Kennis over energieneutrale gebiedsontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennis over energieneutrale gebiedsontwikkeling"

Transcriptie

1 Kennis over energienetrale gebiedsontwikkeling Een overzicht van stdies in het kader van Energie Onderzoek Sbsidie Lange Termijn (EOS LT) >> Drzaam, Agrarisch, Innovatief en Internationaal Ondernemen

2 Kennis Ontwerp over & Stedenbow drzame gebiedsontwikkeling Technieken & Concepten - inleiding Instrmenten Pilots Inleiding Resltaten van 5 jaar onderzoek Deze pblicatie bndelt de kennis it de langetermijnonderzoeken naar drzame gebiedsontwikkeling die vielen onder de Energie Onderzoeksbsidie (EOS). Dit sbsidieprogramma werd in 2007 ontwikkeld door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl, toen nog SenterNovem), in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. Doel was het stimleren van innovatieve ontwikkelingen door onderzoeksinstitten en bedrijven voor een drzame energiehishoding. EOS kreeg twee programmalijnen: Demonstratie en Lange Termijn Onderzoek (LT). Daarnaast besloeg de regeling een breed maatschappelijk terrein en diverse aandachtsgebieden, waaronder fotovoltaïsche zonneenergie, drzame biomassa en gebowde omgeving. Binnen het thema gebowde omgeving werd onderzoek gedaan naar de gebowen zelf, bewoners/gebrikers en drzame gebiedsontwikkeling. Dit laatste thema, drzame gebiedsontwikkeling, is het onderwerp dat in deze pblicatie centraal staat. In de programmalijn EOS LT stond het onderzoek naar niewe energietechnologie centraal. Het ging om fndamenteel en indstrieel onderzoek. De resltaten daarvan moeten op lange termijn bijdragen aan een drzame energiehishoding en de kennispositie van het Nederlandse energieonderzoek versterken. In 2011 is EOS stopgezet en vervangen door de sbsdieregelingen gekoppeld aan de Topsector Energie. De aandacht voor innovatie rond energie in gebowde omgeving blijft. Hiervoor is in de Topsector Energie het Topconsortim Kennis en Innovatie Energiebesparing in de gebowde omgeving opgericht: TKI-EnerGO.

3 Kennis Ontwerp over & Stedenbow drzame gebiedsontwikkeling Technieken & Concepten - inleiding Instrmenten Pilots Twee stdies naar drzame gebiedsontwikkeling Negen EOS LT-stdies rond energiebesparing in de gebowde omgeving zijn in de afgelopen jaren afgerond of worden binnenkort afgerond. In deze projecten is een groot aantal deelstdies itgevoerd en zijn verschillende instrmenten ontwikkeld. Deze knnen een bijdrage leveren aan het nadenken over en het voorbereiden of realiseren van energienetrale gebowen, wijken of gebieden. Deze EOS-stdies voerden vooral fndamenteel onderzoek it, gericht op het op lange termijn energienetraal maken van de gebowde omgeving. Niet alle kennis is op korte termijn inzetbaar. Toch is het belangrijk dat deze vindbaar is voor iedereen die er in de praktijk mee aan de slag wil of die de kennis op een nog hoger nivea wil brengen. Deze pblicatie ontslit de kennis it twee van de negen EOS LT-stdies: Transep DGO en SREX. Hierin stond onderzoek naar drzame gebiedsontwikkeling centraal. Deze twee stdies waren gericht op vergaande redctie van het energiegebrik en CO 2 -itstoot op het schaalnivea van gebieden en regio s. 1. Transitie in energie en proces voor energienetrale gebiedsontwikkeling (EOS LT Transep DGO) EOS LT Transep DGO staat voor transitie in energie en proces voor energienetrale gebiedsontwikkeling. Deze stdie deed fndamenteel onderzoek naar de energietransitie op bestrlijk en procesnivea die nodig is om tot drzame gebiedsontwikkeling te komen. De stdie formleerde randvoorwaarden en contoren om de nog aanwezige barrières voor een sccesvolle toepassing van technische oplossingen en innovaties op de lange termijn, op bestrlijk, organisatorisch en financieel gebied weg te nemen. Belangrijkste onderzoeksgebieden zijn: Organisatie en proces Instrmenten Energievoorzieningsconcepten (technieken) De samenwerkende partijen in EOS LT Transep DGO waren: Projectgroep Drzame Energie Projectontwikkeling Woningbow ECN TNO IVAM Erasms Universiteit (DRIFT) Technische Universiteit Delft Hogeschool Zyd BildDesk Caberg-Hygen Raadgevende Ingeniers B.V. 2. Synergie in regionale planning en exergie (EOS LT SREX) SREX staat voor synergie in regionale planning en exergie. Doelstelling van deze stdie is het stimleren van synergie tssen rimtelijke planning en energie op regionale schaal. De aanpak is om specialisten in energietechnologie, exergie, systeemanalyse en het fnctioneren en bentten van de ondergrond te koppelen aan deskndigheid in planologie, landschapsarchitectr en stedenbow. De stdie neemt exergie als itgangspnt bij het ontwikkelen van algemeen toepasbare drzame inrichtingsprincipes, ontwerpstrategieën en rimtelijke concepten. Bij exergie wordt de kwaliteit van energie beschowd. Dit begrip speelt een belangrijke rol bij het efficiënt aan elkaar koppelen van rimte en energie. EOS LT SREX is itgevoerd door: Technische Universiteit Delft Rijksniversiteit Groningen Wageningen Universiteit Hogeschool Zyd

4 Kennis Ontwerp over & Stedenbow drzame gebiedsontwikkeling Technieken & Concepten - inleiding Instrmenten Pilots Wegwijs in de kennis it Transep-DGO en SREX Transep DGO en SREX leverden een groot aantal deelstdies op. Deze pblicatie maakt wegwijs in deze kennis. Van elk onderzoeksrapport vindt een korte samenvatting en een link naar de volledige versie. De deelstdies gaan over onder andere (bètaversies van) ontwerp- en rekentools, voorspellingsmodles voor energieverbrik, energie-potentiestdies, technische conceptstdies, actorenanalyses, brochres, voorlichtingsmateriaal en qickscans. In deze pblicatie zijn de deelstdies gerangschikt onder de volgende thema s: Beleid & proces Energie staat hoog op politieke agenda s van gemeenten en provincies. Zij hebben vaak als ambitie om klimaatnetrale, CO 2 -netrale of energienetrale brt, wijk of zelfs hele gemeente tot stand te brengen. Veelal ontbreekt het hen aan handvatten om deze ambitie concreet te maken. De ontwikkelde tools knnen hen hierbij helpen Ontwerp & stedenbow Energetische maatregelen op gebiedsnivea hebben rimtelijke gevolgen. Zo vereist het voorzien in herniewbare energie rimte en vormt dit het landschap. Daarnaast bepaalt de rimtelijke strctr van de gebowde omgeving gedeeltelijk de vraag naar energie. Ook is het bij de rimtelijk inrichting mogelijk de energetische maatregelen te optimaliseren. Vanwege deze wisselwerking tssen rimte en energie is de transitie naar alternatieve energiesystemen niet alleen een grote itdaging voor drzame ontwikkeling in het algemeen, maar ook voor stedenbowkndigen, rimtelijke planners en landschapsarchitecten in het bijzonder. Om een echt drzaam energiesysteem te ontwikkelen, moet dit op een goede manier in het landschap worden geïntegreerd. In deze pblicatie vindt een overzicht van stdieresltaten die de rimtelijke potentie en gevolgen van drzame gebiedsontwikkeling in kaart brengen. Mede door literatrstdies, pilots en de ontwikkeling van een stappenplan met instrmentarim knnen deze resltaten bijdragen aan het sccesvol realiseren van een energienetraal gebied. Technieken & concepten Energienetraliteit op gebownivea is vaak technisch al mogelijk. Het realiseren van energienetrale gebieden biedt kansen om dit te optimaliseren, waarbij het totaal efficiënter is te realiseren dan de som der delen. Ingrediënten hierbij zijn slimme combinaties (concepten) tssen gebow- en gebiedsmaatregelen, tssen individele- en collectieve maatregelen, varianten in energieinfrastrctr en itwisselen van energiestromen. U vindt in deze pblicatie een overzicht van stdieresltaten naar energieconcepten op gebiedsnivea. Het gaat om combinaties van energievoorziening, energie-infrastrctr en energetische kwaliteit van gebowen en fnctie die voor 2050 kansrijk zijn. Mede door interviews, het doorrekenen van concepten, pilots en de ontwikkeling van instrmentarim, zijn bowstenen ontwikkeld die knnen bijdragen aan het sccesvol realiseren van energienetrale gebieden. Instrmenten Het ontwikkelen van een energienetraal gebied en het energienetraal maken van een bestaand gebied vraagt om verschillende werkwijzen. In de EOS LT-stdies is hiervoor een breed assortiment van instrmenten ontwikkeld op het gebied van proces, beleid, ontwerp, energie-infrastrctr, energieconcepten en financiering. Pilots In de EOS LT stdies die gericht waren op drzame gebiedsontwikkeling, is een reeks aan instrmenten en strategieën ontwikkeld die de procesgang en het ontwerp van een energienetraal gebied faciliteren. De effectiviteit van deze prodcten zijn in pilotprojecten getest en geëvaleerd. Deze praktijkervaring heeft bijgedragen aan het doorontwikkelen van het instrmentarim, waarmee de realisatie van energienetrale gebieden mogelijk wordt.

5 Kennis Ontwerp & over Stedenbow drzame gebiedsontwikkeling Technieken & Concepten - inhod Instrmenten Pilots Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Transep DGO Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Transep DGO Transitie in energie en proces voor energienetrale gebiedsontwikkeling Transep DGO Procesaanpak en pilots drzame gebieden SREX Exergetische analyse in stedelijke systemen SREX Synergie tssen rimtelijke planning en exergie SREX Exergetische systeemoptimalisatie op regionale schaal SREX Exergetische analyse in stedelijke systemen SREX Energie en rimtelijke planning, een spannende combinatie SREX Designing Sstainable Energy Landscapes Transep DGO Innovatieve energie-concepten en pilots voor de energienetrale gebiedsontwikkeling in 2050 Transep DGO Beoordeling van systeemconcepten voor drzame gebieden Transep DGO Aanpak van technische en niet-technische barrières voor het realiseren van een energienetraal gebied SREX Energie it de ondergrond: potenties en kartering Transep DGO Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Transep DGO Tools voor energienetrale gebiedsontwikkeling Transep DGO Toolbox Instrmenten Transep DGO Energiepotenties gemeente Tilbrg Transep DGO Qickscan Gebiedskenmerken Transep DGO Pasfoto Stringsvormen Transep DGO Actorenanalyse Transep DGO Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Transep DGO Transitie in energie en proces voor energienetrale gebiedsontwikkeling Transep DGO Procesaanpak en pilots drzame gebieden SREX Exergetische Systeemoptimalisatie op regionale schaal SREX Energie en rimtelijke planning, een spannende combinatie Transep DGO Concepten voor energienetrale wijken Transep DGO Gebied Energie Tool Transep DGO Financiële arrangementen SREX Energie en rimtelijke plan ning, een spannende combinatie

6 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Jaap Kortman (IVAM) e.a. Gemeentelijke projectleiders, projectontwikkelaars en bewonersgroepen Van initiatief tot itvoering Afgerond in Methodieken/ instrmenten betreffen betaversies die toegepast zijn in pilotprojecten. Eindrapport EOS LT Transep DGO Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Deze gids beschrijft sccesfactoren en concrete hlpmiddelen voor de ontwikkeling van energienetrale gebieden. Dat we bij gebiedsontwikkeling toe moeten naar vergaande energiebesparing en een drzame energievoorziening staat niet meer ter discssie. In de praktijk zijn er echter veel obstakels in de transitie naar energienetrale gebieden. Gangbare processen voor financiering, ontwerp, techniek, aanbesteding en samenwerking worden vaak gekenmerkt door kortetermijndenken, wantrowen en weinig inzicht in elkaars belangen. Welke belemmeringen werpen de heersende werkwijzen op en hoe doorbreken we die? gekeken welke strategieën sccesvol blijken om die belemmeringen te doorbreken. De resltaten zijn in deze gids opgetekend. Doel is gemeentelijke projectleiders en initiatiefnemers hlpmiddelen te bieden bij het ontwikkelen van hn energienetrale gebied. Bowstenen en aanbevelingen Deze gids bestaat it 20 bowstenen die bijdragen aan het wegnemen van belemmeringen en die op verschillende momenten in het proces inzetbaar zijn. Op welk moment is afhankelijk van de lokale sitatie. Per bowsteen zijn praktische aanbevelingen opgenomen voor de inrichting van het proces op bestrlijk, organisatorisch, financieel en jridisch gebied. De ontwikkelde instrmenten en de beschrijvingen hiervan zijn te downloaden. Toolkit modle drzame gebiedsontwikkeling: Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Koplopers en sccesstrategieën Om een energienetraal gebied te ontwikkelen is een andere manier van werken nodig. In het EOS-onderzoek Transitie in energie en proces voor drzame gebiedsontwikkeling (EOS LT Transep DGO) is bij verschillende koploperprojecten geanalyseerd welke belemmeringen de heersende werkwijzen opwerpen. Daarnaast is De pblicatie is verkrijgbaar bij itgeverij Aeneas: ISBN nr Ga naar de volledige pblicatie.

7 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Frans de Haas (Projectgroep DEPW) e.a. Onderzoekers en gemeentelijke projectleiders en projectontwikkelaars Van initiatief tot en met de monitoring van de itvoering Hidige stand: Onderzoek afgerond in 2012 EOS LT Transep DGO Transitie in energie en proces voor energienetrale gebiedsontwikkeling (EOS LT Transep DGO) Deze fndamentele stdie brengt de randvoorwaarden in kaart voor een transitie naar een drzame gebiedsontwikkeling op bestrlijk, proces- en technisch nivea. Deze rapportage is het samenvattende eindrapport van het onderzoek EOS LT Transep DGO. Ze geeft een totaaloverzicht van de resltaten, maar is vooral bedoeld om de kennis en instrmenten in de onderliggende en meer gedetailleerde onderzoeksrapporten te ontsliten. Het onderzoek is itgewerkt in drie werkpakketten: 1 proces en bestr/pilots en implementatie 2 instrmenten 3 techniekconcepten Wat zijn de randvoorwaarden en contoren voor een transitie in bestr en processen? Ga naar de volledige pblicatie. Fndamenteel niewe kennis De doelstelling van EOS LT Transep DGO is om te komen tot fndamenteel niewe kennis met daarit volgend de randvoorwaarden en contoren voor een transitie op bestrlijk en procesnivea waarmee een drzame gebiedsontwikkeling mogelijk wordt gemaakt.

8 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hanneke Manders (Bilddesk) e.a. onderzoekers, advisers, gemeentelijke projectleiders en projectontwikkelaars van initiatief tot en met planontwikkeling Hidige stand: afgerond in 2012 EOS LT Transep DGO De transitie naar drzame gebiedsontwikkeling. Procesaanpak en pilots drzame gebieden Deze stdie biedt een overzicht van belemmeringen en sccesvolle strategieën voor de transitie naar energienetrale gebiedsontwikkeling, opgetekend it 50 koploperprojecten. Energie- en klimaatbeleid staat hoog op politieke agenda s. Verschillende factoren remmen de realisatie echter af. Een transitie is nodig om deze belemmeringen weg te nemen. Dit deelonderzoek analyseerde bijna 50 nationale en internationale koploperprojecten rond Hoe komen we van ambitie tot realiteit? energie-efficiënte gebiedsontwikkeling. Onderzocht is welke belemmeringen de heersende werkwijzen opwerpen en welke strategieën sccesvol zijn om die te doorbreken. Daarnaast was er literatronderzoek naar energienetrale gebiedsontwikkeling en transitiemanagement. Kansen grijpen Uit de analyse blijkt dat veel zaken de transitie in de weg staan. Gangbare processen voor financiering, ontwerp, techniek, aanbesteding en samenwerking worden n nog gekenmerkt door fragmentatie, kortetermijndenken, weinig inzicht in elkaars belangen en wantrowen. Effectief toewerken naar energienetrale gebieden vraagt een proces waarbij men voortdrend alle kansen in kaart brengt en belanghebbenden betrekt. Dit maakt het mogelijk om kansen te grijpen en voordelen van afstemming maximaal te bentten. Dan blijft drzame gebiedsontwikkeling niet bij een ambitie, maar wordt deze realiteit. Getoetst in pilots Op basis van de analyse is een gezamenlijke aanpak voor energienetrale gebiedsontwikkeling ontwikkeld, om gemeentelijke projectleiders een hlpmiddel te bieden bij het ontwikkelen van hn energienetrale wijk of gemeente. Deze aanpak is getoetst en aangescherpt in pilotprojecten in Tilbrg, Apeldoorn, Nijmegen, Almere en Utrecht. De aanpak bestaat it bowstenen die oplossingen bieden voor knelpnten en die op verschillende momenten in het proces knnen optreden. De bowstenen zijn gebndeld in de pblicatie Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied, zie deze pagina. Ga naar de volledige pblicatie.

9 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Woter Ledc (WUR) e.a. onderzoekers, gemeentelijke projectleiders, ontwerpers en stedenbowkndigen de planontwikkeling om conseqenties van varianten in beeld te krijgen en te knnen vergelijken afgerond in De methodiek is beschreven in het boek Synergie tssen rimtelijke planning en exergie (2011). EOS LT SREX Exergetische analyse in stedelijke systemen Dit onderzoek bevat resltaten voor exergetische mogelijkheden in het stedelijk systeem, lokaal opwekkingspotentieel en gerelateerd landgebrik. Met een exergetische analyse van stedelijke systemen is onderzocht hoe een methode kon worden ontwikkeld om stedelijke gebieden te scannen op aanwezige energievraag en -aanbod, zowel kwalitatief als kwantitatief. Hoe scannen we stedelijke gebieden op energievraag en -aanbod? van 1 hectare en brikbaar om stedelijke typologieën en landgebrik van de verschillende stedelijke stromen zoals energie, water en materialen te identificeren en voor verschillende gebieden vergelijkbaar te maken (benchmark). Ga naar de volledige pblicatie. Urban Tisse De methodiek geeft de energiestromen en het gerelateerde stedelijk landgebrik viseel weer. Vervolgens bepaalt ze de stedelijke energievraag en het lokale opwekkingspotentieel. Hiervoor is een Urban Tisse (UT) ontwikkeld als fnctionele eenheid voor de Urban Harvest-aanpak/concept. UT is een standaardeenheid Nederlandse stedelijk landgebrik

10 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Siebe Broersma (TU Delft) e.a. onderzoekers, advisers en gemeentelijke en provinciale projectleiders en stedenbowkndigen van initiatief tot en met ontwerp afgerond in De itgave is gepresenteerd tijdens het energiecongres aan de TU Delft (22 september 2011). EOS LT SREX Ontwerp & Stedenbow Synergie tssen rimtelijke planning en exergie Dit boek bevat de resltaten van het 5-jarige onderzoek EOS LT SREX, naar regionale planning en exergie. Het stimleert systematische verdrzaming van energiesystemen op de regionale schaal. In het project SREX is gezocht naar synergie tssen de werelden van energie en rimtelijke ordening. Bij het efficiënt aan elkaar koppelen van rimte en energie speelt het begrip exergie een belangrijke rol. Het boek Synergie tssen regionale planning en exergie (SREX) bndelt de onderzoeksresltaten van het SREX-project. Het bevat verschillende bijdragen van de betrokken onderzoekers, die veelal vanit hn eigen discipline de bevindingen iteenzetten. Hoe koppelen we rimte en energie efficiënt aan elkaar? Tot slot staan de methodiek en aanpakvormen beschreven met hlp van casestdies van enkele Nederlandse regio s. De pblicatie is verkrijgbaar bij de Technische Universiteit Delft: ISBN: Pblicatie Synergie tssen regionale planning en exergie Resltaat is allereerst een algemeen toepasbare SREXmethodiek om systematisch de meest kansrijke drzame energiesystemen te signaleren, met stappen als het kwantificeren en karteren van energiepotenties. Daarnaast neemt het boek enkele parallel lopende onderzoeksresltaten mee waarvan de aanpak ook binnen de SREX-methodiek past.

11 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Leo Gommans (TU Delft) e.a. onderzoekers van initiatief tot en met planontwikkeling afgerond en de resltaten gebndeld in het proefschrift: Gebiedsgericht energetische systeemoptimalisatie (2012). EOS LT SREX Ontwerp & Stedenbow Exergetische systeemoptimalisatie op regionale schaal Dit onderzoek is gericht op de ontwikkeling van een regionaal, optimaal energiesysteem met als itgangspnt het exergieprincipe. Het levert de voorwaarden voor de ontwikkeling van een (ontwerp)technisch instrment dat rimtelijke planning op regionale schaal onderstent. Onderzoeksgebied is de regionale schaal. De systeemgrenzen hiervan strekken verder dan het gebow en de gebowde omgeving. Dit wil zeggen dat mogelijke maatregelen op het schaalnivea van de regio genomen worden. Deze knnen conseqenties hebben voor de gebowde omgeving, en vice versa. De keze voor restwarmte van laagtemperatr it de lokale indstrie of it een geothermische bron heeft bijvoorbeeld gevolgen voor de keze van het verwarmingssysteem van gebowen. Welke gevolgen hebben regionale maatregelen op de gebowde omgeving en vice versa? Rekenmodel Jist de integrale benadering, vanit een hoger schaalnivea dan de gebowen zelf, biedt mogelijkheden om optimaler gebrik te maken van de lokaal aanwezige energiestromen. Het onderzoek introdceert een niew ontwerptechnisch instrment: een rekenmodel waarmee een gebied energetisch geoptimaliseerd kan worden. De ontwikkeling van energieplannen voor Zidoost-Drenthe en Zid-Limbrg zijn als casestdies in het onderzoek opgenomen. Het proefschrift van Leo Gommans (Gebiedsgericht energetische systeemoptimalisatie) is verkrijgbaar bij de TU Delft: ISBN: Ga naar de volledige pblicatie. Jaarlijkse opbrengsten per hectare van koolzaadolie bij een integrale benadering en gebrik van lokale mogelijkheden voor Noord Limbrg.

12 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Woter Ledc (WUR) e.a. onderzoekers, gemeentelijke projectleiders, ontwerpers en stedenbowkndigen de planontwikkeling om conseqenties van varianten in beeld te krijgen en te knnen vergelijken afgerond in De methodiek is beschreven in het boek Synergie tssen rimtelijke planning en exergie (2011). EOS LT SREX Ontwerp & Stedenbow Exergetische analyse in stedelijke systemen Dit onderzoek bevat resltaten voor exergetische mogelijkheden in het stedelijk systeem, lokaal opwekkingspotentieel en gerelateerd landgebrik. De samenvatting van deze pblicatie staat bij thema.

13 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Ferry van Kann (RG) e.a. onderzoekers en gemeentelijke projectleiders, ontwerpers en stedenbowkndigen van initiatief tot en met planontwikkeling, ook bij herstrctrering afgerond in De resltaten zijn verwerkt in het boek Synergie tssen regionale planning en exergie (2011). EOS LT SREX Ontwerp & Stedenbow Energie en rimtelijke planning, een spannende combinatie Dit onderzoek kijkt naar integrale rimtelijke conceptvorming op een regionale schaal met exergie als basis. Het is noodzakelijk om het langetermijndenken in regionale planning en ontwerp te vergroten. Dat is het itgangspnt van dit onderzoek, dat reslteert in tot de verbeelding sprekende maar realistische toekomstvisies voor de lange termijn. Hierbij is de zogenaamde vijfstappenmethode gebrikt, die toepasbaar is voor het ontwikkelen van dergelijke langetermijnvisies. Hoe vergroten we het langetermijndenken in regionale planning en ontwerp? Praktijk en wetenschap Het methodologisch framework is vastgesteld op basis van bestaande plannings- en ontwerpmethoden. Het weerspiegelt de ervaringen it het SREX-onderzoek met het samenstellen van verschillende integrale visies, zowel vanit de praktijk als vanit de wetenschappelijke benadering. Ga naar de volledige pblicatie. Het rapport beschrijft ontwerpstrategieën en rimtelijke concepten. En daarnaast de planologische voorwaarden en gevolgen van de vijstappenstrategie. Dit is gedaan op basis van het exergieprincipe en gericht op het regionale schaalnivea. Vijfstappenbenadering voor het opstellen van geïntegreerde langetermijnvisies

14 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Sven Stremke (WUR) e.a. onderzoekers van initiatief tot en met planontwikkeling ook bij herstrctrering Ontwerp & Stedenbow Designing Sstainable Energy Landscapes Dit ontwerpende onderzoek verbeeldt de fnctionele en landschappelijke conseqenties van exergieontwerpprincipes. Hidige stand: proefschrift afgerond in Inhod is verwerkt in het boek Synergie tssen rimtelijke planning en exergie (2011) EOS LT SREX Qick-scan energy potential mapping op regionale schaal Zid- Limbrg. Potentie voor (a) waterkracht; (b) zonne-energie; (c) windenergie; (d) biomassa; (e) geothermie. De vraag naar energie wordt gedeeltelijk bepaald door de rimtelijke strctr van de gebowde omgeving. Het voorzien in herniewbare energie vereist rimte en vormt het landschap. De transitie naar alternatieve energiesystemen is daarom niet alleen een grote itdaging voor drzame ontwikkeling in het algemeen, maar ook voor stedenbowkndigen, rimtelijke planners en landschapsarchitecten in het bijzonder. Geïntegreerd in het landschap Om een écht drzaam energiesysteem te ontwikkelen moet dit op een goede manier in het landschap worden geïntegreerd. Een drzaam energielandschap is dat deel van de fysieke leefomgeving waar de energiebehoeftes knnen worden ingevld door lokaal beschikbare herniewbare bronnen. Eerst is bestdeerd hoe natrlijke ecosystemen herniewbare energie optimaal gebriken. Vervolgens is een stdie itgevoerd naar de Eerste- en Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica en de toepassing hiervan in de technische thermodynamica, indstriële ecologie, architectr en stedenbowknde. Regionale cassstdies Regionale cassstdies in Zid-Limbrg en Zidoost- Drenthe tonen aan dat wetenschappelijke concepten niet alleen informatief zijn, maar ook helpen omgaan met een aantal problemen van herniewbare-energiebronnen. De cassstdies laten daarnaast zien dat de rimtelijke organisatie in een landschap niet alleen bepaalt waar herniewbare energie wordt gewonnen en gebrikt, maar ook beïnvloedt hoeveel energie wordt gewonnen, van welke kwaliteit en wanneer. Vijfstappenplan Er is een vijfstappenplan ontwikkeld voor het faciliteren van langetermijnvisies. Dit laat al geprojecteerde trends en kritieke onzekerheden onderdeel zijn van het ontwerpproces. Ga naar de volledige pblicatie.

15 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: B. Jablonska (ECN) e.a. onderzoekers Schematische weergave backcasting van initiatief tot en met planvoorbereiding afgerond in Betreft gedateerd toekomstperspectief dat voor gebrik vraagt om actaliseren. EOS LT Transep DGO Technieken & concepten Innovatieve energieconcepten en pilots voor de energienetrale gebiedsontwikkeling in 2050 Dit onderzoek kijkt naar slimme combinaties van technologieën op gebow- en gebiedsnivea, waarmee anno 2050 wijken en vooral steden efficiënt energienetraal te maken zijn. Energienetrale niewbow op gebownivea is al mogelijk. Het realiseren van energienetrale gebieden biedt kansen om dit te optimaliseren. Op zo n manier dat het totaal efficiënter is te realiseren dan de som der delen. Woningbow en tiliteitsbow Een energienetraal gebied hoeft de gemeentegrenzen niet te volgen. De stdie ging it van gebieden met woningbow en tiliteitsbow. Aangenomen is dat de benodigde energie voor indstrie, transport en personenvervoer biten het gebied wordt opgewekt. Daarbij vallen landbowgronden en bronnen als windtrbines en biomassa af. Uitzondering is de restwarmte van grootschalige afvalverbrandingscentrales die voornamelijk hishodelijk en bedrijfsafval verbranden, en daarmee een directe relatie met de gebowde omgeving hebben. Energievoorzieningsconcepten Door het weloverwogen combineren van bepaalde technologieën zijn zes typen energievoorzienings concepten voor gebieden ontwikkeld: geohbs, biohbs, zonhbs, allelectric-concepten, conventionele concepten en waterstofconcepten. Doorgerekend knnen deze in 2050 leiden tot volledige energienetraliteit exclsief persoonlijk vervoer. Door backcasting zijn strategieën ontwikkeld die bij betrokken gemeentes knnen reslteren in een transitie naar energienetrale gebieden. Uitgaand van een ambities gewenst eindbeeld knnen zij de stappen bepalen van de hidige sitatie naar dat eindbeeld. Pilots De ontwikkelde concepten zijn een blawdrk voor de kezes van gemeentes. Deze kezes hangen af van onder meer de gebiedskenmerken, beschikbaarheid en type energiebronnen, eigenschappen van bestaande gebowen en aanwezige infrastrctr, grootte van het gebied en de energievisies van de gemeentes. Uiteindelijk zal een concept vooral vanit economische overwegingen gekozen worden. De rapportage bevat de afwegingen en kezes van de vier pilotgemeentes: Almere, Apeldoorn, Nijmegen en Tilbrg. Ga naar de volledige ECN pblicatie (NL-versie). Ga naar de Engelse samenvatting van deze ECN-pblicatie.

16 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Ernst-Jan Bakker (TNO) e.a. onderzoekers, advisers en gemeentelijke projectleiders en ontwikkelaars van initiatief tot beslitvorming Hidige stand: afgerond in 2012 EOS LT Transep DGO Technieken & concepten Beoordeling van systeemconcepten voor drzame gebieden Deze rapportage beoordeelt energievoorzieningsconcepten aan de hand van meerdere drzaamheidsindicatoren. Energievoorzieningsconcepten hebben impact op meer dan alleen de energiehishoding van een gebied. Daarom zijn de ontwikkelde innovatieve energieconcepten geëvaleerd en beoordeeld op de volgende aspecten: ecologie, economie en sociaal. Hiervoor is een methodiek gebrikt die het Planbrea voor de Leefomgeving (PBL) Wat is de ecologische, economische en sociale impact van energievoorzienings - concepten? Milie en natr De methode gebrikt drzaamheidsindicatoren voor zowel effecten binnen Nederland als daarbiten. Op basis van deze indicatoren en het belang dat er aan gehecht wordt, kan men bepalen welke optie(s) binnen een bepaald gebied de meeste voordelen voor milie en natr opleveren. Ga naar de volledige pblicatie. Beoordeelde indicatoren voor de 6 systeemopties in 2006 ontwikkelde. Deze was bedoeld voor de evalatie van transitiepaden, opgesteld voor het vierde Nationale Miliebeleidsplan van het ministerie van Volkshisvesting, Rimtelijke Ordening en Miliebeheer (VROM) in 2005.

17 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Eric Willems (Caberg-Hygen) e.a. onderzoekers en advisers Technieken & concepten Aanpak van technische en niet-technische barrières voor het realiseren van een energienetraal gebied van initiatief tot en met planvoorbereiding Hidige stand: afgerond in 2012 EOS LT Transep DGO Beschrijving van de stadia van techniekontwikkeling van energieconcepten Deze stdie biedt een handreiking voor het bepalen van de benodigde ontwikkelingen op technisch en niet-technisch gebied voor een transitie naar drzame gebiedsontwikkeling. De vakgebieden van transitiestdies en socio-technische innovatiestdies laten zien dat drzaamheidsvraagstkken geen simpele oplossingen kennen. Ze vragen om inzet van vele, verstrengelde vakgebieden en belanghebbenden en een fndamentele verandering in de manier waarop we denken, organiseren en (samen)werken (Rotmans, J., 2003). Dit wordt bevestigd door ervaringen van koplopers die streven naar een energienetrale gebowde omgeving. De barrières die zij tegenkomen zijn diep geworteld in bijvoorbeeld de cltr in de bow, waar wederzijds wantrowen innovatieve samenwerkingen in de weg staat. Of waar de financiering van bowprojecten gericht is op kortetermijnwinst in plaats van langetermijnwaarde. Bovendien speelt bij de beslitvorming van gebiedsontwikkeling ook een politieke component. Benoemen van barrières Op basis van literatranalyse en praktijkervaringen is een handreiking opgesteld voor een procesaanpak waarbij men de verschillende barrières benoemt die een transitie in de weg staan. Jist dit benoemen is zinvol, omdat het vervolgonderzoek zich erop kan richten hoe deze het best knnen worden aangepakt. Zo moeten de niewe processen en technieken inspelen op: gedrag (beslissers, bowers en bewoners) technologische barrières (techniekontwikkeling) investeringen instittionele barrières (wat zijn we gewend?) rimtelijke barrières ((stede)bowkndige inpassing) De handreiking geeft per onderdeel een beschowing. Hierbij komen in het bijzonder de verschillen tssen de hidige sitatie en energienetrale gebiedsontwikkeling aan de orde. Ga naar de volledige pblicatie.

18 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Rob van der Krogt, (Deltares) e.a. onderzoekers en gemeentelijke projectleiders en stedenbowkndigen van initiatief tot en met planontwikkeling ook bij herstrctrering afgerond in 2012 (stand van de techniekpotentie 2011) EOS LT SREX Technieken & concepten Energie it de ondergrond: potenties en kartering Dit rapport beschrijft de belangrijkste toepassingen van geothermie en warmte- en kodeopslag (WKO). Daarnaast gaat het in op energieopslag in de ondergrond, oppervlaktewater en bestaande gasvelden. Naast de traditionele rol van de ondergrond, als leverancier van fossiele brandstoffen als gas, olie en kolen, is de bodem ook een mogelijke bron of opslagmedim voor drzame energie. Geothermie en warmte- en kodeopslag (WKO) zijn de belangrijkste drzame toepassingen van ondergrondse energie, waarmee in Nederland de laatste jaren veel ervaring is opgedaan. Dit rapport beschrijft de belangrijkste toepassingen daarvan. Energy potential mapping In tegenstelling tot de laatstgenoemde toepassingen zijn de potenties van geothermie en WKO tot op zekere hoogte kwantitatief en gebiedsgericht aan te geven, op basis van beschikbare kennis en gegevens. Het rapport werkt deze kartering van energiepotenties (energy potential mapping) it voor het SREX-pilotgebied Zidoost-Drenthe. Wat zijn de potenties van geothermie en WKO? Ga naar de volledige pblicatie. Geothermische potentie Zidoost-Drenthe (alleen Trias aqifers) Daarnaast gaat het rapport in op diverse andere varianten van ondergrondse energieopslag, zoals: opslag van (rest-)warmte van hoge temperatr in de ondergrond opslag van thermische energie in oppervlaktewater opslag van (bio-)gas en/of CO 2 in de ondergrond en bestaande gasvelden

19 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Jaap Kortman (IVAM) e.a. Gemeentelijke projectleiders, projectontwikkelaars en bewonersgroepen Van initiatief tot itvoering Afgerond in Methodieken/ instrmenten betreffen betaversies die toegepast zijn in pilotprojecten. Eindrapport EOS LT Transep DGO Instrmenten Met 20 bowstenen naar een energienetraal gebied Deze gids beschrijft sccesfactoren en concrete hlpmiddelen voor de ontwikkeling van energienetrale gebieden. De samenvatting van deze pblicatie staat bij thema.

20 Ontwerp & Stedenbow Technieken & Concepten Instrmenten Pilots Gegevens stdie Ater: Hidige stand: Eric Willems (Caberg-Hygen) e.a. partijen die de achtergrond willen doorgronden, instrmenten willen doorontwikkelen of varianten willen ontwikkelen van initiatief tot en met evalatie afgerond in Methodieken/ instrmenten betreffen betaversies die toegepast zijn in pilotprojecten. EOS LT Transep DGO Instrmenten Tools voor energienetrale gebiedsontwikkeling Deze stdie faciliteert het gebiedsontwikkelproces naar een energienetraal gebied met breed palet aan instrmenten. Het energienetraal ontwikkelen of herontwikkelen van een gebied vraagt om inzicht in de belangen die er spelen en de kezes die verschillende stakeholders in het ontwikkelproces moeten maken. Objectief verzamelde gegevens en doorrekening van varianten vormen daarvoor de inpt. Zo n proces kan onderstend worden door een instrmentarim dat in elke fase van een ontwikkelproces de relevante aspecten transparant en bespreekbaar maakt (gemeenschappelijke taal) en het eendidig doorrekenen mogelijk maakt. Dit op zowel technische als financieel-economische aspecten. Hoe krijg je inzicht in de belangen en kezes van verschillende stakeholders? Niet-deterministisch Door de wederzijdse afhankelijkheid tssen de stakeholders is de itkomst van een traditionele gebiedsontwikkeling meestal een matig compromis. Ook is deze afhankelijk van de individele assertiviteit van bepaalde personen op bepaalde posities. De itkomsten knnen daarom enorm afwijken van de resltaten en voorstellen van expert-modellen. De instrmenten zijn niet-deterministisch van opzet en bieden rimte voor meningen en inzichten. Ze hoden rekening met onzekerheden op momenten dat daadwerkelijke informatie nog niet beschikbaar is (in de vroege planfase). Holistisch Traditioneel ziet men drzaamheid meestal als een extra opgave. Hierdoor past het vrijwel nooit binnen de financiële kaders. Een mechanisme dat overigens niet exclsief voor drzaamheid geldt. Voor de hand liggende en haalbare zaken worden meestal al vanzelfsprekend in een plan opgenomen. Kortom: in een holistisch proces zijn niewe instrmenten nodig. In hoofdstk 3 staan de ontwikkelde instrmenten beschreven die allemaal itgaan van een energienetraal gebied. In het docment Toolbox instrmenten zijn de instrmenten integraal opgenomen en worden ze beknopt beschreven. Ga naar de volledige pblicatie.

Transitie in energie en proces voor energieneutrale gebiedsontwikkeling. Werkpakket 2. Toolbox Instrumenten Bijlage 2 bij het hoofdrapport

Transitie in energie en proces voor energieneutrale gebiedsontwikkeling. Werkpakket 2. Toolbox Instrumenten Bijlage 2 bij het hoofdrapport Transitie in energie en proces voor energieneutrale gebiedsontwikkeling Werkpakket 2 Toolbox Instrumenten Bijlage 2 bij het hoofdrapport Dit rapport is uitgevoerd binnen het project Transitie in energie

Nadere informatie

2. Overzicht instrumenten

2. Overzicht instrumenten Concept 03.01.2011 1. ACHTERGROND Om een gebied energieneutraal te ontwikkelen zijn twee zaken van belang. Ten eerste is er inzicht nodig over passende energieconcepten; is het gebied bijvoorbeeld geschikt

Nadere informatie

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM Presentatie Doel van workshop Achtergrond project Belemmeringen 20 stappenplan Organisatie workshop

Nadere informatie

Toelichting Instrument 1, 2 en 3. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 1, 2 en 3. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 1, 2 en 3 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 1, Visie vanuit de stad, maatregelen op gebiedsniveau In technische maatregelen en in procesmatige

Nadere informatie

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Eco2profit Gent, 29 September 2011 ir. Siebe Broersma TU Delft, Faculteit der Architectuur, afdeling Bouwtechnologie,

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn Frans de Haas de Haas & Partners Projectgroep DEPW Utrecht 9 februari 2011 EOS LT Duurzame Gebiedsontwikkeling i.o.v. Agentschap NL Inhoud Levensduurdenken

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

1. INLEIDING. onderzoeken verwerkt en hebben de projectpartners ieder hun ervaring ingebracht. Achtereenvolgens komt in deze brochure aan bod:

1. INLEIDING. onderzoeken verwerkt en hebben de projectpartners ieder hun ervaring ingebracht. Achtereenvolgens komt in deze brochure aan bod: 1. INLEIDING Energie, klimaat en duurzaamheid staan hoog op de politieke agenda s. Veel Nederlandse gemeenten hebben verregaande ambitieniveaus geformuleerd, zoals het realiseren van een energieneutrale

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Dag van de Praktijk. Meten aan een duurzaam gebruik van de ondergrond met DPL. Laura van der Noort, IVAM Jasper Lackin, W+B

Dag van de Praktijk. Meten aan een duurzaam gebruik van de ondergrond met DPL. Laura van der Noort, IVAM Jasper Lackin, W+B Dag van de Praktijk Meten aan een duurzaam gebruik van de ondergrond met DPL Laura van der Noort, IVAM Jasper Lackin, W+B Programma Presentatie Wat is DPL Ondergrond? Wat is het gewone DPL? Doel, toepassingen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten

Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Ynke Feenstra (ECN) feenstra@ecn.nl www.createacceptance.net 1 Deze presentatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Wat Waar Waarom Wanneer Wie?

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Ynke Feenstra Ruimteconferentie 2011, workshop Energie en ruimte Rotterdam, 19 april 2011 www.ecn.nl Energieonderzoek Centrum Nederland 600 medewerkers

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Inhoud. Gebiedsontwikkeling in transitie Duurzame energie Problematiek Verdienmodellen Praktijk cases Synthese Conclusies Aanbevelingen

Inhoud. Gebiedsontwikkeling in transitie Duurzame energie Problematiek Verdienmodellen Praktijk cases Synthese Conclusies Aanbevelingen Lisanne Snoeijen TU Delft Brink Groep 5 juli 2012 Inhoud 2 Gebiedsontwikkeling in transitie Duurzame energie Problematiek Verdienmodellen Praktijk cases Synthese Conclusies Aanbevelingen Gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

Warmtenetten strategisch energiebeleid

Warmtenetten strategisch energiebeleid Warmtenetten strategisch energiebeleid Stadsontwikkeling - EMA 8 mei 2013 Stedelijk beleid Noodzaak en warmtebronnen Pijlers van het beleid Plannen Warmtenetten strategisch energiebeleid 1 Stedelijk Beleid

Nadere informatie

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond.

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond. Governance dilemma s van de diepe ondergrond Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond, Assen Hanneke Puts (TNO) Frency Huisman (UP Bodemconvenant) Programma 15.15 16:10 uur Parallelsessies

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Presteren door DCO. organiseren! DCO Designing Complex Organizations Master in de Organisatiekunde

Presteren door DCO. organiseren! DCO Designing Complex Organizations Master in de Organisatiekunde Presteren door DCO organiseren! Master in de Organisatieknde December 2012 Inhod Het moet beter, we knnen beter! 3 Ervaren veranderkndige deelnemers met een actele organisatievraag 5 Netwerk van bowmeesters

Nadere informatie

Gras benutten als substraat voor vergisting

Gras benutten als substraat voor vergisting Gras bentten als sbstraat voor vergisting Praktische aanbevelingen voor terreinbeheerders, maaibedrijven en vergisters >> Drzaam, Agrarisch, Innovatief en Internationaal Ondernemen Inleiding In Nederland

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden

B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Realisatie WKO. WKO-coach Drenthe - Voorlichtingsbijeenkomst WKO

Realisatie WKO. WKO-coach Drenthe - Voorlichtingsbijeenkomst WKO Realisatie WKO WKO-coach Drenthe - Voorlichtingsbijeenkomst WKO 1 Bouwopgave: Case: realisatie 4 woontorens, totaal 200 appartementen 2 gemeente convenant (stap 2) duurzame ambities DE scan besluit gemeenteraad

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Transitie in energie en proces voor Klimaatneutraal Tilburg

Transitie in energie en proces voor Klimaatneutraal Tilburg Transitie in energie en proces voor Klimaatneutraal Tilburg EOS LT: TRANSEP-DGO (Transitie in energie en proces voor duurzame gebiedsontwikkeling) Bijlagerapport 11 EOS LT: TRANSEP-DGO Transitie in energie

Nadere informatie

SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort

SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort Water, bodem en groen vormen de groene alliantie. De gemeente Amersfoort borgt de alliantie in drie etalagegebieden én in haar structuurvisie, het

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor HERBESTEMMINGSSCAN Herbestemmingsscan U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor U heeft te maken met een leegkomend of leegstaand pand Uw kosten voor

Nadere informatie

Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen

Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen Versie 1.1 23-10-2009 Opgesteld door: Mike Duijn (TNO), Gerald Jan Ellen (TNO), Linda Maring (Deltares) Aanleiding voor de cursus

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Stappenplan WKO Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad Jan Pieters Bijeenkomst Wonen, 4 februari 2014, Nieuwe Energie, Leiden Leidse Milieuraad Onafhankelijk adviesorgaan van B&W Eerdere adviezen over

Nadere informatie

Energie Atlas Rotterdam

Energie Atlas Rotterdam Energie Atlas Rotterdam WERKEN AAN ONZE STEDELIJKE AMBITIES DOOR SAMENWERKING MET STAKEHOLDERS ODE DUURZAME ENERGIE SPOOR 3, SESSIE 2 GEMEENTE ROTTERDAM, ROLAND VAN DER HEIJDEN, 11 JUNI 2014 foto: www.barthoogveld.nl

Nadere informatie

Samen op weg naar duurzame energie

Samen op weg naar duurzame energie Samen op weg naar duurzame energie Eigen energieambities realiseren in uw omgeving De inhoud van deze folder is eigendom van ParaTodos en Verkade Local Energy Support. Aan de informatie in dit document

Nadere informatie

Aanpak van technische en niet-technische barrières voor het realiseren van een energieneutraal

Aanpak van technische en niet-technische barrières voor het realiseren van een energieneutraal Aanpak van technische en niet-technische barrières voor het realiseren van een energieneutraal gebied EOS LT 07051, taak 3.5 Datum September 2012 in opdracht van Agentschap NL (nu Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen Agenda Context Wat gaan we doen Belemmeringen De aanleiding Topsectoren aanpak onder Rutte

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO Urban Energy Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau Aart de Geus TNO Opzet Presentatie Waarom en voor Wie Ontwikkelingen GIS en wijk modellen Urban Strategy als voorbeeld Energie

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Algemene presentatie

Algemene presentatie Alpheon Energieadvies & Consultancy Algemene presentatie Uw energie, onze zorg Alpheon NL BV Paulus Potterstraat 19 7204 CP Zutphen http://www.facebook.com/alpheonenergie @AlpheonEnergie Auteur: John Hesp

Nadere informatie