Lokale kracht! Comité Borssele2Nee bundelt verzet tegen nieuwe kerncentrales. Zon op Zeeuwse schooldaken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lokale kracht! Comité Borssele2Nee bundelt verzet tegen nieuwe kerncentrales. Zon op Zeeuwse schooldaken"

Transcriptie

1 April 2011, nummer 114, jaargang 28 nummer 1, losse nummers 1,15 Comité Borssele2Nee bundelt verzet tegen nieuwe kerncentrales Zon op Zeeuwse schooldaken Thema ZMf ledenvergadering dinsdag 31 mei a.s.: Lokale kracht!

2 Lokale kracht! Willem de Weert, eindredacteur Wantij. Het vorige nummer had als titel De bakens verzet. De ZMf gaat een andere koers varen. De weerslag daarvan ziet u in deze Wantij. Deels uit noodzaak door bezuinigingen: drie in plaats van vier nummers per jaar, natuurlijk met dezelfde inhoudelijke kwaliteit. Deels uit filosofie: dichter bij de achterban, vertrouwend op lokale kracht. Lokale kracht is tevens het thema van deze Wantij. Welke initiatieven ontplooien Zeeuwen zelf, wat verdient de aandacht of steun van de ZMf? Van slow food, groentetassen, stoere vrouwen, permacultuur, zelf geschapen paradijs, zonnepanelen op het schooldak tot de actie tegen nieuwe kerncentrales. Op de vruchtbare Zeeuwse bodem ontkiemen vele zaden. Colofon April 2011, nummer 114, jaargang 28 nummer 1 Foto voorpagina: Rabarber luidt het begin van het nieuwe groenteseizoen op menig volkstuin in. Op de volkstuin trek je met een omgekeerde zwarte emmer de lente letterlijk uit de grond. Het is een beproefde methode die in Engeland nog steeds in gebruik is, maar die je in Nederland weinig meer ziet. Onder de minibroeikas zonder licht komen de rabarberstelen rozerood de grond uit, met samengebalde bladeren waar de groeikracht vanaf spat. Als de emmer eraf gaat, kleuren de bladeren binnen een dag groen. De stelen zijn zacht van smaak. Met een mespuntje krijt en een uitgeperste sinaasappel is de rabarber een ouderwets culinaire verwenner. Het wantij is de plaats waar stromingen elkaar ontmoeten. Wantij is een uitgave van de ZMf. Het blad verschijnt minimaal drie maal per jaar en wordt naar de leden van de ZMf verstuurd. Lidmaatschap van de ZMf kost 12 per jaar.redactie: Elly Geelhoed (secretariaat), Janneke Donkers, Melissa Ernst (gastredactie),, Peter Maas, en Willem de Weert (eindredactie). Afsluiting kopij voor Wantij nr. 115, jrg. 28, nr. 2: 31 mei Bijdragen kunnen in overleg met het redactiesecretariaat worden ingediend. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikel. Plaatsing in dit blad hoeft niet te betekenen dat de vermelde meningen het inzicht van de redactie, het bureau of het bestuur van de ZMf weergeven. Vormgeving: Photographics, Goes. Druk: Zoetewey, Yerseke. Verspreiding: ADZ Vlissingen. Loes de Jong (www.loesdejongfotografie.nl) Fotografie: Robert Beekman (blz. 5) Johnny Beerens (blz. 10 en 11) Justus van den Berg (blz. 16) Loes de Jong (voorpagina en blz. 2) Carol de Kraa (blz. 8) (blz. 14 en 15) Peter Maas (blz. 17 en 20) Bart van der Moeren (blz. 18) Moveo (blz. 12) Ron Ruijten (blz. 7) Geert Roumen (blz. 20) Gert van der Slikke (blz. 3) (blz. 6). Redactiesecretariaat: ZMf, Postbus 334, 4460 AS Goes, Ravelijn de Groene Jager 5, 4461 DJ Goes, tel. (0113) , fax (0113) Inhoud 2 Lokale kracht! Willem de Weert 3 Borssele2Nee bundelt verzet tegen nieuwe kerncentrales 5 4Kracht: zelf aan de slag om de wereld duurzamer te maken 7 Stoere vrouwen van Kalkoensprenk Peter Maas 8 Slow Food Zeeland is meer dan lekker eten Willem de Weert 9 Heel Zeeland aan de biologische groente Willem de Weert 10 Zeeland verbeeld Langs de zeekant: Johnny Beerens 12 Samen auto delen in Zeeuws-Vlaanderen 13 Onder de leden: ZMf zoekt achterban op in Zeeuws-Vlaanderen 14 t Duumpje: een eigenwijs vogeltje 15 De Steltkluut: Natuur als hobby? t Is de basis van het leven! 16 Plantaardig: Muurplanten op afbrokkelende kade in Middelburg Justus van den Berg 17 De voorloper Het paradijs schep je zelf Peter Maas 18 Zon op Zeeuwse schooldaken Melissa Ernst 19 Berichten Janneke Donkers 20 De voetafdruk Jacques Roumen Borssele2Nee bundelt verzet tegen nieuwe kerncentrales Kernenergie staat weer volop in de belangstelling. De Zeeuwse energiemaatschappij DELTA en ERH (de voormalige publieke aandeelhouders van Essent N.V.) hebben vergunningen aangevraagd voor nieuwe kerncentrales. Het thema is ook actueel omdat een aantal Japanse kernreactoren door een aardbeving en tsunami zwaar in de problemen is gekomen. Niet één maar vier We gaan te rade bij Thom en Marieke van Riet (vader en dochter), beiden lid van het comité Borssele2Nee. In het comité werkt een aantal lokale, regionale en landelijke organisaties samen om meer kerncentrales in Borssele tegen te gaan. Thom begint met een hartenkreet: Veel mensen denken dat er eventueel één kerncentrale bijkomt. Maar er liggen aanvragen voor twee tot vier nieuwe kernreactoren, met een gezamenlijke capaciteit van 5000 Megawatt. Oftewel ruim tien keer zoveel als nu. Borssele wordt dan een flink nucleair complex. Misschien ook met koeltorens van 170 meter zoals in Doel. Of de Schelde zoveel extra warmte aankan, is maar de vraag. Er zijn ook extra hoogspanningslijnen nodig door Zuid-Beveland. We vragen ons af wat het gevolg is voor de recreatiesector. Marieke wil ook meteen iets kwijt: Als het over kernenergie gaat, hebben mensen het vaak alleen over de kerncentrales zelf. Maar er is sprake van een hele keten, van uraniumwinning tot en met het afvalprobleem. Dat moet allemaal meewegen bij een oordeel over kernenergie. 2 wantij april 2011 wantij april

3 Geen overgang Het is een misverstand dat kernenergie nodig is in de overgangsfase naar volledig duurzame energie. Thom geeft aan dat dit idee om verschillende redenen niet klopt: Allereerst hebben wij zelf de stroom niet nodig, de energie gaat namelijk naar Duitsland. Op het ogenblik zijn we al een nettoexporteur. Volgens planning produceert Nederland in 2016 twee keer zoveel elektriciteit als in 2009, nog zonder de eventuele extra kernenergie. Waarom die Duitse energie hier geproduceerd moet worden? elektriciteit die de beoogde centrales produceren, staat minstens 6000 Megawatt aan warmteverlies. Daar zou je tweederde van de Nederlandse huizen mee kunnen verwarmen, maar de warmte gaat de lucht of de Westerschelde in. Elektriciteit kan je wel over grote afstanden vervoeren, maar warmte niet. Veiligheid Door de problemen in Japan is de veiligheid van kerncentrales helemaal terug op de agenda. Andere Europese landen maken pas op de plaats wat betreft kernenergie, maar Nederland lijkt gewoon door te gaan. Thom van Riet heeft een redelijk vertrouwen in de centrale van Borssele: Maar er kan altijd iets fout gaan, en dan zijn de gevolgen niet te overzien. Je hebt nooit alles in de hand. Als er zich een catastrofe voordoet kom je waarschijnlijk toch voor verrassingen te staan, zoals we nu in Japan zien. Zo langzamerhand hebben zich al heel wat nucleaire incidenten voorgedaan, van groot tot klein. We vinden het bedenkelijk dat Delta en ERH kiezen voor een nieuwe techniek, die zich nog niet elders op de wereld heeft bewezen. ronde: Als een kind tot tien kan tellen, komt het hier niet vandaan. Kazachstan Een onderdeel van Mariekes reis was een congres in Tanzania, waar mensen uit 12 andere Afrikaanse landen door stralingsdeskundigen werden voorgelicht over de consequenties van uraniumwinning. Heel Afrika wordt op het ogenblik afgestruind op uranium. Het is zaak dat de kennis bij de bevolking hierover toeneemt. Afrika levert op het ogenblik 17% van de totale hoeveelheid uranium. Er wordt ook uranium gewonnen in Canada en Australië; daar zijn de productieomstandigheden beter. Maar ook daar is nog veel op aan te merken. Borssele2Nee heeft DELTA gevraagd waar hun uranium vandaan komt. DELTA zei eerst dat niet te weten, maar inmiddels weet Marieke dat de uranium uit Kazachstan komt. Hoe het er daar aan toegaat hebben we nog niet kunnen achterhalen, maar ik heb er geen hoge verwachting van. Kees en Margo Beekman vinden dat er maatschappelijk veel meer aandacht besteed moet worden aan bewustwording. Ze roepen bijvoorbeeld hun eigen kerk en andere kerken op om de zorg voor de aarde serieus te nemen. Ook de preekstoel is een medium. Omdat de afvalwarmte daar niet meer op de grote rivieren mag worden geloosd, vanwege de ecologische schade. Nieuwe kerncentrales remmen de overstap naar duurzame energie. De miljarden die nodig zijn voor kernenergie kunnen niet geïnvesteerd worden in duurzame energie. Een ander bezwaar is dat kerncentrales helemaal niet flexibel zijn. Ze kunnen niet inspelen op een wisselend aanbod van energie. Als er dan bij overcapaciteit iets moet worden uitgeschakeld, zijn dat bijvoorbeeld de windmolens. Kernenergie is trouwens ook helemaal niet efficiënt. Tegenover de 5000 Megawatt aan 4 Uraniumwinning Een andere problematische kant van kernenergie is de uraniumwinning. Marieke van Riet heeft in opdracht van WISE (World Information Service on Energy) onderzoek gedaan naar de uraniumwinning in Zuid- Afrika. Ze is erg geschrokken van wat ze daar zag: De winning veroorzaakt een enorme vervuiling, met grote gevolgen voor de landbouw, natuur en volksgezondheid. Er liggen grote afvalhopen vlakbij krottenwijken, onder andere in de buurt van Johannesburg. Daar staan dan wel hekken omheen, met hier en daar een bewaker, maar die weet vaak nauwelijks wat radioactiviteit is. Er zwemmen kinderen in meertjes met radioactief vervuild water. Die krijgen gezondheidsklachten. Het gezegde doet daar de Volledig duurzaam Er bestaat brede overeenstemming over de noodzaak om onze energievoorziening volledig duurzaam te maken. Dat betekent meer windmolens, water- en zonnekracht. Duitsland haalt zijn elektriciteit nu al voor 16% uit duurzame bronnen. In Nederland is dat maar 4%, terwijl wij over meer wind- en waterkracht beschikken. Er valt nog veel te winnen door efficiënter met onze energie om te gaan door bijvoorbeeld kleinschalige warmtekrachtcentrales en energiebesparing. Borssele2Nee wil het publiek informeren over kernenergie in het algemeen en over de nieuwe kerncentrales in Zeeland, want er bestaan nog veel misverstanden. Samen met andere partijen zoals WISE en de ZMf zal het comité de juridische weg bewandelen om de vergunningverlening tegen te houden. (met het dossier kernenergie)) Thom en Marieke van Riet. is lid van de Wantijredactie. 4Kracht: zelf aan de slag om de wereld duurzamer te maken Zelf aan de slag gaan om de wereld duurzamer te maken. Samen werken aan bewustwording, maar ook praktische zaken aanpakken. Dat sprak vijf mensen in Goes en omgeving aan en zo ontstond 4Kracht. Het verhaal begint bij Transition Towns, een uit Engeland overgewaaid begrip. Plaatselijk wilden daar mensen de transitie, oftewel de overgang, maken naar een duurzamer leven. Ze wilden vooral minder afhankelijk worden van olie. Nederland kent inmiddels ruim 80 van dergelijke lokale initiatieven, waaronder één rondom Goes. Begin 2010 gingen Willy Dekker, Kees en Margo Beekman, Petra Luteijn en Melissa Ernst samen aan de slag. Ze kozen als naam 4Kracht om aan te geven dat ze samen de wereld meer veerkracht willen geven. De 4 staat voor de elementen zon, zee, wind en land. Inderdaad, heel Zeeuws. wantij april 2011 wantij april Cuba We spraken met Kees Beekman en zijn vrouw Margo. Kees noemt een paar voorbeelden om de noodzaak én de mogelijkheid tot verandering aan te geven: We zijn de piek in de productie van olie en andere grondstoffen al bijna voorbij en zullen wel naar iets anders moeten omzien. Dat zoiets kan, hebben we in Cuba gezien. Toen de Sovjet-Unie in 1990 ophield te bestaan had dat grote effecten op de economie van Cuba. De olie-importen vielen terug met minstens de helft en de voedselimporten met 80%. Het vereiste een enorme omschakeling om bijvoorbeeld wat betreft voedselvoorziening op eigen benen te staan. Maar het lukte de Cubanen. Bewustwording We willen inderdaad de wereld verbeteren, maar dat klinkt wat groot. Dus houden we t dichtbij huis. We proberen hier mensen mee te krijgen. We zijn in Goes en Kapelle begonnen met het vertonen van films, waaronder The Age of Stupid en We feed the World, over waar ons eten vandaan komt. Deze films leverden genoeg stof tot discussie. Bewustwording is de ene poot van onze aanpak. De andere is de praktische.

4 Voetafdruk 4Kracht probeert vooral activiteiten van de grond te krijgen waarmee mensen hun mondiale voetafdruk (zie blz. 20) verkleinen. Kees en Margo hebben zelf een voetafdruk onder het gemiddelde, namelijk 3,4 ha. Op het ogenblik gaat het hen vooral om voeding en energie. Zo werken ze aan twee gebruik van natuurlijke systemen. Verder hebben we ideeën om in de openbare ruimte bomen te planten waarvan je kunt eten, zoals fruitbomen, of zoals de walnoten langs de dijk bij ons huis. Ook zien we in schooltuinen graag meer aandacht voor het telen van ons eigen voedsel. Repair-café Dat de mensen het meest geïnteresseerd zijn in voeding en energie, ziet Margo op de website van 4Kracht. De bezoekers klikken het meest op die onderwerpen. Maandelijks organiseert 4Kracht een café, waar mensen elkaar ontmoeten en ook een actueel thema kan worden behandeld. Bijvoorbeeld de vraag hoe een duurzaam Zeeland er in 2040 uitziet. Er staat ook een repair-café op het programma, waar mensen kunnen langskomen met bijvoorbeeld hun kapotte apparaten, kleding en fietsen. Zodat die na reparatie nog een tijdje meekunnen. Boer zoekt buur Een combinatie van energie en voeding is Boer zoekt buur. De eerste boer, in Schore, wil zijn dak volleggen met zonnepanelen. Voor deze stevige investering zoekt hij samen met 4Kracht mensen in zijn omgeving die dat ook wel willen, maar die er zelf geen geschikt dak voor hebben. Per geïnvesteerd bedrag krijgen ze een aandeel waarmee ze bij deze boer producten kunnen kopen Hart en Ziel Een van de werkgroepen is Hart en Ziel, voor de psychologische kant van de zaak. Wat doet het met mensen als ze zich bewust worden van de uitdagingen van deze tijd? Welke angsten en gevoelens van boosheid, welke hoop en inspiratie drijven ons? is lid van de Wantijredactie. Stoere vrouwen van Kalkoensprenk Wat meteen opvalt als je binnenkomt is het mooie kastje van Gütermanns naaizijde. Verder de sfeervolle gedempte verlichting en een boedhistische tekst aan de muur. Maar zweverig is het hier allerminst. Marleen de Bruine is de energieke motor achter het Klimaatstraatfeest. Naast haar zit Miranda Vermeeren. We zijn in Kalkoensprenk te Vlissingen. Momenteel staan we op de vierde plaats van de meer dan 4000 straten die landelijk meedoen, zegt Marleen met gepaste trots. Je merkt al gauw dat hier een actieve straatvereniging huist. Het is vooral de gezelligheid die de bewoners bindt. Klimaat of milieu zijn niet eens de belangrijkste drijfveren. Marleen: De directe aanleiding was de buitenspeeldag die we in 2009 wilden organiseren. Je gaat op internet zoeken naar ideeën en ondersteuning, ook financieel. Zo kwamen we op het spoor van het Klimaatstraatfeest. Daarmee kon je ondermeer een gevulde boodschappentas winnen en die konden we goed gebruiken. Dan blijkt hoe belangrijk het internet is. Je kunt alles en iedereen bereiken. Peter Maas Acties Om dieper op de website van het Klimaatstraatfeest te komen, moet je inloggen. Alleen als je als straat bent aangemeld kom je verder. Dat is jammer. Je kunt namelijk zien hoe leuk het is om mee te doen. Er zijn allerlei acties waarmee punten verdiend kunnen worden. Die zijn nogal gericht op competitie, maar daarmee ook erg stimulerend, misschien zelfs wel verslavend. Een Guerilla gardening Wat ooit begon met het weghalen van een stoeptegel om daar een paar zonnebloemen te zaaien, is inmiddels uitgegroeid tot een wereldwijde beweging. Bewoners pakken gezamenlijk de eigen kale straat aan en leggen op lelijke of vergeten plekken tuintjes aan: een zonnebloem naast een lantaarnpaal, een perkje rondom een elektriciteitshuisje of een wilde wingerd tegen een blinde muur. voorbeeld waaraan de Kalkoensprenk meedeed, is het invoeren van energiegegevens van je eigen huis om je zo bewust te worden van de invloed op het klimaat. Een ander voorbeeld is het invoeren van het kenteken van je auto en dan meteen aflezen wat de bandenspanning moet zijn (goed voor een aanzienlijke benzinebesparing). Er zijn spelletjes, buurtbijeenkomsten, de weggooitest, een nieuwsbrief, de warme truiendag en een energiemiddag voor kinderen. Een niet onbelangrijke actie waar je punten mee kunt scoren: het organiseren van een energieborrel! Teller Miranda: Onze teller staat nu op punten en we zijn er nog niet. Van de 65 huisgezinnen in de straat doen er 18 mee. Het gaat ons ook om de leefbaarheid in de wijk. Zo doen we aan guerilla-gardening middels verplaatsbare bloembakken om de snelheid van het verkeer te verlagen. Daarnaast proberen we de Gemeente Vlissingen enthousiast te krijgen. Ook hebben we meegedaan met de stoere vrouwen die winkeliers verzochten om de deuren te sluiten en zo de warmte binnen te houden. Peter Maas is lid van de Wantijredactie. gemeenschappelijke moestuinen, in Wolphaartsdijk en Nisse, waar getuinierd wordt volgens de principes van permacultuur. Dit is een manier om met de grond om te gaan die heel lang vol te houden is, met optimaal 6 wantij april 2011 wantij april

5 Slow Food Zeeland is meer dan lekker etenwillem de Weert Begin dit jaar is in Zeeland een afdeling (convivium) van Slow Food opgericht. Dat gebeurde bij restaurant Het Lab in Middelburg, onder het genot van een met spek en roggebrood aangeklede stevige erwtensoep, of pastinaaksoep voor de vegetariërs. Eerder hadden de oprichters al bierbrouwerij Emelisse bezocht. Maar Slow Food is niet alleen lekker eten en drinken. Slow Food is ook het zoeken naar biodiversiteit en het stimuleren van de lokale economie. De motieven van de uit Italië afkomstige beweging, die overal ter wereld aanhangers wint, komen sterk overeen met de doelen van de natuur- en milieubeweging. Voorbeelden zijn het prefereren van seizoensgebonden voedsel, lokaal geproduceerd, biologisch, een eerlijke prijs voor de producent en contact met de consument. Worst, kreeft en Zeeuwse Vlegel Slow Food is de tegenhanger van fast food, zegt Carol de Kraa uit Kloetinge, een van de initiatiefnemers van de Zeeuwse afdeling. Zeg nu zelf, van de kip uit de bio-industrie word je toch verdrietig. We willen de kennis over ons voedsel terugbrengen. Weet wat je eet. Wat ligt er echt op je bord? Hoe is het geproduceerd, wat zit erin, hoe is het klaargemaakt, wanneer is het geoogst? Allemaal vragen waar antwoorden op zijn. We willen de eerlijke, pure producten uit de buurt onder de mensen brengen en de lokale producenten steunen. We zijn er voor consument én producent. En natuurlijk voor onszelf: genieten van al dat lekkers op tafel. Vanavond gaan we bijvoorbeeld ambachtelijke worst maken bij slager Wisse in Meliskerke. Ook komt er een workshop over de Zeeuwse Vlegel en zuurdesembrood en staat de opening van het kreeftenseizoen op de agenda. De Oosterscheldekreeft is een product wat aan alle voorwaarden van Slow Food voldoet. Grote belangstelling De jonge afdeling Zeeland heeft volgens Carol over belangstelling niet te klagen. Er is veel interesse voor onze workshops en excursies. We worden voor horecabeurzen gevraagd en door restauranthouders gebeld. Ook de ZMf heeft contact gezocht met ons om deel te nemen aan de Week van de Smaak. Eerlijk gezegd moeten we met onze afdeling eerder op de rem trappen dan gas geven. Willem de Weert is eindredacteur van Wantij. Ard zoekt verbreding van het bedrijf, bijvoorbeeld met kookworkshops in de schuur. Laatste loot aan de stam is het leerwerkbedrijf. Mensen die tijdelijk niet kunnen werken door problemen als depressie of overspannenheid, kunnen op zijn boerderij komen werken. Lichamelijke arbeid in de buitenlucht en het ritme van de seizoenen werken helend. Heel Zeeland aan de biologische groente Willem de Weert Spinazie, winterpostelein, aubergines, koolraap, schorseneren. Ard van de Kreeke (43) is druk bezig met het opnemen van de telefonische bestellingen op zijn boerderij t Hof Welgelegen in Middelburg. Daar teelt hij op vijf hectare land biologische groenten. 8 Ard heeft geen agrarische achtergrond. Zijn Groentetassen waarin ook de boerderijwinkel zit. Met vijf vader was handelaar in stro en aardappelen Basis van zijn bedrijf zijn de groentetassen. hectare grond kan hij 500 gezinnen van biologische op Zuid-Beveland. Als kind kwam hij met Hij voorziet nu ruim 300 abonnees via afhaalpunten groenten voorzien. Uitgaande van vader bij de boeren op het erf. Dat wekte op Walcheren, Noord- en Zuid- globaal drie mensen per gezin, leert een zijn belangstelling. Hij begon een bedrijf Beveland wekelijks van verse biologische rekensommetje dat voor de inwoners dat voedseloverschot van supermarkten groenten. Naast particuliere klanten rekent van Middelburg ongeveer 150 hectare tot veevoer verwerkte. Daarna zette hij een hij restaurants tot zijn clientèle, waaronder grond nodig is om iedereen wekelijks van onderneming in duurzame biobrandstoffen met Michelinster. Dat is een nieuwe markt. een tas met biologisch geteelde groenten op. Die leverde vloeibare biomassa aan De horeca is traditioneel ingesteld. De te voorzien. Zeeland heeft circa energiecentrales. De kwestie of palmolie meeste restaurateurs kopen in bij de Sligro, inwoners. Doorrekenend heb je aan 1300 wel of niet duurzaam is, bracht hem in contact de top zelfs in Parijs. Ik lever aan huis, vers, hectare grond genoeg om alle Zeeuwen met de ZMf. Twee jaar geleden waagde smaakvol én lokaal geteeld. aan de tas te helpen. Dat komt overeen met hij de stap naar de biologische landbouw: de oppervlakte aan akkers van het grootste t Hof Welgelegen werd de nieuwe woonplek Heel Zeeland biologisch landbouwbedrijf in de provincie. van Ard en zijn gezin. Oorspronkelijk Ard van de Kreeke gelooft in local food. een buitenplaats uit 1622, gebouwd op de Dat levert een korte keten op met minder oude kreekrug tussen Middelburg en Sint schakels waardoor de meerkosten van biologisch Laurens. Daarna was het een gemengd boerenbedrijf telen (geen kunstmest, geen chemi- en vanaf 1970 een woonboerderij. sche bestrijding) genivelleerd worden. De Willem de Weert is Ik vloog over heel de wereld, nu ben ik tijd is rijp. Ik merk het aan de belangstelling eindredacteur van Wantij. lekker thuis aan het werk. voor onze boergondische diners. Die worden wantij april 2011 gehouden op het erf en in de schuur wantij april

6 zeeland verbeeld Langs de zeekant: Johnny Beerens Zijn schilderijen hebben grote formaten. Een breedte van meerdere meters vormt geen uitzondering. Hij vertelt dat hij altijd al met grote doeken heeft gewerkt. Als de ruimte te klein was, maakte ik ze in delen. Ze moesten wel door het raam naar buiten kunnen natuurlijk. Zee en land Johnny Beerens (1966) is geboren en getogen in West Zeeuws-Vlaanderen. Na zijn opleiding aan de Kunstacademie in Tilburg keerde hij er terug. Kunstcriticus Nico Out noemde hem het best bewaarde artistieke geheim van Zeeland. Ik loop heel graag rond op de grens tussen zee en land. Daar vind ik de motieven die ik in mijn werk gebruik. Het gebied met zijn getijden boeit me. De dingen die veranderen en die gelijk blijven. De sporen van de mens en de natuur. Dat alles vindt hij op vijf minuten lopen van zijn atelier. Maar ook in bijvoorbeeld Noorwegen, Bretagne en IJsland. Toen ik daar was, was het net of ik door mijn eigen werk Aan de rand van Breskens heeft beeldend kunstenaar Johnny Beerens een groot atelier aan huis. Met een ruime lichtinval uit het noorden. Zijn werk heeft ruimte nodig. reed. De beelden van daar krijgen weer een wisselwerking met zijn Zeeuwse beelden. Technieken Hij vindt het moeilijk zijn werk te karakteriseren: t Is eigenlijk van alles tegelijk. Abstract, figuratief, conceptueel en experimenteel. Maar ook niet-conceptueel. Ik maak gebruik van traditionele technieken die ik op een nieuwe en eigenzinnige wijze combineer, op een niet-traditionele manier. Ik gebruik het materiaal op mijn eigen manier. Mijn werk laat zich niet in een hokje plaatsen. Hij vindt dat zijn schilderijen zelfstandige objecten zijn. De motieven komen van de kust, het land van aarde en zee. De beelden worden in het atelier herschikt, tot de compositie bereikt is die Johnny in zijn hoofd heeft. Papier In zijn huidige werk is de ondergrond een essentieel deel van het schilderij. Het hoort bij het beeld. Hij gebruikt daarvoor papier, dat hij zelf schept. In de grote vellen worden allerlei materialen verwerkt, die hij vond op de plaatsen waar de motieven van het werk vandaan komen: schelpen, haaientanden, stukken visnet en touw. Laag voor laag wordt het werk opgebouwd. Waarbij de beelden enorm gedetailleerd kunnen zijn. En bedrieglijk realistisch. Door deze tijdrovende technieken en de formaten van zijn werken is zijn productie klein. Een metersgroot werk voor de Heinekenbrouwerij, ruim 14 bij 2.80 meter(!), vroeg twee jaar. Lang werkte hij ook aan de enorme waterdruppel, die uit een scheur in de watertoren van Oostburg lijkt te lopen. is lid van de Wantijredactie. De rust en de eenzaamheid van het getijdengebied bieden hem concentratie. Ik ben graag alleen in de natuur. Vooral in de winter is het er prachtig. Als de toeristen komen is voor mij de lol er wel even af. 10 wantij april 2011 wantij april

7 Onder de leden. ZMf zoekt achterban op in Zeeuws-Vlaanderen Eind januari 2011: het buitengebied van Oostburg is s avonds aardedonker. En het regent. Gelukkig staat er iemand in de deuropening van de grote schuur van Het Zeeuwse Landschap. Achter hem brandt licht. Goed verstopt achter in de grote ruimte is nog een deur. En dáárachter schuilt het clublokaal van t Duumpje, de West Zeeuws-Vlaamse natuurbeschermingsorganisatie. Het is er licht en warm. Samen auto delen in Zeeuws-Vlaanderen Het platteland is met openbaar vervoer niet altijd goed bereikbaar. Samen een auto delen, kan een uitkomst zijn. In Zeeuws-Vlaanderen staan drie projecten op stapel. t Duumpje is gastheer van de Zeeuws- Vlaamse leden van de ZMf. Voorzitter Jan van Seters, directeur Tjeu van Mierlo en beleidsmedewerkster Geertje van der Krogt vertegenwoordigen de milieufederatie. De voorzitter opent de bijeenkomst en heet de aanwezige leden welkom. Na een korte kennismakingsronde vertelt hij dat het op deze eerste regiobijeenkomst van 2011 vooral de bedoeling is om ideeën uit te wisselen. Subsidie Tjeu van Mierlo trapt af met te vertellen hoe het vertrek van hoofd Groene Ruimte Gijs van Zonneveld is opgevangen. Gezien de korting op de subsidie van de ZMf door de provincie was het niet voor de hand liggend om de vacature op te vullen. Het werk van Gijs is intern verdeeld. Geertje van der Krogt, Annelies Luteijn en Tjeu zelf hebben er taken bij gekregen. De Provincie had de ZMf gevraagd of het niet beter was de juridische functie af te stoten. Voorzitter en directeur vertellen dat het antwoord aan de Provincie is dat de ZMf het voeren van juridische procedures niet los ziet van de andere taken van de milieufederatie. De ZMf voert trouwens hoogst zelden juridische procedures: in de afgelopen jaren maar een enkele keer. De ZMf deed de Provincie wel de belofte dat eventuele procedures niet uit subsidiegeld betaald worden. Tjeu vindt overigens dat de ZMf minder afhankelijk moet worden van provinciale subsidie. Hij noemt diverse voorbeelden van projecten, waarvoor geldelijke steun buiten subsidieverband is gevonden. Ook kijkt hij naar zaken die de ZMf samen met anderen kan doen, waardoor de kosten omlaag kunnen. Uiteindelijk streeft de ZMf naar één grote ecologische cluster. Discussie Na een korte pauze, met koffie en Duumpjescake, komen enkele inhoudelijke thema s aan de orde. Tjeu van Mierlo noemt de planbenadering van de Kanaalzone een flinke oppepper voor de omgeving: met aandacht voor natuur, gezondheid, geluiden luchtkwaliteit. Over de problemen bij Thermphos ontstaat de nodige discussie met de aanwezigen. De discussie gaat met name over de handhaving. Ook de onderwerpen Water Natuurlijk en biodiversiteit komen uitgebreid aan de orde. is lid van de Wantijredactie. Marco van Dorst is, samen met Ellen van Troost, adviseur bij Moveo Training & Advies (Lamswaarde, Zeeuws-Vlaanderen). We doen eigenlijk twee dingen, zegt hij. We geven strategische adviezen aan woningbouwcorporaties. En we activeren bewoners van kernen en wijken. Voor het eerste reist hij door het hele land. Het werken met bewoners vindt vooral plaats in Zeeland: Dat is avondwerk. Goed vervoer Een tijd geleden werd hij benaderd door Marco Ouwerkerk, coördinator van het buurtautoproject in Goes. Of ik zoiets in Zeeuws-Vlaanderen zou kunnen opzetten? Toevallig had ik net de jaarlijkse conferentie voor woningbouwstichting Woongoed Zeeuws-Vlaanderen uit Terneuzen georganiseerd. Het thema was mobiliteit. Goed vervoer is immers essentieel voor kleine kernen. Buiten de hoofdplaatsen is vooral in de avonduren het openbaar vervoer erg beperkt. Van het één kwam het ander. Er ontstond een projectgroep Onderzoek Autodelen Zeeuws-Vlaanderen. Hierin zitten onder meer de Provincie, het samenwerkingsverband Collectief Vraagafhankelijk Vervoer (CVV) van de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten en de Rabobank. In januari 2011 kwam er subsidie uit Europa. De andere helft vult het CVV aan. Delen Marco, die het project begeleidt, vertelt dat er drie ideeën uitgewerkt worden. We denken aan deelauto s, ook wel buurtauto s genoemd. Je wordt lid van bijvoorbeeld Wheels4All. Je deelt dan een auto met andere leden. Dit is vooral voor de grotere kernen. Op de tweede plaats willen we de mogelijkheid onderzoeken van het delen van privéauto s. Dan leen je je auto uit aan iemand anders. Tegen een vergoeding natuurlijk. Woongoed is enthousiast over het derde idee: het Zeeuws-Vlaams liften. Dat is een soort carpoolen waarbij bedrijven en instellingen, die door heel Zeeuws-Vlaanderen rijden, mensen kunnen meenemen. is lid van de Wantijredactie. De regiobijeenkomsten zijn bedoeld om de band met de achterban aan te halen. Deze avond in Oostburg is het voorbeeld van een nauwere samenwerking van de ZMf met de Steltkluut en t Duumpje. De ZMf hield dit voorjaar ook regiobijeenkomsten op Walcheren, Schouwen-Duiveland en de Bevelanden/Tholen. 12 wantij april 2011 wantij april

8 t Duumpje: een eigenwijs vogeltje Als ik vraag of ze de tekst van dit artikel nog tevoren willen lezen, zegt Jo: Waarom? We zijn nergens bang voor hoor. Wij krijgen geen cent subsidie. Inderdaad, een winterkoninkje is een eigenwijs vogeltje!. De Steltkluut: Natuur als hobby? t Is de basis van het leven! Natuurbeschermingsvereniging De Steltkluut heeft Oost Zeeuws-Vlaanderen als werkgebied. De oorsprong ligt, net als bij t Duumpje, in de strenge winter van 1956: de vogels moesten gevoerd. Zo ontstond de Vogelwacht Oost Zeeuws-Vlaanderen. In 1985 werd deze omgevormd tot de huidige natuurbeschermingsvereniging. Kort na de regiobijeenkomst van de ZMf met de Zeeuws-Vlaamse leden bezoek ik weer t Duumpje. Nu overdag en met een stralende zon. Voorzitter Jo Timmers en Sjaak Herman zitten al klaar. Later schuiven ook Lucien Boerjan en Jaap de Hulster aan. In de grote schuur van stichting Het Zeeuwse Landschap huurt t Duumpje een eigen kantoor. Vroeger werd er ook wel bij mensen thuis vergaderd, nu zit de vereniging wat ruimer in zijn jas. De voorloper van de huidige vereniging, de Vogelbeschermingswacht West-Zeeuws-Vlaanderen, werd 55 jaar geleden opgericht. Eigenlijk vooral om de vogeltjes te voeren. De winter van 1956 was namelijk bar koud. Uit die tijd is niemand er meer actief. De officiële opvolger (1975) werd natuurbeschermingsvereniging t Duumpje. Die had ook aandacht voor andere zaken, zoals milieu en biologie. Werkgroepen Er zijn diverse actieve werkgroepen, zoals een vogelwerkgroep (de grootste) en een plantenwerkgroep. Maar ook voor zoogdieren, landschapsbeheer, planologie en vlinders is er belangstelling. De jeugdwerkgroep De Visdiefjes is populair. We moeten het aantal deelnemers soms beperken tot dertig per keer, om het werkbaar te houden. We zijn nu bezig een groep voor oudere kinderen op te richten. Daar is óók vraag naar. Elke werkgroep heeft een ander gezicht. Zo is de planologiewerkgroep een luis in de pels op haar werkterrein. Onlangs heeft die meegedacht over een nieuw bestemmingsplan voor het buitengebied van de gemeente Sluis. De leden van de plantenwerkgroep organiseren zeker zo n acht excursies en inventarisaties per jaar. Winterkoninkje Weet je trouwens wat duumpje betekent?, vraagt Jo. Een winterkoninkje, een klein vogeltje, dat erg veel lawaai kan maken en niet bang is, lacht hij. Is de vereniging net zo klein? Dat valt wel mee: nu circa 500 leden. Er blijven nieuwe leden bijkomen, ondanks dat we de tijd tegen hebben. Trots sommen Jo, Sjaak, Lucien en Jaap een aantal successen op: de aankoop van de Kruisdijkschans, de natuurlijke inrichting van de Versche Polder, de telpost bij Breskens. Maar ze kennen ook teleurstellingen, waar de natuur moest wijken voor huizen, industrieterrein of de rondweg Aardenburg. Waterdunen Uitgebreid staan ze stil bij het plan Waterdunen. Ze waren al betrokken bij Kust in Kleuren, een visie die vooruitliep op Waterdunen zou je kunnen zeggen. Die visie is helaas nooit volledig tot ontwikkeling en uitvoering gekomen. Ook daar ging het om het samengaan van natuur en recreatie. In Waterdunen zien ze meer voordeel dan nadeel. Het stelt de toekomst duurzaam veilig, zowel voor wonen, werken als recreatie. Er ligt een visie achter. Uitdagingen Uitdagingen zien ze genoeg. Hoe gaan we om met de anti-natuurstemming? Steeds meer mensen hier zijn erop tegen dat alles van bovenaf geregeld wordt. Hoe behouden en onderhouden we het Nationaal Landschap West Zeeuws-Vlaanderen? Hoe verbeteren we het contact met de boeren? is lid van de Wantijredactie. De Steltkluut houdt kantoor bij de Wereldwinkel in Terneuzen. Voorzitter Adri Paauwe en secretaris Lucien Calle doen het woord. In het begin lag de nadruk vooral op wilgenknotten, landschapsonderhoud en vogelreservaten, aldus Adri. Later werd de belangstelling uitgebreid naar planten, vlinders, insecten, planologie en vogels. De vogelwerkgroep heeft de meeste actieve leden. Trouwe leden Van de oorspronkelijke oude garde is vrijwel niemand meer over. Maar de huidige vereniging bruist van leven. Het ledenaantal schommelt al jaren rond de 500. We hebben trouwe leden, die lang lid blijven. Ook enkele tientallen boeren zijn lid. Er is een enthousiaste groep jonge leden van zo n 50 kinderen. Onder de naam de Stekkertjes doen die van alles. En de wat oudere kinderen, de Gaaien, hebben zelfs een eigen stuk bos in beheer. Vanzelfsprekend Adri en Lucien zijn er trots op dat in de loop van de jaren de belangstelling voor natuur en milieu zo gegroeid is, dat overleggen met De Steltkluut vanzelfsprekend is geworden. We praten regelmatig met gemeenten, Waterschap en Zeeland Seaports. In diverse procedures, sommige tot aan de Raad van State, heeft De Steltkluut al te ambitieuze woningbouwplannen weten in te tomen. Ook staan er nog aardig wat bomen in Oost Zeeuws-Vlaanderen dánkzij De Steltkluut. De telpost aan de zeedijk bij de Griete, de gloednieuwe observatiehut aan het Groot Eiland bij Hulst: de sporen van De Steltkluut zijn overal te zien. Teleurstellingen Maar er zijn ook teleurstellingen. Bijvoorbeeld t Schorretje in Terneuzen, dat bij de dijkverzwaring onnodig ondersteboven is gegooid. Lucien haalt de nieuwe Terneuzense wijk Nieuw Othene aan: Daar is natuurontwikkeling niet meegenomen. Er is gewoon te dicht bij de kreek gebouwd. Lucien vindt het jammer dat in de loop van de jaren alle overhoekjes, stukjes boerenland die eigenlijk vergeten waren en waar de natuur vrij zijn gang kon gaan, bij verkaveling opgeruimd zijn. Door de teloorgang van akkers en weilanden als broedplaats zijn typische weidevogels als de tureluur, grutto en patrijs vrijwel verdwenen. Ook de landschappelijke verrommeling in de gemeente Hulst maakt Adri niet erg blij. Toekomst Voor de toekomst zien zij genoeg uitdagingen. Neem de bezuinigingen van het Rijk die het afronden van de Ecologische Hoofdstructuur bedreigen, terwijl die in Zeeuws- Vlaanderen al zover klaar is. Alleen het gebied tussen Philippine en Westdorpe en de Hij vindt dat we onder ogen moeten zien dat Zeeuws- Vlaanderen een krimpregio is. Krimp kan best goed zijn voor een omgeving. In plaats van die eeuwige groei. We moeten kritischer met de ruimte omgaan. Meer aandacht voor kwaliteit dan voor kwantiteit. aansluiting met Vlaanderen moeten nog gerealiseerd worden. Adri maakt zich kwaad over het populisme en de arrogantie hoe mensen met natuur omgaan: Natuur afdoen als hobby? t Is de basis van het leven! is lid van de Wantijredactie. 14 wantij april 2011 wantij april

9 plantaardig In Wantij een nieuwe rubriek: Plantaardig. Justus van den Berg vertelt over bijzondere planten in onze provincie. de voorloper Muurplanten op afbrokkelende kade in Middelburg Justus van den Berg De historische binnenstad van Middelburg herbergt bijzondere muurflora. Op de kademuren aan de haven kan je over een lengte van driehonderd meter in totaal wel 17 verschillende soorten varens en een groot aantal andere planten aantreffen. Zo veel varens op zo n klein stukje is uniek in Nederland. Het leuke is dat je de planten waarneemt vanaf de vlonders in de haven, dus gewoon op ooghoogte. Ideaal om je kennis over de flora te vergroten en de ontwikkeling van steenbreekvaren, tongvaren en muurleeuwebek bij te houden. Goed Door de zachte winters van de afgelopen jaren gaat het goed met de muurplanten. Langs de Middelburgse kaaien gaat het extra goed omdat de kademuur aan alle kanten uit z n voegen barst en bouwkundig in een zeer slechte staat is. In een langlopend traject van renovatie van de Middelburgse kademuren is er nu meer aandacht voor beschermde flora. Bij eerdere renovaties werd totaal geen rekening gehouden met muurplanten of historische kwaliteiten. Er werden nieuwe stenen gebruikt, gevoegd met hard cement of, nog erger, prefab betonelementen opgehangen aan een stalen damwand. Hersteld Bij herstelwerkzaamheden aan de Rouaanse Kaai in Middelburg is er een nieuwe werkwijze om de bijzondere muurplanten van de kademuren zoveel mogelijk te behouden. Ervaringen zijn al opgedaan bij de renovatie van een kademuur bij de aanlegplaats van de rondvaartboot zo n twee jaar geleden. De eerste veertig meter is inmiddels hersteld en er zijn planten terug gezet. Persoonlijk vond ik het nog erg spaarzaam en met wat weinig gebruik van mortel. De Zeeuwse floristen gaan van de zomer kijken hoe het de planten is vergaan en of deze werkwijze al optimaal is voor het behoud van fraaie muurbegroeiingen. Gemeente, Stichting Landschapsbeheer, aannemer en Zeeuwse floristen kunnen nog even oefenen en ervaring opdoen, want de mooiste Middelburgse kademuren gaan pas over enige jaren op de schop. Justus van den Berg is FLORON coördinator voor Zeeland en coördinator van de plantenwerkgroep KNNV Bevelanden. Het paradijs schep je zelfpeter Maas Bijna 35 jaar is hij hier al bezig. George Calon uit Hoek heeft een stukje akker omgetoverd. Als je over de N61 van Hoek richting de Braakman rijdt, zie je zijn bosje, - t Land, zoals hij het zelf noemt, vlak naast de weg liggen. George bewijst: het creëren van een stukje paradijs, dat doe je gewoon zelf. Geen vanzelfsprekende toestemming staat op het toegangsbord te lezen. Dat klinkt wat nors, maar een mooi groen hart er doorheen getekend, geeft aan dat je dit wel mag nuanceren. En inderdaad, aan de achterzijde zie je staan: Vraag gerust. Smalle paadjes slingeren tussen de bomen door. Grote wilgen, trotse populieren, gehakte knotbomen en vooral grote stapels hout, musterds en rillen, stapels stoeptegels en straatstenen, oude geraamten van omgewaaide boerenschuren, wortelkluiten van omvergetrokken bomen. En ligt daar zelfs niet de oude beukenstronk die ooit eens moest wijken omdat er middenin Terneuzen weer eens iets ouds moest verdwijnen? Er is bijna niets dat George hier in de loop der jaren niet naar toe heeft gesleept. Reliëf Een koerende houtduif geeft aan dat het hier goed is. Ook de zingende tjiftjaf en de dansende heggenmus voelen zich thuis. Twee kleine vossen fladderen rond en vinden zelfs nu al in dit vroege voorjaar van alles van hun gading: klein hoefblad, maarts viooltje, groot hoefblad, gaspeldoorn of longkruid. Er zijn coniferen, laurierkersen, buxus en taxus, fruitbomen en bessenstruiken. Maar er was nog meer nodig om de diversiteit verder te verhogen: reliëf! En dus kwam er een kraan of pakte hij eenvoudig de schop. Hoe dieper, hoe natter en dus moeras en water. Maar ook: andere bodemlagen die aan de oppervlakte komen. Middeleeuwse schelpenbanken getuigen van het mariene verleden van dit stukje landschap. En wat doe je met de afgegraven grond? Precies: hoogtes maken, bergjes en walletjes scheppen. Dan kun je daaronder weer wat tunnels graven of schuilplaatsen inrichten. Het landje van Calon herbergt paarse dovenetel, pimpelmees, winterkoning, grote bonte specht, torenvalk, maagdenpalm, klimop, ereprijs en nog veel meer. George hamstert biodiversiteit! Op excursie naar t Land De plantenwerkgroep van De Stelktluut gaat zaterdag 4 juni om 9.30 uur op bezoek bij George Calon. t Land ligt langs de Middenweg tussen Hoek en de Braakman. Peter Maas, tel Voor meer excursies: kopje agenda. Peter Maas is lid van de Wantijredactie. 16 wantij april 2011 wantij april

10 Zon op Zeeuwse schooldaken Melissa Ernst De ZMf stimuleert de komende jaren het gebruik van zonne-energie in Zeeland. Het gaat om een project op scholen: De Zeeuwse Zonnefabriek. Verder werkt de ZMf aan een Europees project waarin lokale initiatieven die leiden tot meer opwekking van zonne-energie in Zeeland, gestimuleerd en gefaciliteerd worden. De Zeeuwse Zonnefabriek is een project waarin de ZMf samenwerkt met COS Zeeland, het IVN Consulentschap Zeeland, de Provincie en vier NME-centra. De Zonnefabriek kunt u zich het beste voorstellen als een aaneenschakeling van zonnepanelen die op de daken van 110 Zeeuwse basisscholen geïnstalleerd zijn of worden. Met het bijbehorende lespakket gaat het verhaal over de zon als leverancier van duurzame energie leven. Het afleespaneel maakt het helemaal leuk, want hiermee kunnen de kinderen elk moment van de dag zien hoeveel energie duurzaam op het dak van de school wordt opgewekt. Vrienden Komende jaren willen de ZMf, COS en IVN het project uitbreiden met nog meer basisscholen en ook het Zeeuwse middelbare-en beroepsonderwijs. Om de panelen te financieren, gaan we op zoek naar vrienden van de Zeeuwse Zonnefabriek. Dit kunnen bedrijven en gemeenten zijn die invulling willen geven aan verantwoord ondernemerschap en/of die klimaatneutraal willen werken. Wellicht wil iemand zelf ook een duit in het zakje doen. Elke particulier, zoals een betrokken (groot)ouder, kan door minimaal 25 euro te doneren vriend worden van de Zeeuwse Zonnefabriek. Haal meer uit de Zeeuwse zon Haal meer uit de Zeeuwse zon is de Nederlandse werktitel van een Europees project: The public as a driver for low carbon economy. Samen met Denemarken, Zweden, Italië en Slovenië voert de ZMf het project uit. Het doel is het stimuleren van de toepassing van vernieuwbare energiebronnen waardoor CO 2 -reductie wordt gerealiseerd. Iedere deelnemer kiest een eigen insteek. De ZMf heeft samen met Zeeuwind gekozen voor zonne-energie. De aanleiding voor deze keuze was de uitkomst van de Groene Peiler enquête in 2010 onder de leden over duurzame energie. Hieruit kwam naar voren dat er behoefte was aan een informatiepunt en mogelijkheden om opwekking van zonne-energie te realiseren. Je kan dan denken aan de oprichting van een Zeeuwse zonnecoöperatie. Een ander voorbeeld is dat de burger investeert in zonnepanelen en hiervoor producten of diensten terugkrijgt. Zonnedroom De bijzondere insteek van het Europese project is dat de deelnemer bepaalt wat er gaat gebeuren, en wel door ons te vertellen wat zijn zonnedroom is? De ZMf gaat in een aantal workshops in juni deze zonnewensen inventariseren. Vervolgens brengen we ideeën en mensen bij elkaar om samen nieuwe concepten te formuleren voor meer zonneenergie in Zeeland. De ZMf helpt deze initiatieven vervolgens verder handen en voeten geven. Melissa Ernst is beleidsmedewerkster bij de ZMf. Meer informatie: Heeft u interesse om vriend te worden van de Zeeuwse Zonnefabriek of heeft u een zonnig idee, wens of droom en wilt u meedoen met een van de workshops? Stuur dan een mailtje naar de ZMf: Dan ontvangt u van ons meer informatie. berichten Ledenvergadering ZMf in s-heer Arendskerke De voorjaarsledenvergadering van de ZMf staat weer voor de deur. Op dinsdagavond 31 mei bent u als lid van de ZMf vanaf uur van harte welkom op de hoeve van Jacques Roumen (Oude Kraaijertsedijk 2, 4458 NC s-heer Arendskerke). Waarom is de ZMf hier neergestreken? De ledenvergadering heeft dit keer het thema lokale kracht, net als deze Wantij. Een toepasselijker decor dan de hoeve van Jacques konden we voor dit thema niet bedenken. Kijk eens op de achterkant van deze Wantij; hier kunt u van alles lezen over de voetafdruk van Jacques. Klimaatvriendelijke communicatie De ZMf werkt, samen met u, aan een schoon milieu dat garant staat voor een gezonde toekomst en een klimaatvriendelijk Zeeland. Natuurlijk werken we binnen onze organisatie, op kantoor, ook hard aan deze doelstelling. Zo is Wantij nog een van de weinige uitgaven van de ZMf die op papier verschijnt, op FSC-papier wel te verstaan. , website en nieuwsbrief Verder proberen we zoveel mogelijk via internet en met u te communiceren. Dat bespaart geld (postzegels) en papier. Dus wilt u graag via met ons communiceren? Geef dan uw adres door aan U ontvangt onze correspondentie dan via de . Ook kunt u digitaal op de hoogte blijven van het Zeeuwse natuur- en milieunieuws en van allerlei groenactiviteiten. Interesse? Meld u dan aan voor onze digitale nieuwsbrief via: Biologisch afbreekbare verpakkingsfolie Ook bij de verzending van deze Wantij hebben we aan het milieu gedacht. Allereerst door deze te combineren met de verzending van ons beleidsplan. Ten tweede omdat we ervoor gekozen hebben om deze combinatiezending in biologisch afbreekbare folie te verpakken. De folie is gemaakt op basis van aardappelzetmeel en kan dus zo in de groene bak. U een kans Zij een kans Met steun van de Nationale Postcode Loterij zetten De Natuur- en Milieufederaties zich in de 12 provincies in voor natuur, milieu en landschap. Zo proberen de Milieufederaties verdroging van natuurgebieden tegen te gaan. Hierdoor kunnen ook zeldzame dieren, waaronder dagvlinders als de Zilveren Maan, blijven bestaan. Meedoen is eenvoudig, bel (20cpm) of meld u aan via Voor 10,50 per lot speelt u al mee. Alvast hartelijk dank voor uw deelname. Foto: Lars Soerink/FN 18 wantij april 2011

11 de voetafdruk Jacques Roumen Autarkie in de Zeeuwse polder Hij noemt zichzelf geen milieufanaticus. Maar door zijn autarkische manier van wonen moet hij zijn energieverbruik goed in de hand houden. Daar heeft hij veel plezier in. En als dat anderen aansteekt, is dat meegenomen. Jacques Roumen, één van de initiatiefnemers van Zeeuwse Vlegel, is tegenwoordig firmant in Buitenkans, waar hij zich bezighoudt met coaching van ondernemende mensen. Hij woont verregaand autarkisch. Dat wil zeggen: hij vond een uitgelezen plek aan de Oude Kraaijertsedijk, waar ooit nog een huisje stond, het voormalige veerhuis bij de Schenge. Hij kreeg het voor elkaar dat hij daar een huis mocht bouwen. Er was alleen waterleiding, voor energie en waterzuivering moest hij zelf zorgen. Zelfvoorzienend Jacques woont inmiddels al weer een paar jaar met zijn zoon Geert in zijn bijzondere huis. Ik vond het erg leuk om uit te puzzelen hoe ik het aan moest pakken om zoveel mogelijk zelfvoorzienend te zijn. Als vervanging voor gas heb ik een kachel die gestookt wordt op houtpallets en gebruik ik een zonneboiler. Mijn elektrische systeem bestaat uit zonnepanelen, een windmolen, een grote accu én een generator, voor noodgevallen. Hij legt zich er nu op toe om zo zuinig mogelijk met zijn brandstof om te gaan en te zorgen dat de generator zo weinig mogelijk nodig is. Afgelopen winter heb ik de generator 12 keer gebruikt, en daarmee in totaal 48 liter benzine verstookt. Dat is te overzien. Bij mij dus geen apparaten die onnodig aanstaan. Mijn wasmachine vul ik met warm water, de koelkast is een A++. Led-expert Ik ben inmiddels een led-expert geworden. Ik heb nog oude ledlampen die blauwig en véél te weinig licht geven, maar inmiddels hebben we ook powerleds, door zoon Geert via internet uit China geïmporteerd. Die zijn stukken beter. Geert doet enthousiast mee met het energiezuinige leven. Hij verdiept zich in de ledverlichting, en is bezig met een website waarop hij de windkracht ter plaatse laat zien. Hij vindt het echter wel vervelend als het douchewater een keer lauw is omdat pa met zijn kachelbeheer iets te zuinig is. Bereken zelf uw voetafdruk: of Gemiddelde Noord-Amerikaan 9,6 ha Gemiddelde Nederlander 4,4 ha Gemiddelde wereldburger 2,2 ha Eerlijke Aarde aandeel 1,8 ha is lid van de Wantijredactie. Verder eet men voornamelijk biologisch voedsel in huize Roumen en worden er weinig nieuwe meubels, apparaten en kleren gekocht. De auto staat bij Buitenkans, negen kilometer verderop in Goes. Dit alles leidt tot een voetafdruk beneden het gemiddelde van 3,3 ha. Locatie ZMf ledenvergadering 31 mei a.s.: Oude Kraaijertsedijk 2, 4458 NC s-heer Arendskerke 20 wantij april 2011

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN We willen u als gast graag een WOW-ervaring of beleving bezorgen. We doen dit door kennis te delen, kennis toe te voegen en aan te bieden. Maar ook door aan onze gasten

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten Atelier Schilderijen en Gedichten Op eigen kracht Gevaar is nooit in rust. Bergen, woestijnen, zeeën, Zeeuwse kust. De Schelde ver beneden. Ik leid je door de tijd, weet waar te zijn, Drijf je op liefde,

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Streekproducten en eten uit de buurt

Streekproducten en eten uit de buurt Spreekbeurt of werkstuk Streekproducten en eten uit de buurt Inhoud Stap 1. Ga zelf op onderzoek uit Stap 2. Streekproducten of gewoon producten uit de buurt Stap 3. Waarom zijn streekproducten zo bijzonder?

Nadere informatie

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Inhoudsopgave 1. Doelstelling... 3 2. Inleiding... 4 3. Wat is duurzaamheid?... 5 4. Lange termijn perspectief (..2030)... 6 5. Actieprogramma... 7 6. Financiële paragraaf...

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn:

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn: 1 Aan: de Raad van de Gemeente Dordrecht dtv de raadsgriffier Postbus 8 3300AA Dordrecht c.c.: College van Burgemeester en Wethouders Dordrecht, 1 november 2011 Betreft: Stadslandbouw in Dordrecht Geachte

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Welkom. Ledenvergadering ZMf 26 november 2013

Welkom. Ledenvergadering ZMf 26 november 2013 Welkom Ledenvergadering ZMf 26 november 2013 Programma 1. Opening en visie voorzitter 2. Mededelingen 3. Vaststellen notulen 4. Terugblik 2013 5. Vooruitblik 2014 6. Bestuurswijziging 7. Rondvraag Opening

Nadere informatie

Werksessie VBG. 15 juni 2011. ZLTO gebouw Den Bosch. Dr. Henk C. van Latesteijn

Werksessie VBG. 15 juni 2011. ZLTO gebouw Den Bosch. Dr. Henk C. van Latesteijn Werksessie VBG 15 juni 2011 ZLTO gebouw Den Bosch Dr. Henk C. van Latesteijn De Brandende Vraag Welke rol kunnen gemeenten spelen bij het vormgeven van een nieuwe relatie tussen stad en platteland? 1 Inspiratie

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen?

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Stappenplan, valkuilen en succesfactoren Eetbare Stad-lezing door Janneke Tops, Gezonde Moestuin Gratis lezing dankzij Eetbare Stad, een project van Gemeente

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt?

Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt? Beste kinderen, Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt? In mijn vrije tijd ben ik natuurgids. Met mijn verrekijker en vergrootglas trek ik naar allerlei plekjes om de natuur

Nadere informatie

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel Brochure Inleiding Boerenbusiness van grond tot mond, is ontwikkeld door jonge vrijwilligers van verschillende kinderboerderijen in Vlaanderen. Ze verdiepten zich in het thema Voedsel, ontwikkelden er

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Werken en Leven in een Groene Hoeksche Waard. Verkiezingsprogramma GroenLinks Hoeksche Waard 2014-2018. "Alles van waarde is weerloos"

Werken en Leven in een Groene Hoeksche Waard. Verkiezingsprogramma GroenLinks Hoeksche Waard 2014-2018. Alles van waarde is weerloos Verkiezingsprogramma GroenLinks Hoeksche Waard 2014-2018 Werken en Leven in een Groene Hoeksche Waard "Alles van waarde is weerloos" Lucebert Dat moet dus beschermd worden 1 December 2013 Inhoud 1. Maatschappelijke

Nadere informatie

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland Almanak Almanak kleinschalige initiatieven Van en voor iedereen die zich sterk maakt voor duurzaam voedsel Dit is een dummy met een paar pagina s van de

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

GEBIED IN 360o. Geschreven en vormgegeven door: Nicole de Waal - De Waalster communicatie en advies

GEBIED IN 360o. Geschreven en vormgegeven door: Nicole de Waal - De Waalster communicatie en advies o GEBIED IN 360o Naar aanleiding van de sessie Gezamenlijk toekomstbeeld Haarlemmer Kweektuin, met de leden van de voorbereidingscommissie is de volgende toekomstvisie opgesteld. Letterlijk aan de hand

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Waterdunen. Waterdunen is een groot recreatienatuurproject

Waterdunen. Waterdunen is een groot recreatienatuurproject De aanleg Waterdunen Waterdunen is een groot recreatienatuurproject in West Zeeuws- Vlaanderen. Het geeft de regio de kans om de leefbaarheid op de lange termijn te waarborgen. Dit gebeurt door te investeren

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

Digipanel Duurzaamheid en Gebruik openbaar groen in de stad

Digipanel Duurzaamheid en Gebruik openbaar groen in de stad Digipanel Duurzaamheid en Gebruik openbaar groen in de stad November 2014 Eind oktober 2014 is er een enquête afgenomen onder het Digipanel Breda over het Uitvoeringsprogramma Klimaat en het vervolg hierop.

Nadere informatie

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers Nieuws brief Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de De Biesboschonderzoekers De laatste paar maanden hebben we weer interessante activiteiten ondernomen. Hiervan eerst weer wat korte verslagen.

Nadere informatie

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Wie zijn wij? Wat willen wij? 1 Het fundament, de basis van ons project, waarom willen wij de Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014 Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief 1 september 2014 Programma: Welkom! Wethouders Wijnne en Nootebos aan het woord Werkgroepleden Presentatie plannen Vragen? Afsluiting: circa 21.30 uur Wethouder

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

7-PUNTENPLAN 2013-2014

7-PUNTENPLAN 2013-2014 7-PUNTENPLAN 2013-2014 oplegger bij het meerjarig actieplan DUURZAME WADDENEILANDEN OP WEG NAAR EEN ENERGIEKE TOEKOMST IN 2020 1 1. Inleiding Dit 7-punten plan is een oplegger bij het meerjarig actieplan

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Martijn Epskamp Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) januari 2010 In opdracht van ds+v (gemeente Rotterdam) en provincie Zuid-Holland

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

En rijke mensen werken niet. Die kunnen de hele dag doen wat ze leuk vinden.

En rijke mensen werken niet. Die kunnen de hele dag doen wat ze leuk vinden. Warm in Verona Romeo loopt een beetje rond. Dat doet hij bijna elke dag. Hij vindt het leuk om door het stadje te lopen. Door de kleine straatjes. Langs de rivier waar de meisjes de was doen. En over de

Nadere informatie

Kijkwijzer VMBO (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld)

Kijkwijzer VMBO (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld) (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld) Deze kijkwijzer is in de vorm van een speurtocht: Vorm groepjes van drie en ga verschillende wegen uit op het beeldenpark. Zoek de beelden waarvan de details

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016 dinsdag 1 maart en donderdag 3 maart: Aan de slag op de kinderboerderij 14.30-16.00 uur Kom kijken welke dieren er allemaal op de kinderboerderij leven! Je ontdekt hoe de dieren heten, wat ze eten, welk

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2 Groenten en fruit van het seizoen Wie door de groenten- en fruitafdeling van de lokale supermarkt loopt, krijgt vaak het gevoel dat de wereld aan zijn voeten ligt. Je vindt er boontjes uit Kenia, tomaten

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 1-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Wandel voordelen voor iedereen!

Wandel voordelen voor iedereen! Even Bijpraten... Juli 2012 Deze informatie ontvangt u omdat u direct betrokken bent bij een wandelnetwerk in Zeeland. Heeft u vragen, opmerkingen of suggesties dan kunt u deze sturen naar onderstaand

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015 NUMMER 93, 20 MAART 2015 IN DIT NUMMER Cursus Klantgericht denken en handelen lees verder Molen zoekt molenaar (m/v) lees verder Maand van de geschiedenis 2015 lees verder Officiële aftrap Knoal! lees

Nadere informatie