DUURZAME MOBILITEIT IN DE ROTTERDAMSE HAVEN. Remco Bos Minette de Jonge Esther Kolpa Nick Quispel Bas Smit Ilias Soekroella

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DUURZAME MOBILITEIT IN DE ROTTERDAMSE HAVEN. Remco Bos Minette de Jonge Esther Kolpa Nick Quispel Bas Smit Ilias Soekroella"

Transcriptie

1 DUURZAME MOBILITEIT IN DE ROTTERDAMSE HAVEN Remco Bos Minette de Jonge Esther Kolpa Nick Quispel Bas Smit Ilias Soekroella

2

3 DUURZAME MOBILITEIT IN DE ROTTERDAMSE HAVEN Naam organisatie: Hogeschool Rotterdam Auteurs: Remco Bos Logistiek en Technische Vervoerskunde Minette de Jonge Logistiek en Economie Esther Kolpa Ruimtelijke Ordening en Planologie Nick Quispel Logistiek en Economie Bas Smit Autotechniek Ilias Soekroella Autotechniek Naam begeleiders: Minor: Opdrachtgever: Dhr. W. Braam Dhr. A. Spruijt Havenbedrijf Rotterdam Dhr. K. Deelen Versienummer: 1.0 Plaats en datum: Rotterdam 30 januari 2014

4 Voor het havenbedrijf Rotterdam is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om het korte afstand vervoer binnen het HIC (Haven en Industrie Complex) duurzamer te maken. Hierbij gaat het om vervoer over de weg met een maximale afstand van ongeveer 40km. Uit voorgaand onderzoek: C mm n Cargo Fysiek bleek dat 70% van het vrachtvervoer in Rotterdam, een korte afstand betreft. Dit wordt gereden met normale vrachtwagens, verduurzaming op deze vorm van transport is dus goed mogelijk. De aanleiding van dit onderzoek is het streven naar een duurzamer Nederland met betrekking op het wegvervoer binnen Rotterdam. In de loop der jaren is het vrachtvervoer tussen de verschillende terminals flink toegenomen, dit resulteert in een toename van de vervuiling van het milieu. De onderzoeksvraag luidt als volgt: Welke verbeteringen zijn technisch, economisch en infrastructureel haalbaar om het korte afstand vervoer binnen het havengebied (40 km), efficiënter en schoner te maken, waardoor er minder uitstoot van CO 2 en fijnstof is binnen het Rotterdamse havengebied? Het hoofdthema van het onderzoek is het stimuleren Zero emissie vrachtwagen. Aan dit thema zitten de volgende factoren verbonden: kennis, financiën, wetgeving en voorwaarden als duurzaamheid en infrastructuur. In het conceptueel model (bijlage 1) zijn de verbanden tussen het thema en de factoren weergegeven. Brandstoffen Voor dit onderzoek zijn LNG, Waterstof en elektrisch onderzocht om te komen tot een passende brandstof voor vrachtwagens die een relatief korte afstand afleggen. Hieronder beknopt toegelicht. LNG Voor LNG is de techniek beschikbaar, er bestaan zelfs al vrachtwagens die op LNG rijden. Helaas is het probleem met deze uit fossiele brandstoffen gewonnen brandstof niet opgelost omdat de voorraad ervan eindig is, dus niet duurzaam. De uitstoot van deze brandstof blijft ook ongeveer gelijk aan die van een dieselmotor. Groen gas zou een oplossing kunnen bieden voor een CO 2 neutrale vrachtwagen, dan zou de brandstof gewonnen kunnen worden uit biomassa. Voor Rotterdam is een energie omzetting doormiddel van LNG een verbetering ten opzichte van de huidige Euro 6. De eis vanuit het havenbedrijf is 60% minder CO 2 uitstoot tussen 2005 en LNG is een verbetering maar er wordt te weinig gereduceerd om aan deze eis te voldoen. Waterstof Waterstofbrandstofcellen kunnen in de toekomst gezien worden als een goedkope en milieuvriendelijke manier om elektrische energie te produceren. Er moet dan echter eerst waterstofgas geproduceerd worden, Echter is daar energie voor nodig - ten minste zoveel energie als er door dat waterstof geleverd wordt. Het spreekt voor zich dat deze energie op een milieuvriendelijke manier opgewekt zal moeten worden, zoals door elektrolyse, voordat waterstof echt een goed en groen alternatief is voor de fossiele brandstoffen. Waterstof zal uiteindelijk alle lange afstanden overnemen. Methoden om waterstof te maken zullen in de toekomst steeds beter en efficiënter worden. De prijs zal dus in de toekomst lager worden en er is geen uitstoot van schadelijke stoffen meer. Partijen zullen gestimuleerd moeten worden door de overheid met bijvoorbeeld subsidies en regelgeving: verplichtingen of belastingvoordelen. Wel zal er op korte termijn afgevraagd moeten worden over wat er eerder komt, de waterstofauto 4

5 of waterstof tankstations? Zolang er niet een van de twee op grotere schaal aangeboden zal worden, zal de andere ook achterblijven. Er zal een goede tankinfrastructuur aanwezig moeten zijn, om deze ontwikkeling op gang te helpen. Elektrisch Op dit moment is volledig elektrisch rijden alleen nog maar geschikt voor stadsverkeer tot 100 kilometer per dag. Binnen de stad rijdt een elektrische auto nu ongeveer 60 kilometer op een dag. Als deze dan elke nacht opgeladen wordt, kan deze elke dag full elektrisch rijden zonder uitstoot. Batterijen zullen in de toekomst nog verbeterd worden. Er wordt veel onderzoek gedaan naar andere grondstoffen voor het gebruik in accu s. Dan kunnen de accu s lichter worden en zullen ze ook in capaciteit toenemen. Pas dan zal volledig elektrisch rijden ook lange afstanden of zelfs het vrachtverkeer overnemen. Binnenstedelijk gaat volledig elektrisch rijden de toekomst worden. Stroom kan groen opgewerkt worden door bijvoorbeeld windmolens of zonnepanelen en dan kan een elektrische auto well tot wheel zeer schoon rijden. Voor in de toekomst zal het succes van elektrische auto s afhankelijk zijn van de ontwikkeling van accu s. Het gewicht van de accu s zal moeten dalen, de capaciteit zal groter moeten worden en de oplaadtijd zal korter moeten worden. Scenario s Om de toekomstbeelden weer te geven, zijn er verschillende scenario s gevormd. Hierbij zijn 6 scenario s opgezet, van worst-case tot best-case scenario. Hieruit is naar voren gekomen dat het van zeer groot belang is dat alle factoren aanwezig zijn om een zero emissie te kunnen behalen. Wanneer één van de factoren ontbreekt zal dit leiden tot een extra investering binnen de andere gebieden. Hierdoor ontstaat een grotere mate van onzekerheid of de doelstelling behaald kan worden. Men dient dus met alle factoren een samenhangend integraal beeld te vormen om de uitdaging tot een succes te brengen. Samenwerking Er is veel kennis over de verschillende mogelijkheden voor een schoner vervoersmiddel voor containers binnen de Rotterdamse haven, echter zou deze kennis met de juiste partijen gedeeld moeten worden. Samenwerkende partijen zullen allen hun steen bij kunnen dragen afhankelijk van hun kennis en belangen, om stappen te kunnen zetten voor een schonere toekomst. 5

6 Voorwoord Voor u ligt het rapport betreft duurzame mobiliteit binnen het Rotterdamse havengebied. De haven van Rotterdam staat in de top tien van grootste havens van de wereld. Constant is men op zoek naar verbetering. Dit rapport is geschreven om de Port of Rotterdam en verschillende partijen uit het HIC (Haven Industrie Complex) van Rotterdam te helpen om de duurzaamheid van de haven te verbeteren. Wij zijn negen studenten van de Hogeschool Rotterdam van verschillende opleidingen die samen hebben gewerkt op de minor om meerdere bedrijven bewuster te maken over de aankomende alternatieven betreft brandstof. Dit is tot stand gekomen door de organisatie van een workshop op 15 januari 2014 op de RDM te Rotterdam. Momenteel worden verschillende brandstofsoorten onderzocht door verschillende partijen. In dit rapport zal de focus liggen op de toekomstbeelden betreft elektrisch vervoer, waterstof en LNG (Liquid Natural Gas). Graag willen wij dhr. K. Deelen bedanken voor deze interessante opdracht en evaluatiemomenten gedurende de twintig weken. Tevens willen wij onze dank uitspreken tegenover dhr. A. Spruijt en dhr. W. Braam voor hun ondersteuning en kennisoverdracht gedurende de minor. Ook aan de professionals, contacten en andere docenten willen wij onze dank uitspreken, voor hun overdracht van kennis en ondersteuning. Rotterdam, 3 februari 2014, Remco Bos: Logistiek en Technische Vervoerskunde Minette de Jonge: Logistiek en Economie Esther Kolpa: Ruimtelijke Ordening en Planologie Nick Quispel: Logistiek en Economie Bas Smit: Autotechniek Ilias Soekroella: Autotechniek 6

