Ander klimaat? Tijd voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ander klimaat? Tijd voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen!"

Transcriptie

1 Ander klimaat? Tijd voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen! Ferry Van Kann MSc. Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit Groningen Stellingen: 1. De verwachte klimaatverandering zal op de korte en middellange termijn haar plek vragen, dat betekent adaptatiewerk voor planologen. 2. Onzekerheden ten aanzien van klimaatverandering tonen met een bijna paradoxale zekerheid aan, dat het tijd wordt voor duurzame energie-ruimte landschappen. 3. Nieuwe ruimtelijke planconcepten met centraal daarin duurzame energiestromen kunnen een brug slaan tussen een nachtmerrie en een realiseerbare droom. 4. Planologen warm krijgen om restwarmtestromen een plek te geven in integrale ruimtelijke plannen, is de opmaat naar een ander (beleids)klimaat. Abstract Het klimaat verandert. Ook binnen de ruimtelijke planning kregen hiermee gerelateerde begrippen als adaptatie en mitigatie voorzichtig een plek. Wordt het echter geen tijd om naar geïntegreerde, duurzame energie-ruimte landschappen te gaan? In dit paper staan we stil bij de kansen die er zijn voor nieuwe, duurzame ruimtelijke inrichtingsconcepten. Dit zijn concepten waarin duurzame energiestromen een belangrijke rol spelen. Ook benieuwd of we planologen warm krijgen met de verbeelding van concepten als energieneutrale regio s of specifieker een warmtering? Aan de hand van de case Parkstad Limburg wordt getoond, hoe de ruimtelijk planning daadwerkelijk zou kunnen bijdragen aan een ander (beleids)klimaat.

2 Ander klimaat? Tijd voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen Het klimaat verandert. Niet zelden leiden twijfels over de menselijke bijdrage aan het (versterkt) broeikaseffect tot verhitte discussies. Tegelijkertijd is de klimaatdiscussie in de beleidswereld in een rustiger vaarwater gekomen. Adaptatie en mitigatie zijn begrippen die een plek krijgen (zie: Provincie Drenthe, 2008). Maar wat betekenen die begrippen nu? Kunnen ze ook in verband worden gebracht met een andere (?) discussie over een energietransitie? Of zijn dat eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille en bieden nu juist beide kanten samen een nieuw perspectief op ruimtelijke planvorming? In dit paper zullen we stilstaan bij deze vragen. Daarbij wordt getoond hoe de begrippen kunnen worden vertaald in nieuwe ruimtelijke concepten voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen. Eerst koppelen we deze discussie echter kort aan de wetenschappelijke uitgangspunten inzake klimaatverandering (IPCC, 2007a). De energiebalans van het klimaatsysteem op aarde wordt beïnvloed door veranderingen in de hoeveelheden broeikasgassen en aerosolen in de atmosfeer. Deze invloed gaat ook uit van veranderingen in zonnestraling en eigenschappen van het landoppervlak (IPCC, 2007b-2). De grootste menselijke invloed op de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer loopt via CO 2. Op zijn beurt is de hoofdoorzaak van de verhoogde concentratie CO 2 sinds het begin van de industriële revolutie het gebruik van fossiele brandstoffen. Een andere, betekenisvolle bijdrage komt volgens het IPCC (2007b-2) van veranderd landgebruik. Ook de toegenomen concentratie van een andere broeikasgas in de atmosfeer, methaan, heeft antropogene oorzaken, zoals landbouw en wederom het gebruik van fossiele brandstoffen (IPCC, 2007b-3). In ieder gebruikt scenario is het gevolg een verdere, gemiddelde temperatuurstijging op aarde. Ook een stijging van de zeespiegel wordt in ieder scenario op de toekomst geprojecteerd (IPCC, 2007b-13). Evenwel is er ook nu al een invloed van het versterkte broeikaseffect op recordbrekende warmtes, zoals onderzoekers van het NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) in 2006 voor de Verenigde Staten aantonen (Kerr, 2007). Met andere woorden, het kan geen kwaad om vandaag al, enerzijds rekening te houden met de gevolgen van klimaatverandering (adaptatie) en anderzijds te proberen de oorzaak, hoofdzakelijk het gebruik van fossiele brandstoffen, weg te nemen (mitigatie). Daarom duiken we in de volgende paragraaf iets dieper, tegelijkertijd de link leggend met ruimtelijke planning, in de discussie over adaptatie en mitigatie. Adaptatie en mitigatie, warming-up voor integratie van klimaat in ruimtelijke planning Adaptatie aan klimaatverandering is nu noodzakelijk. Aan de ene kant omdat er bewijs is uit waarnemingen op alle continenten en in de meeste oceanen, dat veel natuurlijke systemen worden beïnvloed door regionale klimaatveranderingen, hoofdzakelijk temperatuurstijging (IPCC, 2007c- 8). Aan de andere kant voert Roggema ( ) als argumenten voor een nationale adaptatiestrategie aan, dat de ruimte voor oplossingen steeds schaarser wordt, dat maatregelen in de toekomst veel grotere offers vergen, maar ook dat integrale oplossingen samenwerking (dus tijd) vereisen tussen overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisatie. Niets doen is geen optie, stelt Roggema ( ), maar waaraan moeten we ons aanpassen? Welke vraagstukken komen op ons af? Want over klimaatverandering op zich is wetenschappelijk een

3 duidelijke consensus, maar over de gevolgen wordt zowel internationaal (IPCC, 2007-c) als nationaal (KNMI, 2006) slechts in scenario s, mogelijke toekomstbeelden, gesproken. Hoewel scenario s een pragmatische oplossing zijn om met het gebrek aan zekerheden in planning om te gaan (de Roo en Voogd, ), zijn ze ook de input voor robuuste strategieën of zelfs robuuste regio s, zoals Lempert (2002) laat zien. Juist deze robuuste strategieën kunnen handvatten bieden om klimaatverandering af te zwakken, te mitigeren (Lempert en Schlesinger, 2000). Dat betekent concreet, dat we op de terugkerende gevolgen (robuust) moeten letten in zowel internationale en nationale scenariostudies inzake klimaatverandering. Pas dan kan duidelijk worden wat een klimaatinclusieve ruimtelijke ontwikkeling, of adaptatie (zie: Provincie Drenthe, ), betekent. Dan weten we dat we iets moeten doen (Roggema, ), maar ook waartegen. Het IPCC (2007c) wijst in zijn rapport op het verschuiven van de seizoenen, het wordt eerder lente, alsmede op het verschuiven van plant- en diersoorten richting de polen en bergopwaarts (2007c-8). Ook worden negatieve gevolgen genoemd, zoals effecten op de gezondheid van de mens (denk aan hittegolf gerelateerde sterfte), alsook het verlies van coastal wetlands (2007c-9). Tot slot van deze opsomming wordt gewezen op het toenemende risico van overstromingen door de stijging van de zeespiegel (2007c-12). Een vertaling van de Nederlandse KNMI-scenario s (KNMI, 2006) naar de praktijk in Drenthe voegt daar nog een aantal specifieke elementen aan toe (Provincie Drenthe, /22). Naast meer warme dagen in de zomer en minder koude dagen in de winter wordt gewezen op een toename van de neerslag in de winter, van het aantal dagen met veel regen, van het neerslagtekort in het zomerhalfjaar en een toename van de gemiddelde zonnestraling. De gemiddelde neerslag over het jaar is evenwel geen robuuste factor, dat is dus afhankelijk van de variabelen in verschillende scenario s. Kortom, voor de Nederlandse praktijk zijn qua adaptatie met name de watervraagstukken (zowel tekorten als overschotten), alsmede ook daarmee samenhangende landbouwkundige vraagstukken van belang. Tegelijkertijd kan een aantal van deze robuuste adaptatiefactoren ook direct worden gebruikt in de mitigatiediscussie (zie bijv.: Lempert en Schlesinger, 2000). Mitigatie staat als begrip voor het verminderen van de uitstoot aan broeikasgassen, als meest betekenisvolle bijdrage aan het antropogene deel van de klimaatverandering (IPCC, 2007b). Gesteld hebbende dat deze uitstoot vooral samenhangt met het gebruik van fossiele brandstoffen, zijn de mitigatiedoelen van wederom de voorbeeldprovincie Drenthe ( ) goed te begrijpen. Deze zijn: 1. de emissie van CO 2 verminderen, 2. de energie-efficiëntie verhogen, 3. het aandeel hernieuwbare energiebronnen vergroten. Niet voor niets wijst van den Dobbelsteen ( ) er dan ook op, dat naast de uitputting van fossiele brandstoffen, klimaatverandering vraagt om een duurzame energievoorziening. Energieefficiëntie en hernieuwbare energiebronnen (geen fossiele brandstoffen) spelen onmiskenbaar een rol in een duurzame energievoorziening (Lysen, 1996). De overgang naar een dergelijke energievoorziening wordt ook wel aangeduid met het begrip energietransitie (SenterNovem, 2009). Juist dan zijn ook de robuuste factoren als een hogere gemiddelde zonnestraling (adaptatie - energiebron), alsmede ruimte voor water (mitigatie energieopslag) interessant om in ogenschouw te nemen. Ergo, dat we in de inleiding suggereerde dat klimaatverandering en de energietransitie twee kanten van dezelfde medaille zijn, is ook te beargumenteren. Ook het advies

4 Energietransitie: klimaat voor nieuwe kansen deed al zoiets vermoeden (VROM-raad en Energieraad, 2004). Dat brengt ons bij de uitdaging om het klimaat- en energievraagstuk ruimtelijk integraal te benaderen. Duurzame energiestromen, een principe voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen Na het leggen van de link tussen klimaat- en energiebeleid behoeft ook het begrip duurzame energievoorziening een korte beschouwing. Het sec bouwen van zoveel mogelijk windmolens of zonnepanelen is als principe weinig duurzaam. Om duurzame ontwikkeling en hernieuwbare energiebronnen samen te begrijpen, betogen Dincer en Rosen (2005), dat het begrijpen en toepassen van thermodynamische principes essentieel is. Dat verklaart ook dat de in de beleidswereld populaire Trias Energetica (als strategie richting een duurzaam energiesysteem) als eerste stap uitgaat van een het reduceren van de vraag naar energie door rationeel gebruik (Lysen, 1996). De Groningse Energieladder, als variant op de Trias, noemt als eerste stap het stimuleren van energievrij activiteiten (Gemeente Groningen, 2007). En dan moeten we toch echt even terug naar de thermodynamische principes. Enerzijds kan energie niet geproduceerd worden, noch verloren gaan (Eerste Wet). Anderzijds lijken we wel voor gebruikte energie te moeten betalen en raakt deze ook op. Dan komt de Tweede Wet van de thermodynamica om de hoek kijken. Het is de kwaliteit van energie (exergie) die van nature afneemt, totdat een evenwicht is bereikt. Met andere woorden, iedere functie die energie gebruikt, heeft ook ergens een restenergiestroom. Vaak is dat warmte, afvalwarmte. Juist in het opnieuw gebruiken van restenergiestromen (afval=energie) liggen kansen (Van Kann, 2008a). Als duurzame bron van al dit downcyclen om de begrippen van McDonough and Braungart (2002) te gebruiken, moeten we hernieuwbare energiebronnen beschouwen. Dan kunnen we ook spreken over duurzame energiestromen. Vanuit dit perspectief op een duurzame energievoorziening gebaseerd op duurzame energiestromen keren we terug naar de mitigatiediscussie. Dan valt te begrijpen dat de mitigatiedoelen (Provincie Drenthe, 2008) en een aantal sleuteltechnieken en -toepassingen voor mitigatie (IPCC, 2007d-10) nauw verband houden met een duurzame energievoorziening. Het IPCC (2007d-10) noemt per sector onder andere de volgende kansen: - Energievoorziening verbeterde efficiëntie, hernieuwbare warmte en warmtekrachtkoppeling (zie ook: Pehnt en Schneider, ); - Transport modal shift en land-use and transport planning (zie ook: Owens, 1984); - Gebouwen gebruik van passieve en actieve zonne-energie in ontwerp voor verwarming en koeling (zie ook: Deelstra, 1994; Hens en Janssens, 2005) en integratie van zonnepanelen in gebouwen; - Industrie terugwinnen van warmte en kracht (zie voor glastuinbouw ook: van Liere, 2003); - Landbouw (inclusief bosbouw) fatsoenlijk telen van energiegewassen, verbeterde energieefficiënte (zie ook: Ruppert, et al., 2008; Van Kann, 2008b); - Afvalmanagement afvalverbranding met energieterugwinning, composteren van organisch afval (zie ook: Van Kann, 2008c). Als er een rode of misschien juist wel groene draad door deze opsomming loopt, is het één die energie-efficiëntie, gebruik van biomassa, duurzame warmte en hergebruik van afvalstromen

5 verbindt. Dit principe vertaald naar de praktijk van ruimtelijke planning wordt ook wel energiecascadering genoemd (Van Kann en de Roo, 2009) en staat geïllustreerd in figuur 1. Daarmee hebben we ook de stap gezet van adaptatie en mitigatie naar een principe voor de integratie van energie en ruimte. In de volgende paragraaf gebruiken we de case Parkstad Limburg als voorbeeld om te zien, of dit principe ook ruimtelijk werkbaar is? En, of het principe ook richting concepten voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen kan worden getild? Figuur 1: energiecascadering als integraal principe (Van Kann en de Roo, 2009) Van principe naar concepten, Parkstad Limburg als voorbeeld Niet iedere planoloog zal direct warmlopen voor integrale principes zonder kaartbeelden. Niettemin is het handig om in de discussie over duurzaamheid, energie en klimaat een leidend principe te hebben, alvorens het te confronteren met ruimtelijke planning (zie bijv.: Gommans en van den Dobbelsteen, 2007). Daarom maken we op weg naar kaartbeelden de stap naar een concrete, daarmee gelokaliseerde, case. Tegelijkertijd wordt dan de grens tussen principe en concept overschreden. Immers Zonneveld s begrip gelokaliseerde concepten, wordt door Faludi ook wel aangeduid als inrichtingsprincipe (Zonneveld, ). En ruimtelijke concepten zijn altijd tekenbaar (Faludi, 1996; Zonneveld, 2005). Bewust van de kritiek van Van Eeten en Roe (2000) op het gebruik van beelden en hun manipulatief vermogen in de ruimtelijke planning, gaan we nu toch kritisch stap voor stap op weg van een integraal energieprincipe, via een gelokaliseerd concept (is dus ook een inrichtingsprincipe) naar algemene ruimtelijke conceptvorming. Kortom, we gebruiken Parkstad Limburg als opstap naar integrale energie-ruimte concepten. Parkstad Limburg is tegenwoordig een bestuurlijke plusregio in het Nederlandse Zuid- Limburg. De stedelijke kern wordt gevormd door Heerlen-Kerkrade-Landgraaf-Brunssum, zie ook het met zwarte lijn begrensde gebied in figuur 2. Eerder stond deze dichtbevolkte regio bekend onder de noemer Oostelijke Mijnstreek. De huidige ruimtelijke structuur is erg amorfe en zeker het nederzettingenpatroon is een gevolg van een energielandschap uit het tijdperk van fossiele brandstoffen (Gordijn, et al., 2003). Naast een stedelijke kern heeft Parkstad Limburg ook een landelijke look met gemeenten als Simpelveld (Poort van het Mergelland), Voerendaal en Onderbanken. Daarmee hebben we een compleet palet aan ruimtelijke functies beschikbaar in

6 deze regio, waar naast steden, industrie en landbouw ook toerisme een cruciale rol speelt. Naast verblijftoerisme in het Mergelland gaat het ook om een skihal en Wereldtuinencomplex in Landgraaf en een dierentuin in Kerkrade. Als voorbeeld van een multifunctionele ruimtelijke structuur biedt Parkstad Limburg kansen voor de toepassing van het energiecascaderingsprincipe (zie ook: Van Kann en de Roo, 2009). Figuur 2: Stedelijke kern Parkstad Limburg inclusief detailuitwerking (basiskaart: SREX, 2008) Enerzijds biedt figuur 2 al een invulling vanuit het principe van cascadering. Bewust is in het stedelijk gebied van Parkstad Limburg geïnventariseerd, waar energiestromen in termen van restwarmte, biomassa en organisch afval lopen. Die zijn ook in kaart gebracht. Rioolwaterzuiveringsinstallaties verworden tot centrale punten voor de verzameling van biologisch afval, waaronder rioolslib. Deze punten zijn ook als locaties om biogas te produceren. Ook het (voormalig) vuilstort wordt een locatie waar biogas (stortgas) ontstaat, aangegeven met een symbolisch groenzwarte cirkel. Tegelijkertijd beschouwen we de dierentuin, maar ook het Wereldtuinencomplex als een soort tuinbouwkas, die zowel laagwaardige warmte nodig heeft, als biologisch restmateriaal oplevert (van Liere, 2003). Denk bijvoorbeeld aan de kas met tropische vogels enerzijds en de mestproductie door rondlopende neushoorns anderzijds! Symbolisch wordt die weergegeven met een roodgroene cirkel. Tot slot van de centrale punten in de regio zijn er de skihal (grote koelkast is warmtepomp) en een nieuw geboorde put richting oude mijngangen voor de uitwisseling van warmte en koude. Het Heerlense mijnwaterproject biedt unieke gebiedsspecifieke kansen voor warmtekoudeopslag in manmade aquifers, lees ook met water volgelopen mijngangen (Gommans, 2008). De roodblauwe cirkels vervolmaken de lijst met interessante centrale energiepunten in de regio (zie ook: Gommans en Van Kann, 2009). Daarnaast bestaan er zones, die ruimtelijk functioneel maar ook energetisch verschillend gecategoriseerd kunnen worden, zoals industrie, oude mijnen en heidegebied.

7 Om vervolgens tot een gelokaliseerd concept te komen op basis van het cascaderingsprincipe, lenen we een ecologisch ontwerpconcept, het source-sink concept. Dit kan worden begrepen als een inclusief concept, dat alle stromen in het landschap inclusief organismen en niet levend materiaal, zoals biomassa en andere vormen van energie in één beschouwd (Stremke, et al., ). Hier betekent het concreet, dat we de interessante energiepunten op de kaart proberen te identificeren als bron van energie (source) of afleverpunt van energie (sink). Daarbij wordt rekening gehouden met de situatie dat een ruimtelijke functie tegelijkertijd een source en een sink kan zijn. Een voorbeeld is een chemische fabriek, die (bio)gas gebruikt en restwarmte oplevert. Voor het in figuur 2 rood omkaderde gebied, Parkstad City, is een detailuitwerking gemaakt in figuur 3. Deze figuur toont links zowel sources als sinks en rechts een energie-ruimte systeem. Figuur 3: detailuitwerking Parkstad City, links sources en sinks, rechts een energie-ruimte systeem Ook op een laag schaalniveau liggen er dus kansen om duurzame energiestromen integraal in gelokaliseerd ruimtelijke planconcepten vast te leggen. Toch is het antwoord op de vraag, waarom dit dan niet automatisch gebeurt, een relevante. Iedere schakel in figuur 3 aan de rechterkant creëert voor een ruimtelijke functie een afhankelijkheid met een andere functie. Zeker in discussies over restwarmteprojecten speelt bijvoorbeeld het mogelijke vertrek van één fabriek vaak een negatieve doorslaggevende rol. Met andere woorden, de robuustheid van het energieruimte systeem vraagt aandacht, zeker als het om de uitwisseling van restwarmte gaat (zie ook, Gemeente Amsterdam, 2008). Kortom, opschaling naar meer generieke strategische concepten is gewenst. Juist deze strategische concepten op een regionale schaal met verbindende kwaliteiten zijn nodig om mensen warm te krijgen voor geïntegreerde energie-ruimte landschappen. Een ander beleidsklimaat, opleving van concepten biedt kansen dankzij klimaatverandering Het gebruik van ruimtelijke concepten kenmerkt de Nederlandse planningspraktijk (Zonneveld en Verwerst, 2005). Tegelijkertijd wijzen beide auteurs op het gevaar van overvloed en refereren ze ook aan de balkanisering in conceptenland. Daarom wordt hier ook niet gepleit voor een beleidsklimaat, waarin als een kip zonder kop aan nieuwe planconcepten wordt gewerkt. Onder het motto klimaat en energie zijn nieuwe discussiepunten, dan ook maar nieuwe planconcepten. Nee, hier zien we concepten juist in een rol richting kennis(ontwikkeling). Tegelijkertijd bieden

8 strategische concepten houvast in de vele discussies in een nieuw emergent vakgebied (adaptatie, mitigatie en integratie van energie, klimaat en ruimte). In het voorbeeld Parkstad Limburg kunnen we bijvoorbeeld betogen, dat het om systeemtheoretisch redenen, zoals robuustheid, verstandig is om het energie-ruimte systeem op te schalen. Het nieuwe concept van een energiering zou hierbij kunnen werken. Daarbij is een ring of ketting een metafoor voor het aaneenrijgen van schakels. Als één geheel heeft de ring vervolgens meerwaarde. Dat geldt ook voor het in figuur 4 geïllustreerde, strategische concept van een energiering. Feitelijk is dus de discussie over adaptatie en hier hoofdzakelijk mitigatie, begonnen vanuit de klimaatdiscussie, vertaald naar nieuwe ruimtelijke kansen. Integrale ruimtelijke planning krijgt daarmee ook een nieuwe look. Naast water, milieu, verkeer en vervoer kunnen ook duurzame energie en klimaat een plek krijgen. In onderstaand voorbeeld komt dit ook naar voren, doordat de geplande buitenringweg niet alleen woon- en werkgebieden verbindt, maar dus ook sources and sinks (Provincie Limburg, 2009). Waarom geen weglichaam met geïntegreerd warmtenetwerk, als ruggegraat voor een systeem dat duurzame energiestromen een plek geeft? Figuur 4: van detailuitwerking naar een regionaal schaalniveau, een strategisch concept: energiering Kortom, vroegen we ons in de inleiding af of klimaatverandering en energietransitie niet eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille zijn en een nieuw perspectief op ruimtelijke planvorming bieden? Hierop kunnen we antwoorden met ja. Enerzijds toont de adaptatiediscussie hierin aan, dat het nodig is om op korte termijn letterlijk ruimte te maken voor de gevolgen van klimaatverandering. Anderzijds laten de kort aangestipte kansen voor geïntegreerde energieruimte landschappen zien, dat mitigatie en integratie interessante stof voor ruimtelijke discussie oplevert. Om daarin energetische principes als energiecascadering als uitgangspunt te nemen is niet gek. Dat bindt ook nu al, zelfs in een planomgeving met diverse sectoren, verschillende partijen. Nu maar hopen, dat planologen ook echt warm gaan lopen voor klimaat en energie. Dan kan duurzame ontwikkeling inclusief een energietransitie naar een duurzame energievoorziening ook op redelijk korte termijn echt een plek krijgen. Tijd voor een (beleids)klimaatverandering!

9 Referenties - Deelstra, T., 1994: Ontwerpprincipes duurzame stedebouw, Deel I, praktijkvoorbeelden, Ministerie van VROM: Den Haag. - Dincer, I. en M.A. Rosen, 2005: Thermodynamic aspects of renewables and sustainable development. In: Renewable and Sustainable Energy Reviews, 9 ( ). - van den Dobbelsteen, A., 2008: Energiepotenties. In: Tegenhouden of Meebewegen [R. Roggema (ed.)]. WEKA Uitgeverij/NIBE Publising: Amsterdam/Bussum. - Faludi, A., 1996: Framing with images. In: Environment and Planning B: Planning and Design, 23 (93-108). - Eeten, M. en E. Roe, 2000: When Fiction Conveys Truth and Authority: The Netherlands Green Heart Planning Controversy. In: Journal of the American Planning Association, 1 (58-67). - Gemeente Amsterdam, 2008: Amsterdam bindt strijdt aan met broeikaseffect aanleg stadswarmtenet moet CO 2 -uitstoot van de stad fors terugdringen, [K. Dongen] op Amsterdam.nl, bereikbaar via - Gemeente Groningen, 2007: Routekaart Groningen Energieneutraal+ 2025, Gemeente Groningen, Milieudienst, Dienst Ruimtelijke Ordening en Economische Zaken: Groningen. - Gommans, L.J.J.H.M., 2008: Mine-water, a geothermal source or a storage for sustainable energy in a LowExergy Thermal Network (LETN)?, In: Minewater 2008 conference, Heerlen en Aachen. - Gommans, L.J.J.H.M. en A. van den Dobbelsteen, 2007: Synergy between exergy and regional planning. In: Energy and sustainability. WIT Press, Southampton UK: pp Gommans, L.J.J.H.M. en F.M.G. Van Kann, 2009: An Exergy Planning Approach for The Region Parkstad Limburg (NL), In: Proceedings of 3 rd International Conference on Smart and Sustainable Built Environments, juni: Delft (forthcoming) - Gordijn, H., F. Verwest en A. van Hoorn, 2003: Energie is ruimte, Ruimtelijke Planbureau, NAi Uitgevers: Rotterdam. - Hens, H. en A. Janssens, 2005: Gebouwen, wonen en energie. In: Energie vandaag en morgen [W. D Haeseleer (ed.)]. Acco: Leuven. - IPCC, 2007a: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt,M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 996 pp. - IPCC, 2007b: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M.Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. - IPCC, 2007c: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK, IPCC, 2007d: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2007: Mitigation. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [B. Metz, O.R. Davidson, P.R. Bosch, R. Dave, L.A. Meyer (eds)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. - Van Kann, F.M.G., 2008a: Afval is energie. Een duurzame ruimtelijke ordening. In: IDEE, 5 (16-19). - Van Kann, F.M.G., 2008b: Energie uit biomassa: een kans of bedreiging? In: Geografie, 1 (20-22).

10 - Van Kann, F.M.G., 2008c: Afval als bron van energie. In: Ruimtevolk, webmagazine, 15 juli 2008 bereikbaar via: - Van Kann, F.M.G. en G. de Roo, 2009: Scaling of Multi-functional Structures as a Spatial Argument for Low-Exergy Planning, In: Proceedings of 3 rd International Conference on Smart and Sustainable Built Environments, juni: Delft (forthcoming) - KNMI, 2006: KNMI Climate Change Scenarios 2006 for the Netherlands. KNMI Scientific Report WR , KNMI: De Bilt - Kerr R.A., 2007: Climate Change: Record U.S. Warmth of 2006 Was Part Natural, Part Greenhouse. In: Science, 317 (5835), 182a. - Lempert R.J., 2002: A new decision sciences for complex systems. In: PNAS, 99 (Suppl. 3), Lempert, R.J. en M.E. Schlesinger, 2000: Robust strategies for Abating Climate Change. In: Climate Change, 45 ( ). - van Liere, J., 2003: Energiekascade: aanpak voor energiebesparing, InnovatieNetwerk Groene Ruimte en Agrocluster: Den Haag. - Lysen, E., 1996: The Trias Energetica, Solar Energy Strategies for Developing Countries, In: Proceedings of the Eurosun Conference, September: Freiburg. - McDonough, W. en M. Braungart, 2002: Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things. North Point Press: New York. - Owens, S.E., 1984: Energy and spatial structure: a rural example. In: Environment and Planning A, 16 ( ). - Pehnt, M. en L. Schneider, 2005: The Future Heating Market and the Potential for Micro Cogeneration. In: Micro Cogeneration towards Decentralized Energy Systems [M. Pehnt, et al. (eds.)]. Springer Verlag: Berlin/Heidelberg. - Provincie Drenthe, 2008: Programma klimaat en energie. Provincie Drenthe: Assen. - Provincie Limburg, 2009: Buitenring Parkstad Limburg, website bereikbaar via: (laatst bezocht 16 maart 2009). - Roggema, R., 2008: Maak ruimte voor klimaat! In: Tegenhouden of Meebewegen [R. Roggema (ed.)]. WEKA Uitgeverij/NIBE Publising: Amsterdam/Bussum. - de Roo G. en H. Voogd, 2003: Methodologie van planning. Coutinho: Bussum. - Ruppert, H., et al., 2008: Wege zum Bioenergiedorf, Leitfaden für eine eigenständige Wärme und Stromversorgung auf Basis von Biomasse im ländlichen Raum, Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe e.v. (FNR): Gülzow. - SenterNovem, 2009: SenterNovem EnergieTransitie, website bereikbaar via: (laatst bezocht op 12 maart 2009). - Stremke, S., J. Koh en R. van Etteger, 2007: Sustainable Energy Landscapes. In: Inventory of Ecological & Planning Concepts, Models and Energy Potentials, Synergy between Regional Planning and Exergy report 1, EOS-LT SREX, SenterNovem: Delft, Groningen en Wageningen, pp VROM-raad, en Algemene Energieraad, 2004: Energietransitie: klimaat voor nieuwe kansen, Energieraad/VROM-raad, Den Haag. - Zonneveld, W., 1991: Conceptvorming in de ruimtelijke planning, patronen en processen, Planologisch en Demografisch Instituut van de Universiteit van Amsterdam: Amsterdam. - Zonneveld, W., 2005: Multiple visioning: new ways of constructing transnational spatial visions. In: Environmental Planning C: Government and Policy, 23 (41-62). - Zonneveld, W. en F. Verwerst, 2005: Tussen droom en retoriek De conceptualisering van ruimte in de Nederlandse planning. NAi uitgevers/ruimtelijke Planbureau: Rotterdam/Den Haag.

Dank u voor de aandacht! Zuidoost-Drenthe als case. Zuidoost-Drenthe als case. concepten, duurzame energielandschappen

Dank u voor de aandacht! Zuidoost-Drenthe als case. Zuidoost-Drenthe als case. concepten, duurzame energielandschappen Integrale energie-ruimteconcepten kunnen energieregio s laten bewegen! Ferry Van Kann M.Sc. Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen bewegingsrichting presentatie 1. energie staat

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Energie uit oppervlaktewater Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Inhoud workshop Introductie: Opleiding Climate & Management Workshop Context

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud Hoofdstuk 1 Extern systeem en klimaatzones Paragraaf 11 t/m 14 inhoud Het klimaat door de tijd (par. 11) Het klimaat nu (par. 12) Het klimaat in de toekomst (par. 13) Klimaatbeleid (par. 14) AK 4vwo vrijdag

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Eco2profit Gent, 29 September 2011 ir. Siebe Broersma TU Delft, Faculteit der Architectuur, afdeling Bouwtechnologie,

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Klimaatbeleid en duurzame ruimtelijke ontwikkeling. Wouter van der Heijde

Klimaatbeleid en duurzame ruimtelijke ontwikkeling. Wouter van der Heijde Wouter van der Heijde verschenen in: Bouma, G. (red.) (2011) Planning van de toekomst; Bijdragen aan de PlanDag 2011, Delft: Stichting Planologische Discussiedagen, p. 171-175. Stellingen: Klimaatambities

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Een energiek platteland vol met kansen

Een energiek platteland vol met kansen Een energiek platteland vol met kansen Ferry Van Kann MSc. f.m.g.van.kann@rug.nl Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit Groningen Stellingen: 1. Ruimtelijke planning kan een belangrijke

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa Rob Bugter Ons klimaat verandert. Uit: De toestand van het Klimaat in Nederland 2008. KNMI. .. en dat heeft consequenties. Science 333, 1024

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Inhoud ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Het strategisch belang van de energieprestatie van de woning 0. Bert Weevers 2 Missie Organisatie -> grote dekking Missie Organisatie -> grote dekking Strat adviseur Ontwikkelaar

Nadere informatie

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland Griffier van de Staten - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland GROENLINKS N DE TOEMMST GROENLINKS-VOORSTEL RESTWARMTEBENUTTING SAMENVA'ITING In Zeeland wordt - vooral door de industrie - een enorme

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Algemene Rekenkamer..,

Algemene Rekenkamer.., Algemene Rekenkamer.., BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070 3424344 070 3424130 E voorlichting@rekenkamer.nl

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie op maat De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie voor adaptatie De Nederlandse overheid, kennisinstellingen en bedrijven werken hard aan klimaatadaptatie: het aanpassen aan de

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel My statement paper Windturbines beïnvloeden het klimaat Glen Pelgrims Ellen Van Dievel 14 april 2015 1. Inleiding Tegenwoordig is hernieuwbare, groene energie een onderwerp waar veel over gesproken en

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Energie (2007-5) Aandacht voor energie op alle schaalniveaus Jesper van Loon & Casper Stelling

Energie (2007-5) Aandacht voor energie op alle schaalniveaus Jesper van Loon & Casper Stelling Energie (2007-5) Aandacht voor energie op alle schaalniveaus Jesper van Loon & Casper Stelling Energie bepaalt onze ontwikkelingsmogelijkheden. Een energetische invalshoek op sociaal-ruimtelijke problematiek

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Introductie DELaND. Decentrale Energie-Landschappen Nederland-Duitsland. Interreg IV Groen Gas Project 17

Introductie DELaND. Decentrale Energie-Landschappen Nederland-Duitsland. Interreg IV Groen Gas Project 17 1 Introductie DELaND Decentrale Energie-Landschappen Nederland-Duitsland Interreg IV Groen Gas Project 17 Swinda Pfau, MSc. Radboud Universiteit Nijmegen Institute for Science, Innovation and Society 2

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Mijnwater 3.0 Algemene Presentatie

Mijnwater 3.0 Algemene Presentatie Mijnwater 3.0 Algemene Presentatie Ontwikkeling van een intelligente duurzame hybride energie-infrastructuur in de gemeente Heerlen Oktober 2014 Louis Hiddes (l.hiddes@mijnwater.com) Directeur Mijnwater

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

CO 2 Opvang en Opslag

CO 2 Opvang en Opslag pagina 1/11 Wetenschappelijke Feiten Bron: IPCC (2005) over CO 2 Opvang en Opslag Samenvatting en details: GreenFacts Context - Koolstofdioxide (CO 2 ) is een belangrijk broeikasgas, dat de globale opwarming

Nadere informatie

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten WORKSHOP CIRCLE SCAN Door Wouter-Jan Schouten WOUTER-JAN SCHOUTEN Doctoraal Bedrijfskunde, Erasmus Universiteit 21 jaar bij the Boston Consulting Group - Partner & Managing Director - Leider van NL Consumer

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II Onderzoek naar het klimaat met behulp van huidmondjes Op een school in Midden-Limburg wordt een vakkenintegratieproject georganiseerd met als thema: mogelijke oorzaken voor en gevolgen van het versterkt

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets december 2011 1 Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets aan de opwarming moeten doen. 2 Wij zijn

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project

Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project Quadruple P voor een duurzame stad: People Planet Profit en Project prof. ir Kees Duijvestein em. Duurzame Ontwikkeling in de Gebouwde Omgeving StadsOntwerp & Milieu (SOM) groep faculteit Bouwkunde TU

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie