen ze wat je ongeveer van de behandeling kunt verwachten. Nu we weten dat een op de vier Nederlanders ooit te maken krijgt met psychische klachten, helpt dit misschien om bijtijds de signalen bij onszelf, of bij een ander te herkennen.

8 12 13 Ben jij... Of ken jij iemand die: Ben jij... > de laatste tijd vaak somber is > nergens zin in heeft of weinig plezier kan hebben > slecht of veel slaapt > veel piekert > zich slecht kan concentreren > veel is afgevallen of aangekomen in gewicht > terugkerende gedachten heeft over de dood Babs Franssen is preventiewerker bij de Riagg Maastricht en gedragswetenschapper voor Prima Psychologen in een huisartsenpraktijk. Ze houdt telefonisch spreekuur en geeft onder andere de groep psychiatrie in de familie en de verhalen die we leven. Babs: Mensen die deze dingen herkennen raad ik aan om eerst eens een goed gesprek met hun huisarts aan te gaan. Dat is een belangrijke maar soms moeilijke stap. Toch wordt zo het snelst helder of je gewoon een beetje somber bent of dat er misschien al heel lang meer aan de hand is. Je huisarts kan je vervolgens doorverwijzen naar ons voor een individuele of groepsbehandeling. Bij beide soorten behandeling krijg je een intake/kennismakingsgesprek. De groepsbehandeling heeft als grote voordeel het lotgenotencontact. Je deelt ervaringen, tips en leert van anderen die dezelfde klachten ervaren. De cursus staat in het teken van je stemming verbeteren, negatieve gedachten herkennen en ze veranderen in positieve gedachten. Dit alles helpt je de draad weer op te pakken en activiteiten te ondernemen, zodat je weer zin in het leven krijgt en je lekkerder voelt. Dat wil toch iedereen? Babs Franssen preventiewerker bij Riagg Maastricht en gedragswetenschapper bij Prima Een goed gesprek met je huisarts kan snel helder maken of je een beetje somber bent, of dat er meer aan de hand is.

9 14 15 Ben jij... Of ken jij iemand die: > regelmatig last heeft van angstgevoelens, zowel overdag als s nachts > op school zijn boterhammen bijna nooit in bijzijn van anderen opeet > niet of nauwelijks open staat voor spelen of logeren bij anderen > hoofdpijn en buikpijn heeft bij de gedachte aan iets als een spreekbeurt > een overdreven grote angst heeft voor iets heel normaals > en hierover nauwelijks kan of wil praten met de ouders Ben jij... Eugene Wijnands is gedragstherapeut bij Riagg Kinderen en Jeugdigen. Iedereen heeft weleens gezonde angst, zoals voor een examen of op een druk kruispunt. Dat houdt een mens scherp en alert, het is een overlevingsmechanisme. De angst wordt ongezond, als je bijvoorbeeld bang bent om dik te worden terwijl je slank bent. Voor kinderen is het lastig om het verschil te zien. Net zoals zij het verschil nog niet weten tussen onschuldig vermaak in de klas en pesterij. Angst kan kinderen behoorlijk van slag maken en tot vreemd gedrag leiden. De niet-helpende gedachte - in hulpverlenerstaal - zorgt ervoor dat ze vastlopen in hun gedrag. Bij de behandeling van hun angst proberen we hen dus eerst te leren dat de manier waarop je denkt en voelt sterk van invloed is op wat je doet. Als iemand s nachts gerinkel van glas hoort, denkt de een dat er een inbreker is en kan vervolgens die gedachte niet meer loslaten. De ander denkt aan de kat van de buren en slaapt weer vrolijk verder. Wat we de kinderen dus leren is om na te gaan of het ook klopt, waar ze bang voor zijn. Het kind staat in onze behandeling centraal, ouders worden er ook bij betrokken. Na de hulpverleningsperiode moeten zij zelf het kind immers kunnen blijven gidsen. Ze leren van ons hoe ze de juiste vragen aan hun kind kunnen stellen, en hoe ze het kind leren de niet-helpende gedachte om te buigen naar een helpende gedachte. Zo leert het kind samen met de ouders op een gezonde manier omgaan met een ongezonde angst. Eugene Wijnands gedragstherapeut bij Riagg Maastricht, Kinderen en Jeugdigen Angst kan kinderen behoorlijk van slag maken en tot vreemd gedrag leiden.

10 16 17 Ben jij... Of ken jij iemand die: Ben jij... > zichzelf heel erg vaak in de spiegel moet zien > zich steeds druk maakt over een bepaald lichaamsdeel > nooit tevreden is over zijn of haar uiterlijk > vaak anderen om bevestiging vraagt over het uiterlijk > een bepaald lichaamsdeel vaak bedekt of verbergt > steeds make-up bijwerkt of een lichaamsdeel camoufleert Sandra Mulkens is psychotherapeut bij Riagg Maastricht, gespecialiseerd in de behandeling van eetstoornissen en Body Dysmorphic Disorder (BDD). Daarnaast is zij als docent en onderzoeker verbonden aan de Universiteit Maastricht. Veel mensen zijn ontevreden met een aspect van hun uiterlijk en vinden het jammer dat ze niet perfect zijn. Op zichzelf is dat normaal en het leidt meestal niet tot grote problemen. Het wordt anders als je veel verdriet voelt over je lichaam, als je lijf je erg onzeker maakt. Mensen die dit voelen zijn niet ijdel, maar ervaren hun lichaam als negatief. In hun hoofd leggen ze de lat voor hun uiterlijk zo hoog, dat ze die nooit zullen behalen. Sommigen vinden bepaalde delen van hun lijf ronduit walgelijk, afstotelijk. Terwijl anderen hen juist als mooi omschrijven. Ze zijn vaak dwangmatig bezig met het perfectioneren van hun uiterlijk en dat remt hen behoorlijk in hun leven. We noemen dit een stoornis in de lichaamsbeleving, of BDD. Waar we deze mensen echt mee kunnen helpen is in de eerste plaats door ze serieus te nemen. Door ze uit te leggen dat hun gevoel over hun uiterlijk te maken heeft met een vertekend beeld, in plaats van dat er een echte afwijking is. Ze zijn namelijk zo bezig met hun lijf dat ze het helemaal niet meer in proportie kunnen zien. Uiteindelijk is het doel van de gesprekken die ik voer, dat zij hun lichaam weer meer als een geheel leren zien en niet alleen die neus. Dat ze hun zelfwaardering niet meer laten bepalen door hun uiterlijk. Daar is flink wat werk voor nodig, van beide kanten. Sandra Mulkens psychotherapeut bij de Riagg Maastricht en verbonden aan de Universiteit Maastricht als docent en onderzoeker Mensen die dit voelen zijn niet ijdel, maar ervaren hun lichaam als negatief. In hun hoofd leggen ze de lat voor hun uiterlijk zo hoog, dat ze die nooit zullen behalen.

11 18 19 Ben jij... Of ken jij iemand die: Ben jij... > veel ruzie maakt over de opvoeding van de kinderen > zich weleens emotioneel verwaarloosd voelt > de seks niet meer zo beleeft als vroeger > zich afvraagt waarom je überhaupt nog samen bent > vindt dat jullie elkaar onderweg zijn kwijtgeraakt > het gevoel van veiligheid terug wil in de relatie > over dit alles niet (meer) met de partner kan praten Sandrine Tuerlinckx is seksuologe en relatietherapeute i.o. en behandelt bij de Riagg Maastricht zowel partners als vrouwen en mannen individueel: Elke relatie is uniek en kent zijn eigen ups en downs. De een worstelt met heftige ruzies in de relatie, die soms gepaard gaan met verbaal of fysiek geweld. Een ander heeft het gevoel volledig langs elkaar heen te leven. De oorzaak kan liggen in gebeurtenissen in je huidige relatie, of in ervaringen uit het verleden. Hoe dan ook, als het gevoel van vertrouwen of veiligheid bij elkaar verdwenen is, kan partnerrelatietherapie je helpen om weer met een goed gevoel samen verder te gaan. Eerst zorgen we dat je beiden helder voor ogen hebt wat jullie behoeftes zijn binnen de relatie. Hoe je emoties leert te uiten en ze kunt herkennen bij de ander. Als je dat hebt geleerd, kun je veel beter en veel positiever met elkaar praten over die behoeften en wensen in je relatie en ontstaat een nieuwe basis voor de gevoelsband die je samen hebt. Sandrine Tuerlinckx Seksuologe bij de Riagg Maastricht en relatietherapeut i.o. Als het gevoel van vertrouwen of veiligheid bij elkaar verdwenen is, kan partnerrelatietherapie je helpen om weer met een goed gevoel samen verder te gaan.

12 20 21 Ben jij... Of ken jij iemand die: Ben jij... > een schokkende gebeurtenis heeft meegemaakt op het werk en daar niet meer graag naartoe gaat > te pas en te onpas wordt herinnerd aan de nare gebeurtenis > moeilijk over deze schokkende gebeurtenissen praat > zich onthecht voelt van anderen > sterke schrikreacties vertoont > snel geprikkeld raakt > slecht slaapt en nachtmerries heeft, zonder medisch aanwijsbare oorzaak Wieke van Duinhoven is psycholoog en gedragswetenschapper voor LavOri arbeidshulpverlening. Zij behandelt met name politieagenten, maar ook buschauffeurs, verpleegkundigen en anderen, die tijdens hun werk een trauma hebben opgelopen. Wieke: In het eerste gesprek leggen we uit hoe de hierboven genoemde symptomen ontstaan. Met een vragenlijst meten we vervolgens hoe sterk de symptomen aanwezig zijn. Dat is belangrijk voor de keuze van de behandeling. Er zijn verschillende methoden om schokkende gebeurtenissen te verwerken. Een methode waarmee ik veelal mee werk is EMDR (Eye Movement Desensitisation en Reprocessing). Dit is een therapie die zich richt op het verminderen van de emotionaliteit van nare herinneringen aan de hand van oogbewegingen van links naar rechts. Soms kiezen we voor een andere techniek, als dat beter past bij de persoon of de aard van het trauma. Het uiteindelijke doel van iedere behandeling is dat iemand de gebeurtenis kan verwerken, zich minder angstig voelt en weer normaal kan functioneren op zijn werk. Het kan me ontzettend veel voldoening geven als dat is gelukt! Wieke van Duinhoven psychologe en gedragswetenschapper bij LavOri Het uiteindelijk doel van iedere behandeling, is dat iemand de gebeurtenis kan verwerken, zich minder angstig voelt en weer normaal kan functioneren op zijn werk.

13 22 23 Ben jij... Of ken jij iemand die: > een star en steeds terugkerend patroon heeft van gedachten, gevoelens en gedrag > veel dingen in zwart of wit ziet, of in goed of slecht > vaker conflicten heeft in het gezin of op het werk > teveel of te weinig emoties heeft dan passend bij bepaalde situaties > vaak het gevoel heeft dat hem/haar onrecht wordt aangedaan > niet gemakkelijk relativeert in situaties > van iets kleins snel iets groots maakt > op de persoon speelt in ruzies > en/of er van alles bij haalt in zo n ruzie Ben jij... Bert Rademaker is Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige en teamleider bij Prima Psychologen. Daarnaast is hij projectleider van VillaVaals. Iemand met een persoonlijkheidsstoornis, zoals de Narcistische Persoonlijkheidsstoornis of Borderline kan hiervoor behandeling krijgen in de tweede lijn. Hiervoor zijn er verschillende soorten therapieën, die vaak veel tijd en inzet vragen van zowel therapeut als cliënt. Een dergelijke intensieve therapie is niet altijd nodig als iemand nadien opnieuw uit balans raakt, bijvoorbeeld door het overlijden van een dierbare. Samen met de psycholoog van de huisartsenpraktijk kan dan worden teruggehaald wat in de therapie eerder heeft geholpen bij de aanpak van de persoonlijke struikelblokken. Deze gesprekstherapie is dan meer een soort periodieke onderhoudsbeurt. Voor mensen die voor het eerst willen praten over gedrag waarmee ze steeds opnieuw in de problemen komen is de psycholoog ook een goed begin, om snel helder te krijgen hoe ernstig de problematiek is. Het kan zijn dat een intensievere behandeling niet in het leven van dat moment past, maar dat iemand in het kader van zelfbescherming toch wat handvatten meekrijgt om niet steeds uit de bocht te vliegen. We merken heel vaak dat dit voldoende is voor dat moment. Bert Rademaker sociaal psychiatrisch verpleegkundige en teamleider bij Prima Psychologen Gesprekstherapie met de psycholoog kan er voor zorgen dat je niet steeds uit de bocht vliegt.

14 OPEN boeken Er worden veel boeken geschreven over GGZ thema s. Gelukkig niet alleen leesvoer voor psychologen. OPEN bespaart je de zoektocht naar de boeken die niet alleen interessant zijn voor (huis)artsen, therapeuten en psychologen maar ook goed leesbaar zijn voor het grote publiek. Omdat ze grappig of ontroerend zijn, of omdat ze de inhoud dichterbij brengen en ons iets leren over onszelf en over anderen. Heeft u ook een boek waarvan u vindt dat het in dit rijtje thuis hoort? Stuur dan uw suggestie in per naar en maak kans op het Houvast boek, de Geheugenagenda met inhoud voor Echt een onvergetelijk boek, mogen we wel zeggen. Het neurotisch handboek Jeffrey Wijnberg / Scriptum 2009 Boek, gebonden / 132 pag. / ISBN / Prijs 17,95 We hebben allemaal weleens een nacht dat we moeilijk in slaap komen en liggen te piekeren. Of dat vandaag gewoon niet zo mooi is als gisteren. Vaak zijn het kleine dingetjes die je er dan weer bovenop helpen, weer zin in het leven geven. Het neurotisch handboek neemt je mee in de belevingswereld van mensen die hun ongeluk juist koesteren en daaruit zelfs hun geluk putten. Mensen die zich slecht voelen en anderen irriteren tot een ware kunst hebben verheven. Psycholoog Jeffrey Wijnberg illustreert deze mensen met voorbeelden uit zijn dagelijkse praktijk. Gedurfd, en handig geschreven op de grens van ernst en spot. Ook benieuwd hoe je dwangmatig precies wordt of de beste wordt in wantrouwen? Wil je weten hoe je zo goed mogelijk van alles een probleem kunt maken? Je leest het allemaal in dit grappige boek dat zijn sporen in je hoofd zeker zal achter laten. Van je familie moet je t hebben David Sedaris / Lebowski 2010 Paperback / 224 pag. / ISBN / 12,50 Verbazingwekkend hoeveel energie je kunt halen uit persoonlijke verhalen van anderen. Het haalt je vaak echt even uit je eigen dip. Heb je ook een momentje nodig om los te komen van de problemen van je broer, je moeder of je oma? Met dit boek op je nachtkastje ga je niet meer zonder glimlach slapen. De vraag is natuurlijk of spierpijn van het lachen je nachtrust verbetert, maar in ieder geval krijg je bij Sedaris het zoet en het zuur heerlijk afwisselend opgediend. Want er is niemand die zijn familie zo belachelijk goed kan beschrijven als de meester. Uitstekend leesvoer dus om je voor te bereiden op het onvermijdelijke weerzien, een verplicht bezoekje of een energieslurpend telefoongesprek met mensen die je (gelukkig?) nooit voor het uitkiezen had Alleen met mijn wereld. Hoe ik leerde leven met autisme Wessel Broekhuis, Nieuwezijds 2010 Paperback / 157 pag. / ISBN / 14,95 Hoe ziet je leven eruit als je autisme hebt, wat voel je en hoe kijk je tegen de wereld aan? Wessel Broekhuis is 16 jaar heeft Asperger, een milde vorm van autisme. Hij neemt de lezer mee in zijn eigen belevingswereld, maar nog beter: in zijn echte wereld. En precies dát geeft dit boek het beetje extra. Immers, autisme vraagt nogal wat inlevingsvermogen en Wessel maakt het de lezer in dit boek bijzonder gemakkelijk te volgen. Waarschijnlijk omdat hij veel dingen heel intens beleeft en veel oog heeft voor details. Maar vooral omdat alles tijdens het schrijven als het ware doorleeft in zijn hoofd. Lees uit eerste hand over het leven met Asperger, zijn obsessies, andere autisten, zijn eerste liefde en zijn echte liefde, metalmuziek en zijn band Crush. Een echt schrijftalent, waar we na dit boek ongetwijfeld meer van gaan horen en lezen. De dokter kan niets vinden J. Houtveen, Bert Bakker, 2009 Paperback / 240 pag. / ISBN / 17,95 Wat als de dokter zijn best heeft gedaan maar niets kan vinden? Dan wordt er al snel naar een psychische oorzaak gezocht, of een patiënt belandt in een onvoorspelbare medische molen. Vage klachten, daar heeft psychofysioloog Jan Houtveen een broertje dood aan. Aan de hand van wetenschappelijk onderzoek is hij dan ook heel duidelijk in dit leuke boek. Lees het ook als je altijd al wilde weten hoe dokters redeneren en hoe patiënten hier mee om kunnen gaan. Of als je chronisch ziek bent en dus nooit uitbehandeld bent. Een aanrader dus, dit boek boordevol informatie over vage klachten en de behandeling ervan. Of het nu lichamelijk of geestelijk is, een klacht is zo echt als een patiënt die ervaart. Dat heeft Houtveen goed begrepen en daarmee is het gelijk een goede boekentip voor artsen, specialisten en therapeuten die ermee worstelen. De borderline-gids Randi Kreger, Nieuwezijds, 2009 Paperback / 285 pag. / ISBN / 22,95 Zorg goed voor jezelf, als je omgaat met iemand die een Borderline Persoonlijkheidsstoornis (BPS) heeft. De energie die je in hem of haar steekt heb je immers zelf ook nodig om er niet aan onderdoor te gaan. Als er iemand is die als buitenstaander iets kan zeggen over omgaan met een borderliner is het Randi Kreger. Niet alleen omdat ze vanwege eerdere boeken de voet tussen de deur kreeg bij de juiste onderzoekers en psychiaters. Ze heeft zich ook gevoed met de verhalen van mensen op haar online Borderline-forum en weet de kennis van patiënt, mantelzorger en behandelaar goed te benutten. Haar onderzoek heeft geleid tot een praktische gids voor mensen die een band hebben met een borderliner. In korte, goed leesbare stukjes leer je stapsgewijs de kenmerken, de oorzaken en de behandeling van BPS kennen. Zodat je sterker in je schoenen staat en naast liefde geven ook grenzen kunt stellen in de dagelijkse omgang met een borderliner. Dat moet ik nog een plekje geven Jeffrey Wijnberg / Scriptum 2010 Boek, gebonden / 150 pag. / ISBN / 17,95 Jeffrey Wijnberg provoceert op volle toeren in Dat moet moet ik nog een plekje geven en andere psychologische onzin. Hij haalt het hedendaagse taalgebruik van hulpverleners stevig onderuit. Zoals een plekje geven, doe je ding of positieverbetering, in je kracht en werken aan valkuilen. Dat doet hij op een pittige manier in de vorm van columns die eerder zijn verschenen in de grootste krant van Nederland. Leuk aan dit boek zijn ook de voorbeelden van Sigmund Freud, opgetekend door Peter de Wit. Het boek is verder lekker leesbaar omdat het korte, herkenbare stukjes zijn, die je leest met een glimlach.

15 StiLStand is geen achteruitgang Eerste Limburgse centrum voor deeltijdbehandeling van jong dementerenden Mensen die voor hun 65e dementie krijgen, staan nog midden in het leven en dan vallen de gevolgen van deze onomkeerbare ziekte behoorlijk zwaar. Met de juiste hulp kunnen zij hun niveau van concentratie en geheugen nog lang vasthouden. In het nieuwe centrum voor deeltijddagbehandeling aan de Stationsstraat in Maastricht volgen elke woensdag zo n acht jong dementerenden een speciaal aangepast groepsprogramma onder professionele begeleiding.

16 28 29 Met deze deeltijdbehandeling bieden we in Limburg een uniek zorgproduct aan. Mensen die relatief vroeg dement worden hebben vaak nog een baan, sommigen zorgen zelfs nog voor de kinderen, vertelt Monique Goossens, verpleegkundige bij Riagg Maastricht. Ze hebben verschillende verwachtingen van het leven. Het is niet niks, om je te realiseren dat je langzaam dement zult worden. Ze zijn zich er erg bewust van dat het onomkeerbaar en onvoorspelbaar is. Met deze nieuwe vorm van deeltijdbehandeling kunnen we hen wel zoveel mogelijk ondersteunen. We helpen hen in de omgang met hun beperkingen en gaan samen op zoek naar andere mogelijkheden. Zo proberen we hun ziekte zoveel mogelijk te vertragen en leren hen om met de ziekte om te gaan. Uitdaging en steun De deeltijdbehandeling begint met een gespreksronde, vervolgt Monique. Kopje koffie, samen even de week doornemen. Tijdens dit gesprek merk je al snel of iemand ergens mee zit. Dat kan variëren van het moeten inleveren van het rijbewijs, stoppen met werken of er steeds tegenaan lopen dat je afspraken vergeet. Daar besteden we dan aandacht aan, op een manier die de hele groep aanspreekt. Zo laten we hen zien hoe hun leven verandert, aan de hand van theorie en voorbeelden uit de praktijk. Daarna bespreken we bepaalde thema s zoals het omgaan met verlies, de gevolgen voor het gezin en de reacties van hun omgeving. We proberen hen te ondersteunen en geven hen tips over de omgang met veranderingen. Midden in het leven Voor mensen die relatief vroeg dement raken is het belangrijk dat artsen op tijd de juiste diagnose stellen. Dat was vroeger wel anders, toen jongdementerenden in de psychiatrie terecht kwamen. Artsen werden nog weleens het bos in gestuurd door de symptomen, die lijken op die van een burn-out, een depressie of relatieproblemen. Monique: Voordat de diagnose wordt gesteld, is vaak al een lang traject doorlopen bij verschillende artsen, maatschappelijk werk etc. Het is van belang om daarna zo snel mogelijk te starten met begeleiding. Om structuur aan te brengen en de aandacht te richten op nieuwe mogelijkheden. Tot nu toe was er voor jong dementerenden vrij weinig begeleiding beschikbaar. Met deze deeltijdbehandeling bieden we in Limburg een uniek zorgproduct aan. Wat zo goed aan de groepsbehandeling is dat ze veel steun en herkenning vinden bij de anderen. Als er een is die zijn rijbewijs heeft moeten inleveren, dan is er altijd wel iemand die op zijn verhaal kan reageren. Ze voelen zich minder alleen en zien dat er ook anderen zijn met dezelfde klachten. Tussen willen en kunnen In de therapie zoeken we steeds naar de balans tussen wat ze willen en wat ze kunnen. Door het geven van persoonlijke aandacht weet je wie je wel, of juist niet kunt uitdagen tot meer. Laatst deden we bij de geheugentraining een sportquiz. De een kun je een moeilijke vraag stellen, maar bij een ander weet je gewoon dat je de vraag een beetje moet aanpassen. We zijn er namelijk niet om ze te wijzen op wat ze niet kunnen, maar om te benadrukken wat ze wel kunnen. Dat is goed voor hun zelfvertrouwen. Dus moet je het overzichtelijk houden en niet teveel in een keer willen bereiken. Dat geldt ook als we met de groep samen koken. Dan hebben ze ook behoefte aan een eenvoudige taakverdeling en kunnen ze zich veel beter concentreren. Zo houden ze het ook vol, zo n dag. We sluiten de dag steeds af met een bewegingstherapie, door middel van sport en spel. Dan gaan ze kegelen of badmintonnen, of een soort competitie. Er is steeds iets anders, maar steeds aangepast op individuele mogelijkheden en beperkingen. Het is iedere keer weer een hoop lol, dat kan ik je wel zeggen. Het grote plaatje De nieuwe deeltijdbehandeling is breed opgezet, ook aan de partner is gedacht. Die heeft immers de zware taak thuis op zich genomen en moet soms voor twee denken en doen. Ik houd als coördinator van de deeltijdbehandeling daarom niet alleen de huisarts op de hoogte van de situatie, er is ook regelmatig contact met de partner om de voortgang, de begeleiding en eventuele bijzonderheden door te spreken. Om de partner verder te ondersteunen organiseren we speciale partnerbijeenkomsten waar ze met anderen hun ervaringen kunnen uitwisselen en waar ze tips krijgen met betrekking tot de zorg voor hun partner. Zo halen we er alles uit wat erin zit, als je snapt wat ik bedoel. We zijn er niet om ze te wijzen op wat ze niet kunnen, maar om te benadrukken wat ze wel kunnen. Dat is goed voor hun zelfvertrouwen.

17 30 31 Kwartjes vallen soms per twee Ellen Houben is vrouw, moeder, mantelzorger voor haar man Roger en zoon Wouter van tien, die beiden Asperger en ADHD hebben. Voordat ze daar achter kwam, was ze zichzelf al behoorlijk aan het wegcijferen. Ze vond de balans terug in een cursus Psychiatrie in de Familie, maar het had niet veel gescheeld of haar gezin was uiteen gevallen.

18 32 33 Intussen had mijn man zich ook laten testen op Asperger en dat bracht veel duidelijkheid en vooral rust in het gezin. Op het verkeerde been Toen Wouter geboren was, kon vader Roger moeilijk wennen aan de nieuwe situatie. Ellens aandacht ging vanzelfsprekend meer naar de baby. Roger vond het maar lastig om te gaan met zo n klein en kwetsbaar kindje. Zijn manier om er mee om te gaan, was dat hij veel is gaan motorrijden, vertelt Ellen. Dit betekende voor mij wel dat ik vaak alleen kwam te staan in de zorg voor Wouter. Als peuter had hij een zeer goede taalontwikkeling, waardoor hij bij ons de indruk wekte dat hij voor liep. Maar dat was maar schijn, want die ontwikkeling verliep erg stroef en Wouter was allesbehalve een blije peuter. Hij heeft ons regelmatig op het verkeerde been gezet, in die tijd. Zijn gedrag heeft bij ons in het gezin de zaak echt op scherp gezet. Er ontstond een situatie waar ik toch echt niet voor gekozen had. Dus probeerde ik van alles met hem, maar dat zorgde alleen maar voor onduidelijkheid. Balanceren tussen haat en liefde Omdat Ellen een groot deel van haar tijd alleen was met Wouter, kreeg ze veel van zijn dagelijkse frustraties en boosheid over zich heen. Zijn gedrag heeft bij ons in het gezin de zaak echt op scherp gezet. Er ontstond een situatie waar ik toch echt niet voor gekozen had. Dus probeerde ik van alles met hem, maar dat zorgde alleen maar voor onduidelijkheid. Hij claimde alle aandacht - van s ochtends tot s avonds. Als moeder heb ik daar wel een soort haat-liefdeverhouding met hem door gekregen. Ik kon er ook niet aan ontsnappen, Wouter was nu eenmaal geen kind dat je even bij familie of buren bracht. Het viel me zwaar om zoveel met hem samen te zijn. Het eerste kwartje valt Op de kleutergroep is het balletje gelukkig de goede kant op gaan rollen. Een van de moeders vertelde me dat Wouter haar zoontje bang maakte. Toen ik haar uitlegde hoe Wouter tot dan toe in elkaar stak, vertelde ze dat het haar veel deed denken aan autisme. Het kwartje viel toen ook bij mij en niet lang daarna kreeg hij inderdaad de diagnose Asperger. Tot groep 4 heeft Wouter regulier onderwijs kunnen volgen, daarna is hij naar het IvOO in Maastricht gegaan. Hij moest wel elke dag met de bus, maar het was wel de juiste schoolkeuze voor hem. Het ontbrekende stukje Ondanks alle aanpassingen kon Wouter zich nog steeds niet goed concentreren. Thuis niet, maar ook niet op school. Hij kreeg een tafeltje tegen de muur, om afleiding te vermijden. Dat hielp niet, want s ochtends in de bus naar school kreeg Wouter al zoveel prikkels, dat je de rest van de dag maar weinig van hem gedaan kon krijgen. Eerst dacht ik dat hij zich minder goed kon concentreren omdat zijn hoofd gewoon vol zat. Later zag ik het als extra probleem en heb hem toen hij 8 was op ADHD laten testen. Het was alsof het puzzeltje compleet was. Want door de medicatie die Wouter toen kreeg, voelde hij zich veel beter en minder gefrustreerd. Intussen had mijn man zich ook laten testen op Asperger en dat bracht veel duidelijkheid en vooral rust in het gezin. Het was alsof er twee kwartjes tegelijk vielen. Omdat mijn man veel van zichzelf in Wouter herkende, heeft hij waarschijnlijk dezelfde combinatie ADHD en de autistische stoornis Asperger. Vanaf het moment dat we dit wisten, kwam er eindelijk meer ruimte in ons leven. Ruimte, om ook eens wat positieve ervaringen op te doen. Tijd voor jezelf Ik heb echt moeten knokken om te zijn waar we nu zijn. Dat is gelukt omdat ik twee jaar geleden, toen Wouter 8 werd, voor mezelf heb gekozen. Dat moest ook wel, want ik was geestelijk en lichamelijk op. Ik was steeds minder gaan werken omdat Wouter niet met de bus naar school kon, verder deed ik weinig anders dan zorgen voor mijn gezin. Ik was mezelf niet meer en kwam ook in onze relatie niet meer tot mijn recht. Langzaam kwam het besef dat ik dit niet wilde. Toevallig werd er op mijn werk gereorganiseerd en ben ik overgestapt naar een nieuwe werkgever, waar ik een baan als verpleegkundige in de thuiszorg vond. Hier kon ik weer helemaal mezelf zijn en ook al stopte ik veel tijd en energie in mijn werk; het ging thuis toch prima. Veranderen voor anderen Maar daarmee was Ellen er nog niet. In het voorjaar van 2009 kreeg ze steeds sterker het gevoel dat ze iets moest doen om zichzelf geestelijk weer op de rails te krijgen. Mijn man kon ook na zijn eigen diagnose Asperger maar weinig aan zichzelf veranderen. Ik heb bij de Riagg Maastricht toen de preventiecursus Psychiatrie in de Familie (PIF) gevolgd. Daar heb ik geleerd om mijn grenzen te stellen en de route te bepalen die ik zelf wil gaan om mijn leven weer leuker en meer van mezelf te maken. En warempel, juist omdat ik veranderde en me minder met thuis bemoeide, gingen mijn man en zoon ook een bepaalde verandering door. De cursus heeft mij en ons dus echt goed gedaan. Ik hoop dat ik het optimisme dat ik er heb opgebouwd, nog lang kan vasthouden! Ik heb echt moeten knokken om te zijn waar we nu zijn. Dat is gelukt omdat ik twee jaar geleden, toen Wouter 8 werd, voor mezelf heb gekozen.

19 34 35 SoMMIge kinderen hebben gewoon WAt tijd nodig Paul had daar snel een creatieve oplossing voor, hij tilde de putdeksel op straat op en gooide zijn schoenen er in. Zo, probleem opgelost, hij kon nergens meer heen. Kinderen met AD(H)D of de autistische stoornis PDD-NOS hebben het niet gemakkelijk. Ze worden gepest en zijn angstig. Ze komen soms introvert over, hebben een laag zelfbeeld of zijn agressief tegen hun ouders, die zich machteloos voelen omdat hun inspanningen niet de vruchten afwerpen bij het kind. Zowel de ouders als het kind krijgen daarom speciale aandacht in speciale groepstrainingen. Waar het kind in de eerste plaats gewoon kind mag zijn en de tijd krijgt. Want kind of puber: niemand is echt een klier voor zijn plezier. De herkenning in de groep geeft kinderen allereerst het nodige zelfvertrouwen, ze zijn niet de enige meer met een psychische stoornis. Ze leren er omgaan met hun eigen gevoel en hun emoties te uiten via bewegingen en gezichtsuitdrukkingen. Dit heeft een positieve invloed op hun gedrag. Ze krijgen ook sociale vaardigheidstraining, omdat ze moeite hebben om contact met leeftijdsgenootjes te maken en te onderhouden. Het leert hen ook de sociale situaties te begrijpen en hoe ze zich in anderen kunnen inleven. Voor kinderen en pubers met AD(H)D of PDD-NOS zijn er verschillende groepen. Ook is er een afzonderlijke oudergroep. Bij sommige kinderen kan de training overigens ook de twijfel over een diagnose wegnemen. Dat is zowel voor kind als ouders goed om te weten, zodat ze de juiste hulp alsnog kunnen krijgen. Het verhaal van Paul Paul (11) heeft ADD en volgde de psychomotorische therapie bij de afdeling Kinderen & Jeugdigen van de Riagg Maastricht. Zijn ouders namen deel aan de training Mijn kind heeft ADHD. Zij hadden behoorlijk getwijfeld of er wel hulp nodig was. Soms leek Paul een gewoon kind, maar af en toe barstte bij Paul de bom door de spanningen thuis en op school. In het volgende interview vertellen zijn ouders openhartig over Paul, welke hulp ze kregen en hoe ze de toekomst zien. Was Paul anders, als kind? Toen Paul jonger was had hij de gewoonte om de sleutels van de deur of de auto te verstoppen, als we iets wilden doen dat hij niet zag zitten. Vaak kwamen we dan te laat, omdat we het hele huis moesten doorzoeken. Wij zijn beter op onze sleutels gaan letten en helaas voor Paul moest hij toch mee op bezoek. Hij had daar snel een creatieve oplossing voor, hij tilde de putdeksel op straat op en gooide zijn schoenen er in. Zo, probleem opgelost, hij kon nergens meer heen.

20 36 37 Hoe was de situatie thuis, voordat er hulp gevonden werd? Thuis was het heel wisselend. Soms net als bij ieder ander gezin, soms waren de spanningen zo hoog dat ze met name bij Paul tot uitbarsting kwamen. Dan sloeg de sfeer helemaal om en zochten we naar de reden waarom het nu plotseling zo anders was. Voor Paul de omslag in zijn gedrag in de gaten had, was hij niet in staat om de link te leggen naar gebeurtenissen of stressvolle situaties op bijvoorbeeld school. Hoe verliep uw zoektocht naar hulp? Wij hebben meerdere vormen van hulp overwogen. Door gesprekken met andere ouders met kinderen met ADHD, autisme of leerproblemen werd het ons steeds duidelijker dat bij Paul geen sprake is van zomaar slecht gedrag, maar dat dit gedrag toch een dieper liggende oorzaak heeft. We hebben ons toen aangemeld bij de Riagg Maastricht Kinderen en Jeugdigen. Na de intake kregen we advies over de onderzoeken die bij Paul mogelijk een diagnose zouden opleveren. Deze diagnose was er al vrij snel (ADD). Daarna zijn diverse acties ondernomen om ons als ouders en Paul zelf, te leren omgaan met de beperkingen en het gedrag dat typisch is voor kinderen met AD(H)D. Hoe reageerde uw kind op de hulp en wat deed het met hem? In eerste instantie was Paul negatief. Tenslotte hadden wij een probleem en hij niet. Het heeft een tijdje geduurd voordat hij begreep waar het allemaal om ging. Het lijkt dat Paul zelfbewuster is geworden en meer zelfvertrouwen heeft gekregen. Wij zijn erg blij met deze vooruitgang en hopen dat dit voldoende is om hem een goede start op de middelbare school te geven. Ondanks dat Paul zelf niet zo positief was en wij zo nu en dan ook twijfels hadden, zou ik de therapie toch aanbevelen bij andere ouders. Steeds vaker laat Paul zien dat hij toch het een en ander heeft opgepikt. Sommige kinderen hebben nu eenmaal wat tijd nodig. Wij hebben wel de indruk dat hij groeit en steeds meer aandurft. Hoe zien jullie de toekomst van zowel kind als gezin tegemoet? Paul gaat na de schoolvakantie naar de middelbare school en dat zal de nodige spanningen geven. We zien er echter niet meer zo heel erg tegenop want nu weten we waar deze spanningen vandaan komen. En welke maatregelen nodig zijn om hem te helpen. Paul lijkt er zelf wel positief tegenaan te kijken. Hij heeft al een eerste kennismaking met zijn medeleerlingen gehad. Dit is goed verlopen. We staan nog op de wachtlijst voor gezinstherapie en Paul zelf nog voor een individuele therapie. Dat is een steuntje in de rug, helemaal als je in het verleden hebt ervaren dat er plotseling een enorme terugval kan zijn. Kind- en oudergroepen voor ADHD en PDD-NOS Prima psychologen en de Riagg Maastricht hebben verschillende groepen voor kinderen met ADHD of PDD-NOS en hun ouders. In overleg met de hulpverlener wordt gekeken welke groep het meest geschikt is voor het kind. Psychomotorische therapie voor kinderen met ADHD Wie komen er / Kinderen met ADHD tussen de 7 en 12 jaar. De groep wordt samengesteld op basis van leeftijd en kinderen die bij elkaar passen. Wat leer je / Uw kind krijgt meer inzicht in zijn functioneren, leert beter om te gaan met emoties en krijgt meer controle over zijn gedrag. Dit wordt spelenderwijs geoefend. Daarnaast werken we aan zelfvertrouwen en het creëren van een positief zelfbeeld. Waarom doen / Samen met andere kinderen leert uw kind omgaan met zijn eigen onrust en drukte. Uw kind vindt herkenning bij andere kinderen en komt erachter dat hij niet de enige is met ADHD. Meer informatie / De training bestaat uit 8 bijeenkomsten van 1 uur en wordt gegeven in de gymzaal onder begeleiding van 1 of 2 therapeuten. Kijk voor informatie op of bel met de afdeling Kinderen & Jeugdigen, T Mijn kind heeft ADHD Wie komen er / Deze training is bedoeld voor ouders die een kind met ADHD hebben en behoefte hebben aan pedagogische handvatten. Wat leer je / Ouders krijgen uitleg over wat ADHD inhoudt en betekent voor hun kind en het hele gezin. U leert uw kind beter te begrijpen en reële verwachtingen te stellen. Vervolgens leert u hoe u als ouder, aan de hand van gedragstherapeutische technieken het gedrag van uw kind kunt beïnvloeden en hoe u uw kind kunt begeleiden. U wordt actief aangespoord om de tips en technieken in praktijk te brengen. Waarom doen / U ontmoet ouders die het zelfde meemaken en vindt steun bij elkaar. Naast de deskundige begeleiding, worden onderling tips en ervaringen uitgewisseld die u in uw eigen situatie kunt toepassen. Meer informatie / De training bestaat uit 9 bijeenkomsten van 2 uur, onder begeleiding van een deskundige. Kijk op voor meer informatie of bel met Marian Blokland, T PDD Kindgroep (sociale vaardigheidstraining) Wie komen er / Kinderen tussen de 8 en 12 jaar met een vorm van autisme. Wat leer je / In deze sociale vaardigheidstraining leren kinderen basisvaardigheden zoals het maken van oogcontact en praten met het juiste stemvolume. Er wordt geoefend met onderwerpen als: vragen of je mee mag spelen, wat te doen als je niet mag meespelen of als je wordt gepest. Daarnaast is er aandacht voor het leren herkennen van emoties. U wordt als ouder actief betrokken bij de groep. Waarom doen / De training ondersteunt uw kind in de omgang met anderen en stimuleert het aangaan van sociaal contact. Meer informatie / De kindgroep wordt gegeven bij de Riagg Maastricht en Prima psychologen. Het aantal bijeenkomsten en de duur is wisselend. Voor vragen en informatie belt u met Anne Deckers van Prima, T PDD Pubergroep (sociale vaardigheidstraining) Wie komen er / Jongeren tussen de 13 en 18 jaar met een vorm van autisme. Wat leer je / In de deze groep wordt aandacht besteed aan psycho-educatie, maar de focus ligt op het vergroten van de sociale vaardigheden. Onderwerpen als een gesprek voeren, onderhandelen en omgaan met kritiek komen aan bod. De jongeren krijgen tips en handvaten van de trainers en oefenen met elkaar in rollenspellen. Waarom doen / De training kan uw kind ondersteunen in de omgang met anderen en het minder onzeker maken. Uw kind krijgt daarnaast meer zelfinzicht. Meer informatie / De groep bestaat uit 8 jongeren onder begeleiding van 2 hulpverleners. Er zijn 10 bijeenkomsten van 1,5 uur. Voor meer informatie kijk op of bel met Anne Deckers, T PDD Oudergroep Wie komen er / Ouders van kinderen en jongeren die een diagnose in het autisme spectrum hebben. Er zijn twee groepen: ouders van kinderen van 9 12 jaar en ouders van jongeren van jaar. Wat leer je / U leert wat een autisme spectrum stoornis inhoudt en wat de gevolgen hiervan zijn voor het kind en het gezin. U krijgt praktische tips en pedagogische handvaten die u in de thuissituatie kunt toepassen. Ook is er ruimte voor vragen en andere onderwerpen waar u als ouder behoefte aan heeft. Waarom doen / U ontmoet andere ouders met wie u ervaringen kunt delen en tips kunt uitwisselen. Daarnaast krijgt u door de aangeboden informatie meer zicht op de belevingswereld van uw kind. Meer informatie / De cursus bestaat uit 8 wekelijkse bijeenkomsten van 2 uur. Voor vragen kunt u terecht bij Marian Blokland, T of kijk op Brussengroep Wie komen er / Kinderen en jongeren die een broer of zus met autisme hebben, ook wel brussen genoemd. Wat leer je / Het hebben van een broer of zus met autisme is niet gemakkelijk. Hij of zij reageert anders en eist veel aandacht op. In de training krijgen kinderen en jongeren tips en adviezen over het omgaan met het specifieke gedrag van hun broer of zus. Waarom doen / Uw kind ontmoet andere kinderen die hetzelfde meemaken. Ze vinden herkenning en steun bij elkaar door hier in de groep over te praten. Uw kind leert zijn autistische broer of zus beter begrijpen, maar leert ook om beter voor zichzelf op te komen binnen het gezin. Meer informatie / De training bestaat uit 6 bijeenkomsten van 1,5 uur en 1 ouderbijeenkomst van 2 uur. Meer informatie vindt u op of bel met T

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie?

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie? Denk jij dat je vastloopt tijdens je studie? Soms loopt het leven niet zoals jij zou willen. Misschien ben je somber, twijfel je erover wie je bent, loopt het niet zo met contacten of worstel je met je

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Ik. Dik. Dood. Nee. Hoop. Leven. Ja.

Ik. Dik. Dood. Nee. Hoop. Leven. Ja. Ik. Dik. Dood. Nee. Hoop. Leven. Ja. Theater over honger, hoop en herstel Maartje Wikkerink (25) heeft ongeveer zeven jaar lang een eetstoornis gehad. Op haar 14 e ontwikkelde ze anorexia en later sloeg

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Kinderen Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Voor wie is dit boekje? Je hebt dit boekje gekregen omdat je autisme hebt of omdat je nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Patiënten

Trauma en verslaving. Patiënten Trauma en verslaving Patiënten Trauma en verslaving Informatie voor patiënten Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Trauma en verslaving 1 Trauma

Nadere informatie

Moeilijk? Zo ben ik nu eenmaal!

Moeilijk? Zo ben ik nu eenmaal! Ik ben Marieke Sweens, ik heb een partner, ik heb een huis, ik heb een hond, ik heb een baan, ik heb naast m'n baan een eigen bedrijf. En ik heb borderline. Dit is hoe ik mezelf introduceer bij workshops

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Alle ouders hebben het beste voor met hun kinderen. Ouders vragen

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Secundaire traumatisering

Secundaire traumatisering SECTORFONDSEN ZORG EN WELZIJN Secundaire traumatisering In de welzijnssector Informatie voor werknemers Weer een verhaal over incest: ik kan er niet meer tegen Als ik zo n lieve vader op de crèche zie,

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Je gaat deelnemen aan een van de behandelingen bij Centrum Jeugd van GGz Breburg. De behandelaren

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

sociale problemen DYSLEXIE

sociale problemen DYSLEXIE Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013 DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van

Nadere informatie

THERAPIE. Samen werken aan jouw toekomst. Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers

THERAPIE. Samen werken aan jouw toekomst. Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers THERAPIE Samen werken aan jouw toekomst Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers Soms gebeurt er iets naars. Je wilt er wel over praten, maar je weet niet met wie. Of misschien kun je er niet

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

In de put, uit de put

In de put, uit de put In de put, uit de put Ouderen In de put, uit de put Introductie Wachten tot het beter gaat? Wachten in de hoop dat het gepieker en verdriet vanzelf overgaat? In de put, uit de put 1 Veel piekeren, weinig

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Psychische zorg voor volwassenen

Psychische zorg voor volwassenen Psychische zorg voor volwassenen Te vaak blijven mensen er in hun eentje mee zitten. Ze denken dat er niets aan te doen is of hopen dat het vanzelf overgaat. 5,$ :7. DOJ IROGHU 92/ LQGG U bent niet de

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN HERKEN JE DIT? Heb je steeds het gevoel het net niet goed genoeg te doen voor iedereen? Zijn de dagen te kort voor

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie