GAP Nederland, fragmenten van het verleden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GAP Nederland, fragmenten van het verleden"

Transcriptie

1 GAP Nederland, fragmenten van het verleden De timing was perfect. Het concept, de organisatievorm, professionele directie en de reacties van collega s Ik dacht: dit is gewoon leuk, een groep mensen die snel enthousiasme laat opborrelen De vijfjaarssubsidie was een kabinetsbesluit, op voorspraak van EZ en VROM Ik denk dat op het laatst de koek gewoon op was Ikzelf geloof wel in de goeroetheorie VROM maakte een draai Milieu raakte uit

2 Global Action Plan Nederland, fragmenten van het verleden Visies op het Ecoteamprogramma tussen 1991 en 22 Harry te Riele, Gerda Zijlstra, Lissy Nijhuis 1 februari 23 2

3 Inhoud Bronnen 4 1. Voorwoord 5 2. GAP s historie 6 3. De haperende opschaling Reflectie 36 Bijlage: Chronologie Gap Nederland 3

4 Bronnen Voor dit document zijn de volgende bronnen gebruikt. Gap-documenten en bestanden - Het Ecoteamprogramma voor de consumentenmarkt, Stichting Gap, januari Financieel jaarverslagen van de jaren 199 tot en met 21 - Inhoudelijk jaarverslagen van 1995, 1996, 1997, Doelgericht sturen van de olievlek, concept strategienota, 1993 (?), Peter van Luttervelt - Hoofdpunten ontwikkeling stichting Gap Nederland, presentatie voor VROM, 25 november Conceptnotitie Strategie voor het Gap-bestuur, 13 mei 1993, Peter van Luttervelt - Aantekeningen strategiebijeenkomst 23 maart Start- en besparingscijfers van alle deelnemers tussen 199 en 21. Publicaties - Emancipatiejaarboek, Ministerie SZW/DCE, CBS, uitgever Elseviers bedrijfsinformatie, Deelnemersanalyse EcoTeam, Geo-Marktprofiel, april 2, Roels en Heinkes - De Transactionele Overheid, Harland en Staats, Stimulering van de ecoteambenadring via gemeenten, Sasburg Vissser en Aarts Onderzoek & Advies, H. Sasburg, 22 mei Diverse gepubliceerde interviews met Peter van Luttervelt - Tien jaar natuurvriendelijke oevers en wat is nu het resultaat?? Ministerie V&W, Dienst Weg- en Waterbouwkunde, 21 - Natuurvriendelijke oevers in het mondingsgebied van Rijn en Maas, Ministerie V&W, directie Zuid-Holland, april 22 - Waterwijzer, feiten en cijfers waterbeheer in Nederland, Ministerie van V&W, mei 21 - Transities, kunnen drie mensen de wereld doen omslaan? VROM-publicatie/Twynstra Gudde/StorrmCS, januari 2 - Bestemming Groen, een bouwwerk voor duurzame producten, Stichting Natuur en Milieu, Blonk&StorrmCS, sept NMP4 (Een wereld en een wil), Ministerie VROM, juni 21 - Everett Rogers: Diffusion of Innovations, 4th edition, 1995, The Free Press, NY/USA, pp257 en verder - Tom Peters, The Circle of Innovation, 1997, Knopf, New York, USA. Gesprekken - Persoonlijke gesprekken met Bram Breet (Ministerie EZ), Arno van Kempen (VNG, ex-vrom), Reinder Hoekstra (Milieufederatie Drenthe), Peter van Luttervelt (Gap), André Engelbertink (Gap), Berber de Haan (Gap), Jan Meijer (Gap), Mariëtte Elshoud (Gap) - Korte persoonlijke gesprekken met Peter Koppert (milieuonderzoeker Universiteit Amsterdam, ecoteamdeelnemer en coach), Jacqueline de Visser (historica), Halina Brown (prof. environmental protection, Clark University, Massachussettes/USA), Frans Vollenbroek (VROM/Europese Commissie) - Telefonische gesprekken met Ralph Brieskorn (VROM, NMP4-team), René Boeters (Rijkswaterstaat, ecologische oevers), Tom van der Horst (TNO/STB, ecodesign), Anki Tan (ex-ministerie SZW/emancipatieonderzoek), Liesbeth Bakker (Wuppertal Institut, TME), Martien Tazelaar (Lloyd s Register), Conny Voordendag (ex-gap), Camal Handor (adviseur productiesystemen en -knelpunten), Henk Strietman (VROM), Annet van Hoorn (Gap). - Bijwoning van een groepsbijeenkomst van het ecoteam Voorschoten. Websites - Site Centraal Bureau voor de Statistiek: - Site Motivaction: - Site Vara radioprogramma Vroege Vogels, Persbericht Vroege Vogels Parade: Artikelen - Campagne winkels voor bioartikelen, NRC, 25 juli 21 - Verhitte huizenmarkt nog altijd niet in crisis, NRC, 7 september 22 - In Holland staat een huis, NRC, 14 september 22 - Het win-win dogma van een machteloze milieuminister, Houtsma en Van der Schot, Intermediair, juni Documentaire - Global Action Plan, RVU, oktober 22. Presentaties Derden - Presentatie Nederlandse doelgroepen op basis van waarden, Motivaction, Martijn Lampert en Peter van Waart, voor het InnovatieNetwerk AC&GR en Storrm CS, november 22 - Presentatie van Tim Dickson, European Business Forum, London, Media, friend or foe?, op de derde Euro-environment, Aalborg/Denemarken, september 22. 4

5 1. Voorwoord In 1991 start Global Action Plan for the Earth (Gap) het Ecoteamprogramma (ETP) in Nederland. Dit klinkt vrij indrukwekkend. In de praktijk beginnen twee zielen op de vrije zolder van CE in Delft vanuit niets te bouwen. De wortels liggen in de V.S. en in de Nederlandse Memo 1 -beweging. De draaggolf is het opkomende empowerment. Een gloednieuw werkboek uit de VS. Een duo, diep gegrepen door de invloed van het individu. De start gaat snel: eind 92 hadden we zo n 4 teams. Maar Gap wil dóór. Na jaren van financiële onrust krijgt het in 98 een vijfjarensubsidie van VROM om 4. huishoudens te beïnvloeden. Het weerspiegelt vertrouwen en enthousiasme. De pijlen staan in de goede richting: de vijfjaarssubsidietoekenning was een Kabinetsbesluit op voorspraak van EZ en VROM. Gap zet mensen in met een grote motivatie, vervolmaakt ICT-systemen ter ondersteuning van ecoteams en hun voortgang, traint mensen voor werving en coaching van teams, richt regionale steunpunten in en professionaliseert handboeken en directievoering. Aan het begin van 23, als we deze woorden schrijven, kan het Ecoteamprogramma dan ook succesverhalen vertellen. Maar ook teleurstellingen. De roll-out na 98 hapert. In 21 worden de straatwervingsacties gestaakt vanwege het te lage succespercentage. Een jaar later sluit Gap al zijn locale centra en verlegt het zijn aandacht naar andere programma s. Opvallend dat Gap USA dan óók besloten heeft om alle decentrale steunpunten te sluiten. 8 Aan het hoofdstuk Gap wordt wat sommigen betreft nog 8 6 geschreven. De winning mood uit de beginjaren doet medewerkers piekeren waarom het niet liep zoals voorzien. 2 2 Nogal wat beleidsmakers blíjven in hun achterhoofd het idee koesteren dat levensstijlbeïnvloeding op de één of andere manier onderdeel moet zijn van milieubeleid. Dit document belicht voor hén enkele krachten die er speelden in de jaren 9, binnen en buiten Gap. Verhalen over how things worked en visies op de opschaling, teruggebracht tot 4 pagina s. Het doet geen recht aan de rijkdom van de werkelijkheid. Maar misschien dat het visies op consumptiebeïnvloeding helpt ontwikkelen. In het algemeen hebben programma s gericht op gedragsverandering weinig effect en zeker niet langdurig. De universiteit Leiden maakte aannemelijk dat Gap-besparingen daarentegen dóórliepen na afloop van het programma. Dat is uniek. Het gaat om harde getallen. Naast de besparingen ontstaan in veel teams sociale initiatieven. Je kunt ETP effectief en goedkoop noemen. Oók door de betrokkenheid van vele vrijwilligers. Die grote groep vrijwilligers verdient alsnog eer. De diepe frustratie die sommigen voelen na het mislukken van de opschaling is begrijpelijk maar in onze ogen niet terecht. We denken dat het niet aan hun lag. De combinatie van een professionele methode, handboek en een bevlogen leger vrijwilligers is bijzonder aantrekkelijk. Met een beperkte investering wordt the best of both worlds benut. Voor de lezer voor wie het bovenstaande onbegrijpelijk is, nog even het volgende. Ecoteams zijn zelfsturende teams van een mens of acht die samen een gedragsveranderingprogramma doorlopen. De teams worden in acht avonden - als alles goed gaat - sociale mininetwerkjes. Ze nemen eigen gewoontes op de korrel en overwegen investeringen, van spaarlamp en douchekop tot koelkast en zonnecollector. Het maakt niet uit of je een Porsche rijdt of een Smart; neem je eigen leefstijl als startpunt. Er is een werkboek, een coach en een verzamelpunt dat meetgegevens verwerkt. Ecoteams maken deelnemers duidelijk dat hun persoonlijke inspanning bijdraagt aan een beter milieu. Ook wíj, de schrijvers, raakten geïntrigeerd door het verloop der dingen. We doorliepen deze zoektocht dan ook met bijzonder veel plezier. We konden dit slechts doen dankzij de vele uren die eenieder voor ons vrijmaakte in de volle agenda. We wensen u, de lezer, veel leesplezier. Den Haag/Rotterdam, januari 23 De auteurs aantal aantal huishoudens huishoudens beinvloed beinvloed door door ecoteams ecoteams '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 ' '1 '2 '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 ' '1 '2 1 Mens- en milieuvriendelijk ondernemen 5

6 2. GAP s historie De voorfase ( 86-9): op de grens van de oude tijd Het is eind jaren 8. Het rapport Beyond the Limits van het World Watch Instituut in Washington komt uit. Het laatste hoofdstuk schreven de auteurs met elkaar. De boodschap is: vanuit onze eigen disciplines kunnen we het duurzaamheidsvraagstuk niet oplossen. Er is loving & caring nodig, evenals permanent learning, netwerken en visievorming. Het hoofdstuk wordt de inspiratiebron voor Gap. Eind jaren 8 zijn computers geen gemeengoed op werkplekken. De GSM komt pas over vijf jaar. Het begrip professionals betekent nog niets bijzonders. De huizenprijs stijgt langzaam, maar oogt vanuit 23 bezien onschuldig: ze zit op éénderde. Het akkoord van Wassenaar stuurt Nederland al bijna een decennium lang naar een gunstige economische positie. In Nederland is De Kleine Aarde al sinds 75 bezig met ecologische levenswijzen en autarkie. Milieukundigen die zich met het bedrijfsleven bezig houden, staan in het teken van Cleaner Production. Wetenschappers ontwikkelen de basis voor de LCA, waarop spoedig het deelgebied ecodesign gebouwd zal kunnen worden. Koersbepalend Nederland - beleidsmakers, wetenschappers en raadgevend instituties - staat op links-progressief. Met ongeloof leest het over middelbare scholieren die massaal rechts blijken te willen stemmen. De Memobeweging, Mens- & Milieuvriendelijk Ondernemen, is op dat moment op haar hoogtepunt en vormt een invloedrijk netwerk. Het is eind jaren 8. Empowerment ontkiemt in meerdere disciplines: begin bij jezelf, wacht niet op leiders, ontdek wat je zelf kunt en laat zien dat die bijdrage zin heeft. Het neemt afstand van pathologie ten gunste van visie, afstand van verlamming ten gunste van het doen. Een belangrijk uitgangspunt is dat je dat niet alléén werkt, dat er creativiteit en kwetsbaarheid ontstaat door samenwerking. De zelfverwerkelijking vindt zijn weg in New Age: als je maar écht wil, kan alles. Het vindt zijn weg naar de yup, de tweeverdiener met leasewagen en uitgestelde kinderwens. Het biedt óók een logisch pad voor haar die een weg zoekt in de nadagen van de vrouwenemancipatie. David Gershon organiseert de fameuze First Earth Run, een fakkel rond de aarde, waaraan 62 landen meedoen. Hij en zijn vrouw geven trainingen in the art of empowerment voor organisatieadviseurs in de V.S. Bessie Schadee, een organisatieadviseur met een visie op maatschappelijk verantwoord ondernemen, haalt ze naar Nederland. In een gesprek tussen David, zijn vrouw Gail en wat Europeanen ontstaat het idee om een empowermentprogramma te ontwikkelen voor huishoudens en milieu. Aanwezig zijn het Swedish Institute of Social Innovations, het Context Institute dat zijn expertise als uitgever inbrengt en enkele Nederlanders, waaronder Bessie Schadee. Het moet een programma worden dat huishoudens duidelijk maakt wat ze zelf kunnen doen en dat hun bijdrage zin heeft. Zelfsturende teams doorlopen een programma met een werkboek gedurende acht avonden. De teams nemen hun eigen gewoontes op de korrel en overwegen investeringen. Van spaarlamp en waterbesparende douchekop tot zonnecollector en koelkast. En het maakt niet uit of je Porsche rijdt of een Peugootje, je doet mee en neemt je eigen leefstijl als startpunt. Door de besparingen van deelnemers op te tellen en terug te koppelen wordt zichtbaar dat je samen een aanzienlijke bijdrage levert. Op dat moment is er verder weinig aandacht voor het milieugedrag van individuele huishoudens. De milieubeweging richt zich vooral op bedrijven en beleidsmakers, hun donateurs inzettend voor politieke druk: 6

7 aan de huishoudens is niets mis, die gaan zich vanzelf beter gedragen als de wetgeving, de economie en het aanbod van producten veranderen. De start ( 91-92): een telefoon, een vriendenkring en 25 mille Bessie Schadee verzamelt een bestuur en richt in maart 91 de Stichting Global Action Plan Nederland op. Allons & Partners regelt een subidie van 25 duizend gulden bij VROM voor de vertaling van het werkboek met het idee om dat binnen de eigen organisatie uit te voeren. Peter van Luttervelt, op dat moment interim manager, coach en trainer, raakt bevlogen en schrijft in 24 uur op basis van een concept van Bessie een businessplan voor Global Action Plan in Nederland. Hij wordt gevraagd dit uit te werken. Omdat het te groot wordt voor Allons & Partners, start Gap zelf op de zolder van CE in Delft. Peter wordt in september de eerste betaalde kracht. Francoise van de Poll, uit het vrijwilligers- en opbouwwerk, komt een maand later. Met deze twee parttime krachten - beiden drie dagen per week -, een telefoon, een geloof in het concept en een uitgebreide vriendenkring, begint het. Gap wil gedragsverandering bij het individu, een verandering van levensstijl door dichtbij huis te beginnen en de eigen huishouding aan te pakken. Gershon komt met de diffusietheorie van Rogers voor de subsidieargumentatie: het ambitieuze doel is binnen vijf jaar één van de zes miljoen Nederlandse huishoudens te bereiken, met het idee dat de rest dan vanzelf volgt. Gap ziet zichzelf als service-instituut en wil op termijn met bestaande organisaties samenwerken. Gedacht wordt het Wereld Natuur Fonds, de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen, de NOVIB en Margriet en Libelle. Gap schat één tot tien procent van de leden te kunnen bereiken. Daarnaast denkt Gap aan bedrijven en instellingen, waarvan één- tot driekwart van de medewerkers bereikt zou kunnen worden. Een groot deel van de deelnemers kan daarna zélf coach van een eigen geworven team worden. In een presentatie voor VROM in 91 stelt Gap zo snel mogelijk financieel onafhankelijk te willen worden door de marge op werkboeken. AT&T heeft in de VS net een intentieverklaring afgegeven om 22. werkboeken af te nemen voor het personeel en sponsort het wereldwijde computernetwerk. In januari 92 verschijnt het eerste gedrukte handboek en ontwerpt Gap een feedbacksysteem. Dat systeem zal de tien jaar erop uitgroeien tot een alleen in Nederland zo ver doorgevoerde systematiek, mede dankzij de water-, elektriciteit- en gasmeters die in bijna elk Nederlands huishouden aanwezig zijn. De eerste deelnemers komen uit het eigen netwerk van Peter en Francoise: marketeers en organisatieadviseurs, Saab- en Alfarijders als niet bepaald aselect gekozen groep. Het loopt erg goed. Peter is sinds september in dienst en maakt in een notitie van november 91 al melding van 49 teams in de startblokken. Tegen het einde van 92 hebben er uiteindelijk zo n 4 teams hun programma doorlopen. Voor het handboek rekenen ze vijftien gulden. De eerste teams hebben een jaar doorlooptijd. Peter: En na elke bijeenkomst belden we: én? Hoe ging het? Zo coacht Gap op afstand. De eerste vrijwilligers, meestal ex-deelnemers, melden zich. De groei ( 93-95): de winning mood In de nazomer van 93 komt de tweede versie van het handboek uit. De grote vraag is meteen hoe dit te distribueren. Gap wil zich concentreren op de opbouw van een organisatie, het ontwikkelen van nieuwe programma s en het regelen van financiering. We hadden toen anderhalve man en een paardenkop, dat vergeten velen nogal eens. Er worden partijen buíten Gap gezocht voor de acquisitie en coaching van nieuwe teams. VROM ( er zaten daar jonge honden met visie die niet bang waren voor experiment en vernieuwing ) geeft subsidie voor het opzetten van distributiepunten. Potentiële partners in de grote milieubeweging blijken niet warm te lopen voor het idee. De achterban zou niet toe zijn aan lifestyleverandering, de organisaties richten zich vooral op het veranderen van randvoorwaarden. Gap gaat uiteindelijk drie coalities aan: met vrouwenorganisaties, met De Kleine Aarde - die zich meer op educatie dan op actie richt - en met de Campagnegroep Voedsel voor de Toekomst, die tien (milieu)organisaties verenigt. Vooral de samenwerking met de vrouwenorganisaties blijkt vruchtbaar. Voor Gap betekent het veel lezingen op bijeenkomsten met grote boezems en bloemetjesjurken. We kwamen daar bij van die breiende clubs vol maatschappelijke betrokkenheid. Je moet je voorstellen, Jan Juffermans van De Kleine Aarde en ik als enige mannen temidden van een grote groep vrouwen. (Peter). De vier vrouwenorganisaties (Bond van Plattelandsvrouwen, de Nederlands Hervormde Vrouwen, de KVG en de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen) hebben al een coalitie in Milieukwartet. Milieukwartet geeft goede 7

8 kadertrainingen en voorlichtingscursussen. Ecoteams en empowerment passen daar naadloos in. De arbeidsparticipatie bij vrouwen is sterk groeiende, maar er zitten er op dat moment nog veel thuis met een verouderde opleiding, op zoek naar een zinvolle weg weer terug te keren in het werkend leven. Het ETP gaat over de wereld veranderen vanuit je eigen huis en dat op een praktische manier: De macht van de boodschappentas is een jaarthema van de Plattelandsvrouwen in die tijd. ETP biedt vrouwen dus ontwikkeling en zingeving. En hartsbetrokkenheid: de wereld moet schoner! Mariëtte Elshoud, later medewerker van het Milieukwartetmeldpunt en Gap Nederland, is één van de eerste Milieukwartet-voorlichtsters die bij Gap betrokken raakt: Er was een bijeenkomst waar Francoise Poll vertelde over Gap. Ik kreeg het werkboek mee. Gap gaf een soort korte empowermentcursus. Je werd weggestuurd met het werkboek, verder was er weinig ondersteuning.( ) Er werd al wel gemeten, maar er was nog geen feedback, geen contact met het hoofdkwartier. Ik kende Peter bijvoorbeeld niet. Milieukwartet is succesvol. Ook zonder zware bemoeienis van Gap komen de ecoteams er goed op gang. Mariëtte Elshoud: De werving van deelnemers ging erg goed bij de Bond van Plattelandsvrouwen, de KVG en de protestante variant. De NVvH liep minder goed. Die was meer bezig met museumbezoek en beleggingsclubjes. Het bestuur werkte niet mee en ze waren meer op de stad gericht terwijl de thema s beter pasten bij de plattelandsvrouwen. Het had ook te maken met politieke kleur. De Bond heeft zelf eerder een cursus milieu en huishouden gedraaid. Bestaande sociale netwerken worden ingezet voor de werving. De trefkans is ongelooflijk: 4% van de potentiële deelnemers zegt ja tegen het programma. (Die was terugkijkend ook hoog bij andere partijen in die tijd: zo n 3%). De vrouwenorganisaties hebben een natuurlijke neiging door heel Nederland groepen te vormen en bestaande groepen zijn een goed uitgangspunt om een team te starten. Peter: De vrouwen zijn praktisch, komen met ideeën en raken ontzettend geïnspireerd. Mariëtte: Die voorlichtsters werden steeds weer de provincie ingestuurd.( ) Er werden wervings- en coachingcursussen gegeven, met een groot stuk empowerment erin. Later werd het praktischer. We organiseerden landelijke netwerkdagen om ideeën uit te wisselen, met name over de manier waarop de materie overgedragen kon worden. Toneelstukjes, spelletjes, gedichten, ieder had zijn eigen manier. Toen ontstond de centrale feedback. Als vrijwilliger had ik nooit veel te maken met het hoofdkantoor. De vrouwen benaderen energiemaatschappijen en leveranciers. Peter: En dan word ik gebeld door zo n directeur die vertwijfeld vraagt: wat ís dat eigenlijk voor groep? Ik antwoord: niets bijzonders, gewoon enthousiaste huisvrouwen. Gap financiert de aanstelling van coördinatoren bij de partners. Zo ontstaan de eerste decentrale Gap-centra. De verwachting is dat via de Campagnegroep Voedsel voor de Toekomst de deep-greens bereikt worden. Dit komt echter niet goed van de grond. De Kleine Aarde heeft door landelijke bekendheid de potentie om een landelijk bereik te hebben, maar blijkt vooral regionaal te werven. Het netwerk van oud-deelnemers wordt een fantastische bron van vrijwilligers. Mensen melden zich spontaan: Op een gegeven moment had iemand bijvoorbeeld op eigen initiatief 3 folders gemaakt en verspreid. Het ecoteamprogramma roept veel enthousiasme op. Zo kan ook organisatieadvies voor Gap zelf op basis van vrijwilligheid verkregen worden. Ik had een groot netwerk van adviseurs. Ik gaf ze een middag Narwal en ik kreeg in ruil daarvoor álle feedback die nodig was (Peter). Locaal actieven die zich spontaan melden worden begeleid: het spoor olievlek. Een concepthandleiding voor deze actieven ( Doelgericht sturen van organische groei ) onderstreept het belang van heldere kwantitatieve doelstellingen. Het legt uit hoe je meetbare doelstellingen voor een gemeenschap formuleert. De operationele doelstelling in 92 luidt vijftien procent van de Nederlandse huishoudens - één miljoen mensen - te bereiken voor eind 96. Als deze kritische massa van vijftien tot twintig procent bereikt is volgt de doorbraak vanzelf. In Doelgericht sturen van een olievlek, een conceptnota voor strategie staat: Ervan uitgaande dat medio 96 een landelijke mediacampagne start, zou het aantal deelnemende huishoudens boven de kritische massa uit kunnen groeien tot 4-6% van de gemeenschap. Dit is in feite fase twee van je organisatieplan. Het ETP zal dan als gemeengoed worden beschouwd. Hierdoor zal een wezenlijke stap worden gemaakt in onze culturele, sociale en economische waarden en normen ten aanzien van de inhoud van het begrip duurzame ontwikkeling. Localen kunnen zelf voor hun eigen verzorgingsgebied bepalen hoeveel teams er voor eind 96 gehaald moeten worden: maak een planning waarbij je ermee rekening houdt dat het programma een doorlooptijd van negen maanden vergt en het elke keer met een factor drie toeneemt om in 96 je doel te bereiken, dan kun je ongeveer berekenen wat de omvang bij de start moet zijn. Het document, vermoedelijk geschreven in 92/ 93 verwacht de hiernaast getekende opschaling. 8

9 Ondanks de sterke groei blijven de resultaten achter bij de doelstellingen en reppen stukken in 93 al van zorgen hierover. De bestaande samenwerking met de milieuorganisaties wordt vooral als strategisch interessant gezien onder andere voor Opschaling het binnenhalen van milieusubsidies. De inschatting van Gap is Opschaling zoals zoals voorzien voorzien in in '92 '92 (aantal dat de grote getallen niet gehaald worden met deze coalities. Gap (aantal teams) teams) zoekt wegen om het grote publiek te bereiken. Het idee voor een multimediacampagne wordt in deze nota uitgewerkt: Nederland in één avond veranderen door met een TV-actie het publiek uit te dagen een team te starten. Er vanuit gaande dat er, als de 3 3 Nederlandse bevolking en masse aangesproken wordt, zich zeker 15% enthousiastelingen aandienen die het ETP direct 1 oppikken, en er een groep tussen pioniers en volgers is van %, en de deep greens niet tegen zijn, is een doelstelling van 1 miljoen realistisch te stellen en te bereiken bij massale introductie. (uit: Strategienota van mei 93, geschreven voor Verwachte een bestuursvergadering). Verwachte ecoteams ecoteams '92/'93 '92/'93 cumulatief cumulatief 18 Met gemiddeld zeven huishoudens per team leidt dat tot teams. Er wordt een plan uitgewerkt hoe je deze grote groep in zeer korte tijd kunt begeleiden en van feedback kunt voorzien Uiteindelijk komt het er niet van De aansturing van de centra, en met name het regelen van 4 4 financiering, kost veel tijd en energie. De interne organisatie, de 2 2 distributie en de productontwikkeling komen in de knel. Er komen in korte tijd vier nieuwe medewerkers. Miranda van Kuik gaat het nieuwe werkboek ontwikkelen. Conny Voordendag, psychologe, treedt in dienst als Peter s rechterhand. David de Vriend en Valika Smeulders gaan een distributieorganisatie opzetten. Nu is er de kracht om volle vaart vooruit te gaan. Dertig gemeenten worden benaderd voor samenwerking in de distributie. Er wordt een nieuwe huisstijl uitgewerkt en de derde versie van het werkboek komt uit, met voor het eerst een handleiding voor coaches erin. Er wordt gewerkt aan presentatiemateriaal, waaronder een video. Midden in dit alles halveert de managementcapaciteit: Francoise van de Poll valt uit door een whiplash. Gap ziet het ecoteamprogramma als een tijdelijk project, wil uiteindelijk bij voorkeur bedrijfsmatig functioneren en self-supporting zijn. Gap zal geen donateurorganisatie worden ( ik wilde geen concurrentie met coalitiepartners ). Er komen projectsubsidies van VROM voor de exploitatiekosten en daarnaast voor de centra. Ze moeten voor elk jaar opnieuw worden aangevraagd en komen altijd in de loop van het betreffende jaar binnen. Het gevolg: altijd liquiditeitsproblemen aan het begin van het jaar: Ik kon mensen zelfs niets beloven. Gap onderzoekt met Theo Kuipers van de gemeente Den Haag de mogelijkheid een regionaal Gapcentrum te starten. Begin 94 wordt Den Haag Ecostad opgericht. Er is financiering voor een pilot van twee jaar. De hergroepering ( 95-96) In 92 had de Rioconferentie van de VN 24 actiepunten opgeleverd waarvan driekwart zich richt op locale niveaus. Dat wordt de internationale Locale Agenda 21 en leidt tot platforms op gemeentelijk niveau. Het wordt Gap s politieke dekking. De MAP-middelen (milieu-actieplan) komen beschikbaar, ze moeten door energiebedrijven worden besteed aan CO2-reductie. Die energiebedrijven hadden geen idee hoe de huishoudens aan te pakken. Peter: Op gemeenteniveau waren in mijn ogen gouden combinaties mogelijk. Ik had de visie zoveel mogelijk door locale gemeenschappen te laten dragen. Dat kwam uit de franchisewereld. Het idee is om per thema een organisatie te zoeken. Water door de - dan nog - regionale waterbedrijven. Afval door de locale afvalbedrijven. Energie door de elektriciteitsbedrijven en mobiliteit door de regionale OV-bedrijven. En Gap als verbindende factor. De bedrijven kunnen hun klanten benaderen om deel te nemen aan ecoteams. Verder ontstaat er steun van de locale vrouwenbeweging en - wat landelijk niet lukt, lukt hier wél - van locale Natuur- en Milieuorganisaties. Zo krijgen burgers vanuit alle hoeken te horen over ecoteams. De strategie zou worden Tell, tell, tell. 9

10 Gap schrijft een businessplan op basis van dit idee. De kosten per huishouden blijken erg laag te zijn. Peter: Het was zó opportunistisch, maar we gelóófden erin! Uiteindelijk nemen 26 bedrijven deel. Er worden contracten gesloten met locale energiebedrijven die per huishouden een bedrag tussen de 125 en 2 gulden bijdragen. Het onderhandelen met al deze bedrijven kost wel veel tijd. Na de privatisering en fusies bij energiebedrijven worden de afspraken landelijk gemaakt en wordt het wat rustiger. In 95 dient Peter naast de aanvraag voor de kernactiviteiten van Gap (2 ton) een ander plan (6 mille) in bij VROM. Door een misverstand wordt de eerste aanvraag voor Gap niet gehonoreerd en de tweede wel. Het budget wordt nog wat opgetuigd, maar er is dat jaar veel minder geld dan verwacht. De nieuwe DG, Hans Pont, stopt bovendien exploitatiesubsidies aan ngo s: ook de projectsubsidie voor exploitatiekosten van Gap komt daarmee onder druk. Ten derde zet VROM in 95 zijn middelen meer lokaal in. Een meer lokale organisatie wordt onontkoombaar. Gap richt zich nu volledig op het opzetten van locale meldpunten. Na meldpunt Den Haag volgt Schiedam. Na Den Haag en Schiedam volgen Amsterdam, Zeeland, Eindhoven, Haarlem, Rotterdam, Midden Holland, Gelderland en Leiden (Den Haag en Haarlem zijn steunpunten, geen meldpunten). Gap streeft naar zelfstandige locale stichtingen met sleutelfiguren van de betrokken gemeentes en bedrijven in het bestuur. In Den Haag lukt dat perfect. De wethouder en de directeuren van energie en waterbedrijven vormen het bestuur. De locale meldpunten stellen hun eigen businessplan op en tekenen een licentieovereenkomst met Gap. Alleen in Haarlem wordt geen locale stichting opgericht. De stichtingen worden gefinancierd door de gemeenten en de energiebedrijven. Een tijd lang bestaan de organieke en locale meldpunten naast elkaar. Steeds meer ex-deelnemers starten initiatieven op wijk- en buurtniveau. 1 juli 95 stoppen de centra van Milieukwartet en De Kleine Aarde. VROM heeft de subsidie voor de distributiepunten gestopt. De vrouwenorganisaties moeten nu hun eigen financiering regelen en zijn daarover ronduit teleurgesteld. Mariëtte Elshoud: Milieukwartet stopte omdat er geen geld meer kwam voor de coördinatie. Ik moest het de vrouwen vertellen. Ze voelden zich erg in de steek gelaten. Op dat moment liepen Den Haag Ecostad en het centrum van Milieukwartet het beste. De werkzaamheden en de medewerkers worden ondergebracht bij het Nationale Meldpunt en het nieuwe Meldpunt Eindhoven. Het pad van samenwerken met landelijke organisaties is definitief verlaten. In 95 publiceren Harland en Staats van Universiteit Leiden een longiditunaal onderzoek naar besparingen van ecoteams. De belangrijkste conclusie is dat besparingen twee jaar na het programma behouden blijken te zijn of zelfs zijn toegenomen. Er is dus sprake van werkelijke internalisering van gedrag. Deze wetenschappelijke onderbouwing is een groot succes. Gap komt in een winning-mood. Ik was niet te stoppen, zo overtuigd dat het goed was en toen kwam het bewijs van de behaalde structurele gedragsverandering. Gap organiseert een groot evenement waar het rapport wordt aangeboden aan Pont. In 96 komt Gap aan zijn top: Er starten dat jaar 231 teams. Dat is veel, maar de doelstelling ligt veel hoger. Conny Voordendag: In het begin denk je echt dat het mogelijk is. Het keer op keer niet halen van de doelstellingen krijgt gevolgen. Conny: We hebben ons laten demotiveren. Er gebeurden zoveel goede dingen door het ETP. Het mooie zat vaak in het kleine. Op het centrale kantoor groeit het besef dat doelstellingen realistischer moeten worden. Deze omslag lukt uiteindelijk niet. Conny: Meldpunten hielden er gewoon niet mee op. De ambitieuze doelstelling was een onderdeel van de Gap-cultuur geworden. Ecoteams en ex-deelnemers blijken naast of na het programma allerlei andere activiteiten te ontplooien. Er worden speeltuinen geregeld bij gemeentes, brieven geschreven aan fabrikanten, vragen gesteld aan winkeliers en er ontstaan politieke initiatieven. Een aantal mensen is werkelijk empowered. Daarnaast zijn er sociale effecten; mensen gaan autodelen, delen apparatuur en krantenabonnementen, en passen op elkaars planten in de vakantie. Gap verzamelt een indrukwekkende lijst van deze uitstralingseffecten. Conny: Ik denk wel eens dat dit de motor was die Gap draaiende houdt. Het werkte erg enthousiasmerend voor ons. Voor gemeenten en bedrijven was het interessant dat je zo een verbinding kon leggen met actieve mensen. Er zijn grote aantallen vrijwilligers actief: zo n 2 tot 3 mensen als coach of werver. Gap verkeert in een opperste dynamiek. Anderen zouden het chaos noemen. De organisatie komt zichzelf tegen. De administratie past niet meer bij deze groei. Er gebeurt veel dubbel werk. Er moet teveel in te korte tijd gedaan worden. Jan Meijer komt in dienst om een nieuw feedbacksysteem op te zetten. 1

11 Den Haag Ecostad gaat diversificeren. Peter: Daar zat een politiek dier aan het hoofd, Simon de Boer. Hij kwam uit de milieuhoek. Hij bouwde een sterke organisatie op. Ecostad was gehuisvest in het Milieucentrum met de locale milieuorganisaties: een goede bron van ecoteams, maar ze kwamen ook met andere initiatieven. Simon wilde ook vogelkastjes gaan timmeren en ecologische bloembollen leveren. Dat vonden wij schizofrene activiteiten. Het belang van Gap is zoveel mogelijk ecoteams te draaien volgens eenzelfde programma. Het wordt strak gehouden. Het handboek is de enige vorm van controle die Gap heeft en er moeten vergelijkbare cijfers ontstaan. Financiering wordt aan het begin van het jaar verstrekt op basis van verwachte ecoteams. Als de aantallen tegenvallen, wat eigenlijk altijd het geval is, leidt dat tot veel discussie met de financiers. Daarnaast ontstaat er in Den Haag animositeit tussen de ambtelijk- (verantwoordelijk voor het Milieucentrum) en politiek vertegenwoordigers. Als de wethouder, de supporter van Simon de Boer en Den Haag Ecostad, vertrekt trekken de financiers de stekker eruit. Achteraf blijkt dit één van de meest efficiënte meldpunten was. De medewerkers bij de meldpunten Den Haag en Eindhoven moeten twee goden dienen. De locale stichting en Gap-centraal. Elke stichting heeft eigen CAO s en contracten. Dat levert onrust op. Toen hebben we de locale stichtingen opgeheven: geen locale besturen meer, maar rechtstreekse aansturing door Gap-centraal. We beschikten wel over locale potjes á la Melketeers. Toch was het vaak houtje-touwtje. In Rotterdam hadden we een uitgebrande medewerker van de RET of de energiemaatschappij en net toen we die weer terug in zijn krachten hadden geholpen, hup daar ging hij weer (Peter). De grote klap ( 97-98) Peter: We zijn altijd al marginaal gefinancierd. Maar de eerste grote klap viel toen alle groeiactiviteiten werden geschrapt. In maart 97 krijgt GAP maar de helft van de gebruikelijke subsidie van VROM. Gap heeft op dat moment twaalf medewerkers in dienst. De keus is: stoppen of krimpen en alle groeiactiviteiten stoppen. Iedereen wordt bij elkaar geroepen en het wordt het tweede. Zes mensen die aan de ontwikkeling van nieuwe activiteiten werken, worden ontslagen en ondergebracht bij andere organisaties. Jan Meijer, net in dienst om het feed-back systeem te professionaliseren blijft wel. Peter: Vanaf toen deden we dat groeien maar zo n beetje erbij. In 98 zijn de aantallen teams nog goed. Daarna is de zaak dramatisch gaan inzakken qua aantallen. Het Ecoteam Meldpunt Nederland wordt opgeheven. Gap stelt zich meer op als aanbieder van het ETP. Peter: We konden huishoudens niet meer vanuit centraal ondersteunen. Als er wel geld was geweest, was dat huishoudprogramma wel doorgegroeid. We hebben alles op de locale centra gericht. Op een gegeven moment hadden we 7% van de gemeenten. In elke gemeente namen we de opdracht tot 4 teams te komen. Maar je kent de konijnenpaden niet. Dat kost netwerken en tijd. Zodra we iemand hadden, trainden we die. Dan benaderde die de lokale ngo s (allerlei natuur- en milieuorganisaties, vrouwenorganisaties, de ENFB). Het eerste jaar van een centrum is altijd moeilijk. Het kost een jaar doorlooptijd. We leverden er dus maar twintig en de gemeente halveerde vervolgens zijn subsidie. Er wordt, op zoek naar financiering, contact gelegd met Novem. Novem laat een eigen onderzoek verrichten door Sasburg, Visser & Aarts naar de distributiekracht van Gap. SV&A houdt een groot aantal interviews met gemeenten. De conclusies zijn pittig: er zijn twijfels over de geschiktheid van het programma voor de hele doelgroep huishoudens, over de aanpak van de werving, over de flexibiliteit van het programma en ook over het imago van Gap. Daarnaast blijken de meest succesvolle varianten van distributie te duur voor de meeste gemeenten. In hetzelfde rapport wordt nog een groot aantal oplossingsrichtingen genoemd om het programma te verbeteren en samenwerking met Novem mogelijk te maken. Novem gaat niet met Gap in zee. Peter hierover: Omdat we niet alle gemeenten hadden mochten we niet gesubsidieerd worden! In januari 98 organiseert Gap een groot evenement om het duizendste ecoteam te vieren. Nijpels is aanwezig. Het zet Gap weer op de kaart. Financiering vraagt erg veel aandacht en moet overal vandaan komen. Er blijft weinig tijd om aandacht te besteden aan de interne organisatie en ondersteuning van de lokale meldpunten. Er wordt onderhandeld met afdelingen van gemeenten op ambtelijk en politiek niveau. Met energiebedrijven, afvalbedrijven, water- en openbaar-vervoerbedrijven. Maar ondertussen ziet Gap de rand van de afgrond en maakt het een afbouwplan. In december schrijft André Engelbertink als freelancer een vijfjarenplan voor Gap. Dit gaat ervan uit dat er weer stevige groei (een doorgetrokken curve) bereikt wordt als de organisatie professionaliseert. Gap wil in vijf jaar 4. huishoudens structureel beïnvloeden. 11

12 Begin 99 is GAP op sterven na dood: tot mei is er geld, dan is de pot leeg. Het ETP voor huishoudens krijgt centraal geen subsidie meer. Peter vraagt wethouders om brieven te schrijven. Maar de reactie van VROM is dat het niet past in het nieuwe beleid. VROM heeft in het achterhoofd het vierde nationaal milieubeleidsplan dat nog geschreven moet worden en uiteindelijk medio 21 zal verschijnen. Het lijkt erop dat één van de zwaartepunten de rol van de consument voor verduurzaming wordt. Gedragsbeïnvloeding is op dat moment bovenal het terrein van de voorlichters van ministeries. Het is een moeilijk thema voor de beleidsmakers. Het is taboe om harde doelstellingen te stellen. Resultaten zijn bovendien vaak slecht meetbaar. Uit evaluaties van andere vormen van gedragsbeïnvloeding blijken veel programma s (waaronder Postbus 51) geen of slechte resultaten te boeken en eigenlijk weet niemand een alternatief. Het ETP is wel een alternatief en heeft bovendien al meetbare en veelbelovende resultaten opgeleverd. April 99 organiseert Gap een groot evenement in het kantoor van Rabobank Nederland. Het ETP op de werkplek wordt gelanceerd. Rabobank Oosterhout heeft de primeur met een speciaal voor de Rabobank ontwikkeld programma. De SG Van Wijnbergen (EZ) reikt een prijs uit aan het ecoteam van het jaar. Van Wijnbergen roept in de wandelgangen: Als VROM het niet doet, doen wíj het wel! Allen voelen zich gesteund door het onderzoek van de universiteit Leiden dat aannemelijk maakt dat GAP een blijvend succes heeft geboekt bij zeveneneenhalf duizend huishoudens. Het RIVM voegt daar aan toe dat particuliere huishoudens een omvangrijke, diffuse en moeilijk te bereiken groep zijn, maar dat ecoteamers in tegenstelling tot overige burgers, geen moeite hebben met het beleid van VROM. In dezelfde tijd komt een trendonderzoek naar duurzaamheid en levensstijlen uit van Lidewij Edelkoort, met een positief verhaal over ecoteams: het ETP sluit volgens Edelkoort aan bij behoeften van die tijd en bij het gedachtegoed van Agenda 21. En dan krijgt GAP voor het eerst een subsidie toegewezen die het voortbestaan voor vijf jaar garandeert. Bram Breet van EZ: De vijfjaren subsidietoekenning was een Kabinetsbesluit op voorspraak van EZ en VROM. Het was uitzonderlijk. Het vijfjarenplan ( 99-3) Conny Voordendag vertrekt en wordt directeur van de Bond van Plattelandsvrouwen. André Engelbertink vervangt haar als nieuwe directeur. In juni wordt een start gemaakt met nieuwe centra (Twente, Groningen, Leeuwarden) en met de doorontwikkeling van het werkplekprogramma (met Ellen van de Adel). Er wordt flink opgeruimd en ingezet op het vergroten Inkomsten VROM + bedrijven + gemeenten + van de professionaliteit. De lokale meldpunten worden Inkomsten VROM + bedrijven + gemeenten + NCDO (Euro) tien regionale centra, het handboek wordt vernieuwd, er NCDO (Euro) worden betaalde regiomanagers ingezet. De 2.. sleutelfiguren krijgen nu écht aandacht. Eén gezicht, 2.. één naam, één nieuwsbrief met regionale inlays. Het doel is efficiency: Het moet toch mogelijk zijn met 1.. zoveel mensen meer opbrengst te realiseren. Gap 1.. ontwikkelt ICT-systemen ter ondersteuning van ecoteams en hun voortgang, en traint mensen voor werving en coaching van teams ( ). De organisatie wordt geüniformeerd en uitgebreid. Alle deelstichtingen worden opgeheven. Een inspirator en een econoom als duo aan de top. Alle seinen staan op groen. Op het hoogtepunt zijn er 35-4 mensen actief betrokken als coach of werver. Elk centrum heeft zo n 25 à 3 man om zich heen. In december 99 komt Berber de Haan in dienst. Peter neemt na de zomer een sabbatical leave. Hij krijgt als vraag mee terug te kijken, liefst een boek te schrijven en dan met zijn ervaring en afstand een vernieuwing te veroorzaken. Het kost hem moeite afstand te nemen, in april 1 is hij weer terug en het boek kwam er niet van. GAP gaat voor het eerst diversificeren. Er worden nieuwe programma s ontwikkeld voor particulieren maar ook voor bedrijven en verder ontwikkelt Gap programma s op wijkniveau. De taak van Gap Den Haag in dit alles blijft het ondersteunen van de subsidieaanvragen van de partners, het helpen met de ontwikkeling van materiaal en sites en de verwerking van teamresultaten. 12

13 Naast het moederprogramma ETP voor particulieren wordt een allochtonenprogramma gedraaid. In 2 hebben 28 allochtonenteams het programma doorlopen, een groot succes en er wordt zelfs geroepen dat ecoteams de ideale inburgeringcursus voor allochtonen zijn. Het programma duurzaam wonen, DUWO met SRE loopt moeizaam. Met 3VO wordt het programma Kinderen Anders Naar School (KANS) opgezet en met Baretaria Sporters Sparen Energie. Het programma Laagbetaalden is in oprichting en wordt betaald door Novem. Er wordt een Gapmedewerker gestald bij het Van Hall Instituut, bij het Centrum voor Natuuren MilieuEducatie en bij SRE Midden-Brabant. De wijkprogramma s zijn vrijer van opzet. Naast huishoudens worden hier ook middenstanders en scholen bij betrokken en Gap werkt voor het eerst samen met organisaties die zich hierop richten, zoals SME en Collusie. Gap heeft eerst contact met een gemeenteambtenaar en praat vervolgens met de wijkorganisaties. Stap één is een inventarisatieonderzoek inclusief enquête: de Wijkschouw. Stap twee een zogenaamde Masterclass, een training van mensen in de wijk. Hier komt ook een ontwerp voor het vervolgtraject in de wijk uit. Afhankelijk van het voortraject volgt hier een dedicated aanpak. In Rotterdam wordt bijvoorbeeld een alliantie ontwikkeld met Stichting Collusie (middenstand), Stichting Baretaria (spaarkaarten), Milieucentraal (info over producten) en SME (scholen). De financiering van deze programma s loopt via de gemeente. Samenwerken met partners staat ook centraal bij de bedrijvenprogramma s. Senter financiert het ETP-MKB, een programma gericht op het midden- en kleinbedrijf. Gap traint de twaalf Bedrijfsmilieudiensten en enkele zelfstandige bedrijven. Het Nieuwe Rijden, een programma dat een betere rijstijl aanleert met een simulator, wordt ontwikkeld voor Novem. VVCR is hoofdaannemer en huurt Gap in. Het ETP voor sleutelfuncties (in gezondheidszorg, scholen, recreatie) wordt ook voor Novem ontwikkeld. Verder wordt het ETP voor kantoren doorontwikkeld en ontwikkelt Gap materiaal voor Oikos/Samen-op-Weg-Kerk. De distributie bij de Rabo gaat niet goed. Gap wilde vooral samenwerken om de distributie te vereenvoudigen, maar na de ontwikkeling blijkt Rabobank Nederland slechts als adviesorgaan van de lokale filialen te fungeren en de verkoop van het programma aan Gap over te willen laten. De regionale centra hebben opstartproblemen. Het eerste jaar moet het netwerk gebouwd worden, financiering geregeld, mensen worden aangenomen. André: Als er teveel nieuwsbrieven geschreven werden wist ik dat het niet goed ging. Het eerste jaar halen ze hun targets niet. Vanaf 2 gaan de regionale centra van een inspannings- naar resultaatverplichting. Dat gaat uiterst moeizaam hoewel ze zelf de plannen meeschrijven. De afdelingen zeggen achteraf dat ze targethoogtes ingevuld hebben waarvan ze dachten dat de Gap-directie die wilde zien. Het totale aantal teams daalt gestaag naar een stabiele honderd teams per jaar. Het resultaat van alle productvernieuwing valt tegen. Het aantal teams blijft dalen. In 1 worden de straatwervingsacties gestaakt vanwege het zeer lage trefpercentage. Het tij zit niet mee. Volgens Bram Breet (EZ) wordt het jaar 2 achteraf gezien als een sociaal dieptepunt (criminaliteit, individualisme, wangedrag). Ook ervaren medewerkers hebben problemen. Mariëtte: "In het begin leverden de straatacties 1% geïnteresseerden op die naar een voorlichtingsavond kwamen. Dus 5 huisbezoeken, 5 mensen op de infoavond. Dit liep terug. Dat lag niet aan het soort wijk. We zochten wel altijd eerst naar een geschikte buurt. Die kon je op een gegeven moment wel herkennen: leuke tuintjes en zo". In de zomer van 1 worden de eerste centra gesloten door tegenvallende resultaten. Tot 1 juli 2 heeft Gap 25 mensen in dienst. Vanaf 1 juli zijn dat er zo n vijftien. Het laatste regionale centrum sluit. In november 2 komt het bericht dat ook het Empowerment Institute van Gershon in de VS stopt met hún Ecoteamprogramma. Beide blijken zich inmiddels meer op sociale issues te zijn gaan richten. ETP loopt langzaam maar zeker naar zijn einde. Gap brengt in de laatste maanden van 22 zijn andere programma s onder bij derden. Begin februari 23 neemt Peter van Luttervelt afscheid van GAP. 13

14 3. De haperende opschaling Lauwerkransen wat ons betreft voor het initiatief, de inzet van honderden en het bereikte resultaat. Maar er blijft één brandende, knagende vraag: waarom lukte de opschaling niet? Dat is ook de schrijvers, na vele gesprekken, niet op slag duidelijk. Er zijn uiteenlopende theorieën en er zit weinig anders op dan de belangrijkste de revue te laten passeren. Ze zijn ontleend aan Gap-medewerkers, aan derden en soms aan onszelf. Eerst een globale localisatie: waar zat de problemen zo ongeveer? Waren de prognoses mis? Waren er bottlenecks in de doorloop en verwerking van grote aantallen teams? Zat het in de werving? Of in de nazorg en service? De gesprekken maken aannemelijk dat Gap zijn grenzen niet heeft ontmoet in de afwikkeling van teams en niet in de nazorg ervan. Noch hadden teams gebrek aan resultaat. Gap is op grenzen gestuit in de werving. Daar gaat dit hoofdstuk dan ook op in. Er móeten ontwikkelingen te duiden zijn die die teamwerving hét grote struikelblok hebben gemaakt. Verandert de overtuigingskracht van de wervers? Gebeurt er iets in de doelgroep? Maakt VROM een draai? Is milieu passé? Is de aanvoerder, de goeroe, Peter van Luttervelt, het vuur kwijt? De komende pagina s eerst een rits mogelijke interne oorzaken. Daarna enkele mogelijke oorzaken in de omgeving van Gap. Zijn de prognoses te optimistisch? De doelgroep in aantallen De eerste hypothese is dat de doelgroep in werkelijkheid veel kleiner is dan waar Gap van uitgaat. In 93 verschijnt een strategienotitie die - geheel in lijn met empowerment álle Nederlanders als doelgroep ziet. Na een diffusie bij 15% van zes miljoen opschaling opschaling zoals zoals voorzien voorzien in in '92 '92 huishoudens, eventueel met een doorloop naar 25%, gaat het vanzelf verder en 9 switcht Nederland naar een nieuw gedragspatroon. In een interview voegt Peter van Luttervelt er aan toe dat die switch vóór 2 volbracht moet zijn. 7 7 Een soortgelijke redenering brengt Gap Nederland over op de decentrale vestigingen voor het veroveren van de locale markt. 5 Dit soort ambitieuze diffusies zijn niet onmogelijk. GSM. PC. Dekbedden. De links-intellectuele attitude. Auto. Emancipatie. De doorlooptijden dáár bedroegen naar schatting respectievelijk zo n 6, 1, 1, 25, 5 en 9 jaar. Gelukkig is het vijfjarenplan in 98 gematigder. Gap mikt op het interveniëren bij 4. huishoudens in vijf jaar. Zo n 95. Nederlanders via bijna 55 teams. Irreëel aantal? Vanuit de toekomst Het vijfjarenplan leunt op Rogers diffusietheorie die stelt dat als 15% van een doelgroep een innovatie adopteert (de early adopters en de innovators), de rest van de doelgroep vanzelf volgt en de ontketende dynamiek zelfs niet meer tegen te houden is. Stel dat die 15% van Gap s doelgroep inderdaad in vijf jaar bereikt wordt (een niet onwaarschijnlijke aanname), dan vormen de early adopters en de innovators samen die groep van 95. Nederlanders. Dit houdt in dat de héle doelgroep die Gap op het oog heeft,,6 miljoen Nederlanders groot is. Dat lijkt op het eerste oog zeker niet te optimistisch. De doelgroepgrootte blijft ook anno 23 nog reëel als we gegevens van twee marktonderzoeksbureaus ermee verbinden. Het eerste is Geo-marktprofiel dat in 2 een profiel schetst van de ecoteamdeelnemer

15 Het tweede is Motivaction dat Nederlanders tussen 15 en 8 jaar anno 23 verdeelt in acht categorieën op basis van hun levenswaarden 2 en welstand. Het profiel van de deelnemer In 2 schetst Geo-marktprofiel de kenmerken van 78 ecoteamdeelnemers. Ze doet dat door de postcodes van de deelnemers te kruisen met data over welstandsklassen, culturele interessen en levensstijlen. De deelnemers hebben ten eerste een duidelijk profiel. Opvallend is dat de deelnemers geworven vóór 97 (geworven via netwerken; 425 in aantal) hetzelfde opvallende profiel laten zien als degenen die na 97 zijn geworven middels de meer anonieme straatacties (358 in aantal). Dit kan deels worden verklaard uit de gerichte wijkselectie tijdens de straatacties. (Van Elshout: we kozen de wijken met de tuintjes en de leuke dingen buiten, daar belden we aan.) Geo-marktprofiel komt met het volgende profiel van de ecoteamdeelnemer. Relatief hoge welstand, en vaak kinderen. Relatief vaak oudere paren zonder kinderen, en gezinnen met oudere kinderen, met een bovengemiddelde tot hoge welstand. Relatief vaak komen de deelnemers uit huishoudens van tenminste vier personen. Geo-marktprofiel noemt de zogenaamde Geotypen: Pubergezinnen, Trendvolgers, Kwaliteitkopers, Luxezoekers. Ze wonen vaak in koopwoningen, vaak gebouwd tussen 19 en 194. De huur- en koopprijzen van de woningen liggen iets boven het gemiddelde. Er is vaak een (grote) tuin. Deelnemers komen uit de hogere sociale klasse en zijn veelal hoog opgeleid. De autopenetratie is gemiddeld. De auto heeft een bovengemiddelde nieuwprijs. Veelal middenklassers, en grotere auto s uit Frankrijk en Zweden. Er zijn veel zakenauto s onder de deelnemers en die draaien veel kilometers. De deelnemers bezitten relatief vaak een motor. Relatief vaak is er ook géén auto in het gezin. Relatief veel deelnemers werken part-time. Vaak heeft men een hogere functie of werkt men bij de overheid. Vaak is men actief sportief. Muziekvoorkeur is vaak klassiek, jazz, opera en operette, maar ook dixieland, kinderrepertoire en easy-listening. De deelnemer is graag in de natuur en maakt relatief veel uitstapjes. Actieve vakanties dus en ook een hoog saunabezoek. Veel interesse in antiek en wijnen. Men doet veel vrijwilligerswerk en bezoekt vaak een kerk. Koopt veel boeken per jaar, ook in vreemde talen, leest relatief veel opinie-, woon-, hobby- en jeugdbladen. De Volkskrant, NRC en regionale dagbladen worden veel gelezen. Relatief vaak de VPRO-gids, NCRV-gids, Mikro-gids, en VARA-tv-magazine. Men kijkt voornamelijk naar informatieve programma s. De deelnemers besteden 15 tot 3 (toen nog) gulden per week aan kruidenierswaren, relatief vaak bij Albert Heijn. Veel bezochte warenhuizen zijn Bijenkorf, IKEA, en (toen nog) Marks & Spencer. Men houdt niet zozeer van kansspelen. Koopt kleding bij duurdere zaken, met HEMA als uitzondering in het goedkope segment. De modieuze kleding komt relatief vaak van DiDi en H&M. De deelnemer bezit veel duurzame consumptiegoederen. Computers springen hierbij sterk naar voren. De keuken heeft de meeste luxe gemakken. Onder de deelnemer zijn relatief veel goede-doelengevers. De volgende categorieën zijn favoriet: natuur, cultuur, mensenrechten en derde wereld. De deelnemer belt relatief vaak naar het buitenland. De deelnemer is dus maatschappelijk betrokken. Tot nu toe is de geografische spreiding terug te voeren op de plaatsen van werving. Er zijn nog vele ontginningsgebieden in Nederland over. Het bureau raadt locale communicatie aan (gerichte mailings, huis-aanhuisverspreidingen), aangevuld met tijdschriften. Een punt van relativering. De minimum inkomens zijn vrijwel afwezig en Geo-marktprofiel stelt dat gemiddelde en lage welstand ondervertegenwoordigd zijn. In de praktijk, als je de cijfers doorpluist, blijkt dit nogal relatief: samen is die onder/middencategorie nog altijd zo n 46% van de deelnemers van de ecoteams! Nog zo één: 62% heeft hogere middelbare, hogere beroeps of WO-opleiding. Dus nog altijd 38% van de deelnemers heeft een lagere of middelbare opleiding. Maar goed, in vergelijking met de gemiddelde Nederlander ziet de gemiddelde Gap-er er bepaald anders uit. Als je de gegevens van Geo-marktprofiel op je in laat werken, lijkt er sprake te zijn van een mix van twee á drie groepen met verschillende levensstijlen die elkaar vinden in de Gap-teams. Er lijkt ten eerste een oudere, locaal actieve groep in te zitten met tuin, traditionele waarden, kerk, regionale krant, NCRV-gids. Een tweede groep is mondainer, rijdt met leasebak, leest Volkskrant/NRC en heeft de computer als vriend. Les extrêmes se touchent. In termen van Motivaction lijkt ons het volgende aannemelijk. Gap trekt wél de Traditionele Burgerij, een groep van 2,6 miljoen Nederlanders. Dit is in Nederland historisch de grootste groep geweest. Natuur is belangrijk, evenals christelijke waarden. Gemiddeld een wat oudere leeftijd. Verder is typisch: de ncrv-gids, jazz, status is niet zo belangrijk, angst voor individualisme, actief in gemeenschap, voorkeur voor groen wonen en landelijk wonen, veel kinderen, maakt zich zorgen over afnemende sociale cohesie. Dit is een langzaam slinkende groep. Gap trekt óók Postmaterialisten, een groep van 1,1 miljoen Nederlanders. Kenmerken: werk in deeltijd, soberheid, kunst en muziek, een links-intellectuele elite, leest ook Vrij Nederland, doneert aan goede doelen, veel journalisten, een vrij kleine groep die de laatste decennia veel invloed heeft gehad, maar waarvan de invloed nu afneemt. Kritisch, idealistisch en uit op zelfontplooiing. Bij elkaar levert dit een doelgroep van maar liefst circa 3,7 miljoen Nederlanders anno 23. Mischíen trekt Gap Nieuwe Conservatieven (1,3 miljoen). Maar afgaande op het Geo-marktprofiel vallen in elk geval buiten de boot: de Moderne Burgerij (met 3,2 miljoen mensen de grootste groep, massacultuur, Vinex, zorgen over files, leest Telegraaf, LPF, balans tussen traditie en verandering, auto belangrijk, gaat voor erkenning en waardering), de Sociale Klimmers (1 miljoen, werk is nogal eens belangrijker dan privé, status- en autogevoelig, drukdrukdruk, carrière, technologiegericht, spanning en sensatie, materialistisch, vrij van traditie 2 Die waarden zijn bijvoorbeeld behouden, hebben/beschikken, plezier hebben, zelfontplooien en beleven. 15

16 en plichten, ruw hedonisme met bungy jumpen als beeld), de Postmoderne Hedonisten (,8 miljoen, pioniers van de belevingscultuur, vrienden belangrijker dan familie, veel jongeren), de Gemaksgeoriënteerden (1,9 miljoen, lage inkomensklasse, weinig initiatief en maatschappelijke bijdrage) en de Kosmopolieten (1,3 miljoen, ambitieus, open, kritisch, internationaal georiënteerd, gericht op gelijkgestemden. Ze integreren ontplooien en beleven met maatschappelijk succes, materialisme en genieten). Van verleden naar toekomst Er is nog een tweede route van redeneren ten tijde van het vijfjarenplan. Die baseert zich op de ervaringen met 12 teams tot dan toe: hoe soepel liepen die, hoeveel geld en menskracht blijkt per team nodig, hoeveel overhead, dus wat is er nodig aan geld, wervingscapaciteit, doorlooptijd, organisatiecapaciteit en publiciteit om een vijfjarenplan te laten slagen? Jan Meijer, de rekenaar van Gap, stelt ten tijde van het schrijven van het vijfjarenplan dat Gap bij gelijkblijvende verwerkingswijze een factor zes meer geld nodig heeft dan geclaimd. Aankomend directeur André Engelbertink mikt daarom op een grote efficiencyslag door centralisatie van de gegevensverwerking, uniformering van de werkwijze en een beter handboek. Haalbaar? Een efficiencyslag van een factor zes is in de wereld van productieoptimalisering niet ongebruikelijk, volgens Camal Handor, adviseur productiesystemen. Hij voegt daar aan toe dat voor producten in een groeifase alle aandacht naar productieoptimalisering gaat (de verkoop gaat voorlopig nog uitstekend en is geen bottleneck). Zodra het product op zijn top komt of er overheen raakt, behoren organisaties alle aandacht in de verkoop steken. Dáár zit immers dan de bottleneck. Hoewel de aantallen Ecoteams ten tijde van het vijfjarenplan al een dalende lijn laten zien, is er voor Gap weinig reden om te beseffen dat de top van het potentieel al gepasseerd is. Het is veel aannemelijker dat financiële stabiliteit en organisatorische optimalisering de productieaantallen weer fors zullen laten stijgen. Mariëtte Elshoud: We konden eindelijk opschalen in Leiden. Een perfect kantoor, een centrum en al 4 teams gedraaid waar vrijwilligers uit geput konden worden. Er werden straatwerfacties gestart. We hadden een grote kaart van Leiden aan de muur. In 2 uur kon je 3 huizen af. En elk team had een andere sfeer. Op basis van het bovenstaande lijkt de schatting van de marktomvang in het vijfjarenplan een voorzichtige en zeker niet overtrokken. Zelfs niet in het jaar 23. De coaching komt wel bijna tegen de grens. Mariëtte Elshoud: Wijzelf hadden in Leiden nooit gebrek aan vrijwilligers. Maar coaches werden geleidelijk aan wél moeilijker te vinden. Die wilden zich op een gegeven moment niet meer laten vastpinnen op een proces van een heel jaar. De vrijwilligers gingen als een trein. We stonden op milieu- en andere markten. Ik scoorde in één dag 25 man. In het begin leverden de straatacties 1% geïnteresseerden op de voorlichtingsavond; 5 Aantal team s per coach huisbezoeken, 5 mensen op de infoavond. Er lagen folders bij biologische winkels. Er waren 9 enthousiastelingen die zélf folders maakten. We 8 hielden call-avonden op een gemeentehuis met de 7 wethouder erbij. Nou daar hadden we in een mum van 6 tijd 1 teams! Maar uiteindelijk wordt het tegenvallende 3 wervingsresultaat het grote probleem. De 2 efficiencyslag weet de werving niet te bereiken. 1 Werving kost handenvol tijd en levert steeds minder op. Het aantal teams per coach daalt. Evenals de scoringskans van nieuwe teams per coach. Dit speelt zelfs bij wervers die aanvankelijk een hogere trefkans hebben en zelfs ondanks dat zeer uiteenlopende wervingsinitiatieven uitgeprobeerd worden. 4 16

17 Is teams uit teams voldoende uitgewerkt? Theorie We hadden veel méér moeten doen met teams uit teams, zegt Peter van Luttervelt in één van de gesprekken. Het mechanisme waarbij enthousiaste deelnemers na afloop zelf een nieuw team bijeen brengen en daar coach van worden, de sneeuwbal, lijkt op de kettingbrief, maar verwijst ook naar de vaak geziene S-curve van innovatiediffusie. Elders komt Rogers hierover aan het woord. Hij hanteert het begrip infectie. Die methode komt snel aan zijn natuurlijke grenzen, zegt Jan Meijer. De doorlooptijd van een team is doorgaans 9 maanden. Als na afloop één persoon uit ieder team aan een nieuw team gaat bouwen en daar drie maanden voor nodig heeft, blijkt dat je na vijf jaar in een rustig tempo een verzesvoudiging van teams bereikt. Als elk team daarentegen 2 nieuwe teams oplevert, zit je na vijf jaar aan een verzestigvoudiging van het beginaantal. Bij 3 nieuwe teams zit je op 36 teams en als iederéén een nieuw team weet te starten, moet Gap snel aan de export: na vijf jaar zit je dan op meer dan 8. teams, ofwel 5.8 miljoen deelnemers t t+1jr t+2jr t+3jr t+3mnd t+1jr+3mnd uit elk team ontstaat 1 nieuw team t+4jr t+5jr 2 nieuw e teams per team t+2jr+3mnd t+3jr+3mnd t+4jr+3mnd aantal teams (klaar+bezig) aantal teams (klaar+bezig) De werkelijkheid Wat doet dit sneeuwbalmechanisme in werkelijkheid? Hoe eenvoudig is dat starten van teams uit teams? Peter Koppert zat zelf in een team en trachtte daarna een nieuw team te leiden. Het was echt dikke pret. We verzonnen van alles. Het mondde wel steeds uit in een grote hoeveelheid lege flessen. We hadden een team met louter vrienden. Alles kwam ter sprake. Alleen aan iemands autokilometers moest je niet komen, dan begonnen ze te schuifelen op hun stoel. Ik vond het een grote drempel om erin te stappen. En zeker om anderen te vragen. Dat doe je alleen bij intimi. Ik had toen geen enkele behoefte om met niet-vrienden in een team te zitten t t+1jr 3 nieuwe teams per team t+2jr t+3jr t+4jr t+5jr aantal teams (klaar+bezig) Een lid van een nog steeds bijeenkomend team in Voorschoten: Nee, ik heb niet meer geprobeerd zelf nieuwe teams te starten. Er klopten een aantal dingen ook niet meer. Een nieuwe auto kopen zie je niet terug in de cijfertjes. Sneller levensstijl met vliegen en vakanties ook niet. Vooral die versnelling is de laatste jaren hard gegaan. Ik vond het wel goed zo. Had geen zin om boodschappen te gaan prediken onder vrienden of zo. Vergelijk het met Landmark: drammerig en evangelistisch. En dat terwijl iedereen het drukker heeft. Zeker vrouwen. En: Deelnemers vonden het moeilijk mensen te benaderen, vooral degenen die niet zo milieuvriendelijk zijn. Mariëtte Elshoud: We bereikten vooral de eerste enthousiastelingen voor milieuzaken. We zochten altijd eerst naar een geschikte buurt. Die herkende je op een gegeven moment wel: leuke tuintjes enzo.. We zijn niet thuis in sociaal zwakkere buurten. Bij vrouwen zonder opleiding was er geen interesse in milieu. Het was te elitair. 17

18 De barrière om na deelneming de eigen vriendenkring te mobiliseren blijkt groot. Deels is het de weerstand tegen zendingwerk. Deels de wetenschap dat de vriendenkring op milieu-interesse niet homogeen is. En deels is het de afstand die groeit tussen tijdsgeest en ETP. Gap organiseert wel evaluaties, maar geen follow-up. En opeens waren ze verdwenen. Landmark Er zijn overeenkomsten met de manier waarop Landmark opereert: empowerment, ook een Amerikaans concept, intensief gebruik van vrijwilligers, groepsgerichte aanpak, deelnemers uit deelnemers, in principe voor iedereen, in realiteit veel gelijkgestemden (bijv. hoog opgeleid), coaching, grote rol voor vrijwilligers, opgekomen in de jaren 9. Het is alleen geen stichting. Waarom lijkt de vermenigvuldigingsstrategie daar wél te werken? LandmarkEducation is een bedrijf dat sinds 91 o.a. het Landmark Forum brengt. Werner Erhard is één van de door critici zeer omstreden - grondleggers. Het Landmark Forum is een empowerende cursus in geluk. Deelnemers betalen tussen de 1. en 2. gulden voor een cursus van 1 avonden en een weekend. Een criticus op het internet: Het handelsmerk van Landmark bestaat nu net uit de grote nadruk die er gelegd wordt op de mond-op-mond-reclame. Een Landmark Forumcursist krijgt na drie zware dagen de opdracht om iemand in zijn/haar directe omgeving mee te nemen naar een Landmark introductiebijeenkomst een paar dagen later. De morele druk die een cursist hierdoor legt op een nieuwe potentiële Landmarkcursist is enorm. En andersom werkt het ook: wanneer je door je ouders, door goede bekenden of vrienden, of erger nog - je baas! - gevraagd wordt mee te gaan naar een introductiebijeenkomst sta je onder zeer grote morele druk. In sommige kringen is het ondenkbaar dat je "nee" tegen je baas zegt. Dit systeem werkt voor Landmark beter dan honderd sterspotjes. Landmark heeft in Nederland veel weerstand opgeroepen. Eén van de belangrijkste wrijvingspunten is de wervingstechniek die door Nederlanders als dubieus, agressief en Amerikaans ervaren wordt. Deelnemers wordt tijdens de cursus gevraagd vrienden uit te nodigen voor een introductiebijeenkomst. Het leren vragen van vrienden zich te interesseren voor iets wat jou bezig houdt wordt zo onderdeel van de cursus. Je wordt gecoacht in de manier waarop je dit vraagt. Het gaat erom dat je wilt laten zien waar je zo zelf enthousiast over bent, om het te delen. Weerstand wordt uitgelegd als blokkade. De introductiebijeenkomst start met een kijkje in de lopende cursus. (Ook bij Gap hebben voorlichtingsavonden meer succes als er ex-deelnemers aanwezig zijn.) Daarna worden bezoekers apart genomen voor een speciale introductie. Hier worden potentiële deelnemers na afloop door vrijwilligers intensief benaderd om zich in te schrijven. In de tijd dat Milieukwartet actief is met de distributie van het ETP is het volgens Van Elshout vooral een cursus empowerment ( dat was precies wat die vrouwen nodig hadden ). Maar ex-deelnemers hadden zoals gezegd moeite met het benaderen van nieuwe. Landmark kan nog nét aan deelnemers uitleggen dat het uitnodigen van potentieel nieuwe klanten onderdeel van de cursus is, omdat iedereen daar moeite mee heeft. Hoe enthousiast je zelf ook bent. Onderdeel van de cursus is je over deze blokkade heen te zetten en ruimte voor jezelf te durven vragen. Bij Gap kan empowerment uiteindelijk slechts voertuig zijn. Het ETP heeft, in ieder geval in de ogen van potentiële deelnemers, een heel andere hoofddoelstelling. De intensieve coaching zoals die bij Landmark op dit punt plaatsvindt zou in het ETP niet voor een brede doelgroep uit te leggen zijn. Is de koek op? Iemand zegt: de koek is gewoon op. Er zit niet méér in. Geografisch klopt dat ten dele. Geo-marktprofiel laat zien dat de werving letterlijk dichtbij huis heeft gewerkt. Het is inderdaad aannemelijk dat daar de doelgroep is afgegraasd. Peter s woorden: Leiden en Eindhoven waren op. Geo-marktprofiel schrijft in 2 zinnen als: met name de gebieden ten westen en ten zuiden van de vestiging in Haarlem lijken goede gebieden om deelnemers te werven. Of: alleen in Noord-Hengelo is de kans op het aantreffen van potentiële deelnemers groter dan gemiddeld. Of: voor de regio Utrecht bieden buitenwijken en voorsteden goede perspectieven. 18

19 Gap had contact met tientallen gemeenten. De dunne plekken daar hangen niet alléén samen met een lage bevolkingsdichtheid. Misschien ook met de weigering om aanpassingen te doen? Reinder Hoekstra, Milieufederatie Drenthe: ETP is een interessant concept, maar we hadden geschiktere partijen om er iets mee te doen. Milieukwartet en NME bijvoorbeeld. Meppel is Den Haag niet. Wij verwachtten op basis van de aantallen in Den Haag 1 á 2 teams per jaar te realiseren. Dat is de investering niet waard. Wij dachten aan andere concepten met een groter bereik maar Gap had hier bezwaar tegen. In het begin had Gap een lichte landelijke ondersteuning met veel vrijwilligers. Dat was fantastisch. Maar ineens was er een betaalde coördinator die coaches trainde. Dat terwijl er in Den Haag evenveel mensen wonen als in de hele provincie Groningen! De provincie was niet blij met de Gaporganisatie. Het is goed een concept professioneel te ontwikkelen. Zolang je verder niemand nodig hebt gaat dat dan erg goed. Heb je dat wel, dan gaat het mis, krijg je een reactie. Innovatie-theoretisch lijkt de mening dat de koek gewoon op was wél stand te houden. Hiernaast staat de ontwikkeling van het aantal teams in Nederland. Afhankelijk van hoe je hem plot is de curve een wonderlijk mooie klokvorm of S-curve. Zo zie je ze zelden. Aantal ecoteam s cum cumulatief We know that the adoption of a new idea results from information exchange through interpersonal networks If the first adopter of an innovation discusses it with two other members of the system, and each of these two adopters passes the new idea along to two peers, and so forth, the resulting distribution follows a binomial expansion, a mathematical function that follows a normal shape when plotted over a series of successive generations. The process is similar to that of an unchecked infectious epidemic. Gap als infectie, en interpersoonlijke netwerken als mechanisme voor vermenigvuldiging. En personen die toenemend problemen ontmoeten bij het slijten aan nieuwe peers. The S-shaped curve only describes cases of successful innovation, in which an innovation spreads to almost all of the potential adopters in a system. Many, many innovations are not successful. After only a few adopters, the innovation may meet with rejection, so that its rate of adoption ( ) nosedives. The S-curve it must be remembered, is innovation-specific, and system-specific, describing the diffusion of a particular new idea among member-units of a particular system. Ook geeft Rogers imperfecties die de volmaakte S-curve in de weg staan: personen in een doelgroep hebben niet allen vrije toegang tot elkaar. Er zijn statusverschillen tussen individuen, geografische barrières en andere zaken die beïnvloeden wie met wie praat over een vernieuwing. Rogers: De S-curve begint af te vlakken nadat de helft van de personen in een sociaal systeem de vernieuwing heeft geadopteerd, omdat elke volgende nieuweling in toenemende mate moeilijkheden ondervindt to tell the new idea to a peer who has not yet adopted, for such nonknowers become increasingly scarce. 19

20 Rogers stelt dat het hart van de innovatiediffusie zit tussen de 1 en 2% (hier komt die 15% van Gap vandaan) van de adopters. Daarna is het volgens hem onmogelijk het geheel te stoppen, zelfs als zou je dat willen. Tot slot relativeert hij: S-curves zijn volstrekt niet de normaalste zaak van de wereld. Het is elke keer weer de vraag welke curve er in een specifiek geval doorlopen zal worden. Aan het begin van zijn hoofdstuk citeert hij Gabriel Tarde (The Laws of Imitation, 193, University of Chicago): A slow advance in the beginning, followed by rapid and uniformly accelerated progress, followed again by progress that continues to slacken until it finally stops: These are the three ages of invention.if taken as a guide by the statistician and by the sociologists, they would save many illusions. Hier ligt tenminste de suggestie dat: o Gap in zijn gebieden van opereren de hele doelgroep heeft opgebruikt (de koek ís er op); o lang niet álle inwoners in een gebied de doelgroep zijn, maar een klein deel ervan; o Gap-ers met een gerust hart kunnen slapen; er is binnen de doelgroep een wonderlijk mooi resultaat bereikt. De innovatiediffusie is er volmaakt; o Gap hooguit de scheidslijnen tussen doelgroepen (geografisch, sociaaleconomisch, in waarden) niet goed in de gaten heeft gehad. aantal aantal huishoudens huishoudens beinvloed beinvloed door door ecoteams ecoteams 12 Nu stamt het onderzoeksmateriaal 1 1 van Rogers onder meer uit de dertiger jaren en zijn boek in eerste druk uit 62 (Da s ten 6 4 tijde van Love me do van The Beatles). Twee grote verschillen met toen zijn dat anno 23 er véél meer deelmarkten bestaan en dat de omgeving van die markten veel sneller wijzigt. Een klassieke roll-out is daarom veel minder waarschijnlijk nu. Kennismanagement ofwel leren en bijstellen tijdens een innovatiediffusie is noodzaak geworden. We hadden een gesprek met een S-critica, Halina Brown, professor environmental protection aan de Clark University, Massachussettes/US: Ah, these S-curve guys The S-curve probably only works for a very specific part of problems In stead of upscaling, try connecting dots. Each action within society, each experiment learns you something about the future. Try to make bonds between these dots. Try to connect pieces of the puzzle that s called future. That s a process quite different from multiplying. Leren van elk doorlopen Ecoteam, in plaats van vermenigvuldigen volgens een vast stramien. Dat heeft Gap misschien minder op het netvlies gehad '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 ' '1 '2 '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 ' '1 '2 2

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

WERVINGSCIRKEL. De juiste persoon op de juiste plaats

WERVINGSCIRKEL. De juiste persoon op de juiste plaats WERVINGSCIRKEL De juiste persoon op de juiste plaats Werving gaat om het aantrekken van vrijwilligers die passen bij de organisatie en bij de taken die ze gaan uitvoeren. Kort samengevat: de juiste persoon

Nadere informatie

Deze cirkel bestaat uit vijf stappen die u kunt doorlopen om uw wervingscampagne systematisch op te zetten. Waar wil je vrijwilligers voor werven?

Deze cirkel bestaat uit vijf stappen die u kunt doorlopen om uw wervingscampagne systematisch op te zetten. Waar wil je vrijwilligers voor werven? Werving U wilt nieuwe vrijwilligers werven. Mensen die één keer aan een actie meedoen, mensen waar u af en toe een beroep op kunt doen, of mensen die voor langere tijd willen meewerken. U wilt hen in elk

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches Eenvoudig nieuwe klanten Voor adviseurs, trainers en coaches Leer hoe ideale klanten naar je toe komen. Wiep de Jong Online Business Trainer Eenvoudig nieuwe klanten 2 Welkom bij mijn E-Book 'Eenvoudig

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zoetermeer 2013-2015

Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zoetermeer 2013-2015 Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zoetermeer 2013-2015 Voorwoord Een belangrijke kerkelijke/diaconale missie luidt: helpen wie geen helper heeft. Naast de reeds eeuwenoude diaconale hulpverlening aan gezinnen

Nadere informatie

ANBI en communicatie. Margriet Cobben Hoofd Communicatie SupportPunt

ANBI en communicatie. Margriet Cobben Hoofd Communicatie SupportPunt ANBI en communicatie Margriet Cobben Hoofd Communicatie SupportPunt Inhoud presentatie 1 Wat is ANBI waard? 2 Fondswerving in Nederland 3 Plan van aanpak 4 Ondersteuning SupportPunt Wat is ANBI waard?

Nadere informatie

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245.

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245. Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245 Jaarplan 2014 INHOUD 1 KORTE BESCHRIJVING PRESENT 2 ALGEMENE DOELSTELLING 2 2

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c Bedrijven safari Daphne Meijer 0821393 CMD 1c TamTam Korte historie van het bedrijf Tam Tam is in 1996 opgericht door Paul en Bart Manuel. Paul en Bart zijn als partners aan Tam Tam verbonden en spelen

Nadere informatie

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Het Bruggenbouwers project wordt in de Zweedse stad Linköping aangeboden en is één van de succesvolle onderdelen van een groter project in die regio. Dit project is opgezet

Nadere informatie

BACK TO SCHOOL ONDERZOEK 2015. Een onderzoek uitgevoerd door MWM² in opdracht van Spotta

BACK TO SCHOOL ONDERZOEK 2015. Een onderzoek uitgevoerd door MWM² in opdracht van Spotta BACK TO SCHOOL ONDERZOEK 2015 Een onderzoek uitgevoerd door MWM² in opdracht van Spotta Inhoudsopgave Management Summary Resultaten Achtergrond 2 3 Management summary Management summary (1/3) De zomerperiode

Nadere informatie

Activeringscentrum Power Enschede

Activeringscentrum Power Enschede Activeringscentrum Power Enschede Korte karakteristiek In diverse wijken in Enschede zijn activeringscentra opgezet waar mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt zelf activiteiten kunnen organiseren

Nadere informatie

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Door: Patrick Rancuret En wat levert het nu op? Dat is de vraag die menig manager in de gemeente Den Haag stelt als het gaat over het gebruik van sociale

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter 1 Inhoud Voorwoord van de voorzitter Stichting Emetofobie in het kort Wie zijn we? Hoe zijn we ontstaan? Wat willen we bereiken? Wat doen we? Hoe betalen we het? Waarom geen CBF-keurmerk? Beleid en resultaten

Nadere informatie

Moeder- en kindcentrum

Moeder- en kindcentrum Moeder- en kindcentrum Jaarverslag 2012 'Een Duurzame Toekomst 2011-2014' Februari 2013 Moeder- en Kindcentrum Bij-1 Schimmelweg 1 2524 VT Den Haag 070 785 58 20 06 19 45 43 47 info@bij-1.nl Stichting

Nadere informatie

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven Het Katwijkse Sportweetje Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven digitale nieuwsbrief voor het verenigingsleven editie 2015.1 klik en lees het artikel van uw interesse volg

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Docentenhandleiding CBS in de Klas

Docentenhandleiding CBS in de Klas Docentenhandleiding CBS in de Klas Groep 7/8 Dit lesmateriaal is een initiatief van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De laatste jaren wordt er in het onderwijs steeds meer aandacht besteed

Nadere informatie

Onderzoeksdocument. Creatieve Bloeiplaats

Onderzoeksdocument. Creatieve Bloeiplaats Onderzoeksdocument Creatieve Bloeiplaats HVA Instituut voor Interactieve Media Amsterdam oktober 2008 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 Inleiding...3 Doelstellingen...4 Doelgroep...5 De vragen...6 De resultaten...7

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Jaarplan 2015 Kameroen/Nederland

Jaarplan 2015 Kameroen/Nederland Jaarplan 2015 Kameroen/Nederland LiveBuild Jaarplan 2015 Kameroen / Nederland Inleiding Komend jaar vieren we het lustrum van zowel de 24uurLiveBuild als de Afsluitrace. Onze jonge organisatie bestaat

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling netwerkbijeenkomst 1 december 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers In deze derde en laatste bijeenkomst keken we opnieuw naar verschillende mogelijkheden om meedenken en meepraten van

Nadere informatie

Samen denken Samen doen.

Samen denken Samen doen. Samen denken Samen doen. Verslag van de thema avond Samen denken Samen doen op 5 juni 2012. De thema avond Samen denken Samen doen werd op 5 juni 2012 gegeven door het Platvorm Gehandicaptenbeleid Mill

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1 van 11

Inhoudsopgave. 1 van 11 Inhoudsopgave Leerlingen werven was nog nooit zo makkelijk... 2 Hoe komen we aan meer leerlingen? 2 Door wie wordt de schoolkeuze beïnvloed?. 2 Door wat wordt de schoolkeuze beïnvloed?...2 Hoe komen ouders

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

Kracht Lokaal. Versterking van vrijwilligersorganisaties

Kracht Lokaal. Versterking van vrijwilligersorganisaties Kracht Lokaal Versterking van vrijwilligersorganisaties Versterking van vrijwilligersorganisaties Krachtige vrijwilligersorganisaties zijn onmisbaar in de lokale samenleving. Om deze rol nu én in de toekomst

Nadere informatie

Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid

Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid Huurdersplatform Palladion Gerard Jager Jurriën Schuurman Oktober 2014 1 Inhoudsopgave Achtergrond en doel onderzoek (3) Conclusies en aanbevelingen (4)

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us Agenda 11:45 12:10: Inloop en ontvangst 12:10 12.30: De analyse & resultaten Josée van der Hoek Between-us 12.30 12.50: Web2Print Rob Wilders

Nadere informatie

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN The privilege of a lifetime is to become who you truly are. - Carl Jung Visie Als authentiek leider ben je een kapitein aan het roer van een schip. Handen aan

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES HR en decentralisaties: Help ons te leren Door: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 10 oktober 2014 vond de

Nadere informatie

Vrijwilligersonderzoek 2011. Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting

Vrijwilligersonderzoek 2011. Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting Vrijwilligersonderzoek 2011 Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting Vrijwilligersonderzoek 2011 Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2010. Een vliegende start. Met dank aan:

JAARVERSLAG 2010. Een vliegende start. Met dank aan: JAARVERSLAG 2010 JAARVERSLAG 2010 Een vliegende start Met dank aan: IK DURF NU DE DEUR WEER OPEN TE DOEN Ik heb Stichting Present ingeschakeld om klussers te zoeken voor het huis van een cliënte met een

Nadere informatie

Energieke Regio in vogelvlucht

Energieke Regio in vogelvlucht Energieke Regio in vogelvlucht Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan opzet ontwikkeling rol van de gemeente vragen (en antwoorden) ontstaan Energieke Regio er

Nadere informatie

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden Als uw bedrijf groeit of als één van uw werknemers het bedrijf verlaat, heeft u nieuw personeel nodig. U heeft echter zelf niet de tijd en/of de kennis

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Droomdag

Beleidsplan Stichting Droomdag Beleidsplan Stichting Droomdag Inhoud Inleiding Visie Missie Doelstellingen De organisatie De realisatie Vrijwilligersbeleid Organisatiestructuur MVO beleid Beleid t.a.v. klachten en voorkomen verstrengeling

Nadere informatie

TIPS VOOR EEN GOEDE BEGROTING Waarom veel geld uitgeven en binnenhalen niet altijd handig is

TIPS VOOR EEN GOEDE BEGROTING Waarom veel geld uitgeven en binnenhalen niet altijd handig is TIPS VOOR EEN GOEDE BEGROTING Waarom veel geld uitgeven en binnenhalen niet altijd handig is Versie 2 oktober 2014 Als je gaat pionieren is er meestal geld nodig. Soms voor goedkope zaken zoals flyers,

Nadere informatie

Katakle Business Plan 2011 2018. Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin

Katakle Business Plan 2011 2018. Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin Katakle Business Plan 2011 2018 Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin 0 1. Inleiding Achtergrond De Katakle investeerdersgroep werkt sinds 2008 met The Hunger Project aan het einde

Nadere informatie

Voor nieuw werk kun je niet meer zonder Social Media Interview met Aaltje Vincent

Voor nieuw werk kun je niet meer zonder Social Media Interview met Aaltje Vincent November 2011 - BHP Groep - www.bhp.nl Interviewspecial Voor nieuw werk kun je niet meer zonder Social Media Interview met Aaltje Vincent Aaltje Vincent (1960) is één van de experts op het gebied van het

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel?

Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel? Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel? Samenvatting Het ROVO heeft een werkwijze ontwikkeld die ervoor moet zorgen dat

Nadere informatie

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Leeuwarden 15 oktober 2013 Aan: Ministerie van BZK, Postbus 20011, 2500 AE Den Haag Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Zienswijze Noordvleugelprovincie

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat Starters-enquête 9 september 2014 Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat 1 EEN STROEVE START Een fantastische baan, maar heel erg zwaar. De Groene Golf de jongerenafdeling

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be Disclaimer Bij het samenstellen van deze cursus is de grootste zorg besteed aan de juistheid van de hierin

Nadere informatie

Vrijwilligersverenigingen

Vrijwilligersverenigingen Vrijwilligersverenigingen Activiteiten organiseren via een verenigingsstructuur is een relatief nieuwe manier om vrijwilligers in te zetten in zorgorganisaties. Deze ontwikkeling kan aantrekkelijk zijn

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR PERSBERICHT ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR Inlichtingen bij Dr. P.H. van Mulligen persdienst@cbs.nl T 070 3374444 Dr. J.C. Vrooman c. vrooman@scp.nl T 070 3407846 of Dr. S.J.M. Hoff

Nadere informatie

Stappenplan Communicatie Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen

Stappenplan Communicatie Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen Stappenplan Communicatie Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerreinen STAPPENPLAN COMMUNICATIE / PERS Bij aanvang van ieder project dient er naast een projectleider ook direct een persoon verantwoordelijk

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Vrijdag 31 mei vanaf 17.00 uur tot zondag 2 juni 16.00 uur. 22 mei Spreken in het openbaar (meer items volgen)

Vrijdag 31 mei vanaf 17.00 uur tot zondag 2 juni 16.00 uur. 22 mei Spreken in het openbaar (meer items volgen) KvK Tilburg 17244153 Rabobank 1087.73.973 VOV Academie info@vrouwenontmoetenvrouwen.nl www.vrouwenontmoetenvrouwen.nl Investeren in opleiden, ontwikkeling en ontmoeten door het zichtbaar maken van topvrouwen

Nadere informatie

Communicatiemiddelen. Voor bedrijven en organisaties. www.komon.nl www.twitter.com/_komon

Communicatiemiddelen. Voor bedrijven en organisaties. www.komon.nl www.twitter.com/_komon Communicatiemiddelen Voor bedrijven en organisaties www.komon.nl www.twitter.com/_komon Communicatiemiddelen Ieder communicatiemiddel heeft een eigen effect. Het is belangrijk te bepalen welke communicatiemiddelen

Nadere informatie

Duurzaam groeien en vernieuwen

Duurzaam groeien en vernieuwen Symposium Duurzaam groeien en vernieuwen 05 02 13 Wat leert de Monitor Duurzaam Nederland en hoe kan Nederland werken aan duurzame groei? Dinsdag 5 februari 2013, 13.30-18.00 uur Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

JONGEREN IN GELDERLAND OVER

JONGEREN IN GELDERLAND OVER JONGEREN IN GELDERLAND OVER een sterk bestuur en hun gemeente Aanleiding De provincie Gelderland werkt samen met VNG Gelderland aan het project Sterk Bestuur Gelderland (SBG). In het project wordt het

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter

Inhoud. Voorwoord van de voorzitter Inhoud Voorwoord van de voorzitter Stichting Emetofobie in het kort Wie zijn we? Hoe zijn we ontstaan? Wat willen we bereiken? Wat doen we? Hoe betalen we het? Waarom geen CBF-keurmerk? Beleid en resultaten

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

Financiering woningaanpassingen een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO

Financiering woningaanpassingen een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO 27-05-2015 Financiering woningaanpassingen een onderzoek van seniorenorganisatie ANBO Over dit onderzoek Dit onderzoek over wonen en verhuizen is uitgevoerd door seniorenorganisatie ANBO. Het betreft een

Nadere informatie

Jaarverslag 2014. Sunny Side Up Foundation. Weleveld 18, 2151 JR Nieuw-Vennep. www.sunnysideupfoundation.com. KvK: 60369698 RSIN: 853879497

Jaarverslag 2014. Sunny Side Up Foundation. Weleveld 18, 2151 JR Nieuw-Vennep. www.sunnysideupfoundation.com. KvK: 60369698 RSIN: 853879497 Jaarverslag 2014 Sunny Side Up Foundation Weleveld 18, 2151 JR Nieuw-Vennep www.sunnysideupfoundation.com KvK: 60369698 RSIN: 853879497 Bank: NL34 INGB 0006482112 De inhoud 1. Het voorwoord... 3 2. Het

Nadere informatie

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben,

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben, Jaarverslag 2013 Trends De doelgroep waarvoor VPTZ-organisaties zich inzetten bestaat voor het grootste deel uit oude(re) mensen. Aan eenieder in zijn laatste levensfase en diens naasten, bieden opgeleide

Nadere informatie

Plan van Aanpak. en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016

Plan van Aanpak. <naam school> en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 Plan van Aanpak en samen op weg Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 De Expeditie Er gaan 85 docenten samen op pad. Doel: De docenten en leerlingen ervaren dat de inzet van ICT een meerwaarde

Nadere informatie

Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding

Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding Inleiding Slachtoffers van mensenhandel vormen een specifieke doelgroep met complexe problemen. Veel van hen hebben steun nodig om te herstellen van traumatische

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Stichting Present Walcheren. Jaarplan 2013

Stichting Present Walcheren. Jaarplan 2013 walcheren Stichting Present Walcheren Jaarplan 2013 2012-12-10 Inhoudsopgave Stichting Present Walcheren... 1 Jaarplan 2013... 1 1. Inleiding... 2 2. Algemene beschrijving Present... 2 3. Beschrijving

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER,

80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER, Meting juni 2013 Het Nederlandse Donateurspanel van WWAV wordt mede mogelijk gemaakt door het CBF en is uitgevoerd door Peil.nl 80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER, AL ZIEN MINDER

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Spreekuur. Werklozenkrant

Spreekuur. Werklozenkrant Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave: Intro: pagina 3 Spreekuur: pagina 4 Werklozenkrant: pagina 4 Weekje Weg: pagina 5 Jeugdsportfonds: pagina 5 Organisatie: pagina 6 Financieel overzicht: pagina 7 Intro In

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Wist u dat? September/oktober Editie 28. Stichting Perpectief. VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen

Nieuwsbrief. Wist u dat? September/oktober Editie 28. Stichting Perpectief. VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen Nieuwsbrief Stichting Perpectief September/oktober Editie 28 VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen Wist u dat? Deze maand hebben we een bezoek gebracht aan Stichting VluchtelingenWerk Oost

Nadere informatie

DE KNOPPEN GAAN OPEN!

DE KNOPPEN GAAN OPEN! DE KNOPPEN GAAN OPEN! Jaarplan 2016 Stichting Belmonte Arboretum Inleiding 2016 wordt een jaar van overgang, van een tuin zonder veel mogelijkheden naar een tuin met een verbouwd Koetshuis, een tuin waar

Nadere informatie

Jaarplan 2014 Kameroen/Nederland

Jaarplan 2014 Kameroen/Nederland Jaarplan 2014 Kameroen/Nederland LiveBuild Jaarplan 2014 Kameroen / Nederland Inleiding LiveBuild is een organisatie met veel ambitie, enthousiasme en passie. Wij geloven in de positieve kracht van eenieder

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling vrijwilligersbijeenkomst 2 oktober 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers Deelnemers De deelnemers van deze bijeenkomst zijn betrokken bij vrijwilligersmedezeggenschap binnen de organisatie

Nadere informatie

Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019

Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019 Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019 Kinderen doe mee, meedoen is meetellen Stichting Leergeld Lochem Beleidsplan 2015-2019 Inleiding. Op dit moment leven in Nederland in gezinnen met lage inkomens bijna

Nadere informatie

Hoe bedrijven social media gebruiken

Hoe bedrijven social media gebruiken Hoe bedrijven social media gebruiken SMO_214 Powered by Pondres Onderzoek Rob van Bakel Auteurs Milou Vanmulken Sjors Jonkers Beste lezer, Ook in 214 publiceren Pondres en MWM2 het Social Media Onderzoek.

Nadere informatie

Bijna niet te geloven, maar iedereen leest. Uniek in Nederland!

Bijna niet te geloven, maar iedereen leest. Uniek in Nederland! Bijna niet te geloven, maar iedereen leest Uniek in Nederland! Het is bijna niet te geloven, maar iedereen leest Brabants Centrum! Brabants Centrum is al 70 jaar dé krant van Boxtel met een bereik van

Nadere informatie

Online Presence. Praktijkgerichte computercursussen voor particulieren en bedrijven

Online Presence. Praktijkgerichte computercursussen voor particulieren en bedrijven Online Presence Praktijkgerichte cursussen voor particulieren en bedrijven Online Presence Compu Act Opleidingen onderscheidt zich op het gebied van flexibiliteit, prijsniveau en individuele mogelijkheden.

Nadere informatie

Acquisitie & Commercieel Mind Management Berlijn. TrainAway. 16 september 2014 OPLEIDINGSREIS

Acquisitie & Commercieel Mind Management Berlijn. TrainAway. 16 september 2014 OPLEIDINGSREIS TrainAway Spiegelstraat 38 B Bussum, Utrecht 1405 HX Telefoon: 085-0600310 E-mail: info@trainaway.nl Website: www.trainaway.nl Acquisitie & Commercieel Mind Management Berlijn 16 september 2014 OPLEIDINGSREIS

Nadere informatie

VMBO-school t Venster wint veel met Olympic Moves

VMBO-school t Venster wint veel met Olympic Moves VMBO-school t Venster wint veel met Olympic Moves Middelbare scholieren meer en vooral samen laten sporten. Dat was de reden dat NOC*NSF, de Koninklijke Vereniging voor Lichamelijke Opvoeding (KVLO) en

Nadere informatie

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2 Nieuwsbrief sociaal domein, #1 Vernieuwing welzijn, (jeugd)zorg en werk Inhoud Voorbereiden door krachten te bundelen... 2 Visie op nieuwe taken... 2 Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Nadere informatie

OPEN CALL: creatieve ondernemers met toekomstplan voor Huis vol Energie

OPEN CALL: creatieve ondernemers met toekomstplan voor Huis vol Energie OPEN CALL: creatieve ondernemers met toekomstplan voor Huis vol Energie 1 Bedenk een toekomstplan voor Huis vol Energie We zoeken: creatieve ondernemers! Energiesprong roept creatieve ondernemers op om

Nadere informatie

Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014.

Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014. Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014. Inhoud 1. Profiel deelnemend publiek 2. De enquête a. Donateurs: hun voorkeur om een project

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Thema Kernelementen Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Tips voor de trainer: Doseer je informatie: less is more. Beoordeel wat je gymnasten doen, niet wie ze

Nadere informatie

Onderzoek naar e-mail gebruik laat je niet onderbreken!

Onderzoek naar e-mail gebruik laat je niet onderbreken! Onderzoek naar e-mail gebruik laat je niet onderbreken! Rijnsburg, 15 oktober 2015 - Onlangs hield ik, Arjan Zuidhof, een kleinschalig onderzoek rond e- mailgebruik onder leidinggevenden, uitvoerend professionals

Nadere informatie

Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam

Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam Inleiding Het Tympaan Instituut heeft in de zomer van 2013 verschillende groepen (potentiële) zorgvragers en mantelzorgers

Nadere informatie

Jaarverslag 2014 19-1-2015

Jaarverslag 2014 19-1-2015 Jaarverslag 2014 19-1-2015 Voorwoord... 3 Het bestuur... 3 Het ontstaan van Stichting Estafetteloop... 4 De Stichting Estafetteloop... 4 De 100 van Spijkenisse... 5 Hoe werkt het... 5 Het goede doel...

Nadere informatie

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden:

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden: Wervingscirkel 1 Veel vrijwilligersorganisaties hebben probelemen met het werven van vrijwilligers. Je hebt tenslotte geen baan te bieden met salaris, maar je biedt een vorm van vrijetijdsbesteding. In

Nadere informatie

Een Stap voorwaarts in Leiderschap.

Een Stap voorwaarts in Leiderschap. 5 daagse training in voorjaar van 2010 Een Stap voorwaarts in Leiderschap. Doelgroep : DA Filiaal leidsters en aankomende filiaalleidsters Lokatie : Leusden DA hoofdkantoor Dag : Maandag van 9.30u 17.00u

Nadere informatie