7 Inhoudsopgave Inleiding Blz. 8 Hoofdstuk 1: Huidige situatie Blz Voorgaand onderzoek Blz Beschrijving conceptueel model Blz Kennis Financieel Wetgeving Voorwaarden Hoofdstuk 2: Brandstof: LNG Blz LNG Huidige situatie Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 2.2 LNG Roadmap Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 2.3 Conclusie Blz. 13 Hoofdstuk 3: Brandstof: Waterstof Blz Waterstof Huidige situatie Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 3.2 Waterstof Roadmap Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 3.3 Conclusie Blz. 17 Hoofdstuk 4: Brandstof: Elektrisch Blz Elektrisch Huidige situatie Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 4.2 Elektrisch Roadmap Blz Technisch Organisatorisch Financieel Maatschappelijk 4.3 Conclusie Blz. 19 Hoofdstuk 5: Communicatie en samenwerking Blz Samenwerkende partijen Blz Overheid Specialisten Brandstofleveranciers Vrachtwagen productiebedrijf Vervoersbedrijven 5.2 Urgentie Blz. 20 Hoofdstuk 6: Scenario s en gewenste situatie Blz Werkwijze Blz Samenwerking Betrouwbaarheid Wetgeving Prijs 6.2 Scenario s Blz Best-case scenario Worst-case scenario Tussenliggende scenario s 6.3 Conclusie Blz. 23 Hoofdstuk 7: Conclusie Blz Literatuurlijst Blz. 26 Begrippenlijst Blz. 27 Bijlagen Bijlage 1: Conceptueel model Bijlage 2: Schematische weergave verbanden tussen partijen Bijlage 3: Roadmap Bijlage 4: Brandstofschema Bijlage 5: Interview: Air Products Bijlage 6: Interview: Den Hartogh Bijlage 7: Interview: Ministerie van Infra en milieu Bijlage 8: Interview: Frank Rieck Bijlage 9: Interview: Gemeente Rotterdam Bijlage 10: Interview: Douaneprocessen Bijlage 11: Interview: VDL Bijlage 12: Interview: Maasvlakte transport Bijlage 13: Interview: Siemens Rob Verhagen 7

8 Inleiding De betekenis van duurzaamheid kan op verschillende manier worden geïnterpreteerd. Voor dit project betekent dit een bijdrage leveren aan de vermindering van onder anderen de CO 2 - uitstoot en fijnstof in de haven 1. Dit valt te realiseren op verschillende segmenten binnen het HIC (Haven en Industrie Complex) te Rotterdam. Door een toenemende vraag naar goederen van de consument wordt er meer geïmporteerd en exporteert. Deze stijging leidt indirect tot een toename van de hoeveelheid vrachtverkeer 2 tussen de verschillende containerterminals en containerdepots in Rotterdam. Tevens is de Rotterdamse haven een overslagplaats voor vele andere bestemmingen buiten Nederland. Daarnaast is te constateren dat de vrachtwagen één van de meest vervuilende modaliteiten is 3. Ondanks de toename in transport en uitstoot streeft het havenbedrijf naar een reductie van 60% CO 2 -uitstoot in 2035 ten opzichte van De studenten van de minor hebben als doel gesteld om een bijdrage aan deze reductie te leveren. Aanleiding De aanleiding van het onderzoek is het streven naar een duurzamer Nederland met betrekking tot het containervervoer over de weg binnen het HIC. De oorzaak van de hoge CO 2 uitstoot is een toename van het aantal vrachtwagentransporten tussen verschillende containerterminals en containerdepots. Dit resulteert in een toename van de vervuiling van het milieu. Onderzoeksvraag De onderzoeksvraag luidt naar aanleiding van het vooronderzoek als volgt: Welke verbeteringen zijn technisch, economisch en infrastructureel haalbaar om het korte afstand vervoer binnen het havengebied (containervervoer/40 km), efficiënter en schoner te maken, waardoor er minder uitstoot van CO 2 en fijnstof is binnen het Rotterdamse havengebied?. Doelstelling Het doel van het onderzoek is om een aanbeveling te geven over de CO 2 reductie van het korte afstand vervoer binnen het HIC. Deze CO 2 reductie valt daarbij binnen de Rotterdamse havenvisie. Daarnaast wordt onderzocht welke duurzame technieken toegepast kunnen worden voor het korte afstand vervoer binnen het havengebied. Onderzocht wordt welke brandstofmogelijkheden er zijn die leiden tot duurzame mobiliteit binnen het HIC. Werkwijze Het onderzoek bestond uit een tweetal fases, de oriëntatiefase en de onderzoeksfase. Tijdens de oriëntatiefase is gericht deskresearch en fieldresearch uitgevoerd, waarbij vele interviews en vragenlijsten hebben bijgedragen aan het resultaat. Naar aanleiding van deze fase en de grote hoeveelheid vrijgekomen informatie is de onderzoeksfase en de oplossingsfase tot stand gekomen. Vanuit deze laatste fase zijn bevindingen en conclusies getrokken en worden in dit rapport verder toegelicht. Dit rapport en een ondersteunende presentatie worden als eindproduct aan de opdrachtgever, het Havenbedrijf, aangeboden. 8

9 Opbouw rapport Als eerste wordt ingegaan op de voorgaande onderzoeken en de huidige situatie. Als tweede worden alternatieve brandstoffen (elektrisch, waterstof en LNG) besproken en daarbij worden de voordelen, nadelen en kenmerken per brandstof behandeld. Tevens wordt ingegaan op belangrijke factoren betreft communicatie en samenwerking van verschillende partijen binnen het HIC. Tot slot worden de conclusies en aanbevelingen toegelicht, waarna de bijlagen en bronnenlijst gepresenteerd worden. 1 Verslag havenvisie 2035 (18 sept 2013) 2 Verslag C mm n Cargo (18 sept 2013) 3 (18sept 2013) 4 Verslag havenvisie 2035 (18 sept 2013) 9

10 In dit hoofdstuk wordt de huidige situatie van het onderzoek beschreven. Dit onderzoek loopt sinds 2011, uit voorgaande onderzoeken zijn bevindingen en conclusies getrokken. Met deze eerder getrokken conclusies en bevindingen wordt rekening gehouden tijdens het huidige onderzoek. Ter ondersteuning van het onderzoek is een conceptueel model ontworpen (zie bijlage 1) 1.1 Voorgaand onderzoek: C mm n Cargo Fysiek Uit voorgaand onderzoek is gebleken dat 70% van de gereden routes een korte afstand betreft. Korte afstand wordt omschreven als het containervervoer over de weg binnen het HIC. Dit betreft een route van circa 40 km tussen de Maasvlakte en de Waal- en Eemhaven. Uit dit voorgaande onderzoek is geconcludeerd dat verduurzaming van het korte afstandvervoer mogelijk is door het te onderzoeken en gebruik te maken van hybride vrachtwagens of AGV s (Automated Guided Vehicles). Daarnaast word in dit rapport geadviseerd de douanescan op de interne baan van de maasvlakte te analyseren op eventuele verbeteringen Conceptueel model In bijlage 1 wordt het conceptueel model weergegeven, dit is een schematische weergave van het huidige onderzoek. In het centrum staan de twee hoofdthema s: Het stimuleren van de Zero emissie vrachtwagen en de adoptiesnelheid van de Zero emissie vrachtwagen. Aan deze thema s zitten factoren variabelen en voorwaarden verbonden, deze factoren zullen hieronder toegelicht worden Kennis Om gebruik te maken van de Zero emissie vrachtwagen moet er voldoende kennis aanwezig zijn. Die kennis is te verkrijgen via kennisgroepen en door het geven en bijwonen van voorlichting. Belangrijke variabelen hierbij zijn: Veiligheid, technische mogelijkheden en financiële haalbaarheid Financieel Subsidies Subsidies kunnen gebruikt worden als stimuleringsmiddel om in de Zero emissie vrachtwagens te investeren. Een manier hiervan is het geven van bijvoorbeeld belastingvoordeel of een aanschafsubsidie. Men zal op deze manier eerder bereid zijn om een investering te leveren. Investeringskosten Investering is noodzakelijk om het wagenpark aan te passen, hierbij zijn de aanschafkosten een belangrijke variabele. Wanneer er geen aantrekkelijke aanschafprijs gehanteerd wordt zal men minder bereid zijn om te investeren. Total cost of operations (TCO) Winstgevendheid is een van de belangrijkste variabele wanneer men over een investering beslist. Wanneer kosten niet opwegen tegenover de baten spreekt men van een negatief TCO. Men zal alleen investeren wanneer zicht is op een positief TCO Wetgeving Wet en regelgeving is een belangrijke variabele bij het stimuleren van de Zero emissie vrachtwagen. Het stimuleren kan doormiddel van wetgeving op verschillende 10

11 manieren. Dit kan aan de hand van het stellen van eisen, of positieve stimulatie. Beide varianten houden in dat er een verandering in de wetgeving zal plaatsvinden Voorwaarden Infrastructuur De infrastructuur is een belangrijke voorwaarde om het gehele project te laten slagen. Er zullen voldoende tankstations op strategische plekken aanwezig moeten zijn. wanneer de infrastructuur niet aanwezig is zullen de ontwikkelingen stagneren. Duurzaamheid Duurzaamheid is uiteindelijk de belangrijkste voorwaarde. Het doel van dit onderzoek is om een aanbeveling te geven die bijdraagt aan het reduceren van de CO 2 uitstoot en daarbij is van belang hoeveel uitstoot de Zero-emissie vrachtwagen nog heeft op basis van de verschillende brandstoffen. 5 Verslag C mm n Cargo (28 jan 2014) 11

12 LNG is een vloeibaar aardgas of groengas en staat voor Liquefied Natural Gas. Groengas kan worden geproduceerd uit een biomassa, wanneer dit gas wordt verbrand kan er gesproken worden over een CO 2 neutrale situatie als er van Well to Wheel wordt uitgegaan. Omdat LNG bij kamertemperatuur gasvormig is moet het onder druk worden gezet om het vloeibaar te maken. Onder druk zetten gebeurt bij -162 graden zodat LNG met de volume 600 keer verkleind wordt ten opzichte van het volume bij kamer temperatuur. LNG is vergelijkbaar met andere fossiele brandstoffen met een relatief hoge energiedichtheid. Hierdoor is LNG zeer goed geschikt voor gebruik als brandstof voor conventionele motoren die op het moment in gebruik zijn in de vrachtwagentechniek. De emissies die haalbaar zijn met LNG zijn beter dan met brandstofsoorten als Euro6 diesel en benzine. Bij de verbranding komen er minder schadelijke stoffen vrij en wordt 25% minder CO 2 uitstoot gerealiseerd in vergelijking met Euro6 diesel 6. Voor de brandstofsoort LNG is een roadmap samengesteld tussen de jaren 2014 en Eerst zal beschreven worden wat er vooral op gebied van LNG momenteel mogelijk is. Wat er verder in de roadmap staat zijn de verwachtingen van LNG beschreven tot en met De roadmap is onderverdeeld in vier thema s, deze vier thema s zijn belangrijke factoren: Technisch, organisatorisch, financieel en maatschappelijk. Deze thema s zijn belangrijk om de ontwikkeling van LNG mogelijk te maken. 2.1 LNG huidige situatie (2014) Technisch Momenteel is de techniek klaar voor gebruik. Bij Volvo worden vrachtwagens met een Euro6 diesel motor omgebouwd zodat de motor in staat is LNG te verbranden. Het voordeel van dit brandstof systeem is dat de motor op diesel en LNG kan draaien. De emissies zullen in vergelijking met Euro6 diesel minder zijn en de CO 2 uitstoot zal 25% afnemen in vergelijking met een Euro6 diesel motor Organisatorisch De beschikbaarheid van LNG is afhankelijk van het aantal tankstations in combinatie met de tankinfrastructuur. Op het moment zijn er in Nederland 10 tankstations die LNG leveren Financieel LNG heeft als nadeel dat het systeem momenteel achteraf ingebouwd moet worden waarbij een extra inspuit systeem voor LNG moet worden gerealiseerd met daarbij de bijbehorende brandstofvoorraad en andere componenten. Deze ombouw is een investering van rond de Omdat er twee inspuit systemen op een conventionele motor worden geïnstalleerd, worden de onderhoudskosten op dit gebied hoger. De restwaarde van een LNG vrachtwagen is vergelijkbaar met een Euro6 diesel aangedreven vrachtwagen. Echter is er geen interesse in LNG vrachtwagens waar deze naar geëxporteerd worden, waardoor de LNG componenten eerst gedemonteerd moeten worden wanneer de vrachtwagen zijn einde levensduur heeft bereikt. Om deze reden zal de investering in het LNG-systeem zich niet terugbetalen in de restwaarde. 12

13 LNG is goedkoper dan diesel, dit wordt beïnvloed door de accijns die momenteel worden geheven. De accijnzen over LNG zijn momenteel laag. Het gevaar van LNG is dat als de accijnzen over LNG verhoogt worden dan is dit systeem niet meer terug te verdienen. Op het moment ligt het break-even point van een LNG aangedreven vrachtwagen op km per jaar Maatschappelijk Het is mogelijk om LNG uit organisch afval te produceren, waardoor de vrachtwagen van Well to Wheel een lagere uitstoot heeft dan als er gas wordt gebruikt wat uit fossiele brandstoffen vrij komt. Door gebruik van LNG zal de uitstoot lager zijn dan met een diesel motor. de CO 2 reductie ligt met een LNG inspuitsysteem op 25%. Het nadeel van LNG inspuitsystemen is dat het alleen met hoge percentage van 90% ingespoten kan worden bij deellast van de motor Bij stationair is LNG niet krachtig genoeg, op dat moment moet er 90% diesel ingespoten worden. Hierdoor is er weinig winst van reductie van schadelijke gassen en CO 2 tijdens het stationair draaien van de brandstofmotor 12. LNG is in meerdere landen al in gebruik. Voorbeelden hiervan zijn: Engeland, Amerika en Spanje. In de scheepvaart wordt LNG ook toegepast als brandstof voor de aandrijving. 2.2 Roadmap( ) Voor de roadmap waren een aantal voorspellingen gedaan die naar voren kwamen voor de brandstof LNG, in de roadmap is nagedacht over een periode van ongeveer zeven jaar. Deze zullen onderverdeeld worden onder dezelfde categorieën als die hier boven beschreven zijn: technisch, organisatorisch, financieel en maatschappelijk Technisch De energieomzetting doormiddel van LNG is een verbetering ten opzichte van Euro6 diesel. Het probleem bij het omzetten van energie doormiddel van verbranding zal er te aller tijden een uitstoot vrij komen van gassen en CO 2. De verwachting is dat de energieomzetting van LNG zich gaat verbeteren met vijf procent ten opzichten van nu. Omdat LNG bij deellast 90% LNG inspuit is deze aandrijving zeer geschikt voor het aandrijven van een parallel geschakelde hybride motor. De LNG aggregaat zal in zijn beste toerenbereik een generator aandrijven die met de geleverde energie een accupakket of powercaps kan laden. De aandrijving over de weg gebeurd met een elektromotor 13. In welk jaar deze combinatie gaat toetreden of überhaupt gaat toetreden is onbekend Organisatorisch Het aantal tankstations met LNG in de regio Rotterdam wordt momenteel vergroot. Bekend is dat Shell hierin aan het investeren is, maar wanneer de gehele tankinfrastructuur is aangepast is nog onbekend Financieel Financieel gezien zijn de accijzen die mogelijk geheven gaan worden over LNG een doorslaggevende factor. De prijzen van diesel en LNG verschillen op het moment vrij veel (diesel 1.17 per liter en LNG 0.95 per kilo) 14. Als de accijnzen worden verhoogt in de komende jaren op LNG, heeft dit als gevolg dat de TCO onder druk komt te staan. De betrouwbaarheid van de Nederlandse overheid is doorslaggevend voor deze brandstofkeuze Maatschappelijk Bij LNG is de verwachting dat er verbetering plaats zal vinden in de toekomst met de uitstoot van CO 2 van maximaal 5% ten opzichte van de huidige situatie Conclusie LNG is CO 2 neutraal als het geproduceerd wordt uit een biomassa en als er van Well to Wheel wordt uitgegaan. LNG kan tevens geproduceerd worden uit fossiele brandstoffen, als dit het geval is dan is LNG vergelijkbaar met diesel, echter zal er bij de verbranding van LNG 25% minder CO 2 uitstoot plaatsvinden in vergelijking met een Euro6 dieselmotor. In het geval van groen- of fossiel LNG zijn de emissies van de vrachtwagen vergelijkbaar. Tussen nu en 2020 is de verwachting dat de emissies van LNG met 5% gaan verbeteren ten opzichte van de huidige situatie. Momenteel is de techniek klaar voor gebruik en worden Euro6 diesel vrachtwagens omgebouwd naar LNG, deze ombouw kost en is een technische aanpassing op de huidige euro6 dieselmotor. Op het moment zijn er 10 LNG tankstations beschikbaar in Nederland, In de regio van Rotterdam worden er binnenkort een aantal bij geplaatst. De restwaarde van een LNG vrachtwagen is vergelijkbaar met een diesel aangedreven vrachtwagen. Echter is er geen interesse in LNG vrachtwagens waar deze naar geëxporteerd worden, waardoor de LNG componenten eerst gedemonteerd moeten worden. De investering in het LNG systeem zal zich niet terugbetalen in de restwaarde. LNG is op het moment goedkoper dan diesel, alleen is dit sterk afhankelijk van de accijns die hier over worden geheven. De accijns over LNG is op het moment laag. Het gevaar van LNG is dat als de accijns over LNG verhoogt 13

14 worden, komt de TCO onder druk te staan. Het break-even point van een LNG aangedreven vrachtwagen komt in de huidige situatie op km per jaar. Voor Rotterdam is een energieomzetting doormiddel van LNG een verbetering ten opzichte van de huidige Euro6. Echter is deze verbetering van klein formaat en zal minimaal bijdragen aan de gestelde doelstelling door het Havenbedrijf. 6 jan 2014) 7 jan 2014) 8 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 9 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 10 Rekensheet business case Volvo (21 jan 2014) 11 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 12 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 13 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 14 Rekensheet business case Volvo (21 jan 2014) 15 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 16 Notule 15 januari VDL Volvo (21 jan 2014) 14

15 Hoofdstuk 3: Brandstof: Waterstof Waterstof is een vorm van chemicaliën die binnen het HIC veelvuldig wordt gebruikt binnen de industriële sector. Momenteel wordt waterstof steeds populairder bij het gebruik voor het verwarmen van grote gebouwen, maar ook individuele woningen. In dit hoofdstuk zullen de technische, organisatorische, maatschappelijke en financiële mogelijkheden behandeld worden betreft de toepassing van waterstof in het containervervoer over de weg. 3.1 Waterstof huidige situatie: Techniek Een waterstofvoertuig heeft geen verbrandingsmotor waar benzine of diesel aan te pas komt. Echter een waterstofvoertuig kan op twee verschillende mogelijkheden voor aandrijving aan de wielen zorgen. De eerste mogelijkheid is vergelijkbaar met een reguliere verbrandingsmotor. De brandstof wordt opgeslagen in een opslagtank voor de brandstof, in dit geval waterstof (H2). Deze manier van aandrijving via waterstof werd vooral van 2000 tot 2005 toegepast. Het nadeel hiervan is dat het verbruik vergeleken met benzine zeer hoog was. Op 1 liter waterstof kon 2 kilometer gereden worden, en op 1 liter benzine 9 kilometer. De tweede mogelijkheid, die nu steeds vaker toegepast wordt, is een voertuig met een brandstofcel aan boord die zuurstof (O2) uit de lucht omzet in water (H2O). In dit geval wordt het voertuig aangedreven door elektromotoren. In beide gevallen is het enige restproduct waterdamp. Het voertuig met een brandstofcel aan boord is in principe een elektrisch voertuig met een eigen energiecentrale aan boord: De brandstofcel. Bij het omzetten van waterstof in water komt elektriciteit vrij. Het restproduct waterdamp komt als water via de uitlaat naar buiten. Een bijkomend voordeel bij het gebruik van de brandstofcel is het ontbreken van mechanische delen. Het voertuig heeft daardoor minder onderhoud nodig en is stiller. Het enige geluid komt van de elektromotoren, die licht zoemen. Het voertuig moet met waterstof getankt worden, dit kan bij een waterstoftankstation. De eerste waterstofauto s in massaproductie is de Hyundai IX35. Ook de eerste compacte waterstoftruck wordt al gebouwd in Nederland, de Hytruck. VDL heeft de Phileasbussen op waterstof rijden. Deze bussen rijden vanaf 2011 in Amsterdam. Het project was al in 2002 opgestart 17. De techniek voor het gebruik van waterstof in voertuigen bestaat dus al, maar is nog in sterke ontwikkeling Organisatorisch Waterstof produceren Het is niet mogelijk om waterstof rechtstreeks uit de grond te halen, zoals dat wel het geval is bij olie of aardgas. Waterstof moet eerst geproduceerd worden, waarna het opgeslagen kan worden. Het produceren van waterstof kan op twee verschillende manieren: De goedkoopste manier is om waterstof te produceren uit aardgas: steam-reforming. Bij deze methode wordt methaan uit aardgas samen met water omgezet in waterstof. Deze chemische reactie wordt versneld door een katalysator en door de hoge temperatuur van 950 C en druk van 25 bar. De reactie bestaat uit twee stappen. In de eerste stap regeert methaan met water, waarbij koolstofmonoxide (CO) en waterstof vrijkomen. In de tweede stap reageert de koolstofmonoxide weer met het water, waarbij nog meer waterstof, maar ook veel koolstofdioxide (CO 2 ) vrij komt. Dit proces kan behalve met aardgas ook met steenkool uitgevoerd worden. Uit de vrijgekomen waterstofdioxide kunnen synthetische koolwaterstoffen worden gemaakt. De tweede manier is opwekking door elektrolyse. Dit houdt in dat water gesplitst wordt in waterstof en zuurstof. Dit proces verloopt bij normale druk en een temperatuur van ongeveer 80 C in een basische omgeving met behulp van een elektrische stroom. Deze elektrische stroom ontstaat door een anode en kathode in het water te plaatsen met hiertussen elektrische spanning. Het waterstof zal naar de positieve anode bewegen en het zuurstof naar de negatieve kathode. Het gasvormige waterstof kan vervolgens worden opgevangen. Waterstof tanken Waterstof heeft een zeer lage dichtheid. Hierdoor is het lastig om waterstof te transporteren en op te slaan. Waterstof moet samengedrukt worden tot 350 bar, of nog beter 700 bar voordat het in een voertuig getankt kan worden. Dat vergt een sterke en dure opslagtank. Er zijn nog maar weinig plaatsen waar waterstof getankt kan worden. In 2013 kon dat in Amsterdam, Arnhem en op de Automotive Campus in Helmond, maar vanaf 2014 wordt de eerste openbare waterstoftankstation geopend in Rotterdam, langs de A15. Dit tankstation wordt gebouwd boven de waterstofleiding van het bedrijf Air Liquide. Air liquide heeft een waterstofleiding lopen vanaf de eerste Maasvlakte via Dordrecht naar België. Het waterstof wordt verkregen door het steam-reforming proces, waarbij met veel energie aardgas wordt omgezet in waterstof. Dit waterstof wordt door het bedrijf Air Products bij de Exxon fabriek in de Rotterdamse haven in grote hoeveelheden gemaakt. Bij dit proces wordt gigantisch veel CO 2 geproduceerd. Waterstof uit deze leiding is zeer verontreinigd, het methaan moet eerst uit de waterstof verwijderd worden. Hierna ontstaat er vrij zuivere, klasse 5, waterstof

16 3.1.3 Financieel De eerste waterstofauto s worden nu op grote schaal geproduceerd. De eerste vrachtwagens op waterstof worden ook al gebouwd, maar op kleine schaal. Deze voertuigen kunnen nog niet commercieel aangeboden worden, omdat de prijs van een losse brandstofcel nog te hoog is. Het wordt in te weinig aantallen aangeboden, waardoor de kostprijs nu zeer hoog is. Omdat de prijs nog te hoog is, is er nog geen bereidheid om over te gaan op investeringen. Een waterstofauto kost rond en een waterstoftruck rond de Daarnaast is het tanken van waterstof nu ook nog zeer duur, 11 tot 12 per kilo, zonder accijns. Hier zal in de toekomst nog wel accijns over worden geheven, omdat waterstof als chemisch product wordt gezien en nog niet als brandstof. 600 personenauto s en 120 trucks moeten waterstof tanken bij een waterstoftankstation om winstgevend te zijn Maatschappelijk Bij de aanschaf van een voertuig, vooral als deze veel werkzaam is, wordt gekeken naar de hoeveelheid kilometers er op een volle tank gereden kan worden. Een lange actieradius is belangrijk, zodat de chauffeur langer achter elkaar kan rijden. Vaker stoppen om te tanken kost meer tijd en dus meer geld voor de transportonderneming. Ook moet de tijd om het voertuig vol te tanken zo kort mogelijk zijn. Met 1 kilo waterstof kan een vrachtwagen ongeveer 65 kilometer rijden. De waterstofvrachtwagen van Hytruck heeft een 5,8 kilo tank en een actieradius van kilometer. De tank is vol in drie minuten. Dit gebeurt bij een druk van 700 bar 20. Bij het horen van waterstof denken mensen nog vak aan Hindenburg: explosiegevaarlijk dus mensen zijn bang om ermee te rijden. Maar ook benzine is zeer licht ontvlambaar, dus dat zou geen nadeel moeten zijn. Waterstof is, Tank to Wheel, schoner dan diesel of benzine: Geen roet en uitstoot en is stiller tijdens het rijden. Er komt alleen water uit de uitlaat. Well to Wheel: wel nog een gigantische CO 2 belasting door opwekking door steamreforming Roadmap waterstof Technisch In 2016 zullen waterstofauto s met een brandstofcel op grote schaal op de markt gebracht worden. Vrachtwagens op waterstof zullen enkele jaren daarna op grote schaal op de markt komen. De brandstofcel zal betrouwbaarder en efficiënter worden als meer fabrikanten er onderzoek naar doen en bereid zijn om hierin te investeren. Verwacht wordt dat in 2020 waterstofvoertuigen niet meer weg te denken zijn binnen het Nederlandse wagenpark Organisatorisch In de toekomst zal waterstof vaker geproduceerd worden door middel van elektrolyse, een manier van waterstof produceren waarbij geen schadelijke stoffen zoals CO 2 vrijkomen. Dit gebeurt wel bij waterstof produceren door steam-reforming. Ook zullen er veel meer punten zijn waar waterstof getankt kan worden. Er zal een strook vanaf de westkust tot aan Duitsland komen met tankstations voor waterstof 23. Maatregelen overheid Om een groter percentage van het goederenvervoer binnen het HIC en van personenvervoer in het openbaar vervoer in 2020 op waterstof te laten rijden, zal er niet alleen door de vervoerders geïnvesteerd moeten worden, maar zal ook de overheid maatregelen moeten nemen. Bij 16

17 aanbestedingen wordt nu gekeken naar de mogelijkheid om te rijden op alternatieve brandstoffen zoals waterstof. Bijna alle concessies in het OV komen binnen 7 jaar ten eind. Hierdoor is er een kans om andere brandstoffen de mogelijkheid te geven om op grotere schaal gebruikt te worden. Nieuwe aanbestedingen zullen langer moeten worden om de Total Cost of Operations sneller terug te verdienen en dus sneller winst te maken. De hogere aanschaf van de voertuigen zullen met lagere maandelijkse kosten over een langere termijn terug te verdienen zijn. Een andere mogelijkheid is dat bijvoorbeeld de voertuigen eigendom zullen worden van de provincie, zodat de vervoerder geen grote investeringen meer hoeft te maken. Er moet hiervoor een betere afstemming komen tussen ministeries van milieu/infrastructuur en economische zaken Financieel In 2016 zal waterstof geproduceerd kunnen worden door middel van elektrolyse. De prijs zal dalen naar minder dan 10 per kilo. In 2020 zal een nieuwe generatie elektrolyseapparaten worden ontwikkeld, waardoor de prijs naar ongeveer 4 per kilo zal dalen. De prijs van diesel is in 2020 toegenomen, waardoor bij een prijs van ongeveer 4 per kilo waterstof een waterstofvoertuig uiteindelijk goedkoper zal zijn. Wel zal waterstof vanaf 2016 wellicht nog wat duurder worden bij de tankstations, omdat de overheid ook over deze brandstof accijns zal heffen Maatschappelijk De verwachting is dat de angst voor waterstof en explosiegevaar zal afnemen. Om dit te bevorderen kan bijvoorbeeld TNO onderzoek doen naar brand-, explosiegevaar en veiligheid van deze brandstoffen. Tevens is voorlichting voor de mensen zeer wenselijk, zodat men ziet dat het veilig is om met waterstof te rijden en men sneller zal overstappen. In de toekomst zal waterstof vanaf productie tot verbruik in een waterstofvoertuig een groene brandstof zijn. Met elektrolyse en schone manieren van waterstofproductie zal de CO 2 belasting veel minder worden en is waterstof Well to Wheel een schoon alternatief voor diesel of benzine Conclusie Waterstofbrandstofcellen kunnen in de toekomst gezien worden als een goedkope en milieuvriendelijke manier om elektrische energie te produceren. Echter moet dan eerst waterstof geproduceerd worden, maar daar is energie voor nodig. Deze energie zal op een milieuvriendelijke manier opgewekt moeten worden, zoals door elektrolyse, voordat waterstof werkelijk een goed en groen alternatief is voor de fossiele brandstoffen. Aandrijving via waterstof zal uiteindelijk zowel personenvervoer als goederenvervoer voor de lange afstand van de dieselmotor overnemen. Methoden om waterstof te maken zullen in de toekomst steeds beter en efficiënter worden. De prijs zal in de toekomst lager worden, tevens is er geen uitstoot van schadelijke stoffen meer. Mensen zullen gestimuleerd moeten worden door de overheid met bijvoorbeeld subsidies en regelgeving: Verplichtingen of belastingvoordelen. Wel zal er op korte termijn nog een discussie zijn over wat er eerder komt, de waterstofauto of waterstof tankstations? Zolang er niet een van de twee op grotere schaal aangeboden zal worden, zal de andere ook achterblijven. Zolang men niet kan tanken, zal men ook niet investeren in een ander voertuig. De infrastructuur zal dus uitgebreid moeten worden VDL-Bus---Coach-levert-de-eerste.aspx?lang=nl-NL (15 januari 2014) 18 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 19 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 20 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 21 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 22 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 23 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 24 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 25 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 26 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 27 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 17

18 Hoofdstuk 4: Brandstof: Elektrisch Een elektrisch voertuig is een voertuig zonder verbrandingsmotor, versnellingsbak en brandstoftank, maar met daarvoor in de plaats een elektromotor en een accupakket. In plaats van brandstof tanken bij een tankstation moet het accupakket opgeladen worden via het stopcontact. 4.1 Elektrisch huidige situatie (2014) Technisch Technisch is er al heel veel mogelijk. De eerste elektrische vrachtwagens kunnen maximaal 160 kilometer volledig elektrisch rijden. Tevens zijn er al veel autofabrikanten die volledig elektrische auto s verkopen. In plaats van een grote verbrandingsmotor worden kleinere elektromotoren gebruikt. Het voordeel hiervan is dat deze elektromotor niet specifiek voor een bepaald voertuig gemaakt hoeft te worden, maar dezelfde motor kan ook voor andere doeleinden gebruikt worden, zoals in de industrie. Bij elektrisch rijden komt er Tank to Wheel geen CO 2 vrij, ook is er geen andere uitstoot. Dit is positief voor de luchtkwaliteit in de omgeving. Er zijn minder bewegende onderdelen nodig, daardoor is er ook minder onderhoud nodig. Daarnaast maakt de elektromotor veel minder geluid dan een verbrandingsmotor. Op dit moment is het nadeel van elektrisch rijden de beperkte actieradius, maximaal 160 kilometer. Ook het zware gewicht van de accu s bij een elektrische vrachtwagen is een nadeel. Door meer accu s te gebruiken wordt de actieradius wel langer, maar ook wordt het voertuig er zwaarder door. Hierdoor mag er minder lading worden meegenomen en meer massa kost meer energie om in beweging te brengen. Daarnaast duurt het opladen van het accu pakket via een normaal stopcontact minimaal 4 uur. Er zijn ook mogelijkheden voor snelladen, maar dit heeft een negatieve invloed op de levensduur van het accupakket omdat er meer warmte bij vrijkomt Organisatorisch Ook bij elektrisch vervoer is er het organisatorische probleem dat de overheid nog geen wetten en regels heeft voor elektrische voertuigen na het jaar De ministeries van Economische Zaken en van Infrastructuur en Milieu zijn het niet altijd met elkaar eens. Momenteel wordt er alleen belastingvoordeel gegeven, echter zijn er nog geen duidelijke regels voor op langere termijn. Ook het tegelijk opladen van vrachtwagens is een probleem omdat hiervoor veel elektriciteit benodigd is Financieel De prijs van elektrische voertuigen is nu nog hoog. Dit komt voornamelijk door het dure accupakket. Dit is verreweg het duurste onderdeel. Helaas is het niet altijd duidelijk hoe lang de levensduur van deze accu s zijn en wat het precies gaat kosten als die vervangen moeten worden. Elektrische voertuigen worden vooral verkocht aan ondernemers of bedrijven, omdat ze belastingvoordelen krijgen Maatschappelijk Elektrische voertuigen zijn interessant voor ondernemers en bedrijven, maar niet voor particulieren omdat zijn aanzienlijk duurder zijn dan vergelijkbare voertuigen op benzine of diesel, door extra voordelen voor ondernemers en stimuleringsmaatregelen van de overheid. Een elektrische vrachtwagen heeft een actieradius van ongeveer 160 kilometer. Daarna moet het accupakket weer 18

19 opgeladen worden bij een oplaadpunt. Bovendien duurt het opladen de nodige uren. De chauffeur moet een langere reis dus heel goed plannen en weten waar en wanneer het voertuig opgeladen kan worden Roadmap Elektrisch Technisch In de toekomst moeten accu s verbeterd worden zodat ze meer capaciteit hebben of sneller opgeladen kunnen worden. Accu s kunnen in de toekomst met andere grondstoffen gemaakt worden zoals polymeren of jodium. Ook de levensduur van de accu s zal langer worden: dezelfde batterijen kunnen veel vaker opgeladen en ontladen worden. In de toekomst kunnen elektrische voertuigen ook voor langere afstanden gebruikt worden met een kleiner accupakket. Dat kan bijvoorbeeld door middel van inductief laden, zodat er tijdens het rijden opgeladen kan worden Organisatorisch Voor vervoerders die rijden met elektrische vrachtwagens zou een economisch voordeel gecreëerd moeten worden. De overheid zou deze vervoerders vrij kunnen stellen van belastingen of bijvoorbeeld als enige in de binnenstad toelaten om de distributie van goederen te verzorgen. s Nachts zullen er problemen ontstaan voor energiemaatschappijen omdat er te veel elektriciteit nodig is om alle elektrische voertuigen tegelijk op te laden Financieel Accu s zijn duur, maar zullen goedkoper worden. Tot het jaar 2020 zullen de batterijen nog lithium-ion zijn. De prijs van de accu s die nu geleverd worden in auto s zal ongeveer 20% dalen. Als er nu een goede batterij ontwikkeld wordt, zal deze eerst in kleine elektronicaproducten worden gebruikt en getest. Na een aantal jaar zal deze batterij pas in voertuigen gebruikt worden. Deze batterijen zullen dan aanvankelijk nog duurder zijn dan li-ion batterijen. Wel zullen elektrische voertuigen in de toekomst goedkoper worden, omdat de vraag nog zal toenemen. Dan kan het voor vervoerders rendabel zijn om een elektrische vrachtwagen te kopen Maatschappelijk Mensen zullen in de toekomst minder bang zijn om een elektrisch voertuig aan te schaffen, omdat de actieradius toe zal nemen. Ook worden de voertuigen toegankelijker voor een groter publiek door de lagere aanschafprijs en dan is bewezen dat de technologie betrouwbaar en veilig is Conclusie In 2013 is volledig elektrisch rijden alleen nog maar geschikt voor stadsverkeer tot 160 kilometer per dag. Dit is te kort voor een elektrische vrachtwagens, omdat die een hele werkdag moeten rijden. Dan is een oplaadtijd van 4 uur niet mogelijk. Accu s zullen in de toekomst nog verbeterd worden. Er wordt veel onderzoek gedaan naar andere grondstoffen voor het gebruik in accu s. Dan kunnen de accu s lichter worden en zullen ze ook in capaciteit toenemen. Pas dan zal volledig elektrisch rijden ook lange afstanden of zelfs het vrachtverkeer overnemen. Binnenstedelijk gaat volledig elektrisch rijden de toekomst worden. Stroom kan groen worden opgewekt worden door bijvoorbeeld windmolens of zonnepanelen en dan kan een elektrische vrachtwagen Well tot Wheel zeer schoon rijden. Voor in de toekomst zal het succes van elektrische vrachtwagens afhankelijk zijn van de ontwikkeling van accu s. Het gewicht van de accu s zal moeten dalen en de capaciteit zal groter moeten worden. Ook de oplaadtijd zal korter moeten worden. 28 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 29 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 30 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 31 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 32 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 33 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 34 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 35 Notule 15 januari Siemens spykstaal(21 jan 2014) 19

20 Het is duidelijk dat er veel kennis is over de mogelijkheden voor schoner containertransport over de weg. De technologie is dan ook klaar, om verdere ontwikkelingen te realiseren. Echter is alle informatie en kennis bij de verschillende onderzoekers en bedrijven intern aanwezig, maar wordt deze summier gedeeld. Om verdere ontwikkelingen te kunnen realiseren zal samengewerkt moeten worden met verschillende partijen, zodat er stappen gezet kunnen worden voor een schonere toekomst en dus de Zero emissie vrachtwagen. 5.1 Samenwerkende partijen Verschillende partijen hebben binnen de samenwerking een eigen taak, de taken zijn afhankelijk van de belangen en kennis. In bijlage 2 is de samenwerking schematisch weergegeven Overheid Waneer de overheid een bepaald beleid schrijft over het gebruik van schonere brandstoffen, zal het voor vervoersbedrijven aantrekkelijk worden om hier gebruik van te maken binnen hun bedrijf. Het zal dus de duurzame mobiliteit in de Rotterdamse haven stimuleren Specialisten Specialisten doen onderzoek naar verschillende soorten brandstof, deze weten dus bijzonder veel over de verschillende brandstoffen. Ook hebben zij kennis over de mogelijkheden van de brandstof op verschillende modaliteiten, dus ook voor vrachtvervoer. Wanneer men zou samenwerken en de kennis zou delen met verschillende brandstofleveranciers en vervoersbedrijven zullen de mogelijkheden kunnen worden benut in de praktijk Brandstofleveranciers De leveranciersbedrijven bezitten ook erg veel kennis over de mogelijkheden met de verschillende soorten brandstof. Deze partij zal moeten onderhandelen met de verschillende partijen om de tankinfrastructuur in de goede verhouding te hebben. Ook zullen ze ervoor moeten pleiten dat de tankprijzen reëel blijven. Daarnaast is het van belang om prognoses van de verkrijgbaarheid en kosten te delen met belangrijke en belanghebbende partijen Vrachtwagen productiebedrijf Productiebedrijven zullen techniek ontwikkelen naar de vraag van de markt. Ook kunnen ze vervoersbedrijven stimuleren om de nieuwste technieken te gebruiken. Daarnaast zullen de bedrijven rekening moeten houden met een zo laag mogelijke Total Cost of Operations Vervoersbedrijven Voor andere partijen is het belangrijk dat de ontwikkelingen ook gebruikt worden om de kosten te dekken. Daarom is het belangrijk dat vervoersbedrijven de producten afnemen. Door een samenwerking zal het mogelijk zijn om hierin afspraken te maken, waarbij beide partijen voordeel zullen hebben en ontwikkelingen kunnen doorgaan. Het zou voor vervoersbedrijven bijvoorbeeld erg aantrekkelijk zijn om op brandstofkosten te besparen. 5.2 Urgentie Om een zo goed mogelijk eindresultaat te behalen is het heel belangrijk dat alle partijen tegelijkertijd met elkaar samenwerken. Als er een schakel tussen de samenwerking mist of vertraagd, zal er zoals in hoofdstuk 6 Scenarios te lezen is, een heel ander scenario uit voortkomen. 20

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam!

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Noord-Nederland is een prachtig deel van Nederland. Prachtig vanwege de natuur, de mentaliteit van de mensen en de ruimte. Een plek waar duurzaamheid steeds meer ruimte

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN ALD FAQ WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN INHOUD 1. Is elektrisch rijden iets voor mij? 3 2. Welke soorten elektrische auto s zijn er? 3 3. Welke auto is voor mij geschikt? 4 4. Hoe ver kan ik rijden

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN. Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus

INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN. Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus Roderic Evans-Knaup 21-11-2012 Amsterdam heeft een elektrische ambitie, een ambitie die o.a. moet zorgen voor een betere

Nadere informatie

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel.

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel. Concept Toyota Plug-In Hybrid R&D praktijktest techniek toekomstvisie Uitvoerige praktijktest Toyota test wereldwijd zeshonderd Concept Plug-in Hybrid Vehicles (Concept PHV) in een R&D praktijktest. Het

Nadere informatie

Doorrekenen H2 scenario

Doorrekenen H2 scenario Doorrekenen H2 scenario Significant B.V. 28 oktober 2010 Paul van Hooff Scenarioberekeningen Om de gevolgen van veranderingen in de samenstelling van de busvloot in de Stadsregio Arnhem Nijmegen te kunnen

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease.

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease. VEELGESTELDE VRAGEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN A. Voertuigen en mogelijkheden 1. Met welke voertuigen kun je elektrisch rijden? Elektrisch rijden op de weg kun je met een fiets, scooter of auto. Om met een

Nadere informatie

Prestaties (Quality) De veiligheid van de auto met een hybride aandrijving moet minimaal even goed zijn als de veiligheid van de benzine variant.

Prestaties (Quality) De veiligheid van de auto met een hybride aandrijving moet minimaal even goed zijn als de veiligheid van de benzine variant. Programma van eisen Binnen dit hoofdstuk wordt het pakket van eisen uitgewerkt. De uitdaging zit in het goed definiëren van alle eisen. Zo is het belangrijk om naar het complete plaatje te kijken en de

Nadere informatie

Ga vooruit naar een duurzame toekomst.

Ga vooruit naar een duurzame toekomst. Ga vooruit naar een duurzame toekomst. Rijden op OGO CNG is schoner, goedkoper en makkelijk. Verder vooruit Inhoudsopgave Duurzame en betaalbare mobiliteit binnen handbereik 4 Groeiende behoefte naar duurzaamheid

Nadere informatie

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 8 ACHTERGROND 35 MEGATON DE VOORSPELDE CO 2-UITSTOOT VAN HET WEGVERKEER IN 2050 130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 2035 STREEFJAAR WAARIN ALLE NIEUWE AUTO S CO 2-EMISSIE

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief:

In deze nieuwsbrief: Nr. 66-5 maart 2010 In deze nieuwsbrief: Onderzoek naar glazen overkapping deel A27 Het verkeer over de A27 neemt toe en een deel van de snelweg zal in de toekomst worden verbreed. Omdat meer verkeer ook

Nadere informatie

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer 2014 Ketenanalyse Woon- Werkverkeer Rapportage: KAWWV 2014 Datum: 12 Augustus 2014 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Doel... 4 2.1 Data inventarisatie... 4 2.1.1 Zakelijke

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Programma elektrisch rijden. Resultaten praktijkproef en hoe nu verder?

Programma elektrisch rijden. Resultaten praktijkproef en hoe nu verder? Programma elektrisch rijden Resultaten praktijkproef en hoe nu verder? André de Boer Senior Adviseur Vervoersmobiliteit Verantwoordelijk voor uitvoering tactisch en strategisch wagenparkbeheer. Operationeel

Nadere informatie

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Hier vind je de volgende informatie: 1. Ontstaan van de auto 2. Brandstof auto s en de toekomst 3. Elektriciteit 4. Elektrische auto s 5. Kosten elektrische auto

Nadere informatie

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013 Goevaers Consultancy Duurzame stedelijke distributie België 16 februari 2013 GC Introductie Duurzaam goederen vervoer Duurzaamheid vraagt om samenwerking in de keten Nieuwe technologieën kunnen alleen

Nadere informatie

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot Beleidsverklaring Co2 Deze beleidsverklaring met betrekking tot de CO2 uitstoot is onderdeel van het door M, van der Spek Hoveniersbedrijf B.V. gevoerde milieubeleid. M. van der Spek Hoveniersbedrijf B.V.

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Alternatieve aandrijfvormen

Alternatieve aandrijfvormen Alternatieve aandrijfvormen Als alternatief voor de klassieke benzine- en dieselmotor zijn er momenteel acht andere aandrijfvormen beschikbaar. We lijsten ze even op met telkens een definitie, de voor-

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen HOGE PRESTATIES, ZEER EFFICIËNT - ÉN EEN DUURZAME OPLOSSING De introductie van de Volvo FM Methaan-Diesel betekent

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit in de praktijk

Duurzame mobiliteit in de praktijk Duurzame mobiliteit in de praktijk Raymond Gense Manager duurzame ontwikkeling Pon Holdings Mobiliteit en duurzaamheid 16 Januari 2009 1 Inhoud: Wat is Duurzame mobiliteit Welke Duurzame voertuigoplossingen

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen M. van der Spek Hoveniers BV Benthuizen 30-10-2015 Hendrik-Jan Konijn Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Referentie

Nadere informatie

1 Inzet duurzaam busmaterieel

1 Inzet duurzaam busmaterieel 1 Inzet duurzaam busmaterieel Een samenvatting van dit artikel is gepubliceerd in Verkeerskunde 3/2010 David Aulman, Stadsregio Amsterdam / Fredo Schotanus, Significant / Casper Stelling, MuConsult Begin

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Carbon Footprint eerste half jaar 2012

Voortgangsrapportage Carbon Footprint eerste half jaar 2012 Voortgangsrapportage Carbon Footprint eerste half jaar 2012 Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 12 Verantwoording Titel jaar 2012 : Voortgangsrapportage Carbon Footprint eerste half Versie : 1.0 Datum : 14-11-2012

Nadere informatie

Automotive Center of Expertise. Concept. BMW C 650 GT Plug-in Hybrid

Automotive Center of Expertise. Concept. BMW C 650 GT Plug-in Hybrid Automotive Center of Expertise Concept BMW C 650 GT Plug-in Hybrid Noud Strous & Wilco van Harselaar 3 oktober 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Conceptkeuze... 2 1.1 Hybride vormen... 2 1.1.1 Serie hybride...

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente

Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente 1. Achtergrond Uit de klimaatvoetafdruk zoals dat voor het jaar 2013 is opgesteld, bleek dat de klimaatvoetafdruk van de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Federatie Textielbeheer Nederland

Federatie Textielbeheer Nederland Federatie Textielbeheer Nederland Inzet elektrische voertuigen bij dagelijkse ondersteuningstaken in ouderenzorg Leon Wennekes MSc. Project manager Onderwerpen FTN, wie zijn wij Duurzaamheid in de logistiek

Nadere informatie

Hoe kan innovatie helpen?

Hoe kan innovatie helpen? Themabijeenkomst 16 december: Luchtvervuiling, en hoe houden wij Nederland mobiel? Verkeer Toenemende en invloed luchtvervuiling: van milieu-eisen op de sector hoe kan 2 Inhoud Waar komen verkeersemissies

Nadere informatie

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG Klaar voor de toekomst Scania Gasmotoren CNG & LNG Scania en het milieu Klimaatveranderingen ten gevolge van de uitstoot van broeikasgassen, steeds schaarser wordende natuurlijke grondstoffen (o.a. als

Nadere informatie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie 28 april 2009 Hidde Nijland Symposium 1 WAAROM ELEKTRISCH RIJDEN? 1. Wereld milieu: geen broeikaseffect duurzaamheid

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel Agenda De uitdaging Dubbele strategie Hybride techniek & potentieel Methaan-diesel techniek & potentieel ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY p2 De uitdaging Euro normen Wettelijk kader Opwarming van de aarde

Nadere informatie

SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN. TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733

SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN. TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733 SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733 TNO MEET SINDS 1986 EMISSIES In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen J.M. de Wit Groenvoorziening BV Hazerswoude-Rijndijk 11 juni 2015 Marco Hoogenboom. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming De pure winst van In de ruim 30 jaar van haar bestaan heeft TRS zich ontwikkeld van locale serviceverlenende organisatie tot internationale producent

Nadere informatie

Introductie. Annelies van der Kolk. Gedeputeerde klimaat en milieu. Provincie Gelderland

Introductie. Annelies van der Kolk. Gedeputeerde klimaat en milieu. Provincie Gelderland Introductie Energiebesparing én meer duurzame energie moeten we de komende jaren in een hoger tempo dan nu realiseren. Auto s, vrachtwagens en ander gemotoriseerd verkeer dragen in hoge mate bij aan het

Nadere informatie

Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart

Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart Fasering & Economische aspecten Datum 9-9-2013 Ruud Verbeek, Norbert Ligterink, Jorrit Harmsen, Pim van Mensch Ondersteund door: Gemeente Amsterdam & Europese

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd ONDERZOEK THUIS ACCU Is Nederland klaar voor de thuis accu?! 29 oktober 2015 Panelleden ISO 26362 gecertificeerd Auteur Y. Lievens Onderzoek thuis accu De techniek gaat steeds meer vooruit en er blijven

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De SLIMME KEUZE voor

De SLIMME KEUZE voor Aardgas voor voertuigen De SLIMME KEUZE voor uw onderneming DATS 24, meer dan brandstof alleen DATS 24 maakt deel uit van Colruyt Group en zet ook resoluut in op duurzaamheid. DATS 24 draagt dus graag

Nadere informatie

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek EFRO project Factsheets rondvaart Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek 2 Inhoud Inleiding Technische opties voor een schonere vloot Emissie in de praktijk Overzicht Conclusies

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

it s electric! e-powered mobility by ece

it s electric! e-powered mobility by ece it s electric! e-powered mobility by ece Dramatische CO 2 reductie Lotus Elise VW Golf Een snelle, sportieve wagen. Van 0 naar 100 in 4,7 seconde? Het kan elektrisch! Specificaties Lotus Elise-ece: ca.

Nadere informatie

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Emissie inventaris Netters infra De emissie inventaris van: 2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Opgesteld door: AMK Inventis Stef Jonker Datum: april 2014 Concept Versie 1 Maart 2014 Pagina

Nadere informatie

Plug-in Hybrid. juni 2013

Plug-in Hybrid. juni 2013 Plug-in Hybrid Electric Vehicles juni 2013 Begin 2013 reden In Nederland ongeveer 8.000 personenauto s met 0% fiscale bijtelling. Het overgrote deel hiervan zijn elektrische auto s die tevens een benzine-

Nadere informatie

De elektrische auto die je verder brengt. Opel Ampera.

De elektrische auto die je verder brengt. Opel Ampera. De elektrische auto die je verder brengt. Opel Ampera. Onze toekomst vraagt om positieve energie. De aarde is altijd goed voor ons geweest. Eeuwenlang heeft ze ons voedsel gegeven en ons voorzien van de

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Inhoud. Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto. Voorbeelden van elektrische auto s. Globale beschouwing elektrische aandrijving

Inhoud. Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto. Voorbeelden van elektrische auto s. Globale beschouwing elektrische aandrijving Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto Igo Besselink Werktuigbouwkunde Kivi bijeenkomst 7 juni 2010 PAGE 1 Inhoud Voorbeelden van elektrische auto s Globale beschouwing elektrische

Nadere informatie

Carbon Footprint Rapportage 2014

Carbon Footprint Rapportage 2014 Carbon Footprint Rapportage 2014 Versiedatum: 19 februari 2015 4.B.2&5.B.1+2 Rapportage Carbon Footprint 2014 1 van 11 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1... 4 2.1 Gasverbruik... 5 2.2 Zakelijk verkeer in

Nadere informatie

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V.

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V. ENERGIE ACTIEPLAN Van der Wiel Holding BV Conform NEN 50001 Oktober 2015 Verantwoordelijke voor dit verslag is de consultant van AMK Inventis Versie 2.0 Pagina 1 van 6 Scope 1 gasverbruik 1 Inregelen cv

Nadere informatie

Grafiek 19.1 Percentage Leidenaren dat zich zorgen maakt over luchtkwaliteit, naar stadsdeel en leeftijdsgroep* 0% 25% 50% 75% 100%

Grafiek 19.1 Percentage Leidenaren dat zich zorgen maakt over luchtkwaliteit, naar stadsdeel en leeftijdsgroep* 0% 25% 50% 75% 100% 19 LUCHTKWALITEIT In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de luchtkwaliteit in Leiden. Gevraagd is in hoeverre men zich hier zorgen over maakt. De gemeente heeft diverse maatregelen genomen om de luchtkwaliteit

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen

Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen Brandstof vertegenwoordigt een aanzienlijk deel van de exploitatiekosten van een leasewagen. Omwille van zijn zuinige karakter en steeds lagere CO2-emissie was

Nadere informatie

CO 2 emissie inventarisatie januari-juli 2012 (3-A-1)

CO 2 emissie inventarisatie januari-juli 2012 (3-A-1) Gebr. van der Lee CO 2 emissie inventarisatie januari-juli 2012 (3-A-1) CO²- Bewust Directie: E. van der Lee Communicatiemanager: T. Hoebee KAM-Coördinator: A. Werkmeester Lelystad, september 11 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Emissie inventaris 2013. Visser Assen. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

Emissie inventaris 2013. Visser Assen. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Emissie inventaris 2013 Visser Assen Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien juni 2014 Definitief S.G. Jonker R. van der Veen AMK Inventis Advies en Opleiding 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport The Blue Road is de kortste weg naar een duurzame toekomst. Waarom? Omdat

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

De groene delta van Nijmegen

De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions Workshop GDF SUEZ LNG Solutions - 10 oktober 2014 Leon Sluiman Manager operations & Technology De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions WAT IS LNG LNG: HET PRODUCT Vloeibaar

Nadere informatie

April 2014. Footprint

April 2014. Footprint April 2014 Footprint Emissie-inventaris 2015 Footprint Emissie-inventaris 2015 Maart 2016 Dit document is opgesteld volgens de NEN-ISO 14064-1 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Bedrijfsbeschrijving... 5

Nadere informatie

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Programmaleider Verkeersemissies, Ministerie van VROM Agenda 1. Wat willen we bereiken? Klimaat Luchtkwaliteit 2. Wat kan verkeer

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 21 januari 2015 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: Gecontroleerd door: Hekon Dreesmann

Nadere informatie

Samenvattende rapportage project Meerij- aanhanger P0901

Samenvattende rapportage project Meerij- aanhanger P0901 Samenvattende rapportage project Meerijaanhanger Gesubsidieerd door SenterNovem KTOH01022 Versie: Auteurs: Datum: openbaar IWO Project bv R. Hunik P. Hafkamp 29 november 2009 Onderliggende rapportages

Nadere informatie

De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010

De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010 De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 AMK Inventis Stef Jonker Oktober 2012 Definitief (aangepast op ) 1 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

CO 2 emissie inventarisatie januari- December 2013 (3-A-1)

CO 2 emissie inventarisatie januari- December 2013 (3-A-1) Gebr. van der Lee CO 2 emissie inventarisatie januari- December 2013 (3-A-1) CO²- Bewust Lelystad, april 2014 Inhoudsopgave 1. CO2-emissie inventaris... 3 1.1 Grondslag CO2-emissie inventaris... 3 1.2.

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

Elektrisch vervoer & Arnhem 16 december 2009. Programmamanager infrastructuur laadpunten elektrisch vervoer

Elektrisch vervoer & Arnhem 16 december 2009. Programmamanager infrastructuur laadpunten elektrisch vervoer Elektrisch vervoer & elektrische netten Arnhem 16 december 2009 Peter van der Sluijs Programmamanager infrastructuur laadpunten elektrisch vervoer 1 Inhoud Belang Netbeheerder Wat doet een elektrische

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 30 januari 2015 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie... 2 2.2

Nadere informatie

KIVI NIRIA Jaarcongres 6 november 2013. Werner Ghitti, Directeur

KIVI NIRIA Jaarcongres 6 november 2013. Werner Ghitti, Directeur KIVI NIRIA Jaarcongres 6 november 2013 Werner Ghitti, Directeur Spijkstaal Elektro B.V. Opgericht in 1938 in Spijkenisse Toonaangevend bedrijf op het gebied van elektrisch en duurzame mobiliteit Al 60

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 G.R.M. Maassen 24-10-2014 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie