Chronisch vermoeidheidssyndroom, een zoektocht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Chronisch vermoeidheidssyndroom, een zoektocht"

Transcriptie

1 Chronisch vermoeidheidssyndroom, een zoektocht

2 2 Inhoud Chronisch vermoeidheidssyndroom, p. 3 een zoektocht Enkele medische gegevens Diagnose en benamingen p. 4 Over wie gaat het? p. 9 Symptomen p. 9 Duur en verloop p. 11 Huidige stand van zaken p. 12 rond de behandeling Enkele raadgevingen p. 14 Sociale aspecten Sociale zekerheid p. 15 Omgaan met de omgeving p. 20 Psychologische aspecten en behandeling Een complexe aandoening p. 22 Een multidisciplinaire aanpak p. 23 Cognitieve gedragstherapie p. 24 Advies p. 26 Adressen Behandeling p. 27 Diensten GVO en infocentra p. 28 voor gezondheid CM Bronnen p. 30

3 3 Chronisch vermoeidheidssyndroom, een zoektocht Het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) is een ernstig gezondheidsprobleem. In de wetenschappelijke wereld en in de media wordt er veel aandacht aan besteed. De boodschap is echter niet altijd duidelijk. Berichten spreken mekaar tegen. Patiënten en hulpverleners hebben het dikwijls moeilijk om zich een beeld te vormen over deze materie. Ook familieleden en kennissen van patiënten hebben nood aan duidelijke en eerlijke informatie. Momenteel bestaat er nog geen eenduidigheid over de precies meetbare en aantoonbare oorzaken. Meerdere factoren zouden een rol spelen bij het ontstaan en het voortduren van de ziekte. Wetenschappers kunnen voorlopig geen doorslaggevende rol toekennen aan lichamelijke factoren, noch aan sociale factoren, noch aan psychologische factoren. Vandaar dat steeds meer zorgverleners het er over eens zijn dat een multidisciplinaire aanpak vereist is, zowel bij diagnose als bij behandeling. Uit de praktijk blijkt dat meerdere mensen baat hebben bij een medisch-psychosociale aanpak, waarbij het streven naar evenwicht tussen rust en activiteit een belangrijke leidraad is. Het doel van deze brochure is een poging tot antwoord op de vele vragen van patiënten en hun omgeving.

4 4 Enkele medische gegevens Diagnose en benamingen Het ziektebeeld CVS heeft verschillende benamingen. Vroeger sprak men vooral over ME, dat staat voor myalgische encefalomyelitis. Deze term verwijst naar symptomen die te maken hebben met een slechte werking van de spieren en de hersenen. Tegenwoordig is de term CVS of CFS meer gebruikt. CVS staat voor chronisch vermoeidheidssyndroom of in het Engels CFS, chronic fatigue syndrome (of CFIDS: chronic fatigue immune dysfunction syndrome). Soms komt de term PVS voor, als afkorting voor postviraal syndroom omdat de ziekte zich vaak openbaart na een virusinfectie zoals bv. griep. In andere situaties gaat er geen duidelijke virusinfectie aan de ziekte vooraf, maar een operatie of een belangrijke emotionele stress. In nog andere gevallen ontwikkelt CVS zich geleidelijk, soms over maanden, soms over jaren. Waarschijnlijk dient het postviraal syndroom te worden aanzien als onderdeel van CVS en is het dus geen synoniem. De diagnose : een uitsluitingsdiagnose Andere aandoeningen die aanleiding kunnen geven tot chronische vermoeidheid, moeten eerst worden uitgesloten. Voor een eerste gesprek kan u bij uw huisarts terecht. U heeft recht op een huisarts die uw klachten ernstig neemt en die u op respectvolle manier beluistert.

5 5 Een begripvol huisarts kan u ook helpen bij de verwerking en bespreking van onderzoeksresultaten en bij de coördinatie van de verdere hulpverlening. Voor verder onderzoek zal uw huisarts u doorverwijzen naar een dienst inwendige ziekten. Ook het advies van een psychiater of psycholoog is nuttig. Gesprekken en onderzoeken Om tot een verantwoorde diagnose te komen, zijn een aantal gesprekken en onderzoeken noodzakelijk. Bij bepaalde gesprekken kunnen ook uw gezinsleden betrokken worden. Een deskundig arts bepaalt welke onderzoeken zullen doorgaan. Tot de mogelijke medische onderzoeken kunnen behoren: klinisch onderzoek van bloeddruk, hart en longen bloedonderzoek tot opsporing van bv. bloedarmoede, suikerziekte of een recente infectie ontlastingsonderzoek onderzoek van de schildklier en de bijnieren om hormonale afwijkingen op te sporen onderzoek van de nierfunctie opsporing van auto-immuunziekten onderzoek van de lever opsporing van voedselallergie of -intolerantie slaaponderzoek isotopenscan van de hersenen röntgenfoto van de borstkas test van de spierkracht en het uithoudingsvermogen onderzoek van R Nase L-Enzyme onderzoek van hypofysaire functie

6 6 Een totaalbeeld van CVS Deskundigen zullen de diagnose pas stellen nadat ze zich een totaalbeeld van CVS vormden door: grondige studie van de symptomen (ook na de diagnose) meerdere onderzoeken bespreking van de beperkingen in het dagelijks functioneren inzicht in de ziektegeschiedenis en het verleden van de patiënt (bv. schokkende gebeurtenissen, traumatische ervaringen, veelvuldig depressieve periodes) inzicht in de vroegere en huidige gezinssituatie en leefomstandigheden U kan in het ziekenfonds of bij een zelfhulpgroep raad vragen omtrent de keuze van deskundige artsen. Van een aantal artsen is bekend dat ze zich in de problematiek hebben verdiept. Mogelijke oorzaken van CVS Er is geen eenduidige verklaring voor de oorzaak van CVS. Het wetenschappelijk onderzoek heeft tot nu toe zeer verschillende gegevens en hypothesen opgeleverd. Sommige onderzoekers en artsen zoeken naar een zuiver lichamelijke oorzaak. Anderen denken dat ook psychische en psychosociale oorzaken meespelen. Overzicht onderzoek We geven hier een kort overzicht van een aantal onderzoeksdomeinen naar mogelijke oorzaken van CVS. Door de snelle opeenvolging van publicaties in wetenschappelijke tijdschriften is de kans op onvolledigheid groot. Het feit dat vele CVS-patiënten vermelden dat de klachten begonnen na een infectieachtige periode en het feit dat CVS kenmerken heeft die men aantreft bij langdurige vermoeidheid na een (virale) infectie, heeft voor gevolg gehad

7 7 dat wetenschappers verschillende micro-organismen als mogelijke oorzaak naar voor schoven. Er is onderzoek gebeurd naar het Epstein-Barr virus (ziekteverwekker van mononucleose), rond het cytomegalievirus, rond herpesvirussen en nog verschillende andere ziektekiemen. Recent werd aandacht geschonken aan de mogelijke rol van mycoplasma. Hoewel de invloed van een infectie zeker niet uitgesloten is, is er momenteel geen sluitend bewijs voor een zuiver infectieuze oorzaak. Een aantal onderzoekers formuleren de stelling dat een infectie bij deze mensen een abnormale reactie van het afweersysteem teweegbrengt. De RNA-se test die bepaalde centra in België uitvoeren, kadert binnen deze werkhypothese. Over de waarde van deze test bestaat in de medische wereld geen eensgezindheid. Algemeen mag men stellen dat het wetenschappelijk bewijs voor een specifieke afwijking in het immuunsysteem niet geleverd is. Het is dan ook voorbarig om van een mogelijke diagnostische test te spreken. Een andere hypothese gaat er van uit dat CVS een multifactoriële aandoening is: niet één oorzaak maar een samengaan van verschillende elementen bepalen het ziektebeeld. Zowel kwetsbaarheidsfactoren als uitlokkende en onderhoudende factoren zouden een rol spelen bij het ontstaan en de ernst van CVS. Uit onderzoek blijkt dat er sommige persoonlijkheids- en leefstijlkenmerken de kwetsbaarheid voor CVS doen toenemen. Infecties en stress zijn dan de druppel die de emmer doet overlopen. Wat precies het onderliggende mechanisme is, blijft onduidelijk. Men zou kunnen stellen dat er een beginfactor is, die een ontregeling van bepaalde circuits in het centrale zenuwstelsel en het daarmee samenhangend hormoonsysteem (hypothalamo-hypofysaire-adrenerge as) veroorzaakt. Dit beïnvloedt het afweersysteem, leidt tot slaapstoornissen, nog grotere gevoeligheid voor infecties en het ontstaan van CVS. Ook rond dit werkmodel is verder onderzoek nodig.

8 8 Complexiteit Uit het voorgaande blijkt hoe complex de gegevens over de mogelijke oorzaken van CVS zijn. Misschien gaat het over een niet-specifiek syndroom met vele mogelijke oorzaken maar met een gemeenschappelijk eindpunt: het klinisch beeld en de klachten van de patiënt. Dat er geen duidelijke oorzaak bekend is voor CVS heeft soms vervelende gevolgen, in de eerste plaats voor de patiënten. Zij ervaren wel eens dat ze niet ernstig genomen worden. Erger is het nog als klachten geminimaliseerd en zelfs openlijk betwijfeld worden. Dat is totaal onverantwoord en een groot onrecht dat diepe wonden kan veroorzaken. De patiënt voelt zich ziek en heeft beperkingen in zijn functioneren. Hij heeft recht op aandacht, hulp en een zo goed mogelijke behandeling, wat ook de oorzaak van zijn lijden is.

9 9 Over wie gaat het? De ziekte kan iedereen treffen, zowel jong als oud en in de verschillende sociale groeperingen. Het is opmerkelijk dat meer vrouwen dan mannen de ziekte krijgen. Het gaat vaak om mensen die in hun beroeps- en/of privéleven zeer actief en dynamisch waren maar mogelijk hun eigen grenzen hebben overschreden. Overmatig perfectie nastreven zou mee vatbaar maken voor de ziekte. Een combinatie van factoren Vroegere traumatische ervaringen zouden eveneens tot voorbeschikkende factoren behoren. Een combinatie van overbelasting en kwetsbaarheid, gekoppeld aan een uitlokkende factor, zijn herkenbaar in veel verhalen van mensen met CVS. Voor zover men heeft kunnen nagaan, is CVS niet besmettelijk. Statistieken verwijzen naar gemiddeld 1 patiënt per 1000 inwoners. Er zijn ook studies die spreken over 1 patiënt per 4000 inwoners. Het is niet omdat u vaak moe bent, dat u ook lijdt aan CVS. Chronisch vermoeid zijn is ook een symptoom van vele andere psychische of lichamelijke aandoeningen. Van de 100 mensen die zich chronisch moe voelen, zou slechts één aan het chronisch vermoeidheidssyndroom lijden. Symptomen Het chronisch vermoeidheidssyndroom is een complex probleem. Het is een syndroom met ernstige vermoeidheid en met een groot aantal lichamelijke en psychische klachten. De term syndroom wordt in de geneeskunde gebruikt om aan te tonen dat het gaat over een geheel van symptomen waarvan het onderliggende ziektemechanisme (nog) niet gekend is.

10 10 Medische criteria voor diagnose In 1988 en in 1994 werden de criteria voor CVS door een team van wetenschappers geformuleerd. CVS wordt gedefinieerd als een klinisch geëvalueerde, lichamelijk onverklaarde aanhoudende of terugkerende chronische vermoeidheid (langer dan 6 maand), die niet het resultaat is van voortdurende inspanning, een nieuw of duidelijk begin heeft, niet aanzienlijk verbetert door rust en heeft geleid tot een forse afname van het functioneren. Bijkomend moeten minstens 4 van volgende symptomen voorkomen: geheugen- of concentratieproblemen, keelpijn, gevoelige hals- of okselklieren, spierpijn of gewrichtspijn zonder zwelling of roodheid, hoofdpijn, niet verkwikkende slaap, een algemeen ziektegevoel na inspanning. Veel klachten kunnen voorkomen De meest opvallende en veralgemeende klachten zijn: perioden met allesoverheersende moeheid en uitputting niet-verkwikkende slaap krachtloosheid in spieren van armen, benen, rug en nek langdurige herstelperiode plotse hardnekkige spierkrampen, spierpijn na inspanningen of gewrichtspijn ernstige beperking van geestelijke inspanningen door hoofdpijn, duizeligheid, concentratieproblemen geen weerstand tegen stress Deze symptomen komen zelfs na geringe inspanning voor. Volgende klachten kunnen eveneens voorkomen: overgevoelig voor koude of weersveranderingen sterk wisselende lichaamstemperatuur, overmatige transpiratie

11 11 schommelingen in de bloeddruk aanvallen van misselijkheid te laag bloedsuikergehalte (hypoglycemie) wat zich kan uiten in trillen, zweten, angst, zwakte, drang om zoetigheid te eten darmstoornissen, zowel verstopping als diarree schommelingen in het gewicht vaak moeten plassen emotioneel labiel, prikkelbaar, depressief geheugenstoornissen onhandig zijn, bv. veel laten vallen moeite met schrijven en praten slaapstoornissen, omkering dag-nacht ritme, nachtmerries permanent gevoel van griep veelvuldig infecties van bv. keel, luchtwegen, ogen, sinusholtes, vagina overgevoelig zijn voor licht, geluid, geur allergie voor bepaalde voedingsstoffen Duur en verloop Men spreekt pas over CVS als de klachten langer dan zes maand aanhouden. Bij sommige patiënten treedt geleidelijk herstel op na 1 tot 2 jaar. Anderen kunnen jarenlang ziek blijven. Het verloop is zeer wisselend van persoon tot persoon. Deskundige begeleiding in een zo vroeg mogelijk stadium bepaalt in belangrijke mate het verder verloop van de aandoening. Ook de manier waarop de patiënt naar de ziekte kijkt en er mee omgaat, bepaalt het verloop ervan. CVS kan best opgevat worden als een signaal van het lichaam dat bepaalde grenzen overschreden zijn. In de toekomst zullen mensen er rekening moeten mee houden dat ze kwetsbaar zijn bij het overschrijden van grenzen. Een levensstijl zoals voorheen is meestal niet haalbaar maar ook niet wenselijk. Een andere manier van leven dringt zich op.

12 12 Huidige stand van zaken rond de behandeling Wanneer een behandeling overwogen wordt, zijn er verschillende elementen waar men rekening moet mee houden: het gaat om een chronisch ziektebeeld er zijn uitlokkende en bestendigende factoren er zijn lichamelijke en psychische klachten Artsen zijn het er over eens dat verschillende disciplines een plaats hebben bij de hulpverlening. Het doel is de patiënt zo ruim mogelijk te helpen in de verschillende aspecten van het ziek zijn en te werken aan een zo goed mogelijk herstel. Net zoals er geen duidelijkheid is over de juiste oorzaak, is er ook geen uniforme behandeling. Zowel behandelingen met als zonder geneesmiddelen worden, al dan niet gecombineerd, gebruikt. Geneesmiddelen? Dé genezende pil bestaat nog steeds niet. Wetenschappers onderzoeken en onderscheiden verschillende geneesmiddelen. Zonder volledigheid na te streven en met het risico achter te lopen op de vele publicaties in dit domein, vermelden we enkele veel gebruikte geneesmiddelen. Er zijn weinig studies over het gebruik van antidepressieve geneesmiddelen bij CVS. Als er een bijkomende depressie aanwezig is, zijn ze nuttig in de behandeling. Het nut van een aantal middelen met antivirale en immuunregelende eigenschappen staat niet vast. Het meest besproken in dit domein is Ampligen. Er is nog geen duidelijkheid of dit geneesmiddel bij een bepaalde groep van CVS-patiënten een vooruitgang zou kunnen betekenen.

13 13 Een aantal stoffen en geneesmiddelen zoals magnesium, vitamines en corticoïden worden gebruikt in de hoop dat ze het energieniveau zouden verbeteren. De resultaten zijn individueel en wisselend. Sommige patiënten blijken zeer gevoelig voor de neveneffecten van geneesmiddelen. Overleg met de behandelende arts en individuele aanpassing van de dosis zijn noodzakelijk. Andere mogelijkheden? Een eventuele behandeling met geneesmiddelen vormt slechts één schakel in de pluridisciplinaire benadering van CVS. Ook de lichamelijke vermoeidheid na inspanning, de vermindering van de fysieke mogelijkheden en de achteruitgang van de conditie vragen een aanpak. Aangepaste revalidatieprogramma s onder deskundige begeleiding, zijn er op gericht de patiënt terug te laten functioneren in zijn dagelijks leven. Bij de behandeling van CVS als multifactorieel bepaalde aandoening is er zowel aandacht voor de lichamelijke klachten als voor de mogelijke psychische en psychosociale aspecten van het ziek zijn. In deze benadering wordt ook gewerkt aan de manier waarop de patiënt kan leren omgaan met zijn klachten en beperkingen, aan de psychische en lichamelijke stress die het ziek zijn vaak vooraf gaat en er een bestendigende rol kan in spelen. Een gedoseerd revalidatieprogramma en ondersteuning met geneesmiddelen vullen de behandeling meestal aan. We verwijzen naar het onderdeel Psychologische aspecten en behandeling. Uit het voorgaande blijkt dat er in de huidige stand van het wetenschappelijk onderzoek verschillende mogelijke behandelingen voorgesteld worden. Er is niet één zaligmakende behandeling. De resultaten van de verschillende behandelingen zijn wisselend. Wat voor de ene patiënt een weg tot verbetering is, is dat niet noodzakelijk voor een andere patiënt. In overleg met de huisarts en andere deskundigen zal voor de individuele patiënt een keuze gemaakt worden.

14 14 Enkele raadgevingen Steun Probeer steun te vinden bij uw arts. Praat met huisgenoten of vrienden over uw situatie en over hoe u zich voelt. Geef vooral aandacht aan de (prettige) dingen die u wel nog aankan. Overtuig uzelf dat u niet volkomen hulpeloos bent. Luister naar de signalen van uw lichaam en tracht de betekenis ervan te begrijpen. Beweging Rust alleen geeft in de meeste gevallen weinig of geen verbetering. Het versterkt meestal de negatieve spiraal van niet-activiteit. Het is belangrijk voldoende rust te nemen maar het is ook belangrijk binnen bepaalde grenzen te blijven bewegen. Volg uw eigen ritme en ga nooit te ver. Leer goede ademhalingstechnieken aan. Als uw spieren vermoeid zijn, doe dan geen zware spieroefeningen. Leer een aantal technieken om goed te aarden en om te leren loslaten. Voeding Problemen met spijsvertering en voedselallergie komen vaak voor. Kies voor gezonde voeding. Belast de spijsvertering zo weinig mogelijk. Vermijd producten met allerlei toevoegingen zoals kleur-, geur- en bewaarstoffen. Gebruik voedsel dat zo vers en zo zuiver mogelijk is. Beperk de inname van suikers. Zo voorkomt u een te laag of te snel wisselend bloedsuikerniveau. Sommige mensen hebben nood aan extra vitamines of mineraalsupplementen. Vraag advies aan uw arts.

15 15 Sociale aspecten Sociale zekerheid In het dagelijks leven ervaren CVS-patiënten vaak onbegrip en miskenning, zowel vanuit de directe omgeving als op vlak van tewerkstelling of kansen daartoe. De toegang tot de sociale zekerheid verloopt dikwijls met veel moeilijkheden. De sociale zekerheid is een verzekering gebaseerd op maatschappelijke solidariteit. Arbeid vormt zowel voor werknemers als voor zelfstandigen de basis. Via arbeid krijgt men recht op kinderbijslag en pensioen. Vanuit arbeid krijgt men ook recht op een vervangingsinkomen voor de periodes dat werken niet lukt. Als dit het gevolg is van economische factoren, is men aangewezen op de werkloosheid. Als de oorzaak een ziekte of ongeval is, komt de ziekteverzekering tussen. Daarnaast voorziet de ziekteverzekering ook in terugbetaling van kosten voor gezondheidszorgen. CVS en de arbeidsongeschiktheid Aangifte Als iemand door ziekte of ongeval zijn job niet kan uitoefenen, doet hij aangifte van ziekte. De behandelende arts vult hiertoe een attest in dat de betrokkene aan zijn ziekenfonds bezorgt. Het begrip arbeidsongeschiktheid is binnen de ziekteverzekering wettelijk vastgelegd. De principes zijn gebaseerd op een volledige stopzetting van het werk ten gevolge van letsels of functionele stoornissen en een toetsing van de gevolgen hiervan aan het vermogen tot verdienen. Het verwarrende + 66% -begrip komt voort uit de wetgeving voor de werknemers. Hierin wordt gesteld dat iemand arbeidsongeschikt is wanneer hij zijn werk

16 16 heeft stopgezet ten gevolge van het intreden van letsels of functionele stoornissen die zijn verdienvermogen beperken tot minder dan 1/3 ten opzichte van zijn referentiepersoon. Functionele beperkingen Het is dus niet een bepaalde diagnose die toegang geeft tot een uitkering maar wel de toestand van de individuele patiënt met zijn functionele beperkingen en ten opzichte van zijn individuele arbeidsmogelijkheden. Dit betekent dat voor mensen met dezelfde aandoening de graad van arbeidsongeschiktheid verschillend kan zijn. We willen dit benadrukken gezien de vele misverstanden. De beoordeling en de begeleiding van arbeidsongeschiktheid vormen een belangrijk onderdeel van het werk van de adviserend geneesheer van het ziekenfonds. Zijn taak bestaat erin de patiënt te beoordelen en te begeleiden binnen het geschetste wettelijk kader. Arbeidsongeschiktheidsbilan Als de patiënt binnen een bepaalde periode het werk niet spontaan hervat heeft, zal de adviserend geneesheer hem uitnodigen voor een raadpleging. De medische complexiteit en de problemen die een syndroom als CVS te weeg brengt op medisch-sociaal gebied, vormen ook voor de verzekeringsgeneeskunde een moeilijke uitdaging. Het is de bedoeling dat de adviserend geneesheer een constructieve relatie met de CVS-patiënt kan opbouwen. Hij zal door gesprekken met de patiënt, door klinisch onderzoek, door het opvragen van verslagen en door contacten met de behandelende artsen, een arbeidsongeschiktheidsbilan opmaken. Deze gegevens worden getoetst aan de wetgeving en besproken met de betrokkene. Daarnaast blijft het streven naar maatschappelijke reïntegratie op het hoogst haalbare niveau een belangrijk werkpunt.

17 17 Werkhervatting Binnen de ziekteverzekering zijn hiertoe mogelijkheden van geleidelijke werkhervatting voorzien. Na schriftelijke toelating van de adviserend geneesheer en mits akkoord van de werkgever, kan de persoon deeltijds werken met een bijpassing van de ziekte-uitkering voor de niet gepresteerde uren. Het aantal toegelaten arbeidsuren kan sterk verschillen en kan met de tijd en steeds na overleg met de adviserend geneesheer opgedreven worden. Of een patiënt al dan niet volledig arbeidsongeschikt is en of een geleidelijke werkhervatting haalbaar is, hangt dus niet af van de diagnose CVS maar wel van de individuele functionele beperkingen. Informatie en sensibilisering Het is belangrijk dat de relatie tussen de ziekenfondsarts en de CVS-patiënt niet berust op wederzijdse vooroordelen maar op openheid en respect. Goede informatie en sensibilisering van artsen rond de huidige kennis van vermoeidheidssyndromen zijn hiertoe nodig. Ook de patiënt moet grondig geïnformeerd worden over de sociale wetgeving omtrent de arbeidsongeschiktheid. Hier ligt een taak voor de ziekenfondsen en de centra maatschappelijk werk. CVS en de terugbetaling van gezondheidszorg De ziekteverzekering voorziet financiële tussenkomst in tal van gezondheidszorgen. Voorbeelden hiervan zijn de terugbetaling van doktershonoraria en geneesmiddelen, de kosten van verblijf in ziekenhuizen en revalidatiecentra, de tegemoetkoming voor een aantal technische hulpmiddelen zoals rolwagens. Om voor terugbetaling in aanmerking te komen, moet een bepaalde behandeling of geneesmiddel een bewezen waarde hebben op therapeutisch en medico-sociaal vlak. Deze wetgeving is voortdurend in evolutie en wordt regelmatig aangepast.

18 18 De tussenkomst voor bijvoorbeeld een nieuw geneesmiddel doorloopt een lange weg. Enerzijds moet de wetenschappelijke waarde vastliggen en moeten de indicaties duidelijk zijn. Anderzijds zijn er procedures voor de prijs en de terugbetalingscategorie. Bij CVS is het onderliggende ziektemechanisme nog niet duidelijk. Ook over de verschillende behandelingen bestaat er geen wetenschappelijke eensgezindheid. Van een aantal geneesmiddelen is het nut op grote schaal nog niet sluitend bewezen. Vandaar dat er nog problemen zijn rond de erkenning van de terugbetaling van sommige behandelingen. De bestaande voorzieningen kunnen een deel van de noden van CVS-patiënten opvangen. Naarmate er meer duidelijkheid komt rond dit syndroom, zal een aanpassing van de terugbetaling voor bepaalde behandelingen zich opdringen. De ervaringen van mensen met CVS zijn dikwijls ontgoochelend en ontmoedigend. We begrijpen dat veel mensen niet meer de nodige energie kunnen opbrengen om op te komen voor hun rechten als patiënt. Toch willen we oproepen om dat te blijven proberen. CVS en de mogelijkheden van sociale bijstand Via bijstandsuitkeringen en voorzieningen, zoals het bestaansminimum en de uitkeringen voor tegemoetkomingen aan gehandicapten, waarborgt de overheid een minimuminkomen en bestaanszekerheid voor iedereen, ook voor diegenen die nooit en/of nu niet kunnen werken. Voor mensen met CVS roept de vraag naar bestaanszekerheid heel wat vragen op. Er zijn veelvuldig problemen voor het verkrijgen van een inkomensvervangende tegemoetkoming en/of een integratietegemoetkoming. De beoordelingscriteria spelen dikwijls in het nadeel van mensen met CVS.

19 19 Bij de inkomensvervangende tegemoetkoming gaat het om de vaststelling van het vermogen om een inkomen te verdienen. Voor het recht op een integratietegemoetkoming gaat men na welke ADL-functies (activiteiten van het dagelijks leven) niet of enkel met hulp kunnen uitgevoerd worden. Voor mensen met CVS is het niet vanzelfsprekend om te beantwoorden aan criteria die door de geneesheren-inspecteurs van het RIZIV worden gehanteerd. Dat de ziekte ernstig is en meestal langdurig, wordt door een aantal artsen nog altijd betwijfeld. Als ziekenfonds ondersteunen we de initiatieven die er toe bijdragen de problematiek beter bekend te maken, vanuit objectieve informatie. Hulp vragen De beperkte energie van mensen met CVS moet zo doelgericht en economisch mogelijk worden aangewend. Het is belangrijk de hoop niet op te geven maar realistisch te blijven. Een goede raad, ook al is dit geen waarborg voor succes, is dat men zich vooraf en telkens opnieuw goed informeert en zich, naast de behandelende arts, laat bijstaan of helpen door diensten en hulpverleners. Informatie over sociale zekerheid en afgeleide voorzieningen vraagt u bij: het ziekenfonds de diensten maatschappelijk werk van het ziekenfonds of autonome centra algemeen welzijnswerk de adviserend geneesheren van de ziekenfondsen de zelfhulpgroepen Van bij de aangifte arbeidsongeschiktheid of aanvragen voor tegemoetkomingen zijn deskundige en goed onderbouwde multidisciplinaire verslagen van fundamenteel belang.

20 20 Bij betwistingen of negatieve beslissingen kunnen de belangen van de patiënt behartigd worden door : de maatschappelijk werker van uw ziekenfonds de dienst ledenverdediging van uw ziekenfonds het vakverbond (indien u lid bent) Ook collectieve belangenbehartiging blijft een opdracht: beïnvloeding van de beleidsmakers om de wetgeving aan te passen en sensibilisering van geneesheren-inspecteurs die instaan voor de nodige vaststellingen. Omgaan met de omgeving Voor mensen met CVS is het niet vanzelfsprekend om een vlotte aanvaardbare omgang te creëren met hun omgeving. Dat is voor de gewone zieke al niet eenvoudig, laat staan voor mensen bij wie blijkbaar niets aanwijsbaars hapert. Bij communicatie verlopen erkenning, herkenning, waardering en aanmoediging gewoonlijk in twee richtingen. Communicatie vraagt dus energie. Door de uitgesproken vermoeidheid kunnen mensen met CVS niet altijd voldoende energie opbrengen en er ontwikkelt zich een negatieve spiraal van miskenning. Enkele tips Overtref uw eigen mogelijkheden niet. Luister naar de signalen van uw lichaam en aanvaard ze: moe is moe. Laat u nooit door anderen onder druk zetten, ook al is hun raad goed bedoeld. Geef anderen informatie over CVS zodat enig inzicht en begrip mogelijk wordt.

21 21 Geef aan wanneer een gesprek of activiteit u niet (meer) gaat of past. Praat over uw probleem met anderen. Stel u niet onbereikbaar op voor anderen. Als u er behoefte aan hebt, zoek lotgenoten op. Dat is mogelijk in de zelfhulpgroepen. Een zelfhulpgroep biedt de kans om van elkaars positieve en creatieve inspiratie te leren. In een zelfhulpgroep mag het nooit de bedoeling zijn om samen te klagen. Naar coördinatie en begeleiding in de organisatie van een goede thuiszorg, kan u contact opnemen met de diensten maatschappelijk werk van het ziekenfonds of met autonome centra algemeen welzijnswerk. Thuiszorgdiensten kunnen een belangrijke bijdrage leveren in de praktische organisatie van uw gezin. Daarnaast kan het inschakelen van een objectieve en professionele hulpverlener zeer verrijkend zijn, vooral naar beeldvorming en communicatie.

22 22 Psychologische aspecten en behandeling Een complexe aandoening CVS is een complexe aandoening waarbij verschillende factoren op elkaar inspelen. De problematiek moet bekeken worden vanuit een medisch-psycho-sociaal model. Langdurige moeheid kan immers ook mee bepaald worden door problemen in de psychische en psychosociale sfeer zoals bv. depressie of chronische stress. Een behandeling door een multidisciplinair team is daarom het meest aangewezen. Dit betekent dat ook begeleiding bij een psycholoog/psychotherapeut zinvol is. Een psychologische aanpak betekent niet dat CVS ingebeeld of puur psychisch is. De patiënt wordt wel uitgenodigd en gemotiveerd om zijn beeld over ziekte en gezondheid uit te breiden en aan te passen. Het is voldoende bewezen dat psychologische processen een belangrijke rol spelen bij het ontstaan en voortduren van lichamelijke klachten. Dit geldt ook voor het chronisch vermoeidheidssyndroom. Zeker wanneer de vermoeidheidsklachten beginnen met een virusinfectie ligt het voor de hand dat de patiënt de klachten toeschrijft aan een lichamelijke oorzaak. De patiënt zoekt in eerste instantie hulp bij de huisarts. Een rondgang door het medische circuit levert vaak niet veel op. De patiënt gaat inspanning vermijden omdat hij weet dat zowel geestelijke als lichamelijke inspanningen de vermoeidheid doen toenemen. Inactiviteit leidt vervolgens tot verslapping van de spieren, een verlaagde tolerantie voor inspanning en een toenemende gevoeligheid voor vermoeidheidsklachten. De patiënt komt zo terecht in een neerwaartse spiraal.

23 23 Deze vicieuze cirkel wordt versterkt door gevoelens van hulpeloosheid en machteloosheid. De vermoeidheidsklachten houden aan, maar een omlijnde diagnose of behandeling is niet mogelijk. Zowel in de gezondheidszorg als in de omgeving zoeken patiënten naar erkenning van hun ziekte. Iedereen is wel eens moe, maar bij CVS-patiënten gaat dit niet over. Zij krijgen vaak moeilijk erkenning voor hun klachten. Al snel wordt door anderen de aanhoudende vermoeidheid verward met niet fit willen worden, niet willen werken. Al snel wordt de patiënt nog meer ontmoedigd en de negatieve spiraal gaat verder... Een multidisciplinaire aanpak In de afgelopen jaren werden zeer uiteenlopende behandelingen voor CVS toegepast en onderzocht. De beste resultaten werden verkregen met een multidisciplinaire benadering, waarbij zowel fysieke, sociale als psychologische factoren worden aangepakt. Binnen het psychologisch luik is aanpassing van de leefstijl zeer belangrijk. Er wordt geprobeerd samen met de patiënt handvatten te vinden om de neerwaartse spiraal om te buigen, en hem de boodschap te geven dat hij niet helemaal machteloos staat tegenover de klachten, maar er tot op zekere hoogte vat kan op krijgen.

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN DR. E.J. SULKERS, KINDERARTS ADRZ Symposium Nehalennia, 11 april 2013 MOEHEID KAN EEN SYMPTOOM ZIJN VAN EEN: - infectieziekte; - orgaanziekte (hart,

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Het oncologisch begeleidingsteam

Het oncologisch begeleidingsteam 0000/157/1 - GZA - juni 2015 campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11 campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. + 32 3 285 20 00 Het oncologisch

Nadere informatie

Hoeveel kinderen heeft u die geheel bij u verblijven? Aantal: Wat is de leeftijd van die kinderen? Lft:..

Hoeveel kinderen heeft u die geheel bij u verblijven? Aantal: Wat is de leeftijd van die kinderen? Lft:.. De huisarts die de patiënt verwijst verstuurt het standaardverwijsformulier aan de geneesheer internist van een erkend CVSreferentiecentrum. De CVSreferentiecentra mogen enkel patiënten behandelen die

Nadere informatie

campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11

campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11 0000/157/1 - GZA - juni 2015 campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11 campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. + 32 3 285 20 00 campus Sint-Jozef

Nadere informatie

Verwijsformulier kliniek voor onverklaarde lichamelijke klachten

Verwijsformulier kliniek voor onverklaarde lichamelijke klachten Verwijsformulier kliniek voor onverklaarde lichamelijke klachten Administratieve gegevens van de patiënt Naam en voornaam: Geboortedatum: Geslacht: M / V Adres: Telefoonnummer: Ziekenfonds: Herkomst: Woonsituatie

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten bij jongeren Info voor onderwijsprofessionals VO Uw leerling volgt een revalidatieprogramma voor jongeren met chronische pijnklachten van spieren en/of

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Vermoeidheid bij kanker

Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker is een veel voorkomend probleem. Het heeft met veel verschillende dingen te maken. Door chemotherapie en radiotherapie neemt het

Nadere informatie

Dokter, ik ben zo moe. greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen

Dokter, ik ben zo moe. greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen Dokter, ik ben zo moe greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen Oorzaken chronisch moeheid : > 50%(70%) psychiatrische (co)morbiditeit somatisch onderliggend lijden ( bvb cancerrelated fatigue)

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Wanneer bent u arbeidsongeschikt?

Wanneer bent u arbeidsongeschikt? Arbeidsongeschikt? Wanneer bent u arbeidsongeschikt? U bent arbeidsongeschikt als u door een ziekte, ongeval of zwangerschap (tijdelijk) niet kunt werken of stempelen en daardoor alle activiteiten moet

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Arbeidsongeschikt? 1

Arbeidsongeschikt? 1 Arbeidsongeschikt? 1 Wanneer ben je arbeidsongeschikt? Je bent arbeidsongeschikt als je door een ziekte, ongeval of zwangerschap (tijdelijk) niet kunt werken of stempelen en daardoor alle activiteiten

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Thea Brouwer 1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Ervaringsdeskundige kanker en vermoeidheid Nederlandse Federatie van Kankerpatiënten

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie. Kom jij in aanmerking?

Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie. Kom jij in aanmerking? Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie Kom jij in aanmerking? ZORGTRAJECT VOOR CHRONISCHE NIERINSUFFICIËNTIE Heb je chronische nierinsufficiëntie? Dan kom je misschien in aanmerking voor een zorgtraject.

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

AANDACHTSPUNTEN BIJ HET OBJECTIVEREN VAN DE ARBEIDSONGESCHIKTHEID

AANDACHTSPUNTEN BIJ HET OBJECTIVEREN VAN DE ARBEIDSONGESCHIKTHEID AANDACHTSPUNTEN BIJ HET OBJECTIVEREN VAN DE ARBEIDSONGESCHIKTHEID Dokter Marc VAN KUYK Master in de verzekeringsgeneeskunde en medico-legale expertisen 7 mei 2014 DE VERSCHILLENDE EXPERTISEN MINNELIJKE

Nadere informatie

Controle-arts privaat verzekering: noodzaak en beperkingen

Controle-arts privaat verzekering: noodzaak en beperkingen Controle-arts privaat verzekering: noodzaak en beperkingen Hoe ver staat Sisyphos? Tom Thomas Verzekeringsgeneeskunde en medische expertise thomas.tom@skynet.be Disclosure KBC Verzekeringen Argenta Assuranties

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Abnormale moeheid: als het chronisch dreigt te worden. Dr. An Bouwen KOLK AZ Sint-Jan Brugge

Abnormale moeheid: als het chronisch dreigt te worden. Dr. An Bouwen KOLK AZ Sint-Jan Brugge Abnormale moeheid: als het chronisch dreigt te worden. Dr. An Bouwen KOLK AZ Sint-Jan Brugge .. En na 6 maanden.. Evolutie naar gecompliceerde CVS patiënten door niet adequate opvang van in het begin.

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE INTEGRATIEVE KANKERZORG EN Deze Gids werd opgesteld door het Antikankerfonds om patiënten en hun familie te helpen een beter inzicht te krijgen in de integratieve kankerzorg en de Mind-Body Geneeskunde.

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten.

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Inleiding Erectiestoornissen zijn min of meer bespreekbaar geworden, hoewel het onderwerp toch nog een beetje

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan.

In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan. Welkom Geachte mevrouw Geachte heer In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan. Heeft u na het lezen van deze brochure nog bijkomende vragen, opmerkingen of wensen,

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen CVS : forensisch psychiatrische overwegingen ZOL Genk 17 Februari 2011 Prof Dr Dillen Chris Forensisch Psychiater Vrije Universiteit Brussel, Faculteit Recht - Criminologie Porseleinwinkel Etiologie Chronisch

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

MDT - HET VEER - CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Het Veer

MDT - HET VEER - CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Het Veer MDT - HET VEER - CAR Revalidatiecentrum, v.z.w. Kazernestraat 35 A 9100 Sint-Niklaas Tel. 03/776.63.19 - Fax : 03/760.48.71 E-mail : revalidatiecentrum@hetveer.be Riziv : 9.53.406.07 HOE KAN ONS MDT U

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Revalidatie bij kanker

Revalidatie bij kanker REVALIDATIE Revalidatie bij kanker De mogelijkheden BEHANDELING Revalidatie bij kanker U kunt in het St. Antonius Ziekenhuis terecht voor verschillende revalidatieprogramma s bij kanker. Revalidatie bij

Nadere informatie

MDT TER KOUTER- CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Ter Kouter

MDT TER KOUTER- CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Ter Kouter MDT TER KOUTER- CAR Revalidatiecentrum, v.z.w. Aaltersesteenweg 2 9800 Deinze Tel. 09/386.38.90 - Fax : 09/386.82.72 E-mail : info@terkouter.be HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

COPD LONGREVALIDATIE EN DE PSYCHOLOOG

COPD LONGREVALIDATIE EN DE PSYCHOLOOG COPD LONGREVALIDATIE EN DE PSYCHOLOOG Wat is COPD? COPD is de afkorting voor chronisch obstructief longlijden. Het is een verzamelnaam voor onder meer chronische bronchitis (= chronische ontsteking van

Nadere informatie

Psychische Problemen?

Psychische Problemen? Coach-Loura Psychische Problemen? PSYCHOSOCIALE ONDERSTEUNING FOLDER voor BEDRIJVEN & ONDERNEMERS Loura van Goch 2015 w w w. h a p p y s u c c e s v o l. n l Inhoudsopgave Inleiding Belasting Belastbaarheid

Nadere informatie

informatiebrochure dagtherapeutisch behandelprogramma voor Onverklaarde Lichamelijke Klachten

informatiebrochure dagtherapeutisch behandelprogramma voor Onverklaarde Lichamelijke Klachten dagkolk informatiebrochure dagtherapeutisch behandelprogramma voor Onverklaarde Lichamelijke Klachten inhoud Inhoudstafel 02 Wat is de KOLK? 03 Wat is de dagkolk? 03 Voor wie is de dagkolk? 03 Doel en

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Scleroderma

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Scleroderma I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Scleroderma Dienst reumatologie 2 Inleiding Uw arts heeft u meegedeeld dat u scleroderma hebt. Deze informatiefolder licht toe wat scleroderma is, wat de symptomen

Nadere informatie

Chronische pijn. Informatie en behandeling

Chronische pijn. Informatie en behandeling Chronische pijn Informatie en behandeling Chronische pijn Bij chronische pijn is meer aan de hand dan alleen lichamelijk letsel. We spreken van chronische pijn als pijnklachten langer blijven bestaan dan

Nadere informatie

patiënteninformatie Fibromyalgie Dienst Fysische Geneeskunde en Revalidatie GezondheidsZorg met een Ziel

patiënteninformatie Fibromyalgie Dienst Fysische Geneeskunde en Revalidatie GezondheidsZorg met een Ziel i patiënteninformatie Dienst Fysische Geneeskunde en Revalidatie Fibromyalgie GezondheidsZorg met een Ziel Mevrouw, mijnheer Uw arts heeft u verteld dat u fibromyalgie heeft. U heeft wellicht veel vragen.

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Sportief bewegen na kanker. Kanker

Sportief bewegen na kanker. Kanker Sportief bewegen na kanker Kanker Sportief bewegen na kanker...................................... Bewegen: goed en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de gezondheid en is nog

Nadere informatie

Multiple Sclerose. Poliklinische revalidatie

Multiple Sclerose. Poliklinische revalidatie Multiple Sclerose Poliklinische revalidatie Voor wie is deze folder? Bij u is de diagnose Multiple Sclerose (MS) gesteld. De aandoening Multiple Sclerose kan beperkingen met zich meebrengen in uw dagelijks

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij volwassenen Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Door een ongeval of een klap tegen het hoofd hebt u een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Overleg mdt en ouders Timing

Overleg mdt en ouders Timing Mariska Waldukat Sociaal werker Patiëntenbegeleiding Overleg mdt en ouders Timing Wat nu? Aanvraagprocedure Rechten? Indienen van de aanvraag Medisch onderzoek Beslissing 1 Contact kinderbijslagfonds Bedienden

Nadere informatie

Behandeling bij psychose

Behandeling bij psychose Behandeling bij psychose Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! Dienst kwaliteit E-mail: info@jessazh.be Tel: 011 33 55 11 Jessa Ziekenhuis vzw Maatschappelijke

Nadere informatie

Zorg voor een ander begint bij jezelf!

Zorg voor een ander begint bij jezelf! Zorg voor een ander begint bij jezelf! Zelfzorg voor mantelzorgers Zelfzorg Zorg je thuis voor iemand die je dierbaar is? Of voor iemand in je omgeving? Dan ben je waarschijnlijk een mantelzorger. Mantelzorg

Nadere informatie

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Omgaan met slapeloosheid 3 INHOUD Een vicieuze cirkel...4 Slaap en slapeloosheid...5 Nooit meer slecht slapen...7 Sl a a p hy g i ë n e...8 Re l a x a t i

Nadere informatie

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 In beweging! Oncologische revalidatie Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 Welkom Is bewegen belangrijk? Vermoeidheid en andere klachten bij kanker

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn?

Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn? Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn? Lotte Bloot, MSc Marianne Heins, Phd Rogier Donders, Phd Gijs

Nadere informatie

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam Licht Traumatisch adviezen na een hernia-operatie Hoofd-/Hersenletsel (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam 1 2 Licht Traumatisch Hoofd-/Hersenletsel (Lth) U heeft een Licht Traumatisch

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen 2 In deze folder leest u over de verschijnselen en de mogelijke gevolgen van een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel bij uw kind (hersenschudding of

Nadere informatie

Sint-Norbertus. P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l

Sint-Norbertus. P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l Sint-Norbertus Stationsstraat 22c 2570 Duffel tel : 015 30 40 30 pcsintnorbertushuis@emmaus.be www.pz-duffel.be Geachte lezer, Deze brochure laat u in kort

Nadere informatie

WERKHERVATTING NA EEN LANGDURIGE AFWEZIGHEID OM MEDISCHE REDENEN. Hilde De Man Preventieadviseur Psychosociale Aspecten Idewe

WERKHERVATTING NA EEN LANGDURIGE AFWEZIGHEID OM MEDISCHE REDENEN. Hilde De Man Preventieadviseur Psychosociale Aspecten Idewe WERKHERVATTING NA EEN LANGDURIGE AFWEZIGHEID OM MEDISCHE REDENEN Hilde De Man Preventieadviseur Psychosociale Aspecten Idewe WAAROM AANDACHT VOOR LANGDURIG VERZUIM? (1) Psychische stoornissen en musculoskeletale

Nadere informatie

Werkloosheidsuitkeringen

Werkloosheidsuitkeringen je rechten op zak Werkloosheidsuitkeringen Het bedrag van je werkloosheidsuitkering wordt berekend op basis van je laatst verdiende loon en je gezinstoestand. De hoogte van de uitkering is ook afhankelijk

Nadere informatie

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar?

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Workshop Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Liesbeth Niessen Psycholoog Arbeid en Gezondheid N.I.P. www.competencecoaching.nl

Nadere informatie

Adviezen bij KANS/rsi

Adviezen bij KANS/rsi Adviezen bij KANS/rsi U bent momenteel in behandeling wegens klachten aan arm, nek en schouders. Dit wordt ook wel KANS/rsi genoemd. Het begrip RSI (Repetitive Strain Injury) heeft in de praktijk een groot

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Vragen? 1 Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook?

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook? vzw AZ Alma campus sijsele Gentse Steenweg 132 B-8340 Sijsele-Damme tel. 050 72 81 11 campus eeklo (Maatschappelijke Zetel) Moeie 18 B-9900 Eeklo tel. 09 376 04 11 www.azalma.be PERSBERICHT AZ Alma promoot

Nadere informatie

bewegingsstelsel info voor patiënten EU REKA Een revalidatieprogramma voor mensen na kanker

bewegingsstelsel info voor patiënten EU REKA Een revalidatieprogramma voor mensen na kanker bewegingsstelsel info voor patiënten Een revalidatieprogramma voor mensen na kanker Inhoud 01 Inleiding... 04 02 Wie kan aan deelnemen?... 04 03 Hoe ziet het revalidatieprogramma eruit?... 05 04 Praktische

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

DEPRESSIE EN LEEFTIJD

DEPRESSIE EN LEEFTIJD DEPRESSIE EN LEEFTIJD BROCHURE Kathleen Van Hyfte Universiteit Gent Kathleen.vanhyfte@ugent.be 1 Project CAPA BROCHURE DEPRESSIE & LEEFTIJD Brochure : Depressie (1) Depressie en leeftijd (2) Depressie,

Nadere informatie

Een geïntegreerd zorgmodel voor abnormale moeheid: Oost-en West Vlaanderen

Een geïntegreerd zorgmodel voor abnormale moeheid: Oost-en West Vlaanderen Een geïntegreerd zorgmodel voor abnormale moeheid: Oost-en West Vlaanderen Rol van de kinesitherapeut D Hooghe Simon Axxon, Physical Therapy in Belgium CVS: Voorstel van proefproject Inleiding: 2009: KCE

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie

Oncologische Revalidatie Libra R&A Revalidatie Oncologische Revalidatie Herstellen na kanker Uw primaire behandelingen in het ziekenhuis zijn achter de rug en u probeert de draad van uw leven weer op te pakken. Dat blijkt niet

Nadere informatie

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts 1 Gezondheidscentrum Valkenhof Inhoud Verwijzing en vergoeding Fysiotherapie Diëtetiek Ergotherapie Logopedie Specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie