Mantelzorg en werk combineren kun je leren. Magazine

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mantelzorg en werk combineren kun je leren. Magazine"

Transcriptie

1 Mantelzorg en werk combineren kun je leren Magazine

2 Dit magazine is een eenmalige uitgave en onderdeel van het project 'BaanBrekend. Mantelzorg en werk, combineren kun je leren' De artikelen 'Alles over burn-out' en 'Hoe leer je omgaan met de valkuilen in je leven' zijn met toestemming bewerkt. De oorspronkelijke teksten zijn ontwikkeld binnen het Europese project 'Evenwicht, werk en privé in balans' dat van 2001 tot juli 2004 in Limburg werd uitgevoerd. Dit magazine is een tweede, gewijzigde, druk. De eerste druk is in november 2006 in een oplage van 500 stuks in Limburg verspreid. Grafische verzorging Hoenen&vanDooren Creatieve Communicatie St.Odilienberg Fotografie Annemiek Mommers Projectleiding Dorien Strik, Thuiszorg midden-limburg Hoofdredactie Neeke Swart, Hastijns Redactie Marianne Demarteau Amalie van Stekelenburg Dorien Strik Neeke Swart Gastschrijver Theo Keltjens, Derix & Hamerslag Ambassadeurs BaanBrekend Mevrouw A. Heffels, de heer M. Eurlings. Dank voor hun bijdrage Kerstin Achtenberg, Wim Baake, Gerrie van Bolderen, Familie Bonnee, Vina Corputty, Familie Gielkens, Anette Heffels, Maria Kakarissa, Fiet Opheij, Ria Verheze en Jannie Wiskerke. Projectsubsidie Dit magazine werd mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van het Ministerie Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (OC&W) en de ontwikkelingspartners: Hastijns, Huis voor de Zorg en Thuiszorg midden-limburg. Oplage: 2500 Tweede druk, september 2007

3 Ik lever een klein beetje mantelzorg aan mijn moeder. Ze zit in een verzorgingstehuis waar ze zich prettig voelt en omdat ik de enige ben van haar vier kinderen die in de buurt woont, zoek ik haar een paar keer per week op. Ik doe de was, haal wat boodschappen en stel haar gerust wanneer ze in de war is en daar bang van wordt. Ik zou niet op het idee gekomen zijn om dit mantelzorg te noemen als me niet was gevraagd door 'BaanBrekend' om ambassadeur te worden omdat ik immers ook mantelzorg leverde aan mijn moeder. Tot nu toe en ook in het vervolg vond ik dat zo'n beetje zorgen voor mijn moeder bij het leven hoort. Zij heeft lang voor mij gezorgd en ik nu af en toe voor haar. Zij heeft meer moeite met die rolwisseling dan ik. Wanneer ik haar was ophaal zegt ze altijd verontschuldigend dat het maar een beetje is en ik verdenk haar ervan dat ze haar dekbedden slechts met de grootste tegenzin wisselt omdat ze vindt dat het strijken daarvan zo'n werk is voor haar kind, voor mij dus. 'Wat kan ik nou eens voor jou doen,' vraagt ze als ik weg ga. Wat ik haar niet kan uitleggen is dat door het zorgen voor haar een nieuwe zachtheid in onze relatie gekomen is, die ik niet had willen missen. Een heel ander geval is het natuurlijk, wanneer je dag en nacht voor een zieke, partner, kind of ouder moet zorgen. Ik kom dat af en toe tegen in mijn praktijk. Groot respect heb ik daarvoor, voor het geduld en de toewijding. En terwijl de omgeving zijn bewondering uitspreekt denken sommige mantelzorgers :'Je moest eens weten'. Je moest eens weten hoe boos en ongeduldig en gemeen ik soms ben tegen hem of haar, omdat hij mijn leven bepaalt, omdat hij er altijd is, omdat ik zo'n verstikkend medelijden heb waardoor ik niet kan vluchten.' Woede, jaloezie, ongeduld, irritatie, het verlangen om de deur uit te lopen en nooit meer terug te komen dat hoort er ook bij, wanneer je voor iemand zorgt. Wanneer je 'gewoon' werk doet voor een salaris komen daar natuurlijk ook regelmatig dingen bij die je niet leuk vindt, maar daar staat dan het geld tegenover. Als je voor iemand zorgt, krijg je daar ook wel wat voor terug: een goed gevoel, iets liefs, dankbaarheid, maar lang niet altijd en vaak niet genoeg. De valkuil voor mensen die mantelzorg bieden is dat ze van zich zelf niet alleen eisen dat ze zorgen, maar ook dat ze het altijd met liefde en geduld doen. Maar liefde en geduld zijn niet met een druk op de knop leverbaar. Soms zijn ze op. En dan moet je vragen of iemand even voor jou wil zorgen, of de zorg tijdelijk over wil nemen. Sommige mantelzorgers vinden dat niet makkelijk. 'Er is niemand die het van me over wil nemen', zeggen ze. Maar soms denk ik dan ook: 'Misschien heb je al zorgend afgeleerd te vragen.' Annette Heffels Voorwoord Annette Heffels is psycholoog en publicist, en is ambassadeur voor het project 'BaanBrekend. Mantelzorg en werk; combineren kun je leren'. 3

4 Inhoud Colofon 2 Voorwoord 3 Inhoudsopgave 4 Leven doe je samen 5 Alles over Burn-out 6 Mantelzorg en werk hoe combineer je dat 9 Doe de stresstest 14 BaanBrekertjes 15 4 Verdrukte zorgzaamheid Column van Theo Keltjens 16 Hoe leer je omgaan met de valkuilen in je leven? Op weg naar empowerment tips en adviezen 21 Zorgen doe je samen 24 Wie staan er voor jou klaar? (1) 27 Wet- en Regelgeving Er is meer dan je denkt 28 Wie staan er voor jou klaar? (2) Handige adressen en telefoonnummers 30 Over Baanbrekend Magazine 31

5 Leven doe je Samen. Dat is mijn motto, zowel in mijn werk als privé. Dat motto geldt nog eens extra op het moment dat iemand in mijn naaste omgeving, bijvoorbeeld door ziekte, niet meer alles kan wat hij of zij voorheen kon en hulp van anderen nodig heeft. 5 door Dorien Strik beleidsmedewerker bij Thuiszorg Midden-Limburg Leven doe je samen Als ik dan in de gelukkige omstandigheid ben dat ik die hulp (mee) kan bieden, dan doe ik dat graag, zoals velen met mij. Maar wat als de zorg zwaarder wordt en je zelf in de knel kunt komen met je andere bezigheden, zoals je werk, de zorg voor je gezin, hobby's en sporten? Het dilemma kan dan zijn op welke manier dit goed te combineren is en toch te zorgen dat je leven in balans blijft. Het is dan goed om jezelf de vraag te stellen 'wat wil ik doen en wat heb ik nodig om dit te kunnen doen?' Wat iemand nodig heeft om in balans te blijven is namelijk voor iedereen verschillend. Vanuit de gedachte dat je het combineren van mantelzorg en werk kunt leren, is het project BaanBrekend opgezet. Dit project ontwikkelt instrumenten, zowel voor mantelzorgers zelf als voor werkgevers, die bijdragen aan het verbeteren van de combinatie mantelzorg en werk. Dit magazine voor werkende (en herintredende) mantelzorgers is zo'n instrument. Je kunt bijvoorbeeld ervaringen van andere mantelzorgers lezen die de zorg voor een naaste combineren met een betaalde baan. Of informatie over in balans blijven en het omgaan met valkuilen, en dat alles zoveel mogelijk gericht op het voorkomen van overbelasting. Verder vind je ook informatie over wie welke ondersteuning kan bieden, praktische informatie en bruikbare tips. Om mantelzorg en werk goed te kunnen combineren, heb ik zelf ervaren hoe belangrijk het is om de zorg met een aantal mensen te delen en daar afspraken over te maken; een netwerk opbouwen waar je een beroep op kunt doen. Daarnaast is het gebruik maken van voorzieningen die bepaalde taken kunnen overnemen, zoals de thuiszorg, een belangrijke ondersteuning geweest. Het zorgen voor de ander doe je dus ook echt samen, zowel met andere mantelzorgers als met professionele hulpverleners. Is het in een bepaalde situatie toch beter dat je zelf meer ruimte hebt om zorg te verlenen, dan is het goed om te weten dat er diverse regelingen zijn die dit (tijdelijk) mogelijk maken. Tenslotte: BaanBrekend! De bedenkers van deze naam kwamen op deze gedachte omdat het zorgen voor je naaste een onderbreking is van je werk én het is 'baanbrekend' als je dit goed weet te combineren. Ik wens jullie dan ook veel succes met het vinden van je eigen 'baanbrekende' manier om vooral met veel voldoening te kunnen zorgen voor je naaste en plezier te hebben in je werk.

6 6 Als stress te lang aanhoudt en niet wordt opgelost, kan iemand overspannen raken. Stress en spanning ontstaan vaak op de werkvloer. Het gevolg kan zijn, dat iemand geleidelijk aan de betrokkenheid bij het werk en de directe omgeving verliest. Hij/zij krijgt last van uitputtingsverschijnselen. Overspannen mensen raken zowel lichamelijk als emotioneel uitgeput. Een andere term die wel voor overspannenheid wordt gebruikt, is het uit Amerika afkomstige begrip 'burnout'. Herken de signalen Alles over burn-out Hoe ontstaat het? Zowel persoonlijke eigenschappen, de werksituatie en maatschappelijke factoren dragen ertoe bij dat iemand overspannen kan raken. Iemand met een groot plichtsbesef, strenge normen en waarden en een hoge motivatie is gevoeliger voor stress. Hij/zij kan geneigd zijn zichzelf te straffen als er fouten worden gemaakt. Ook iemand die gevoelig is voor rolconflicten en rolverwarring, is gevoeliger voor stress en zal in dergelijke situaties mogelijk met onzeker en angstig gedrag reageren. Gedreven, ongeduldige en gehaaste mensen zijn voor zichzelf en voor de omgeving een bron van stress. Introverte types die de neiging hebben zich af te sluiten en alles zelf op te lossen, kunnen eerder te maken krijgen met stress. Onverwerkte persoonlijke ervaringen, gebrek aan greep op het werk, te hoge verwachtingen koesteren, de angst voor het overspannen raken en al zeer jong zijn gaan werken, zijn andere persoonlijke factoren die van invloed kunnen zijn. Natuurlijk is het niet alleen 'de persoonlijkheid' die bepaalt of iemand overspannen raakt. De situatie op het werk is eveneens een belangrijke factor. Hoe zit het met het bedrijf? Stelt het bedrijf hoge eisen, hoe gaat het om met het personeel, welke rechten heeft de werknemer? Kunnen alle werknemers tot hun recht komen? Zijn er voldoende ontplooiingsmogelijkheden? Is de sfeer open? Is er ruimte voor vernieuwing? Hoe gaat het met het bedrijf? Zijn er reorganisaties, zijn er financiële problemen, is er kans op ontslag? En dan de stem van de maatschappij zelf. Hoe staat het met de arbeidsmarkt? Zijn er kansen voor ieder individu in deze snel veranderende en op jonge mensen gerichte samenleving? Wat draagt er bij aan een leven met minder stress? In eerste instantie de acceptatie van onze situatie en van onszelf en ons vermogen om zelf de situatie te veranderen. Niemand is perfect en ieder heeft het recht om tijdelijk ontevreden te zijn over de eigen situatie. Het is een uitdaging om daar zelf wat aan te doen. Dit kan de juiste instelling zijn om thuis en op het werk een prettige situatie te creëren en te behouden. Hoe ziet het verloop eruit? Het proces van toenemende stress en overspannenheid is onder te verdelen in negen fasen. De eerste drie fasen beschrijven het ziek worden, de volgende drie beschrijven het ziek zijn. Het herstel geschiedt eveneens in drie stappen. Het ziek worden Fase 1: Iemand is zich nog niet bewust van een verstoord evenwicht. Wel is er een onderliggend gevoel dat de inspanning om voldoening te krijgen steeds groter wordt. Dit gevoel blijft voortdurend op de achtergrond aanwezig. Het verstoorde evenwicht uit zich in het volgende gedrag: tegenzin om naar het werk te gaan, overgevoelig raken en eerder ruzie of conflicten krijgen. Het werk wordt mee naar huis genomen. Door dit alles raakt de thuissituatie ook gespannen. Er ontstaat het gevoel tegen de klok te moeten werken en tevens gevoelens van falen. De weerstand vermindert met als logisch gevolg dat er verkoudheden en griepjes optreden.

7 Fase 2: Iemand wordt zich nu bewust van de groter wordende inspanning. Voldoening na het werk of na het verrichten van zorgtaken is er niet meer. Er blijft een negatieve emotie achter na de inspanning. Het lichaam gaat reageren met negatieve prikkels. Voor het onprettige gevoel wordt compensatie gezocht. Dit uit zich ook in het gedrag. Iemand weet van geen ophouden meer en gaat steeds harder werken. Vermoeidheid wordt genegeerd. Van ontspanning is geen sprake meer en het gevoel van uitputting gaat de boventoon voeren. Dit wordt ook nog in de hand gewerkt doordat iemand steeds slechter gaat slapen. In het handelen wordt men krampachtiger. En men heeft moeite met onverwachte gebeurtenissen. Hier wordt rigide of met wrevel op gereageerd. Lichamelijk komen er klachten als nek-, schouder- en hoofdpijn, maag- en rugklachten. Mogelijk wordt de eetlust minder en de behoefte aan genotmiddelen groter. Ook de zin in vrijen kan afnemen. Fase 3: Er komt verzet tegen de onprettige gevoelens. Iemand wordt minder betrokken bij het werk en de zorgtaken en toont minder respect voor de omgeving. Het gevoel naar mensen verdwijnt, er treedt vermijdend gedrag op naar klanten, collega's, vrienden en familie. Men geeft anderen de schuld van fouten en wordt steeds afweziger, ook in lichamelijke zin. Dit zijn allemaal symptomen die op de voorgrond treden. De uitputtingsfasen Fase 4: Iemand knapt af. Hij kan en wil niet meer werken en/of zorgen. Er vindt een ziekmelding plaats. Men denkt aan ontslag en wil op zoek gaan naar ander werk. Het afhaken uit zich enerzijds in schuld- en schaamtegevoelens, en anderzijds in onverschilligheid en vermijdend gedrag. Men sluit zich af en heeft last van algehele malaise. Met uiteenlopende klachten komt men bij de arts terecht. Fase 5: Herstel blijft tegen verwachting uit. Het schuldgevoel hierover neemt toe. Iemand blijft somber, wil alleen nog maar slapen en zoekt allerlei compensatie zonder daar voldoening uit te krijgen. Soms meldt iemand zich meerdere malen beter, uit schaamtegevoel. Maar hij/zij is dan nog niet beter. Fase 6: De balans wordt opgemaakt. 'Heb ik wel de juiste baan of werkgever? Wil/kan ik nog wel zorgen?' In deze fase raakt men vaak in conflict met zichzelf en met de omgeving, men is uit balans en weet niet meer welke weg in te slaan. Nog steeds voeren sombere gevoelens de boventoon. Tot slot de herstelperiode Fase 7: Iemand beseft dat hij/zij ziek is en niet alleen maar moe. Men gaat tijd steken in zelfzorg. Dit uit zich onder andere door prettige activiteiten te gaan ontplooien en ondernemen. Het gevoel van voldoening komt weer terug. En herstel treedt langzaam in, iemand krijgt weer energie terug. Men moet niets forceren, alles is gericht op het herstel. Fase 8: Er wordt een daad gesteld. Men laat weten wanneer hij/zij van plan is weer terug te keren op het werk of heeft besloten afscheid te nemen van het werk. De beslissing voor een andere werkgever of zelfs een ander beroep kan gevallen zijn. In de thuissituatie besluit men hulp te vragen bij de zorgtaken en/of deze op een andere manier in te vullen. Fase 9: Iemand moet wennen aan de nieuwe situatie. De omgeving reageert op de andere manier van werken en zorgen. Wie van beroep verandert kan het moeilijk krijgen, het verlaten van het oude beroep kan gepaard gaan met rouwgevoelens. Na hersteld te zijn, kan de angst voor een nieuwe burnout nog regelmatig de kop opsteken. Tips? Door zelfonderzoek kun je kijken hoeveel en wanneer je last hebt van stress. Kijk waar de problemen vandaan komen: hangen de problemen op het werk samen met problemen in de persoonlijke sfeer? Een combinatie van problemen in de privé-sfeer en op het werk vormen een grote belasting voor iemand. Pas als duidelijk is waar de stress vandaan komt, kan gekozen worden voor een aanpak van de stress. Zowel het oplossen van privé-problemen als de werkstress verdienen veel aandacht en zorg. Is er sprake van werkstress, dan kun je zelf maatregelen nemen om dit te verminderen. Zowel op de werkvloer als in je persoonlijke situatie kun je stappen zetten. In je persoonlijke leven kun je bewust ontspanning zoeken. Ook als je moe bent, kun je bijvoorbeeld gaan wandelen, fietsen of hardlopen. Of je kunt ontspanning zoeken door yoga, meditatie etc. Heel belangrijk is, dat je wat meer afstand neemt tot je werk en leert te relativeren. Ook dingen buiten het werk zijn belangrijk. Probeer eens te ontdekken welke dingen dat zijn en welke dingen je nu juist leuk vindt om te doen. Op de werkvloer kun je ook een aantal zaken veranderen. Ga eens praten met collega's en leidinggevenden over de dingen die je niet bevallen. Zoek daar zelf het goede moment voor uit. Maak duidelijk aan jouw omgeving wat voor jou een goed werkklimaat is. Geef grenzen aan in het werk en zorg dat er sprake is van een goede werkverdeling door deze daadwerkelijk ter sprake te brengen. Kijk eens kritisch naar je zorgtaken. Vraag bijvoorbeeld een goede vriend(in) om je hierbij te helpen. Welke onderdelen vind je leuk en geven je energie, en welke doen dit juist niet? Denk samen na over mogelijkheden om de vervelende taken met iemand te delen, of aan iemand over te dragen. Wie zou(den) je hierbij willen helpen? Op welke manier? Wees niet bang om anderen om hulp te vragen. Geef daarbij goed aan om welke taken het gaat en wat je aan de ander vraagt. 7

8 8 Is er geen verbetering in de situatie, dan is het aan te bevelen eens te onderzoeken of de bestaande situatie (in je werk, in privé) bij jou past. Je kunt ander werk overwegen, misschien binnen hetzelfde bedrijf of bij een andere werkgever. Het kan ook zo zijn dat hetzelfde werk bij een andere werkgever minder stress oplevert. In je zorgtaken kun je overwegen om een groot deel van de taken over te dragen aan (professionele) hulp, zodat jijzelf meer aandacht kan geven op het persoonlijke vlak. Het is in ieder geval aan te raden om open te staan voor de verschillende mogelijkheden en deze te onderzoeken. Wat is een burn-out? Het net zolang aanspreken van je energiereserves, totdat je letterlijk opgebrand bent en je lichaam geen energie meer overheeft en ook niet meer aanmaakt. Dat betekent dat je lichaam letterlijk uitgeput is. Hierdoor kunnen allerlei klachten ontstaan, zowel lichamelijk als geestelijk. Een aantal veel voorkomende signalen zijn: desinteresse, ongeïnteresseerdheid, slapeloosheid, spierspanning, gevoelens van onrust, gevoelens van angst, depersonalisatie, vergeetachtigheid, hoofdpijn, de draad kwijt zijn, geen structuur meer hebben en ook niet kunnen vinden. Wat zijn kenmerken? Overspannen raken is een geleidelijk proces. De stress neemt - in het begin onopgemerkt - toe. Het is van steeds grotere invloed op het dagelijks handelen. Iemand die overspannen is, gaat zich minder dan anders inzetten voor het werk en voelt zich nauwelijks meer betrokken. Uiteindelijk kan diegene het werk niet meer aan: of omdat er niet meer kan worden voldaan aan de eisen die de werkgever stelt, of omdat de eigen eisen te hoog gesteld zijn. Er ontstaat het gevoel gefaald te hebben. De stress grijpt als het ware om zich heen. Op steeds meer gebieden is de stress merkbaar. Het geestelijk en lichamelijk welzijn van iemand die lijdt onder stress worden aangetast. Hij/zij raakt letterlijk uitgeput en kan steeds minder verzetten. Dat heeft natuurlijk weerslag op het sociaal-maatschappelijk leven. Wat zijn valkuilen waarop je moet letten? 1 In de eerste plaats is het heel belangrijk om naar je lichaam en omgeving te luisteren; neem niet alleen je lichaam, maar ook je omgeving serieus.vaak geeft je lichaam al in een vroeg stadium signalen af. Ook personen in de nabije omgeving zien signalen met betrekking tot afknappen vaak al eerder aankomen. 2 Beëindig je strijd. Zolang dit niet erkend kan worden, put men zichzelf nog verder uit. Alle energie is nodig om aan het herstel te werken. 3 Zie je eigen valkuilen. Zijn er boeken over burn-out? Ja, er zijn een heleboel boeken verschenen over burnout. Het aardige is dat er ook een aantal boeken zijn verschenen met ervaringen van personen die zelf met een burn-out te maken hebben gehad. Hier volgen een aantal titels van veel gelezen en goed gewaardeerde boeken over burn-out. Ervaringsverhalen 'Omgaan met burn-out'. Auteur: Karsten, C. Uitgeverij: Elmar, 1999 'De lessen van burn-out'. Auteur: Bergen van, A. Uitgeverij: Elsevier, 2005 Overige titels 'Behandelingsstrategieën bij burn-out'. Auteur: Hoogduin, C.A.L. e.a. Uitgeverij: Bohn Stafleu van Loghum, 1996 'Burn-out, oorzaken, gevolgen, remedies'. Auteur: Maslach, C. & Lieter, M.P. Uitgeverij: Contact, 1998 'Geen zin in m'n gezin. Wat doet een burn-out met je relatie, gezin en zelfbeeld?'. Auteur: Witterholt, Y. Uitgeverij het Spectrum, 2007 'Weer aan de slag na een burn-out. Praktische handleiding voor de werknemer'. Auteurs: Kjellman, M. & Hammarback, L. Uitgeverij: Bohn Stafleu van Loghum, 2005

9 2,4 miljoen Nederlanders zijn mantelzorger. Zij verzorgen een familielid, buur of vriend. Daarvan combineren mensen het zorgen met een betaalde baan. Hiervan voelen ruim mensen zich overbelast door het combineren van arbeid met mantelzorg. In de volgende interviews vertellen Gerrie,Vina, Maria en Ria openhartig hoe zij mantelzorg en werk combineren en wat dat voor hen betekent. Persoonlijke ervaringen Mantelzorg en werk hoe combineer je dat 9 Gerrie van Bolderen (51) werkt fulltime als staffunctionaris in de thuiszorg. Sinds de dood van haar vader trekt ze zich als enig kind sterk het lot van haar moeder aan. Ook bekommert ze zich om een weduwe en een verstandelijk gehandicapte jongen uit de vriendenkring van haar ouders. Je moet tijd voor jezelf overhouden. Anders kom je jezelf tegen. Waken over je balans Ik ben 27 jaar geleden begonnen als leidster gezinszorg. Na de fusie met het kruiswerk werd ik assistent hoofd van de divisie huishoudelijke zorg en verzorging. Sinds de laatste reorganisatie vervul ik daar een staffunctie.werken is voor mij een bestaansinvulling. Mijn man en ik hebben geen kinderen.we werken ook allebei fulltime. Vijf jaar geleden stierf mijn vader, volkomen onverwacht. Mijn moeder trof hem dood in bed aan. Ik ben enig kind, dus alles kwam op de schouders van mij en mijn partner neer. De uitvaart regelen, aangifte doen, verzekeringen en abonnementen stopzetten, noem maar op. En ondertussen mijn moeder steunen, want zij was behoorlijk aangeslagen. Mijn partner regelde de praktische zaken, ik hield me vooral met haar bezig. De eerste tijd heb ik veel verlof opgenomen om bij haar te kunnen zijn. Toen kwam het moment dat ze haar leven weer moest oppakken. Al gauw kreeg ze gezondheidsklachten. Ze had twintig jaar geleden een kunstheup gekregen en die was aan vervanging toe. Bezoeken aan de specialist, foto's maken, afspraken maken, naar het CIZ voor een indicatie huishoudelijke verzorging, de operatie en tenslotte revalideren in verpleeghuis St.Martinus te Weert. Met een fulltime baan valt het niet mee om dat allemaal te regelen. Er bestaat weliswaar een zorgverlofregeling, die recht geeft op onbetaald verlof. Maar die paar dagen zetten weinig zoden aan de dijk. De zorg spreidt zich uit over veel langere tijd. Bovendien moet je het salaris kunnen missen. Ik zou dat nog wel kunnen, maar voor veel anderen geldt dat niet. Ik heb me met verlofuren en roosterwijzigingen aardig kunnen redden. Ik heb ook zoveel mogelijk afspraken op woensdagmiddagen gepland, omdat ik dan 3 uur ATV heb. Tuin Al met al kreeg ik het wel behoorlijk druk: mijn werk, het huishouden, mijn moeder. Daar kwam bij dat ik al tien jaar hand- en spandiensten deed voor een bevriend echtpaar. De man was inmiddels overleden, maar ik was de weduwe blijven helpen. Bovendien kreeg ik twee jaar na de dood van mijn vader het verzoek van een vriend van hem of ik zijn verstandelijk gehandicapte zoon wilde begeleiden. Hij ging zelfstandig wonen. Ik had een bijzondere band met hem, hij voelde zich bij me op zijn gemak. Ze zouden het fijn vinden als ik een paar keer per maand op bezoek ging.

10 Vorig jaar kreeg mijn moeder opnieuw een heupoperatie, nu de andere heup. Hetzelfde scenario. Na de eerste operatie had ik al thuiszorg voor haar geregeld: 3 uur huishoudelijke verzorging, voor onderhoud van het huis.verder onderhouden mijn partner en ik ook de tuin en tijdens de opname en revalidatie voelde ik dat dit teveel werd. Het begon steeds meer als een verplichting te voelen. Binnen Thuiszorg Midden-Limburg is een service bureau waar je service producten kunt inkopen, zo ook tuinonderhoud. Dat heb ik gedaan, zij het na lang wikken en wegen. Ik wilde het heel graag zelf blijven doen. Mijn partner heeft me overgehaald. Ik was bang dat mijn moeder het erg zou vinden, maar dat bleek helemaal niet zo.we hebben ook iemand ingehuurd om de ramen te wassen. 10 Plezier Tegenwoordig ga ik steevast twee keer per week bij haar op bezoek. Vooral om haar gezelschap te houden en sociaal te prikkelen. Ze is altijd heel actief geweest als vrijwilliger, maar na de dood van mijn vader stopte ze daarmee. Mijn vader was degene die voor actie zorgde in huis, hij zat in allerlei besturen. Zij liftte daarop mee. Haar eenzaamheid verontrust me wel een beetje. Ik weet ook niet hoe het straks zal gaan als ze meer zorg nodig heeft, hoe ik het met mijn werk moet gaan combineren. Een paar maanden geleden heb ik met onze personeelsadviseur gesproken over regelingen voor mantelzorg. Zij zegt: aan de hand van de situatie bekijken we de mogelijkheden die we kunnen regelen. Als leidinggevende heb ik natuurlijk ook vaker aan de andere kant van de tafel gezeten. Er zijn twee manieren om met de kwestie om te gaan: erover praten of de zaken op hun beloop laten. Het eerste verdient natuurlijk de voorkeur. De tweede categorie is vaak de uitputting nabij wanneer ze ermee voor de dag komen. Een probleem is dat de regelmogelijkheden zo weinig bekend zijn. In een arbeidsvoorwaardengesprek wordt er zelden over gepraat. Er is een zorgverlofregeling, maar die biedt lang niet altijd soelaas. Ik vind dat de overheid zich dat beter moet realiseren. Ze verwacht met de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) veel van mantelzorgers, maar ze onderneemt weinig om die zorg te faciliteren. Tegelijk worden de indicatienormen voor zorg steeds strenger. Als ik het huis van mijn moeder zou moeten schoonmaken, zou ik minder moeten gaan werken. Dat is weer in strijd met het streven om zoveel mogelijk vrouwen aan het werk te krijgen. Je kunt niet alles willen. Dat geldt voor elk mens persoonlijk en dat geldt ook voor de samenleving. Je zult evenwichtige keuzes moeten maken. Het beste criterium voor die balans is het plezier. Als je dat kwijt raakt, als je merkt dat je moe en geïrriteerd bent, dat je aandacht er niet meer bij is, dan moet je ingrijpen. In de Molukse gemeenschap is het gebruikelijk dat kinderen hun ouders tot het eind toe verzorgen. Het is onze manier om iets terug te doen en om afscheid van ze te nemen, zeggen Vina Corputty en Maria Kakarissa uit Maastricht. Een manier om afscheid te nemen Maria: Mijn moeder is in 1996 ziek geworden. Met de hele familie hebben we haar verzorgd. Mijn zussen wonen in het Gooi, dus veel zorg kwam op mij neer. Mijn broers hielden zich meer met praktische zaken bezig, zoals boodschappen doen of naar de dokter rijden. Mijn nicht Vina was bij mijn ouders kind aan huis, dus die hielp ook veel. En ook mijn vader droeg zijn steentje bij. Hij was daar heel precies in, gaf heel trouw haar medicijnen. In 2000 viel mijn moeder van de trap en brak ze haar heup. In het ziekenhuis raakte ze in coma. Ze heeft nog een week geleefd. Op 7 april is ze overleden. Vanaf dat moment heb ik voor mijn vader gezorgd. Ik woonde en werkte in Heerlen. Elke weekend was ik bij hem. Hij woonde in Maastricht, samen met mijn broer. Al mijn verlof ging op aan de verzorging. Een half jaar lang ben ik 's middags om 2 uur naar huis gegaan. Ik had een fulltime baan bij het CBS. Mijn collega's wisten wel waarom ik naar huis was. Maar met mijn baas heb ik het er nooit over gehad. Ik stap niet zo gauw naar de baas, zeker niet met privé-zaken. Later is hij het via mijn collega's toch te weten gekomen. Ik heb toen alle verlof teruggekregen. Vorig jaar november kon ik bij het CBS met vervroegd pensioen. Ik werd toen 55. Ik kon een seniorenwoning

11 11 krijgen in de Molukse buurt in Maastricht. Daar ben ik naar toe verhuisd. Op de dag van mijn verhuizing is in een verzorgingshuis in Heer een dagopvang voor Molukse ouderen geopend. Zij kunnen daar twee dagen in de week naar toe, op dinsdag en donderdag.vina en ik zijn er vrijwilligster. In het begin liep het een beetje stroef. Sommige ouderen waren bang dat ze moesten blijven. Die dagopvang is er niet om ons, mantelzorgers, te ontlasten, maar alleen om ouderen te activeren. Er is een dansgroep, er worden spelletjes gedaan, gewandeld en vooral veel gesnoept en gekletst. In april van dit jaar is mijn vader overleden.vorig jaar augustus werd leverkanker bij hem geconstateerd.we hebben niets tegen hem gezegd. Hij wilde het woord kanker niet horen, zijn eigen neef was er ook aan gestorven. Mijn vader was de spil binnen de dagopvang Molukse ouderen. Hij danste en zong en iedereen zong mee. Sinds zijn dood is het een stuk rustiger bij de dagopvang. Ze kwamen alleen in het weekend naar huis Vina: Mijn vader is in 1998 gestorven, ook aan leverkanker. Vier jaar lang heb ik hem dagelijks verzorgd. Ook ik heb veel broers en zussen in het noorden wonen. In het weekend kwamen ze meestal naar huis. Het hoort bij de Molukse cultuur dat kinderen zelf hun ouders verzorgen als ze oud of ziek worden. De ouders verlangen dat en wij willen het zelf ook. Ze zouden wegkwijnen als we ze naar een verzorgingshuis zouden brengen. Veel Molukse ouderen spreken nauwelijks Nederlands. Ze zouden met niemand kunnen praten. Het is ook onze manier om afscheid van ze te nemen, die verzorging. Heel langzaam. Ook wanneer het thuis echt niet meer kan, blijven we verzorgen. Mijn moeder is vrij plotseling gestorven, in 2004, na een herseninfarct. De laatste 2 jaar heeft ze in een verpleegkliniek doorgebracht. De meeste mensen zie je daar af en toe een uurtje op bezoek komen. Maar wij zijn echt intensief met ze bezig. Soms zijn er verpleegsters van het Groene Kruis of dergelijke die ons wegwijs proberen te maken. Als ik heel eerlijk ben: ik begrijp niet dat mensen de zorg voor hun ouders zo makkelijk van zich kunnen afschuiven. Toen mijn opa ziek was, wilde hij perse geen verpleegster en ook geen ander bed. Uitgerekend de dag dat er een verpleegster kwam en hij een nieuw bed kreeg, is hij gestorven. Veel steun aan het geloof Maria: Wat heel belangrijk voor ons is, is het geloof. Wij zijn christenen, we bidden elke dag voor onze familie en voor onszelf. Het geloof geeft ons de kracht om dit te doen. Er zijn dagen geweest dat ik zelf overal pijn had. Maar daar klaag je niet over. Ik heb 32 jaar voor het CBS gewerkt zonder één dag ziek te zijn. Ik heb ook altijd goede zin. Alleen 's morgens vroeg is het wat minder. Altijd bezig met anderen Vina: Ik heb zelf geen betaald werk, ik ben afgekeurd. Maar het zou weinig verschil hebben gemaakt. Ook nu heb ik weinig vrije tijd. Ik ben altijd bezig met anderen. Het komt best wel eens voor dat ik niet zo'n zin heb. Maar dat is niet aan de orde. Geen zin bestaat niet.

12 12 In 1999, toen haar kinderen van school waren, pakte Ria Verheze (53) haar baan in de thuiszorg weer op. In korte tijd verloor ze haar moeder en twee zussen, die ze samen met de overige familieleden intensief verzorgde. Het werk is voor mij eerder afleiding dan belasting. De kracht van de familie Van 1970 tot 1980 heb ik fulltime gewerkt. In die tijd bracht je nog de hele dag bij één cliënt door. Geweldig was dat. Nu kun je je dat niet meer voorstellen.toen ik kinderen kreeg, ben ik gestopt. Mijn man werkte in ploegendienst en ik vond dat ik er 24 uur per dag voor de kinderen moest zijn. Ik heb daar nooit spijt van gehad. Ik ben ook altijd volop onder de mensen gebleven, ging mee op schoolreisjes, zat in de OR. Ik kom zelf uit een gezin met elf kinderen, ik heb vier broers en zes zussen. Het voor elkaar zorgen zat er van kindsbeen in. Mijn jongste zusje had Downsyndroom. Toen ik op de huishoudschool zat, ben ik een jaar thuis geweest om mijn moeder te helpen met de verzorging. Later is mijn zusje naar St. Anna in Heel gegaan, waar ze nog steeds woont en waar ze bijna dagelijks door een van ons wordt bezocht. Mijn moeder was vaak ziek. Geen wonder als je elk jaar een kind krijgt. Ze leed aan trombose. In 1980, dus toen ik net met werken gestopt was, kreeg ze borstkanker. De behandeling sloeg goed aan, maar na vijf jaar ging het bergafwaarts. Ze heeft nog vijf jaar geleefd, het laatste jaar is ze echt ziek geweest. Maar mijn moeder was een heel sterke vrouw. Een half jaar heeft ze thuiszorg gehad, maar de meeste zorg hebben we zelf gegeven. Met z'n allen, kinderen plus aanhang, hebben we ervoor gezorgd dat er continu iemand bij haar was. We gingen altijd met z'n tweeën. Niemand heeft dat ooit als belastend ervaren. Het was vanzelfsprekend dat we voor haar zorgden. We waren blij dat we iets terug konden doen. En natuurlijk was het fijn, dat we het met zo velen konden delen. Ze stierf in Toen werd vader een probleem. Mijn vader was een ander type: zwijgzaam, nerveus, neigend naar zelfmedelijden. Hij was al lang geleden afgekeurd. Hij kreeg darmklachten en belandde regelmatig in het ziekenhuis. Eén keer is hij een half jaar niet meer thuis geweest. Zo heeft hij tien jaar gesukkeld. Al die tijd zijn we er voor hem geweest. Intussen kreeg een jongere zus de ziekte van Crohn, een chronische darmaandoening. Ze had ondanks haar ziekte nog een kind gekregen en dat was te zwaar voor haar geweest. Ze kreeg fistels en overal uitzaaiingen. Negen weken lag ze in het ziekenhuis in Maastricht.Van mei tot september hebben we met de hele familie voor haar gezorgd, elke middag en avond. De doktoren hadden haar opgegeven. Het is ongelooflijk hoe ze haar lot gedragen heeft. Ze was monter tot het eind, rookte sigaretjes, genoot van ons gezelschap. Voor haar kind heeft ze een boek en een video gemaakt, voor als ze ouder is. Het kind is nog te jong, niemand heeft die opnames al gezien. Uitgerekend de zus met wie ze de nauwste band had en die haar beloofd had goed op haar man en kind te passen, kreeg in 1999 ook kanker, aan de lever. Toen kwam veel samen: mijn vader, twee zieke zussen, ik was net weer gaan werken. Kort daarna gaf mijn man te kennen dat hij een ander had en wilde scheiden. Dat was zwaar. Ik ben in die tijd 14 kilo afgevallen. Ik heb ontzettend veel steun gehad van mijn familie, maar ook van mijn werk. Het werk was voor mij een afleiding, ontspanning. Je babbelde wat met de cliënten, hoorde hun lief en leed aan, maar als je naar buiten liep kon je het ook weer loslaten. Het was van een totaal andere orde dan wat ik met pa en mijn zussen meemaakte. In 2001 stierf mijn andere zus, in het ziekenhuis. Voor ze ging heeft ze iedereen bij zich geroepen. Je bent een toffe zus voor me geweest, zei ze tegen me. Ook tegen de anderen zei ze dat. We mochten niet treurig zijn op haar begrafenis. En dat zijn we ook niet geweest, het was een heel ontspannen dag. Op haar grafsteen staat: Een dag niet gelachen is een dag niet geleefd. Ze is 46 geworden. Voor mijn vader was de dood van twee van zijn dochters de genadeslag. Hij is kort daarop gestorven, puur van verdriet. Bij de autopsie hebben ze geen doodsoorzaak kunnen vinden. Op het eind ging het heel slecht met hem. We hebben een week bij hem gewaakt. We haalden ons zusje uit St. Anna om afscheid te nemen. Mijn vader was ver heen, hij lag in een foetushouding op bed. Mijn zusje lag naast hem. Opeens kwam zijn hand omhoog en legde zich op die van haar. Dat was een prachtig beeld, ik krijg het er nog koud van. Financieël onafhankelijk Sindsdien is de rust een beetje weergekeerd. Ik ben meer gaan werken, om financieel onafhankelijk te zijn. Zoals gezegd heb ik de combinatie werken en mantelzorg nooit belastend gevonden. Eerder omgekeerd. Ik kon ook vrij makkelijk dingen regelen met mijn werk. Toen mijn tweede zus ziek was, heb ik een jaar lang elke week een dag vrij genomen. Dat kon omdat ik nog veel verlofdagen had. Bovendien koos ik een dag uit dat ik maar kort hoefde te werken. Mijn baas was op de hoogte van de familiesituatie en wist dat ik continu beschikbaar wilde zijn als er iets gebeurde.

13 Per 1 januari van dit jaar is het werk anders georganiseerd. Ik mag nou alleen nog maar alfahulp doen, hoewel ik altijd als B-verzorgende heb gewerkt. Voor mijn herintreding heb ik zelfs speciale B-cursussen moeten volgen. De reorganisatie heeft te maken met de nieuwe wet. Nu moet er apart een collega komen om een cliënt te douchen of steunkousen aan te trekken. In het begin was ik daar wel boos over, maar ik ben er nu aan gewend. En mijn cliënten maken veel goed. Opnieuw kreeg een zus van me kanker In 2003 kreeg opnieuw een zus van me kanker, de oudste, aan de lymfeklieren. Non Hodgkin. Ze is goed door haar kuren gekomen. Nu zijn ze met stamcellen bezig. Ze houdt de familie een beetje af, haar eigen kinderen doen veel voor haar. Mijn oudste zus heeft een beetje de aard van mijn vader, minder open. Maar toch sterk. Als er iets is dat me altijd de kracht heeft gegeven om door te gaan, ook op momenten dat het moeilijk was, dan is dat mijn moeder. Dat was zo'n sterke en moedige vrouw. Voor mijn broers en zussen geldt hetzelfde, denk ik. Zij heeft ons altijd tot voorbeeld gediend. Niet zeuren en zorgen dat je er voor elkaar bent. Dat heeft ons altijd met elkaar verbonden. 13

14 De 'San Diego Mental Health Service' ontwierp een stresstest. Welke van de volgende uitspraken herken je? Handig hulpmiddel Doe de stresstest nooit af en toe vaak altijd 14 1 Ik heb nooit voldoende rust 2 Ik heb niet genoeg tijd voor mijzelf 3 Ik heb onvoldoende tijd voor contact met de rest van mijn familie 4 Ik voel mij schuldig in de huidige situatie 5 Ik kan niet meer alleen van huis weg 6 Ik heb ruzie met degene waar ik voor zorg 7 Ik heb conflicten met de rest van mijn familie 8 Ik huil iedere dag 9 Ik maak mij zorgen over de financiën 10 Mijn eigen gezondheid gaat achteruit 11 Ik heb het gevoel dat ik onvoldoende kennis en vaardigheden heb om mijn naaste te verzorgen zoals ik dat zou willen Heb je een van de vragen met 'vaak' of 'altijd' beantwoord? Dan is het raadzaam om hulp te zoeken bij de verzorging van je naaste en meer aandacht aan je eigen welzijn te schenken. Een overmaat aan stress kan leiden tot overspannenheid of burn-out.vaak ben je zelf de laatste die door heeft wat er aan de hand is. Wat doe je als je ziet dat iemand uit jouw omgeving veel stress heeft? Als eerste ga je in gesprek met deze persoon. Praat met je vriend(in), partner of collega als je ziet dat die overbelast is en klachten krijgt. Als de overbelaste persoon de situatie ontkent, blijf dan je visie herhalen en wijzen op de klachten die volgens jou het gevolg van de stress zijn. Biedt praktische hulp aan. Help bijvoorbeeld bij het maken van een prioriteitenlijst. Maak samen afspraken om de stress aan te pakken. Dit kun je doen in de vorm van een weddenschap, bijvoorbeeld over het nemen van pauzes. Of door een ontspannende activiteit te ondernemen. Bedenk altijd dat het prima is om iemand te helpen, maar vergeet niet om je eigen grenzen ook te bewaken!

15 Zorg je voor een ander? Zorg dan ook goed voor jezelf! Lijst met heel veel leuke activiteiten BaanBrekertjes: take in de a zon break zitten Even vrijaf nemen Respijtzorg maakt het mogelijk dat je de (dagelijkse) zorg voor een korte of zelfs wat langere tijd even uit handen kunt geven. Respijtzorg kun je in huis of buitenshuis krijgen. Het zijn vrijwilligers en professionals die dat doen. De Steunpunten Mantelzorg in Limburg organiseren samen met Mezzo respijt-arrangementen. Misschien ook iets voor jou? Informeer ernaar bij het Steunpunt in jouw buurt. Het adres vind je achterin dit blad. Bloemenbon Word lid van de landelijke belangenvereniging voor mantelzorgers en u ontvangt een bloemetje! Of maak iemand anders lid die het druk heeft met mantelzorg (in combinatie met werk) en maak jezelf of die ander blij. Het lidmaatschap kost 10 per jaar. Meer informatie vind je op: of bel Mezzo: Slowlife Wil je eens ontsnappen aan de dagelijkse drukte op het werk en in je prive leven? Kijk dan op de site Gewoon af en toe een flink kruis zetten in je agenda helpt ook al. En neem dan de tijd eens om na te denken over wat je doet. De basisgedachte van Slowlife is: neem de regie over je eigen leven. Heel simpel. Je kunt ook in het dagelijks leven dingen anders doen, bewuster. lekker uitslapen een boek lezen lekker radio luistern Ideetjes Hieronder een lijst met leuke activiteiten die je kunt doen. Om je een idee te geven. lekker eten op bezoek gaan bij vrienden met een hond wandelen zelf kamperen liedjes schrijven wandelen werken in de natuur iets zingen repareren brieven van een vrije middag genieten en kaarten iets nieuws schrijven leren naar de sauna naar de bioscoop of theater wandelen, fietsen met een bekende bellen knutselen een leuk boek lezen winkelen naar muziek luisteren lekker koken jezelf verwennen, bijvoorbeeld naar de kapper gaan tekenen / schilderen iets drinken met vrienden in de stad lachen om van alles buiten in de natuur zijn vakantieplannen maken iets voor jezelf kopen naar het strand gaan naar een sportwedstrijd kijken naar een leuk feest gaan brommer/scooter rijden zelf liedjes schrijven aan iets goeds in de toekomst denken kaarten vrije tijd hebben verhalen of gedichten schrijven dieren verzorgen bij iemand zijn van wie je houdt zwaar werk doen in de buitenlucht hapjes maken acteren hardlopen, joggen iets repareren dansen in de zon zitten reizen gewoon zitten en nadenken mediteren / yoga naar de geluiden in de natuur luisteren een feestje geven naar de radio luisteren brieven of kaarten schrijven foto's maken vooruitkomen op school of in je werk jezelf een complimentje geven vakantieplannen maken dansen naar een feestje gaan 15

16 Column Theo Keltjens publicist 16 Verdrukte zorgzaamheid Het is bekend dat eskimo's veel meer woorden voor 'sneeuw' hebben dan wij. Ze hebben dagelijks met sneeuw te maken en zien eigenschappen die voor ons niet van belang zijn: of de sneeuw geschikt is om een iglo te bouwen, of hij vers genoeg is om te drinken, of je er snel op kunt reizen. Wat de eskimo's met sneeuw hebben, dat hebben wij met zorg. Ik denk dat weinig landen zo'n uitgebreid vocabulaire rond zorg hebben opgebouwd als Nederland: zorgvragers, zorgaanbieders, de zorgketen, huishoudelijke en verpleegkundige zorg, terminale zorg, complementaire zorg, intramurale en extramurale zorg - het rijtje is moeiteloos uit te breiden. Ook het woord 'mantelzorg' zal menige buitenlander exotisch in de oren klinken. Wat hebben wij toch met zorg dat we er zoveel aandacht aan besteden, kranten, tijdschriften, tv-programma's, beleidsstukken en adviesrapporten vol? Is het onze zorgzame natuur of onze koopmansgeest? Want laten we eerlijk zijn: zorg is een bloeiend bedrijf. En waar zaken floreren, daar floreert de taal. Laten we het op beide houden: zorgzaamheid én commercie. Want het zijn juist deze dimensies die het woord 'mantelzorg' onderscheidt: aan de ene kant de zorg uit liefde, vriendschap of trouw, aan de andere kant de professionele zorg. Mantelzorgconsulent - ook een exotisch taalbloempje - Fiet Opheij zegt in deze uitgave dat veel mantelzorgers zich niet in het woord 'mantelzorg' herkennen. Ze geven mantelzorg zonder het te beseffen. Wanneer ze dus ergens vernemen dat mantelzorgers met vragen en problemen bij de mantelzorgconsulent kunnen aankloppen, dan voelen ze zich niet aangesproken. Zolang er geen vragen of problemen zijn, is dat niet zo erg. Het is zelfs mooi wanneer mensen zo vanzelfsprekend voor een ander zorgen dat ze niet beseffen dat ze iets bijzonders doen. Eigenlijk valt deze categorie ook niet onder 'mantelzorg'. Je beseft pas dat je iets bijzonders doet wanneer de zorg niet meer zo vanzelfsprekend is: wanneer je huis er niet op ingericht is; wanneer je agenda het niet toelaat; of wanneer je omgeving, in plaats van waardering te tonen, je voor gek verslijt dat je geen professionele hulp inschakelt. Een betere definitie van mantelzorg zou daarom zijn: zorg die je geeft uit verdrukte liefde, vriendschap of trouw. Een dergelijke aanscherping van het begrip zou de herkenbaarheid vergroten en de drempel naar de mantelzorgconsulent verlagen. Ook voor de politici in Den Haag zou het verhelderend zijn. Ze zouden minder snel op het idee komen om het probleem van de stijgende ziektekosten en de vergrijzing af te wentelen op mantelzorgers. Nu is die 'oplossing' volkomen gratuit. Liefde, vriendschap en trouw hebben ruimte nodig om te gedijen. Wanneer je tegelijkertijd de vaart der volkeren wil bijbenen, iedereen aan een hoogopgeleide baan wil helpen, de pensioenleeftijd wil verhogen en de werktijden wil verlengen, dan wil je als politicus te veel. Net zoals je te veel wil wanneer je de normen en waarden wil verbeteren en tegelijkertijd de kassa van vunze commercie wil laten rinkelen. Intussen is het voor ieder van ons, zeker voor de werkende mantelzorger, zaak om ruimte in zichzelf te creëren. Door goed te luisteren naar ons lichaam en door te beseffen dat maar weinig dagelijkse besognes belangrijker zijn dan onze rust en onze gezondheid. Preventieve zorg heet dat, met een van de heilzaamste taalbloemen uit het zorgvocabulaire. Een bloem die helaas wordt ondergesneeuwd door het geschreeuw van kooplieden.

17 Iedereen staat in het leven wel eens stil bij zijn diepste verlangens en dromen. Dromen over hoe je leven er idealiter uit zou zien. Helaas loop je direct tegen een aantal valkuilen aan, waardoor dat ideaal soms lastig verwezenlijkt kan worden. Die valkuilen komen vaak voort uit jezelf: Ik kan het verleden niet loslaten! of Ik ben te perfectionistisch!. In deze reportage tref je een aantal ingrijpende verhalen aan van mensen die hebben leren omgaan met datgene waarvan ze last hadden. 17 Dromen waarmaken Hoe leer je omgaan met de valkuilen in je leven? Op weg naar empowerment Perfectionisme Ik moet alles altijd beter doen dan goed Je hebt altijd het gevoel dat je je moet bewijzen. Alsof je altijd beter moet zijn als anderen. En als het dan eens minder gaat, kan je jezelf zo enorm op je kop geven, dat het lijkt alsof jij één van die weinige mensen bent die geen fouten mag maken. Je jut jezelf op en ziet overal dingen die beter en anders moeten. Jij weet hoe alles beter zou kunnen lopen: je bedrijf, je huishouden en vaak zelfs de wereld. Je denkt dat anderen net zo moeten denken en werken als jij. Je vraagt je regelmatig wanhopig af, waarom andere mensen zoveel langzamer en slechter werken of waarom je partner de dingen zo onhandig aanpakt. Dat ergert je soms. Soms word je moe van jezelf, maar je kan niet anders dan het optimale van jezelf verlangen. En dat vind je diep in je hart ook belangrijk, want met minder wil je geen genoegen nemen. Paul is 48 jaar, getrouwd met Irene en heeft geen kinderen. Hij is accountmanager bij een bank. Alles klinkt heel herkenbaar. Dit had ik allemaal. Tot ik op een punt kwam dat ik het zo niet meer wilde en ook niet meer kon. Toen kwam ik erachter dat ikzelf de lat zo hoog legde. En dat ik me vooral niet zo moest ergeren als ik mijn deadlines niet haalde, die ik mezelf elke dag weer oplegde. Ik besefte dat andere mensen daarover ook nooit kritiek hadden. Ik denk nu dat ze misschien wel eens blij waren, dat ik ook maar een mens bleek te zijn. Misschien dat ik hen dan ook een dag met rust liet. Want ik sleepte anderen ook mee in dat gehaast. Ik had altijd commentaar als anderen iets deden en ik liet de meeste collega's zelden merken dat ik iets goed vond aan hun werk. Nu denk ik toch meer dat iedereen op zijn eigen manier zijn werk doet en dat niet alleen mijn manier goed hoeft te zijn. Ik kijk anders naar de collega's, waarvan ik voorheen dacht dat ze niets konden. Ik kijk meer naar de dingen die ze wel goed kunnen. Ik bleek er zelfs soms iets van te kunnen leren. En als ik het echt niet goed vind wat ze doen -zoals bij mijn baasdan erger ik me er niet meer zo over. Ik denk dan meer: het is hun probleem, ik kan het toch niet veranderen. En vooral voor mijn vrouw is het veel plezieriger. Die kreeg namelijk ook altijd commentaar. Als het niet over haarzelf was, dan ging het altijd over al die vreselijke collega's van mij. Gelukkig ben ik net zo ambitieus gebleven en ben ik heel wat prettiger in de omgang geworden. Zowel voor mezelf, als voor anderen.

18 18 Emancipatie Ik ben geëmancipeerd en zie mezelf als een zelfstandig individu. De volgende opvattingen ken je misschien wel: de vrouw is voorbestemd om te trouwen, huisvrouw te worden en kinderen te krijgen. Ze doet het huishouden en voedt de kinderen. Deze taken worden echter niet als werk beschouwd. De reclame schotelt het mooi voor: zij stofzuigt, hij leest de krant en doet zijn beentjes omhoog als zij onder zijn stoel moet stofzuigen. De man is voorbestemd voor een andere rol: hij moet supermannelijk zijn, stoer, hij staat boven de vrouw, zij moet steun en toeverlaat bij hem vinden en hij wordt opgevoed om later kostwinner te worden. Als hij huishoudelijk werk doet, wordt hij voor een zacht ei uitgemaakt. Deze ouderwetse opvatting over de rolverdeling komt misschien niet altijd zo letterlijk voor, maar ze beïnvloeden onze levenswijze vaak nog sterk. Ook al is er sinds het begin van de twintigste eeuw de emancipatie van de vrouw. Emancipatie wil beslist niet zeggen dat de rollen omgedraaid worden. Het betekent wel dat mannen en vrouwen gelijke kansen hebben. Zo zijn de man en de vrouw beiden in de gelegenheid om te werken en worden de zorgtaken gelijk verdeeld. Uit cijfers blijkt echter dat vrouwen, als er kinderen komen of als een familielid of vriend(in) langdurige zorg nodig heeft, deze zorgtaken op zich nemen. Vrouwen, en ook mannen, die een baan met zorg combineren worden voortdurend heen en weer geslingerd. De zorg overlaten aan anderen kost vaak moeite, want je wilt het beste voor de ander. Stoppen met werken is meestal geen voor de hand liggende oplossing. Aan de ene kant heeft dat financiële gevolgen. Aan de andere kant worden de voldoening en de waardering die het werk opleveren dan gemist. Hoe houd je alle bordjes dan omhoog? Misschien als het werk thuis beter wordt verdeeld met de partner en de kinderen? Vaak betekent dat je bestaande patronen gaat veranderen en dat gaat niet altijd zonder slag of stoot. Heleen is 37 jaar en heeft twee kinderen van 10 en 12 jaar. Ze wordt van jongs af aan door haar ouders tot zelfstandigheid gemotiveerd. Als ze achttien is wordt ze verliefd en komt ze via haar vriend Richard in een traditioneel milieu terecht. De verdeling van rollen en taken in mijn gezin verloopt moeizaam. Richard was met zulke andere beelden opgegroeid dan ik. Hij vond het normaal dat zijn moeder hem alles nadroeg. Dat verwachtte hij ook van mij. Na veel praten stond hij er open voor om goede afspraken te maken over alle taken in huis, zoals wassen, koken, de strijk, het gras maaien en de administratie. Omdat Richard fulltime werkt en ik parttime, heb ik iets meer taken. Zo gaat het eigenlijk prima. Hoewel ik wél merk dat Richard niet de ramen wil wassen of de stoep wil vegen. Hij is toch meer geëmancipeerd binnen de deur dan buiten de deur. Loslaten Ik heb het verleden losgelaten en geaccepteerd. Er komt een moment in het leven waarop de rollen tussen ouder en kind worden omgedraaid. Ouders worden oud en misschien wel eenzaam en hulpbehoevend. Ze zullen een beroep doen op hun kinderen. In de praktijk blijken dit meestal de dochters te zijn. Als moeder en dochter elkaar snel op de zenuwen werken of niet goed met elkaar op kunnen schieten, dan kan deze zorg zwaar drukken op het leven van de dochter. Het liefst zou de dochter de zorg voor haar moeder aan anderen overlaten, maar het gevoel van verplichting is te groot. Na alles wat zij voor jou heeft gedaan, hoor jij nu voor je moeder te zorgen. Dit veroorzaakt een gespannen relatie. Truus is 55 jaar en getrouwd met Jan. Het schooladvies van Truus was dat ze een goede opleiding moest gaan volgen. Maar Truus koos er als rebelse puber voor om naar de huishoudschool te gaan en daarna naaister te worden. Haar ouders hebben haar hierin vrijgelaten en haar niet tot studeren gemotiveerd. Terugkijkend op haar leven voelde Truus in eerste instantie heel veel boosheid. Met name op haar moeder. Want Truus was altijd van mening dat alleen een leven met een goede opleiding, de nodige rijkdom en balans biedt. Door het verleden los te laten, de schuld niet meer bij mijn moeder te leggen en haar ook te accepteren, ben ik weer dichter bij mezelf gekomen. Zonder opleiding heb ik toch de kracht in mezelf gevonden. Nu kan ik in moeilijke tijden mijn moeder behulpzaam zijn en voor mijn moeder zorgen zonder gefrustreerd te worden. En bij dit alles heb ik ook nog de energie over om mijn werk goed te blijven doen. En ook daar draait het om bij empowerment! Omgaan met tegenslagen Ik buig tegenslagen om naar iets positiefs. Positief denken is de vaardigheid om met de negatieve dingen van het leven om te kunnen gaan. Het is de kracht om niet negatiever te denken dan strikt noodzakelijk is en de problemen op hun waarde te schatten. Probeer altijd de realiteit van je eigen fantasie te scheiden. Wat is er precies gebeurd en wat is niet gebeurd maar zit in jouw hoofd? De negatieve gebeurtenissen en de negatieve gedachten kunnen leiden tot kwaliteitsverlies van het leven. Dit uit zich in emoties, zoals frustratie, spanning, angst of agressie. Je kunt daar lang last van hebben. Deze emoties kunnen je zodanig verlammen dat je niet meer toe komt aan de leuke dingen in het leven. Anita is in 1966 geboren in Suriname en in 1974 naar Nederland gekomen. Na de basisschool heeft zij de huishoudschool gedaan en een opleiding gevolgd tot bejaardenverzorgster. Anita vertelt dat ze altijd al oudere mensen wilde helpen en verzorgen. Ze kreeg lichamelijke klachten en mocht dit werk helaas niet meer doen, omdat zij werd afgekeurd. Nu heeft zij een leuke baan als Maatschappelijke Werkster. Anita geeft aan: Lichamelijke ziekte is geen reden om thuis te blijven. Als je dat doet glijd je af, word je passief en kom je geestelijk niet meer in beweging. Zij wil andere vrouwen

19 leren dat tegenslagen je sterker maken, je ervan moet leren en jou uiteindelijk positieve kracht geven. Dat heb ik zelf mogen ervaren, want ik heb altijd moeten knokken om te zijn zoals ik nu ben. En daarop ben ik trots! Dromen waarmaken betekent ook: jezelf durven zijn. Ik heb zo veel dromen! Dromen, fantaseren, even weg dobberen en terechtkomen bij wat mag, is belangrijk voor een mens. Het heeft een helende functie. Als je droomt kun je alles nog eens over doen, je kunt dingen een plaats geven en tot rust komen. Maar je kunt er ook al je wensen in kwijt: verlangen naar, hopen op en mijmeren over een betere toekomst. Tijd krijgen om te dromen is in deze wereld van snelheid, efficiëntie en rationaliteit niet altijd vanzelfsprekend. Geef jezelf daarom de ruimte om te dromen. Dromen waarmaken heeft alles te maken met jezelf zijn. Een vreemde stelling? Eigenlijk niet. Vaak 'mag' je van je omgeving niet zijn wie je bent. Het kan te maken hebben met je kleding. Of met muziek. Of met de woorden die gebruikt worden. Het kan heel moeilijk zijn om je spontaan te gedragen. Zo wringen kinderen zich soms in allerlei bochten om hun ouders een plezier te doen. Zij proberen aan het beeld te voldoen dat de ander van hen heeft. Ken jij dit gevoel ook? Bespreek dit dan met iemand waarbij je je veilig voelt. Bijvoorbeeld je partner, of een goede vriend(in). Klopt jouw eigen idee over wat anderen van je verwachten? Als dit zo is, kun je dan samen bedenken hoe je dit kunt veranderen en wat de reactie van anderen op die veranderingen kan zijn? Als je hier samen uit komt, heb jij al een supporter. Je hebt iemand die je kan helpen en steunen bij de veranderingen die je wilt doorvoeren. Bedia is in 1962 in Turkije geboren. Hier heeft zij vijf jaar op de lagere school gezeten. Daarna wilde zij dolgraag doorleren. Omdat er geen geld was om te studeren, werd ze naar de huishoudschool gestuurd. Vanaf dat moment heb ik gedroomd dat ik verder mocht studeren. Ik wilde zo graag journaliste worden. Maar helaas, zegt Bedia, ik sprak de taal onvoldoende. Toch schitteren Bedia's ogen: Je moet altijd blijven dromen. Het moet voortdurend in je hoofd zitten om vooruit te willen en uitdagingen aan te gaan. Ik wil nog steeds journaliste worden, omdat ik graag mezelf wil kunnen zijn. Want dat willen we allemaal. Ik heb al heel wat stappen gezet om mijn droom waar te kunnen maken, maar als ik de taal nog beter beheers, weet ik zeker dat ik nog meer kan! Schuldgevoelens Ik zet mijn schuldgevoelens aan de kant. Last hebben van schuldgevoelens vergt veel energie. Je doet iets niet, bijvoorbeeld je gaat niet bij je ouders langs met de feestdagen, maar je blijft er toch mee bezig. Je kunt de verwijten die je je hiermee op de hals haalt, niet loslaten. Zodat je tijdens deze dagen toch "half bij de ouders bent". Schuldgevoel heeft een dubbel karakter. Het kent als het ware twee kanten: je wilt iets niet en je wilt iets wel. Je wilt de hele dag lekker luieren en áls je luiert dan denk je toch aan allerlei dingen die je zou moeten doen. Rondom schuldgevoelens hangen altijd allerlei soorten van "moeten". Ik zou toch wel eens dit en ik moet nu toch eindelijk eens dat. Het nare van deze zogenaamde geboden is vaak dat het lijkt alsof ze van jou zijn. Maar als je er bij stilstaat, blijkt dat de regels niet altijd jouw regels zijn. Het betreft vaak ongeschreven regels die in onze samenleving bestaan. Daarom voelt het als moeten. Maar waarom eigenlijk? Bart is 50 jaar en getrouwd. Hij heeft een zoon van 25 jaar en is als oudste van een gezin met vijf kinderen geboren. Voor Bart betekende dit al heel vroeg veel verantwoordelijkheid. Hij moest dit en hij moest dat. Zo werd er van hem verwacht dat hij de zaak zou overnemen van zijn vader. Maar dat wilde Bart niet. Zijn vader stierf heel jong aan een hartverlamming. Omdat Bart niet altijd voldeed aan de wensen van zijn ouders en door de vroege dood van zijn vader heeft Bart heel hard geknokt tegen schuldgevoelens. Het was alsof ik van mezelf geen plezier mocht hebben in mijn werk en misschien zelfs in mijn leven, omdat ik mijn ouders ook ongelukkig had gemaakt. Op een gegeven moment besefte ik echter dat ik niet verantwoordelijk ben voor het leven van mijn ouders. Ik voel me ook niet meer schuldig over de keuzes die ik heb gemaakt. Het gaat steeds beter met mij en ik ben bezig me los te maken van mijn schuldgevoelens. Dit is uitermate belangrijk om evenwichtig in het leven te staan. Geen grenzen kunnen stellen en loyaliteit Ik kan nog steeds geen nee zeggen. Effectiever met je tijd omgaan is niet alleen een kwestie van beter leren plannen. Het is ook belangrijk om erachter te komen waarom je niet genoeg tijd hebt. Soms heeft het tekort aan tijd te maken met een tekort aan assertief gedrag. Geen 'nee' kunnen zeggen en moeite hebben met het stellen van grenzen is een veel voorkomende oorzaak van werkdruk, stress en burnout. Voor je het weet zit je opgescheept met allerlei klusjes, die niet tot jouw takenpakket behoren. Het gevolg is veel stress, omdat je niet meer aan je eigen werkzaamheden toekomt. Bovendien zullen mensen misbruik van je maken, omdat ze weten dat ze dat klusje toch op je kunnen afschuiven. Vaker 'nee' zeggen, kan je veel tijd besparen. Vraag jezelf eens af waarom je geen nee zegt. Het kan zijn dat je je werk zo leuk vindt dat je alles wel wilt doen? Vaak heeft het echter te maken met aardig gevonden willen worden. Veel mensen hebben het gevoel dat 'nee' zeggen egoïstisch is en gaan zich schuldig voelen. 'Nee' zeggen heeft te maken met assertiviteit: het opkomen voor je eigen belangen. Je laat zien dat je keuzes maakt en dat je zelf bepaalt waar je grenzen liggen. 'Nee' zeggen tegen collega's is iets anders dan 'nee' zeggen tegen je leidinggevende. Je baas is je opdrachtgever, dus is het moeilijker om hem of haar een klus te weigeren. Maar er zijn leidinggevenden die hun positie misbruiken en werknemers werk laten doen waar ze zelf - 19

20 20 ook vanwege een slechte planning - niet aan toekomen of waarin ze geen zin hebben. Als je het idee hebt dat je baas met klusjes aankomt die niet tot jouw takenpakket behoren, kun je bijvoorbeeld aangeven dat je eigen werk niet afkomt wanneer je dat er nog bij moet doen. Je kunt ook aanbieden om na te denken over oplossingen (zonder dat je het werk zelf aanneemt). Bedenk dat loyaliteit vooral een positieve eigenschap is. Het moet alleen niet tot in het absurde doorwerken. Er zijn mensen die alles doen voor hun werk uit loyaliteit. Je bent je werkgever niets schuldig. Je krijgt een salaris voor de inzet van je energie. Mensen met een te grote loyaliteit, accepteren te veel. Nicole is 32 jaar, woont samen met Rob en heeft al van jongs af aan moeite met 'nee' zeggen: Nu ik ouder word, denk ik soms dat het beter gaat. Maar dat is slechts een verloochening van de waarheid. Ik kan het nog steeds niet. Niet thuis, niet op het werk en zeker niet tegen vrienden. Kan je dit even voor me doen? Waarom ben je al zo lang niet meer bij mij op bezoek geweest? Schrijf je een sollicitatiebrief voor me? Allemaal krijgen ze "ja" te horen, ook al ben ik omringd door massa's werk of komt het mij niet goed uit. Ik kan het niet over mijn hart krijgen iemand af te wijzen of teleur te stellen. Zelfs al doe ik mezelf ermee tekort. Waar ik totaal geen problemen mee heb, is mezelf aan de kant te schuiven voor een ander. Of ik andersom op evenveel begrip mag rekenen, blijft voor mij een groot vraagteken. Maar ik blijf het proberen om toch 'nee' te zeggen. En ooit word ik hier echt heel goed in, daarvan ben ik 100% overtuigd! Controle Ik ben een controle-freak. Sommige mensen houden van controle. Ze regelen de wereld nog als ze een uur het huis verlaten en bellen dan tussendoor of alles nog steeds goed gaat. Ze fantaseren voortdurend over alle mogelijke rampen die kunnen gebeuren als ze weg zijn. Het lijkt soms of zij alleen maar op zoek zijn naar bevestiging van deze rampen. Juist als mensen niet worden vertrouwd en ze niet verantwoordelijk zijn voor hun eigen daden, kan dat de oorzaak zijn van een ramp. Dus misschien ben jij zelf wel de ramp? Farah is 28 jaar, woont samen en heeft een kind van 2 jaar. Het tweede kind is op komst. Ik was dus echt zo'n contole-freak, vertelt Farah. Selcuk, mijn vriend, werd echt gek van mij. Hij zorgt twee dagen in de week voor onze zoon.vanaf de dag van de geboorte heb ik Selcuk afgekraakt: Hij hield onze zoon niet goed vast, legde hem te laat in bed, kleedde hem te koud aan met wandelen en ga maar door. Ik legde de kleertjes klaar, schreef alles precies op en belde nog 3 keer op vanuit mijn werk. Tot Selcuk zei: Ik stop ermee, zo gaat het niet! Eerst vond ik nog dat ik toch goed zorgde voor hem en mijn zoon. Totdat ik inzag dat ik hem niet vertrouwde. Misschien wel omdat ik diep in mijn hart dacht, dat mannen niet geschikt zijn voor het verzorgen van baby's. Nou, mooi wel dus. Sinds ik me er niet meer bemoei, gaat het echt goed. Soms overleggen we zelfs hoe we dingen qua verzorging en opvoeding moeten aanpakken. Echt erg leuk allemaal en wel zo ontspannen voor mij en mijn vriend. En die kleine? Die lacht er vrolijk bij! Principes En nu stop ik met mijn principes! Zonder dat je het weet kun je allerlei beelden en principes hebben die jouw zelf tot last zijn. Dat kan ook het geval zijn met je zelfbeeld. Als je bijvoorbeeld denkt: ik ben dom, of ik moet alles zelf kunnen. Als je denkt dat je dom bent, kan dat je onzeker en angstig maken om vooruit te komen in je werk of je mening te geven in een gesprek. Als je denkt dat je alles moet kunnen, kan dat maken dat je altijd alleen worstelt en je niemand om hulp vraagt. Het gekke is dat de principes meestal diep in jezelf zitten en dat het moeilijk is om ze te doorzien. Eigenlijk zou je op afstand naar jezelf moeten kunnen kijken en opschrijven wat je ziet. Wat zijn jouw principes en hoe beïnvloedt dat je denken, handelen en voelen? Het is vooral belangrijk dat je erachter komt of je principes je helpen bij een prettig leven, of dat ze je belemmeren? Principes lijken prachtig, maar ze kunnen je behoorlijk begrenzen. En wellicht is er buiten die grenzen een heleboel moois te beleven. Selcuk is 29 jaar en woont samen met Farah. Hij heeft een kind van 2 jaar. Ik heb het knap lastig gehad toen ik een kind kreeg. Ik vond het logisch dat ik ook voor Arsen, ons zoontje, zou gaan zorgen, maar dat deed niemand van mijn vrienden. En ik was ook opgegroeid met het principe dat vrouwen voor de kinderen zorgen en dat ze dat goed doen.toen mijn vriendin Farah ook nog eens alles afkraakte dacht ik: Ik stop ermee!. Tot ik erachter kwam dat ik misschien nog wel meer last had van mezelf dan van haar. Pas toen ik me kon bevrijden van die beelden en 'mannelijke' principes kon ik echt gaan genieten van mijn kind. Ik merk nu trouwens dat ik van meer principes last heb gehad. Dat je bijvoorbeeld geen watje moet maken van je kind. Ik was voortdurend bang dat Arsen een watje werd en kon daardoor niet voelen waar hij behoefte aan had. Zo kan ik doorgaan. Ik zie het ook in mijn omgeving dat veel mensen last hebben van hun principes. Een vriendin van ons, een alleenstaande moeder, zat helemaal vast. Wij zagen dat wel, maar ze weigerde alle hulp. Ze zag hulp aannemen als een teken van zwakte, het schepte ook nog eens verplichtingen en ze zou nooit wat terug kunnen doen. Totdat ze instortte. Toen moest ze onze hulp wel aannemen. Gelukkig gaat het nu beter. En als ze iets vraagt zeggen we: Goed zo Marleen. Maar soms plagen we ook: Daar kom ze weer. Ze moet weer eens wat. Daar kan ze inmiddels om lachen.

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Mantelzorg Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Inleiding Met de mantelzorger bedoelen we diegene die een belangrijke rol in de zorg voor een naaste vervult. Vaak is dit een ouder, partner

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

In te vullen door de onderzoeker:

In te vullen door de onderzoeker: In te vullen door de onderzoeker: Code : Datum: Studie, het effect van podoposturale therapie zolen op chronische lage rugpijn, al dan niet gepaard gaande met een uitstralende irritatie naar de gluteaalregio

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Kinderen, rouw en beeldende therapie

Kinderen, rouw en beeldende therapie Rosanne van Alphen de Roo Kinderen, rouw en beeldende therapie Dingen die je moet weten als je met een rouwend kind te maken hebt De Zwaan, beeldende therapie 1 Kinderen en rouw In dit E-book krijg je

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Kun jij de verleiding niet weerstaan als je versgebakken cake ruikt? Ga je eten als je verdrietig, boos, of gespannen bent? Lukt het je niet

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Onderzoek je energiebalans*

Onderzoek je energiebalans* Onderzoek je energiebalans* Om je gevoel van stress aan te pakken, is het van belang dat je eerst ziet hoe je energiebalans er uit ziet op 5 verschillende gebieden. Met deze vragenlijst krijg je inzicht

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Vragenlijst Personeel Werk en privé in balans

Vragenlijst Personeel Werk en privé in balans Vragenlijst Personeel Werk en privé in balans Hoe is het met jouw balans en met die van je bedrijf? Evenwicht 2004 Dit product is met toestemming overgenomen en is ontwikkeld binnen het Europese project

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Opgeruimd. ontdek je eigen opruimstijl. Opgeruimd leven in je huis. yvonne de bruin & sonja buijs

Opgeruimd. ontdek je eigen opruimstijl. Opgeruimd leven in je huis. yvonne de bruin & sonja buijs opgeruimd leven in je huis Opruimen lijkt zo eenvoudig: je hebt rommel waar je je aan ergert en je gaat dat opruimen. Maar zo simpel ligt het niet. Want opruimen betekent dan ineens geconfronteerd worden

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

De kunst om met jezelf te leven. Met praktische tips, humoristische verhalen, psychologische inzichten en prachtige afbeeldingen. Hannah Elisa Walsh

De kunst om met jezelf te leven. Met praktische tips, humoristische verhalen, psychologische inzichten en prachtige afbeeldingen. Hannah Elisa Walsh De kunst om met jezelf te leven Met praktische tips, humoristische verhalen, psychologische inzichten en prachtige afbeeldingen. Hannah Elisa Walsh 1 Voorwoord. Het idee voor dit boek kwam in mij op terwijl

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ?

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? Volgens psycholoog Gary Chapman zijn er vijf universele liefdestalen, waarin mensen liefde kunnen en ontvangen. Iedereen heeft een of twee liefdestalen waardoor hij of zij zich

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Doe de grote zelftest

Doe de grote zelftest Doe de grote zelftest Ben ik burn-out? Het verraderlijke van burn-ut is dat je zelf vaak de laatste bent die het wil weten. De omgeving maakt je erop attent, dwingt je naar de dokter te gaan, of je stort

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING Een van de jongens De Kempenaerstraat 11B 1051 CJ Amsterdam The Netherlands www.eenvandejongens.com +31 20 894 36 28 info@eenvandejongens.nl VOORWOORD Wij zijn Anne Marieke

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

zorgen voor elkaar over mantelzorgers met een migranten achtergrond stamm

zorgen voor elkaar over mantelzorgers met een migranten achtergrond stamm zorgen voor elkaar over mantelzorgers met een migranten achtergrond stamm Mantelzorg is... Mooi De hulpvrager is je dankbaar, mantelzorg geeft veel voldoening Divers De taken lopen uiteen: huishoudelijke

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Klinisch redeneren Take-home toets

Klinisch redeneren Take-home toets Klinisch redeneren Take-home toets Naam: Joyce Stuijt Klas: 1F2 Docent: S. Verschueren Datum: 23 januari 2012 Studentnr: 500635116 Inhoudsopgave Casus 3 Diagnose 4 Prognose 4 Resultaatsklasse 5 Beoogd

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Familie- en vriendenzorg. Informatie voor mantelzorgers. Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is

Familie- en vriendenzorg. Informatie voor mantelzorgers. Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is Familie- en vriendenzorg Informatie voor mantelzorgers Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is Familie- en vriendenzorg Uw partner, familielid, vriend of andere naaste krijgt zorg bij Zorgbalans.

Nadere informatie

Alzheimer Magazine 19

Alzheimer Magazine 19 Per 1 januari 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Dit heeft ingrijpende gevolgen, met name voor thuiswonende mensen met dementie en

Nadere informatie

U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat?

U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat? U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat? U wilt zorg die betaald wordt uit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). U kunt daar altijd een aanvraag voor doen. Het CIZ (Centrum indicatiestelling zorg)

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

En hoe blijf jij Fit in je Hoofd?

En hoe blijf jij Fit in je Hoofd? En hoe blijf jij Fit in je Hoofd? 1,2,3,..., 10 stappen Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees rustig de tien stappen. Ze inspireren je om fit te blijven

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

together forever is het motto van het Europees Jaar van de Interculturele Dialoog 2008 in Nederland THE GODFATHER

together forever is het motto van het Europees Jaar van de Interculturele Dialoog 2008 in Nederland THE GODFATHER THE GODFATHER 1. Bekijk het fragment Last scène from Godfather 2. Hierin zie je een boevenfamilie (Italiaanse maffia) gezellig feest vieren met elkaar. De mannen bespreken daarna zaken. In de beroemde

Nadere informatie

U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat?

U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat? U heeft zorg nodig. Hoe regelt u dat? U wilt zorg die betaald wordt uit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). U kunt daar altijd een aanvraag voor doen. Het CIZ (Centrum indicatiestelling zorg)

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Onderzoek je energiebalans*

Onderzoek je energiebalans* Onderzoek je energiebalans* Om je gevoel van stress aan te pakken, is het van belang dat je eerst ziet hoe je energiebalans er uit ziet op 5 gebieden: Lichamelijk, mentaal, emotioneel, werk en privé. Het

Nadere informatie

En hoe blijf jij fit in je hoofd?

En hoe blijf jij fit in je hoofd? En hoe blijf jij fit in je hoofd? boekje-105x105-def.indd 1 30-01-2009 12:05:22 1,2,3,..., 10 stappen boekje-105x105-def.indd 2 30-01-2009 12:05:23 Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Grenzen stellen, hoe moet ik dat doen?

Grenzen stellen, hoe moet ik dat doen? Inhoud Grenzen stellen, hoe doe je dat?... 3 Waarom heb ik het recht jou dit te vertellen?... 4 Nee zeggen.. 5 waarom is nee zeggen zo lastig. 5 De ander belangrijker dan jezelf.. 6 Stop met te geloven

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112 Beleid mantelzorg Herzieningsdatum 031112 Mantelzorgbeleid Cederhof Mantelzorg kan worden gedefinieerd als de extra zorg en begeleiding die mensen, vrijwillig, langdurig en onbetaald, verlenen aan personen

Nadere informatie