Energievisie Heusden: meebewegen in de energietransitie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energievisie Heusden: meebewegen in de energietransitie"

Transcriptie

1 Energievisie Heusden: meebewegen in de energietransitie Heusden heeft energie De eindigheid van de fossiele brandstoffen, de economische afhankelijkheid en de sterke prijsstijging ervan vragen om nieuwe oplossingen voor energieopwekking. Momenteel komt stroom uit grote elektriciteitscentrales en het gas uit Slochteren. Door fusie zijn veel regionale en nationale bedrijven internationaal geworden. Die afstand werkt vervreemdend. Mensen zoeken weer naar verbinding. Verbinding met de energie die ze verbruiken. Mensen willen weten waar hun geld blijft en willen meer zeggenschap. Drijfveren om over te gaan naar lokaal en duurzaam opgewekte energie. Burgers slaan de handen ineen om zelf energie te produceren. Als overheid moeten we leren op welke wijze we kunnen bijdragen aan deze nieuwe verbindingen. Ook omdat we weten dat na 2020 ieder huis dat in Heusden wordt gebouwd een energiefabriek is. In de jaren daarna gaan onze bedrijven en de bestaande woonomgeving daarbij aansluiten. Onze lokale gemeenschap transformeert zichzelf van energieconsument tot energieproducent. En de energie die wij zelf niet nodig hebben leveren we aan onze buren. Tussen droom en daad De transitie naar een duurzame samenleving is een gegeven. Daarover zijn op allerlei niveaus bindende afspraken gemaakt en neergelegd in Europese, nationale en lokale richtlijnen en convenanten. De Nederlandse doelstelling is ambitieus, namelijk een duurzame energieproductie van 20%. Gezien deze doelstellingen is het van belang om snel tot actie over te gegaan. Het besef dat we moeten verduurzamen is duidelijk te merken. Lokaal ontstaan hele goede initiatieven, alleen zijn deze nog te beperkt in aantal. Onze droom is om binnen de gemeente een grotere beweging op gang te krijgen van inwoners en bedrijven om hun directe omgeving te verduurzamen. Tussen droom en daad staan wetten in de weg, en praktische bezwaren. Maar welke wetten en bezwaren zijn dat dan? Of praktischer gezegd, welke voorwaarden moeten worden vervuld om daadwerkelijk in actie te komen? Hier lijkt behoefte te zijn aan een regisseursrol voor de decentrale overheid. Gemeenten en provincies zouden lokale energiedoelstellingen in meer of mindere mate moeten coördineren, initiëren en faciliteren. De provincie Noord-Brabant heeft deze handschoen op een hands on wijze opgepakt. De aanpak is dan wel sterk economisch gedreven, maar er gebeurt wel wat. Vanuit hun provinciale visie wordt een voorzet gedaan hoe provincie en gemeenten hun verantwoordelijkheden kunnen verdelen. De meeste gemeenten zijn nog niet zo ver dat zij met een eigen hands on aanpak komen. Ze blijven dan ook hangen in goedbedoelde ambities om over zo n jaar of 30 energieneutraal te zijn. Wij vinden dat we met elkaar aan de slag moeten met het daadwerkelijk verduurzamen van onze omgeving. Welke duurzaamheidnorm we willen gaan halen is daarmee een discussie voor later. Een gebiedsgerichte benadering In de afgelopen jaren zien we in de praktijk een steeds sterkere verwevenheid tussen het energiebeleid enerzijds en ruimtelijke ontwikkelingen anderzijds. Hoe de energievoorziening er op de lange termijn in Nederland uitziet, is niet helder. Duidelijk is wel dat de veranderingen in energie al voor 2020 gevolgen hebben voor de inrichting van de ruimte. Aan de hand van een gebiedsgerichte benadering kan al in een vroegtijdig stadium van de planaanpak rekening worden gehouden met duurzame energiesystemen. Nieuwe gebiedsontwikkelingen, herstructureringen van de bestaande woonomgeving en herstructurering van bedrijventerreinen zijn bij uitstek geschikte momenten om zowel energiebeleid als ruimtelijke ordening met elkaar te integreren. Hierdoor komen nieuwe vormen van energiebesparing en lokale energieopwekking sneller in beeld. Bij de opstelling van een bestemmingsplan kan al in een vroegtijdig stadium van een planontwikkeling rekening worden gehouden met de inzet van nieuwe energiebronnen en de mogelijkheden voor efficiënt gebruik van energie. Ondanks het feit dat de gemeente wil inzetten op het realiseren van duurzame wijken is het niet mogelijk om allerlei voorzieningen te gaan afdwingen. Daar waar in den lande sprake is van een gebiedsgerichte benadering, zijn afspraken hierover gemaakt op basis van vrijwilligheid.

2 Trias Energetica vuistregels om duurzaam te ontwerpen Als men het heeft over een energievisie met betrekking tot een woning, een wijk of een gemeente zelf, dan wordt er niet alleen gefocust op het object(en) zelf maar dan wordt gekeken naar de overkoepelende visie over energieopwekking en verbruik. Bij het opstellen van de overkoepelende visie kan gebruik worden gemaakt van de Trias Energetica. De drie stappen van de Trias Energetica gelden als basis vuistregels bij het duurzaam ontwerpen. De drie stappen zijn: 1. beperk het energieverbruik door verspilling tegen te gaan (denk aan goed isoleren); 2. maak maximaal gebruik van energie uit duurzame bronnen (bodemwarmte, zonne-energie, wind, etcetera); 3. maak zo efficiënt mogelijk gebruik van fossiele brandstoffen om in de resterende energiebehoefte te voorzien (hoog rendement, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een warmtepomp, lage temperatuurverwarming, of het beperken van leidinglengtes van verwarming- en ventilatiesystemen, etcetera). Het principe van deze trias is dat stap 1 de meest duurzame stap is en stap 3 relatief de minst duurzame. Hiermee is de Trias Energetica een belangrijke leidraad om tot een kostenefficiënt en duurzaam resultaat te komen. Vanaf 2020 wordt de nieuwbouw energieneutraal. Hiervoor moet stap 3 efficiënt gebruik van fossiele brandstoffen helemaal worden vermeden. Hands on aanpak Gemeenten hebben niet het gevoel dat de grote energiebedrijven aan de slag gaan met lokale energiedoelen. Kleinschalige, duurzame opwekking is echter essentieel bij het verbeteren van de lokale energiehuishouding. Veel gemeenten en provincies hebben de afgelopen tien jaar hun energiebedrijven verkocht. Onze energieambities zijn daarentegen sterk aangescherpt. De Duurzaamheidagenda is hier een voorbeeld van. Met het oprichten van een lokale energiecoöperatie (LEC) is het niet alleen mogelijk lokale krachten te bundelen en burgers en bedrijven te ondersteunen bij het treffen van energiebesparende maatregelen, maar is het ook mogelijk praktisch sturing te geven aan de uitvoering van het energiebeleid. De LEC kan voorzien in een duidelijk loket voor duurzame energie en energiebesparing met hieraan gekoppeld een uitvoeringsorganisatie. Deze uitvoeringsorganisatie beoogt een versnelling te realiseren in de uitvoering van het energiebeleid. Niet alleen door het ondersteunen van burgers en bedrijven bij het treffen van energiebesparende maatregelen maar ook door het vergroten van de uitvoeringskracht.

3 Gemeentelijke uitvoeringsprogramma s ( ) 1. Uitvoeringsprogramma gemeentelijke duurzaamheidnorm Het rijk streeft naar een volledig duurzame energievoorziening in Ook voor onze gemeente geldt dat de transitie naar duurzame energie, vraagt om forse inspanningen en veranderingen van onze burgers en bedrijven (innovatie, marktontwikkeling, subsidies, energieprijs, etc.). Dit brengt grote onzekerheid met zich mee over de termijn waarop de doelstelling kan worden gehaald. In het uitvoeringsprogramma gemeentelijke duurzaamheidnorm wordt gezocht naar een aanpak om met deze onzekerheden om te gaan (haalbare en meetbare doelstellingen, draagvlak, monitoring, etc.). 2. Uitvoeringsprogramma lokale duurzame energiecoöperatie Onder regie van de gemeente Boxtel zijn de gemeenten van het Groene Woud 1 gestart met een haalbaarheidstudie naar het realiseren van een aantal lokale energiecoöperaties met een gezamenlijke back office. In de opzet van het regioproject worden twee wegen bewandeld om bewoners te bewegen lid te worden van een lokale energiecoöperatie. De ene weg is die via sociaal maatschappelijke organisaties: clubs en verenigingen. Een aanpak van vele kleinschalige wervingsacties. De andere weg is via de samenwerking van lokale instituties (gemeente, sociale verhuurders, bedrijven, zorgaanbieders en banken). Deze bieden hun klanten en leden producten en acties aan die gekoppeld zijn aan de lokale energiecoöperatie. De lokale samenleving krijgt hiermee de mogelijkheid om haar bijdrage te leveren aan de doelstelling van uitvoeringsprogramma Uitvoeringsprogramma verbreding PeGO-initiatief In het Platform Energie Transitie Gebouwde Omgeving (PeGO) werken marktpartijen uit de bouw, kennisinstellingen en adviseurs, gebruikers van gebouwen en de overheid samen aan het terugdringen van het energiegebruik. De best practice van het PeGO initiatief op Groenewoud kan worden verbreed en verruimd naar de bestaande woonomgeving en het buitengebied. In het uitvoeringsprogramma proberen we zicht te krijgen welke partijen nu nog buiten de scope van de huidige opzet vallen, maar voor wie het wel interessant is om een bijdrage te leveren aan de gemeentelijke duurzaamheidnorm (uitvoeringsprogramma 1). In de basis biedt de gemeente de energiescans aan, de financiële consequenties hiervan worden binnen het uitvoeringsprogramma in beeld gebracht. 4. Uitvoeringsprogramma eigen voorbeeld rol Als de gemeente duurzaam gedrag bij anderen wil stimuleren, is het belangrijk dat ze zelf het goede voorbeeld geeft. Wanneer de gemeentelijke organisatie duurzaam onderneemt en hierover helder, duidelijk en actief communiceert, zullen andere partijen worden geïnspireerd en gemotiveerd om ook met duurzaamheid aan de slag te gaan. De eigen voorbeeldrol kan worden opgepakt door alle energiebesparende initiatieven met een gegeven terugverdientermijn uit te voeren. In dit uitvoeringsprogramma wordt gezocht naar welke terugverdientijd past bij de gemeentelijke duurzaamheidnorm (uitvoeringsprogramma 1) en wat de financiële consequenties hiervan zijn. 1 Boxtel, Oisterwijk, Heusden, Vught, Sint-Oedenrode en Schijndel

4 Toelichting op de energievisie gemeente Heusden Meebewegen in de energietransitie 1

5 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. De energietransitie 4 3. De gebiedsgerichte benadering 7 4. De bestaande situatie Speerpunten Conclusies 13 BIJLAGEN 2

6 1. Inleiding Sinds de industriële revolutie is betaalbare energie dé basisbehoefte van de moderne wereld. De laatste decennia dringt echter het besef door, dat het huidige systeem niet veel langer houdbaar is. Door de exponentiële stijging van de wereldwijde vraag naar energie, raken eenvoudig winbare olieen gasreserves op en neemt de afhankelijkheid van instabiele landen toe. Daarnaast zijn er sterke aanwijzingen dat het klimaat verandert door menselijke invloed. Een afname van de uitstoot van broeikasgassen is nodig om de klimaatverandering te temperen. Langzaam maar zeker koerst de wereld naar een duurzame energievoorziening waarbij fossiele brandstoffen worden ingewisseld voor duurzame energiebronnen. Met energietransitie wordt verstaan het proces om van fossiele brandstoffen naar volledig duurzame energiebronnen zoals zon- en windenergie over te stappen. Energietransitie biedt kansen voor de lokale economie, omdat het zich vertaalt in innovaties, nieuwe markten, synergie tussen bedrijven en verbeterde concurrentieposities. Energietransitie is daardoor zowel belangrijk om ecologische en economische doelstellingen te bereiken en het is de rol van de gemeente om burgers en bedrijven hierbij te ondersteunen. Relatie met de gemeentelijke duurzaamheidsagenda (2008) De Duurzaamheidsagenda (2008) geeft een beschrijving van de gemeentelijke ambitie om een duurzame gemeente te zijn: De ambitie van de gemeente Heusden is om een duurzame gemeente te zijn, waarin niet alleen aandacht is voor het hier en nu maar ook voor het daar en later. De gemeente Heusden wil zorg dragen voor een omgeving waarin het prettig wonen, werken en recreëren is, maar onze huidige welvaart mag niet ten koste gaan van die in andere delen van de wereld of van toekomstige generaties. De gemeente zorgt ervoor dat bij beleidsbeslissingen, projecten en activiteiten gezocht wordt naar een optimale balans tussen people, planet en profit. De nadruk van de bestaande Duurzaamheidsagenda ligt op de ecologische aspecten (planet). De sociale aspecten zijn terug te vinden in de Kadernota s subsidiebeleid en wijk- en buurtgericht werken. De economische aspecten in het Sociaal-Economisch plan. In het coalitieprogramma uit Een breed en duurzaam perspectief geeft het college aan dat duurzaamheid niet alleen van belang is voor het welzijn van de mensen, maar ook voor het milieu en de economie. Dit is een reden te meer om innovaties te omarmen en door te voeren. Om de gemeentelijke ambities verder te brengen willen we de gemeentelijke mogelijkheden om people, planet en profit met elkaar in balans te brengen vergroten. In een gebiedsgerichte benadering wordt al vroegtijdig middels een integrale planaanpak rekening gehouden met duurzame energiesystemen. Aanhaken bij de provinciale energievisie De uitgangspunten van de gemeentelijke energievisie zijn aangehaakt op de provinciale energievisie 1. Daarin worden voor Brabant zeven speerpunten benoemd: zon PV, elektrisch rijden/slimme netwerken, biomassa, warmte, gebouwde omgeving, wind en decentrale netwerken. Daarmee vormt de energievisie het kader voor het gemeentelijke energiebeleid tot en met Hiermee leveren de gemeente en provincie een positieve bijdrage aan de nationale klimaatdoelstellingen. Voor de eigen agenda wordt steun gegeven aan duurzame ontwikkelingen die anders moeilijk van de grond komen. De gemeente Heusden kiest voor innovatie en duurzaamheid als belangrijk kader voor onze toekomstige samenleving. 1 Startnotitie Masterplan Energie Brabant Daarmee loopt de gemeentelijke visie in de pas met de nationale energievisie 3

7 2. De energietransitie De nationale energie transitie Op de klimaattop in Kopenhagen (december 2009) hebben regeringsleiders afgesproken de uitstoot van CO2 zodanig te reduceren dat de opwarming van de aarde beperkt blijft tot 2 C. Dat kan worden bereikt door de emissies van CO2 in 2050 ongeveer te halveren. De ontwikkelde landen produceren per hoofd van bevolking veel meer dan rest van de wereld, terwijl Azië en Zuid-Amerika nog zullen groeien. Daardoor is de reductie die de EU in 2050 moet realiseren in de orde van 80 procent ten opzichte van het niveau in Voor de periode tot 2020 houdt de EU vast aan de zogenoemde doelstelling. Voor Nederland betekent dit 20% duurzame energie in 2020, 2% energiebesparing per jaar en 30% CO2-reductie ten opzichte van 1990 (werkprogramma Schoon en Zuinig 3 ). De Brabantse energietransitie Onze provincie ziet voor Noord-Brabant kansen om te groeien tot een internationale topregio op het terrein van zon-pv, de biobased economy, elektrisch rijden. De provincie gaat hier gericht op investeren. Op andere gebieden zal de provincie kansen scheppen door het vergroten van mogelijkheden binnen het ruimtelijke instrumentarium, wet- en regelgeving en het wegnemen van drempels. Het gaat hierbij om windenergie, duurzame warmte, energiebesparing in de gebouwde omgeving en de onderliggende decentrale netwerken. Hieronder worden de genoemde duurzame toepassingen toegelicht. Zon-pv (Fotovoltaïsche zonnecellen) De zon is een onuitputtelijke energiebron, die via zonnecellen kan worden gebruikt voor productie van elektriciteit. De toepassing is op termijn veelbelovend en een essentieel element van een duurzame energievoorziening. De markt voor zon-pv is al enorm in ontwikkeling. Het geïnstalleerde productievermogen groeit wereldwijd explosief, terwijl de prijs sterk daalt. De komende jaren zal elektriciteit uit zonlicht naar verwachting echter nog wel duurder blijven dan grootschalige elektriciteitsopwekking met fossiele brandstoffen. Bij elektriciteitsopwekking achter de meter oftewel op het dak van gebouwen met een terugdraaiende elektriciteitsmeter, komt het moment van gelijke kosten met stroom uit het net al veel eerder in beeld 4. Biobased economy De biobased economy is een economie waarin groene grondstoffen de rol van fossiele brandstoffen hebben overgenomen, zowel als grondstof voor de chemische industrie als voor de opwekking van duurzame energie. De biobased economy geeft invulling aan een duurzaam grondstoffengebruik, waarin hergebruik en zoveel mogelijk hoogwaardig toepassen van grondstoffen voorop staat. Wereldwijd is de biobased economy sterk in opmars. De chemische industrie wil binnen 25 jaar de helft van haar fossiele grondstoffen door biomassa vervangen. Dat schetst hoe omvangrijk deze systeemverandering zal zijn. Elektrisch rijden/slimme netwerken Bij de huidige energiemix is elektrisch rijden al de zuinigste en schoonste oplossing. Tegelijk hiermee ontwikkelen zich slimme netwerken voor distributie van elektriciteit. Beide ontwikkelingen houden verband met elkaar. In de eerste plaats omdat elektrische auto s alleen kunnen rijden wanneer er ook voldoende laadpunten zijn. In de tweede plaats omdat de accu s van elektrische auto s op termijn een buffer kunnen vormen in een stabiele elektriciteitshuishouding. Op dit moment bevinden 3 Werkprogramma van het programma 'Schoon en Zuinig' beschrijft het kabinet de ambities voor onder andere energiebesparing, duurzame energie en CO2-opslag onder de grond. 4 CE-Delft 4

8 de ontwikkelingen zich in een overgangsfase van onderzoek naar grootschalige proefprojecten. De overstap naar elektrische auto s voor minder verkeerslawaai en een betere luchtkwaliteit in binnensteden. Wanneer de implementatie van elektrisch rijden samenvalt met de ontwikkeling van hernieuwbare energie, gaat de uitstoot naar nul. Duurzame warmte Ongeveer de helft van alle energie die we gebruiken is in de vorm van warmte, bijvoorbeeld ruimteverwarming, productie van heet water en productie van stoom voor industriële processen. Tegelijk komt bij elektriciteitsopwekking en veel industriële processen warmte vrij die vaak ongebruikt wordt afgevoerd. Door koppeling van de productie van warmte en elektriciteit kan warmte nuttig worden gebruikt. Daarnaast kan warmte duurzaam worden verkregen uit de bodem (geothermie) en kan de bodem als opslag dienen voor warmte en koude. Seizoensmatige opslag maakt het mogelijk de tijdkloof tussen vraag en aanbod van warmte en koude te overbruggen. In combinatie met warmtepompen en thermische zonne-energie kan 50 tot 80 % op het energiegebruik voor verwarming en koeling worden bespaard 5. Energiebesparing in de gebouwde omgeving Het Lente-akkoord 6 is een afspraak tussen de Rijksoverheid en marktpartijen om op korte termijn steeds energiezuiniger te gaan bouwen. De ambities van het akkoord zijn: In 2011 zijn nieuwbouwwoningen 25% energiezuiniger dan volgens de bouweisen van 2007 In 2015 zijn nieuwbouwwoningen 50% energiezuiniger dan volgens de bouweisen van 2007 In 2015 is het commercieel vastgoed 50% energiezuiniger dan volgens de bouweisen van We zetten ons in om vanaf 2020 energieneutrale gebouwen te realiseren. ECN heeft berekend dat bestaande woningen tot 2020 geheel energieneutraal moeten worden gemaakt om de klimaatdoelstellingen in Brabant te realiseren 7. Door op grote schaal maatregelen te treffen zou het Brabantse woningbestand in 2040 volledig energieneutraal moeten zijn. Energiebesparing heeft voor de burger belangrijke voordelen: een lagere energierekening en meer wooncomfort. Het grootste potentieel energiebesparing is te halen in de bestaande bouw. Deze is echter moeilijk te mobiliseren. Het gaat om een veelvoud van eigenaren waardoor een eenduidig aanspreekpunt ontbreekt. Windenergie Windenergie is inmiddels een bekende en beproefde vorm van duurzame energie. Qua kosten is het één van de meest effectieve opties. Het Rijk ziet veel mogelijkheden voor windenergie als element in de energietransitie. Het Rijk wil via wetgeving het realiseren van plannen afdwingen. Zij stimuleert de toepassing van windenergie via de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE). De provincie heeft in haar ruimtelijke structuurvisie de mogelijkheden voor windenergie vastgelegd. Gemeenten kunnen door de provincie geholpen worden als zij er in de vergunningverlening niet uitkomen. Er zijn veel marktpartijen die willen investeren in de plaatsing van windturbines. Concrete initiatieven lopen echter vaak vertraging op door weerstand van partijen als omwonenden, milieuorganisaties, lokaal- en provinciaal bestuur. Ruimtelijke inpassing is de grootste uitdaging. In onze gemeente is de kadernotitie windenergie vastgesteld. 5 CE-Delft 6 Minister voor Wonen, Wijken en Integratie; Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu; Bouwend Nederland; NEPROM; NVB; Aedes (2008) 7 Energieagenda van Noord-Brabant

9 Decentrale netwerken (infrastructuur) In het energienetwerk heeft de ontwikkeling van Smart Grids 8 de toekomst. Dit zijn infrastructuren voor elektriciteit, gas en warmte, waaraan ICT-systemen zijn toegevoegd. Hiermee worden energiestromen niet alleen gemeten; er zijn ook mogelijkheden voor het aansturen en regelen van productie en consumptie van energie. Met Smart Grids kunnen decentrale energiebronnen goed worden aangesloten en wordt de totale energieproductie veel constanter en daarmee efficiënter. De elektrische auto zal in deze transitie een belangrijke rol spelen als opslagmedium voor elektriciteit. Decentrale netwerken zijn nodig om de opgewekte energie ook daadwerkelijk bij de eindgebruiker te krijgen. Het doel is daarom flexibele, decentrale netwerken tot stand te brengen, zodanig dat duurzaam opgewekte energie op tijd op de juiste plaats komt, waarbij zo weinig mogelijk energie verloren gaat. Kansrijke ontwikkelingen ECN 9 heeft in opdracht van de provincie berekend welke bijdragen Zon-PV, elektrisch rijden, biomassa, warmte, isolatie gebouwde omgeving, wind en decentrale netwerken aan de klimaatdoelstellingen leveren 10. Het blijkt dat in de periode tot 2020 het meeste resultaat kan worden bereikt door in te zetten op energiebesparing in woningen. Vooral in bestaande woningen is nog heel wat te winnen. Daarnaast is een significante besparing mogelijk door in te zetten op benutting van restwarmte, geothermie en ondergrondse koudewarmteopslag. Ten aanzien van hernieuwbare bronnen is de technische potentie van zon-pv groot, ook al is tot 2020 de grootste bijdrage aan de klimaatdoelstellingen te verwachten van windenergie en biomassa. De energietransitie leidt tot andere vormen van levering en gebruik van energie. Om dat mogelijk te maken, moeten ook de netwerken anders worden ingericht. Een duurzame energiehuishouding vraagt om flexibele, decentrale netwerken. Het ontwikkelen daarvan is ondersteunend en voorwaardenscheppend aan de andere thema s. 8 Een Smart Grid is een energienet waaraan een meet- en regelsysteem is toegevoegd. De toegevoegde waarde van een dergelijk systeem is dat hiermee vraag en aanbod optimaal op elkaar worden afgestemd. Het doel is uiteindelijk om een robuuster, milieuvriendelijker en goedkoper energienet te creëren 9 nationale instituut voor energie-innovatie 10 Masterplan Energie Noord-Brabant in perspectief (ECN 2010) 6

10 3. Een gebiedsgerichte benadering In de praktijk blijkt het bereiken van hoge energieambities nog niet gemakkelijk. Vaak wordt nog geworsteld met juridische en financiële vraagstukken. Steeds meer blijkt de verwevenheid van energiebeleid met de ruimtelijke ontwikkelingen en het ruimtelijk instrumentarium 11. In een gebiedsgerichte benadering wordt al vroegtijdig middels een integrale planaanpak rekening gehouden met duurzame energiesystemen. Gebiedsontwikkelingen en herstructureringen van de bestaande woonomgeving en bedrijventerreinen lenen zich bij uitstek voor het integreren van zowel energiebeleid als ruimtelijke ordening en het realiseren van nieuwe vormen van energiebesparing en lokale energieopwekking. In de gebiedsgerichte benadering stellen wij voor de volgende onderverdeling te hanteren: 1. De bestaande woonomgeving 2. De bedrijventerreinen 3. De grootschalige projectmatige woningbouw 4. Het buitengebied De bestaande woonomgeving De rijksoverheid zal de komende jaren stevig gaan inzetten op het besparen van energie in de bestaande woonomgeving. Energiebesparing wordt gezien als een belangrijk middel om de problematiek van stijgende woonlasten aan te pakken. Het Rijk wijst ons erop dat een intensieve samenwerking tussen publieke en private organisaties nodig is om de nationale duurzame doelstellingen te halen. Gebiedsgerichte kansen voor de woonomgeving Passieve maatregelen in de bestaande woningen (beter isoleren) actieve zonne-energie: bijvoorbeeld zonneboilers, pv-cellen, koude/warmteopslag in de bodem kleine windmolens op gebouwen Bestaande ontwikkelingen De gemeenten maken in regioverband (Heusden, Waalwijk en Loon op Zand) afspraken met betrekking tot de woningbouwmarkt. Een energieparagraaf kan worden opgenomen in de gezamenlijke woningmarkt visie. SEV 12 (Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting) adviseert burgers, private en publieke partijen over de technische en financiële mogelijkheden om de woning energetisch te verbeteren. SEV heeft onze gemeente adviesuren toegezegd om in te zetten op het gebied van het verbeteren van de energieprestatie van de bestaande woningvoorraad. Energiebesparing bij monumentale gebouwen. In de praktijk blijken de mogelijkheden voor energiezuinige renovatie van monumentale gebouwen (nog) zeer beperkt. Stimuleren groene daken/gevels De lokale energiecorporatie als uitvoeringsorganisatie om de bestaande woonomgeving te verduurzamen. Hoe werkt dat? Een groep inwoners uit de gemeente kunnen zelf een coöperatie opzetten. Deze coöperatie koopt gezamenlijk groene energie in. Door de gezamenlijke inkoop zijn schaalvoordelen te behalen. De corporatie kan de schaalvoordelen investeren in het lokaal opwekken van duurzame energie. De gemeente Heusden wil graag dat er een lokale duurzame 11 Uit de praktijk blijkt dat de ruimtelijke ordening soms belemmerend werkt voor het realiseren van energiedoelen, bijvoorbeeld wanneer procedures vertragend werken. Tegelijkertijd kan de ruimtelijke ordening in sommige situaties ook het realiseren van energiedoelen beter mogelijk maken of versnellen. 12 In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voert SEV het programma Energiesprong uit. De looptijd van het programma is van 2010 tot De inschrijvingsronden voor verduurzamingprojecten zijn op 31 maart 2012 gesloten. 7

11 energiecoöperatie actief wordt binnen de gemeente. Deze gaat de gemeente niet zelf oprichten. De energiecoöperatie wordt voor en door de Heusdense inwoners en ondernemers opgericht. De energiecoöperatie moet gedragen worden door de samenleving en van daaruit uitgevoerd worden. De gemeente doet daarbij datgene wat in haar mogelijkheden ligt om de lokale energiecoöperatie te initiëren en te faciliteren 13. De bedrijventerreinen Het coalitieprogramma ( ) zet sterk in op economische structuurversterking. In deze economisch moeilijke tijd is het meer dan ooit van belang bedrijven te faciliteren door het scheppen van een goed ondernemingsklimaat. Het voortzetten van de revitalisering van bedrijventerreinen, het uitrollen van het parkmanagement en het stimuleren van innovaties dragen daaraan bij. Gebiedsgerichte kansen voor bedrijventerreinen uitwisseling van warmte en koude gezamenlijke WKK-installaties en warmtepompen. windmolens, zonne-energie en biomassa bedrijven energievisie koude/warmteopslag in de bodem Bestaande ontwikkelingen Warmte- koude opslag (WKO) is een vorm van collectieve energievoorziening. De gevolgen van het aanleggen van een dergelijk systeem verschillen per plangebied, maar door het opstellen van WKO-kansenkaart zijn de kansen en belemmeringen voor WKO binnen de gemeentegrenzen in kaart gebracht worden. In 2011 is in samenwerking met de gemeente Waalwijk een WKOkansenkaart opgesteld. Vanuit de gemeente hebben verkennende gespreken plaatsgevonden met Essent om te kijken of het interessant is om PV panelen te plaatsen op gemeentelijke braakliggende terreinen. Randvoorwaardelijk is wel dat Essent instaat is een Greendeal 14 met betrekking tot dit onderwerp weet te sluiten. Braakliggende terreinen die hiervoor in aanmerking komen zijn onder meer te vinden op het Hoog II, Groenstrook Groenewoud. In 2010 heeft de gemeente deelgenomen aan het Pego project (Platform Energietransitie Gebouwde Omgeving). In het kader hiervan wordt in 2012 een financiële regeling voor energiescans door de gemeente gefaciliteerd. Alle geïnteresseerde leden van Parkmanagement op Groenewoud worden benaderd. Niet-leden kunnen de scan laten uitvoeren, maar kunnen geen aanspraak maken op de regeling. De uitvoering is uitbesteed aan Stichting Parkmanagement Heusden. Een energiescan is de basis voor een individueel energiebesparingplan. De doorlooptijd van het project bedraagt circa 2 jaar. Randvoorwaarden worden ontwikkelen ten behoeve van het toepassen wind en zonne-energie op het Metal Valley terrein. Ontwikkelen ten behoeve van een duurzame verhuisscan. De provincie Noord-Brabant heeft het instrument Gebiedsscan Energiestromen ontwikkeld. De focus ligt op warmte, water, biomassa, gas en elektriciteit. Een energiespecialist van de provincie kijkt samen met lokale bedrijven naar de mogelijkheden voor het uitwisselen van reststromen en 13 Van de coöperatie kun je lid worden: je neemt dan energie af bij de coöperatie. Naast de lokale variant van de coöperatie is er landelijk een organisatie die alles weet van duurzame energie, van contracten met energiemaatschappijen en van coöperatievormen. Hierop kan de lokale energiecoöperatie steeds terugvallen, als een soort van vraagbaak. 14 De Rijksoverheid helpt burgers, bedrijven, organisaties of andere overheden bij het realiseren van duurzame initiatieven die moeilijk van de grond komen. Bijvoorbeeld projecten voor energie-isolatie of duurzamer omgaan met water. Ze doet dit door een Green Deal af te sluiten. Het kabinet nodigt iedereen uit om met initiatieven voor een Green Deal te komen. Burgers, bedrijven, organisaties en andere overheden kunnen voorstellen indienen. 8

12 onder welke condities dit zou kunnen plaatsvinden. In gezamenlijkheid met het bedrijfsleven wordt gewerkt aan het leggen van de fysieke verbindingen waardoor uitwisseling mogelijk wordt. Vanuit de Provincie Noord-Brabant is het aanbod gekomen om een energiescan uit te voeren naar de megagebruikers en mega-aanbieders van energie en energiedragers. Heusden en Waalwijk werken gezamenlijk aan een energie kansenkaart voor onze subregio. Energie en materiaalstromen stoppen niet bij de gemeente grenzen. Beide gemeenten kunnen hier samen in optrekken. De provincie is bereid de regionale kansenkaart voor een deel te financiering. Grootschalige projectmatige woningbouw De gemeente staat voor een grote opgave: volledig energieneutrale nieuwbouw in De overgang naar een structurele duurzame energievoorziening krijgt lokaal gestalte. Hier kan de gemeente samen met bouwers en ontwikkelaars de energieambities omzetten in resultaat. Met name met het project Geerpark heeft de gemeente een uitstekende troef in handen om invulling te geven aan de stevige duurzaamheidambities en hier ervaring mee op doen. Het coalitieprogramma ( ) geeft aan dat we resultaatverplichting zijn aangegaan met betrekking tot het realiseren van duurzame woonwijk Geerpark en een inspanningsverplichting zijn aangegaan met betrekking tot de overige nieuwbouwprojecten. De kennis die wordt opgedaan bij de ontwikkeling van Geerpark tot een van de meest duurzame wijken van Nederland kan worden ingezet bij de ontwikkeling van andere nieuwe bouwlocaties, met name De Grassen. In een vroeg stadium van gebiedsontwikkeling kan integraal worden gekeken naar de energiemogelijkheden. Op deze wijze kan de toekomstige energiebehoefte worden afgestemd met de potentiële voorraad aan lokale duurzame energie. Het slim afstemmen van de energiebehoefte op de lokale energieopwekking is de uitdaging van een smart grid. Toepassingen bevinden zich nog in een experimentele fase. Het is duidelijk dat smart grid een rol gaat spelen in de toekomstige energie infrastructuur. Een actieve betrokkenheid vanuit de gemeente met de implementatie van smart grid lijkt momenteel (nog) niet nodig. Gebiedsgerichte kansen voor nieuwbouwprojecten zongerichte verkaveling beperkte verlichting openbare ruimte zonnecollectoren en PV-cellen uitwisseling van koude en warmte koude/warmteopslag in de bodem Energieneutrale woning Bestaande ontwikkelingen De lessen van Geerpark: Het streven in Geerpark is om te komen tot een energieneutrale woning. Dit houdt in dat er geen fossiele brandstoffen gebruikt worden. Daarom wordt er bij de energieconcepten gekeken naar mogelijkheden die geen gas als brandstof gebruiken. Dit houdt in dat de warmtevoorziening in de woningen met elektriciteit verzorgd zal worden. Om de energieneutrale woning te realiseren leert het project ons om te kiezen voor een luchtwarmtepomp en de benodigde elektriciteit met PV panelen op te wekken. Op deze manier is het systeem volledig in de handen van de bewoner. Dit is ook het systeem waarbij de bewoners de laagste lasten hebben. De gemeente Heusden werkt daarnaast samen met de gemeenten Woudrichem, Sint Oedenrode, Bergen op Zoom, de provincie en vier woningcorporaties aan de Brabant woning. Dit model levert de blauwdruk voor een energiezuinige en ook betaalbare woning, die op meerdere bouwlocaties in Brabant (waaronder Geerpark) gebouwd gaat worden. 9

13 Bij het ontwerp van een plangebied worden de mogelijkheden van energievoorziening verkend. Voor het ontwerp van het centrumplan Vlijmen is in 2010 een energievisie opgesteld. Deze wordt meegenomen in het definitieve ontwerp van het plan. Verkenning mogelijkheden WKO GPR implementatie voor nieuwbouw 15 Stimuleren groene daken/gevels Het buitengebied Het buitengebied heeft betrekking op de gronden buiten de bebouwde kommen van steden en dorpen. Binnen onze gemeente hebben we het dan over gronden met een agrarische bestemming, natuur en recreatie. Uit het coalitieprogramma ( ): De nota herstructurering glastuinbouw wordt voor de korte en middellange termijn gebruikt om de economische positie van de glastuinbouw in de gemeente te behouden. In het belang van de duurzaamheid van de glastuinbouw zijn schaalvergroting en innovatie noodzakelijk. Dit maakt het onontkoombaar dat samen met de regio en met medewerking van de provincie, nieuwe concentratiegebieden buiten onze gemeente worden ontwikkeld. Nieuwe intensieve veehouderij wordt geweerd. Gebiedsgerichte kansen voor het buitengebied gebruik van duurzame energie zoals windmolens en zonne-energie gebruik van biomassa verlichting met bewegingsdetectoren Specifiek voor de glastuinbouw gebruik van restwarmte uit de industrie gebruik CO2 uit de industrie passieve maatregelen (toepassing schermen, gevelisolatie) koude/warmteopslag in de bodem Overige ontwikkelingen Beleidsontwikkeling ten behoeve van windenergie en WKO 15 GPR is een softwarepakket dat de prestatie van een gebouw op het terrein van energie, milieu en duurzaamheid berekent 10

14 4. De bestaande situatie De onderstaande tabel geeft de lopende duurzaamheidtrajecten weer (2012) Bestaande woonomgeving Bedrijventerreinen Projectmatige bouw Nieuwbouw > 50 won Buitengebied Zonne-energie Bio based HEMD (collectieve inkoop zonnepanelen via NMV, bij iedere 50 e plaatst gemeente 1 zonnepaneel op gemeentelijk gebouw) Incidentele zonnepanelen en zonneboilers (particulier initiatief) PV panelen (Essent) Randvoorwaarden zonne-energie Metal Valley (mits gebouw niet te hoog wordt irt BP) Geerpark in BP ruimte voor zonne-energie systemen in de openbare ruimte (boven parkeren) Val BV (initiatief tot vergistinginstallatie). Electrisch rijden Koude/warmte (WKO) Windenergie Energie besparing Smart grids Overig Plaatsing laadpalen subsidieregeling voor particulieren met eigen parkeergelegenheid Plaatsing laadpalen subsidieregeling voor particulieren met eigen parkeergelegenheid WKO kansenkaart vastgesteld WKO kansenkaart vastgesteld WKO kansenkaart vastgesteld Luchtwarmtewisselaar (initiatief markt/particulier) Windturbine Jan Hamers Haarsteeg Kadernotitie windenergie Windturbine Saskia Duives Vlijmen Windturbine Van Eijk Scheidingsstraat Elshout Energieparagraaf in regionale woonvisie SEV adviesaanbod Stimulering groene daken/gevels (moet nog opgestart worden) Ombouw naar LED-verlichting energiebesparing in de gebouwde omgeving (PEGO), d.m.v. energiescans (Parkmanagement). grote bedrijven: meerjarenafspraken + imago duurzaamheid (bijv. LDM) Ombouw naar LED-verlichting Brabant woning GPR en DPL implementatie Ombouw naar LED-verlichting In BP Energievisie Geerpark, Grassen, Centrumplan Vlijmen subsidieregeling voor particulieren met eigen parkeergelegenheid WKO kansenkaart vastgesteld Kadernotitie windenergie Ombouw naar LED-verlichting 11

15 5. Speerpunten Door de gebiedsgerichte kansen af te zetten tegen de bestaande situatie krijgen we zicht op de gemeentelijke speerpunten Bestaande woonomgeving Bedrijventerreinen Projectmatige bouw Nieuwbouw > 50 won Buitengebied Zonne-energie Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Bio based Electrisch rijden Daar waar het algemeen belang dient faciliteren in openbare ruimte Daar waar het algemeen belang dient faciliteren in openbare ruimte Koude/warmte Info uit WKO kansenkaart benutten Info uit WKO kansenkaart benutten Info uit WKO kansenkaart benutten Windenergie Ruimte creëren voor minimaal 3 hoge windturbines en aansluiten op windpark Waalwijk in BP buitengebied van Heusden Lokale energiecoöperatie Energie besparing Lokale energiecoöperatie Prestatieafspraken (woningbouwcorporaties) PEGO initiatief verbreden, verdiepen en uitrollen PEGO initiatief verbreden, verdiepen en uitrollen PEGO initiatief verbreden, verdiepen en uitrollen PEGO initiatief verbreden, verdiepen en uitrollen Smart grids Rekening houden in BP 12

16 6. Conclusies Een van de belangrijkste uitdagingen op het gebied van duurzaamheid, is het realiseren van een schone, betaalbare en betrouwbare energievoorziening voor de toekomst. Ook de gemeente Heusden wil een bijdrage leveren aan het realiseren van de rijksdoelstellingen voor 2020 (een CO2- reductie van 30%; duurzame energieproductie van 20%; energiebesparing van 2% per jaar). De gemeente moet partijen stimuleren tot actie, maar tegelijk bewaken dat alle initiatieven volgens de regels en volgens een zeker plan verlopen. De gemeente zal daarbij zorgen voor de juiste bestuurlijke kaders en voor politiek en sociaal draagvlak. Binnen de gemeente liggen er enerzijds mogelijkheden op het terrein van zonne-energie; koude/warmte toepassingen; windenergie en anderzijds op het verduurzamen van het gebruik door in te zetten op besparing door isolatie. Voor de bestaande bouw zal in Nederland de komende jaren worden ingezet op een stapsgewijze reductie van de warmtevraag en op het geschikt maken van de installaties voor lage temperatuur verwarming. Alle nieuwbouw kan technisch gezien al energieneutraal gebouwd worden. Ook hier geldt dat de gemeente dit niet af kan dwingen. Hiermee komen we tot de volgende aanbevelingen. Juist op terrein van sociale volkshuisvesting moeten woningen zo min mogelijk energie gebruiken (sociaal economisch vraagstuk). De lokale energiecorporatie is de motor voor initiatieven die zichtbaar ten goede komen aan de lokale gemeenschap op terrein van energiebesparing, zonneenergie en windenergie. In het Platform Energie Transitie Gebouwde Omgeving (PEGO) werken marktpartijen uit de bouw, kennisinstellingen en adviseurs, gebruikers van gebouwen en de overheid samen aan het terugdringen van het energiegebruik. De best practice van het PEGO initiatief op Groenewoud wordt verbreed en verruimd naar de bestaande woonomgeving en het buitengebied. De Crisis- en herstelwet kan worden ingezet om ervoor te zorgen dat windturbineparken sneller worden gerealiseerd. Gemeenten geven vergunningen uit en passen het bestemmingsplan aan. De locatie bij uitstek voor een grote windcentrale is in de omgeving Doeveren, nabij energiepark Waalwijk. Warmte en koude opslag (WKO) is gebaseerd op het in balans brengen van warmtevraag en koudevraag. Wanneer meerdere projecten dicht bij elkaar een WKO willen hebben, dan is de kans groot dat de ondergrondse systemen elkaar gaan beïnvloeden. Om maximaal gebruik te kunnen maken van de mogelijkheden van warmte- en koude opslag in de ondergrond, is gemeentelijke regie noodzakelijk. Elektrisch rijden is een maatschappelijke ontwikkeling waar we geen invloed op hebben maar die we als gemeente wel willen faciliteren. 13

17 BIJLAGE 1 Provinciale experimenteerruimten in Noord-Brabant Door het inrichten van experimenteerruimten gaat de provincie de toepassing van duurzame energietechnologie stimuleren. Het gaat om een gebiedsgerichte aanpak waar ruimere (vergunning)mogelijkheden worden geboden om technologie verder te ontwikkelen. Dit geeft het bedrijfsleven de mogelijkheid om ervaring op te doen en technologie te testen. Het ministerie van I&M heeft als onderdeel van het Lente-akkoord, de regeling Excellente Gebieden opgezet. Tot 1 maart 2010 konden gemeenten plannen voor energiezuinige gebiedsontwikkelingen indienen. Geerpark heeft de status van Excellent Gebied 16 verworven, waarmee de eisen voor de energieprestaties van de te bouwen woningen aanzienlijk scherper zijn dan die in de landelijke standaard worden gesteld. De boer en de natuur worden leveranciers van energie en grondstoffen uit biomassa in de biobased economy. De provincie richt zich op experimenteerruimte voor grootschalige vergisting van biomassa met opwekking van warmte en elektriciteit, gekoppeld aan windenergie, zonneenergie en toepassing van energietechnologieën als algenkweek; Binnen de gebouwde omgeving experimenteren met de integratie van zon-pv in dakpanelen, gekoppeld met een decentraal en slim netwerk. In dit netwerk is ook een laadinfrastructuur voor de elektrische auto opgenomen. 16 De 'Excellente gebieden' zijn twintig innovatieve nieuwbouwprojecten in de woningbouw en de utiliteitsbouw. In deze gebieden loopt de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) een fase voor op de in het Lente-akkoord vastgelegde aanscherpingen in 2011 en De opgedane kennis en ervaringen worden benut om in 2020 energieneutraal te kunnen bouwen. 14

18 BIJLAGE 2 Het Activiteitenbesluit In artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit 17 is de wettelijke plicht voor een ondernemer vastgelegd om alle energiebesparende maatregelen te realiseren. Deze wettelijke plicht is alleen van toepassing als aan de onderstaande toetsingscriteria wordt voldaan: een minimaal jaarlijks elektriciteitsverbruik van kwh; of een minimaal jaarlijks verbruik van m 3 aan een terugverdientijd van vijf jaar (of minder) per energiebesparende maatregel. De gemeente Heusden kan winst halen door enerzijds als bevoegd gezag op te treden en anderzijds energiebesparing te stimuleren. Als bevoegd gezag met betrekking tot de Wet milieubeheer is ook de gemeentelijke organisatie zelf (moreel) gehouden aan de eisen ten aanzien van energiebesparing. Het eigen energieverbruik van de gemeente was vorig jaar 4,8 miljoen kwh en m3 gas 17 Het merendeel van de bedrijven in Nederland valt direct onder de algemene regels van het Activiteitenbesluit. 15

Toelichting op de energievisie gemeente Heusden. Meebewegen in de energietransitie

Toelichting op de energievisie gemeente Heusden. Meebewegen in de energietransitie Toelichting op de energievisie gemeente Heusden Meebewegen in de energietransitie 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. De energietransitie 4 3. De gebiedsgerichte benadering 7 4. De bestaande situatie 11

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020. Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020

Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020. Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020 Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020 Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Inleidend 1.2 Energievisie Hoeksche Waard 2. Activiteiten

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad Jan Pieters Bijeenkomst Wonen, 4 februari 2014, Nieuwe Energie, Leiden Leidse Milieuraad Onafhankelijk adviesorgaan van B&W Eerdere adviezen over

Nadere informatie

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland Griffier van de Staten - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland GROENLINKS N DE TOEMMST GROENLINKS-VOORSTEL RESTWARMTEBENUTTING SAMENVA'ITING In Zeeland wordt - vooral door de industrie - een enorme

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM)

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Voordelen impuls verduurzaming Reductie broeikasgassen Groene groei Minder afhankelijk van fossiele brandstoffen Economische structuurversterking Maar, verduurzaming

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing

Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing Schakeldag 2015 25 juni 2015 Anita Baas, Michiel Bakker, Nelson Verheul Irma Thijssen Inhoud Rijksbrede aanpak & ambitie Rijksbrede programma

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Regionale duurzaamheidsprojecten.

Regionale duurzaamheidsprojecten. Regionale duurzaamheidsprojecten. Piotrek Swiatkowski Docent Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen, Academie voor Financieel Management, Den Bosch, Avans Hogeschool Lid kenniskring Finance & Sustainability

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 14 maart 2012

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 14 maart 2012 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie