defensiekrantnummer 14

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "defensiekrantnummer 14"

Transcriptie

1 defensiekrantnummer juni 2013 Twee zielen, één gedachte 3 Sensor is 'game changer' in gezichtsveld 6 Vanaf take-off is alles tactisch 8 Maritiem megafestijn met koninklijk tintje 11 Vuur na aan de schenen van CV90-simulator den helder De Marinehaven Den Helder liep op donderdag 20 juni vol met oude zeilschepen. Vier dagen lang vormden zij samen met moderne marineschepen uit Rusland, Duitsland, Engeland, België en Nederland de trekpleisters voor het megafestijn Sail Den Helder/Marinedagen. Hoewel zeer verschillend qua leeftijd en techniek, ademden beide vlootverbanden dezelfde, maritieme geest. Zeg maar: twee zielen, één gedachte. Met Koning Willem-Alexander als speciale gast, werd Sail Den Helder/Marinedagen een heugelijk evenement. Weer of geen weer. Meer hierover op pag. 8. Foto AVDD Nota toekomst krijgsmacht geen eenvoudige boodschap den haag Om inzicht te geven in de voortgang van de Nota over de toekomst van de Krijgsmacht, heeft minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert de Tweede Kamer dinsdag geïnformeerd over de hoofdlijnen van deze nota. Die vormt het kader voor de concrete maatregelen die zij vóór de begrotingsbehandeling in de nota presenteert. In de brief aan de Kamer staat dat de krijgsmacht, gelet op de aanhoudend onzekere veiligheidssituatie in de wereld, onverminderd van groot belang blijft. Ook wordt gemeld dat Nederland in de toekomst een krijgsmacht nodig heeft, die inzetbaar is op alle geweldsniveaus en voor alle strategische functies. De minister schrijft dat twee uitgangspunten ten grondslag liggen aan de Nota over de toekomst van de Krijgsmacht. Ten eerste moet de Nederlandse krijgsmacht, ook in de toekomst, zo goed mogelijk omgaan met diffuse dreigingen en risico's. Ten tweede moet de krijgsmacht niet alleen nu, maar ook op langere termijn betaalbaar zijn. Beide uitgangspunten worden met elkaar verenigd door zowel in operationeel als in financieel opzicht te streven naar duurzaamheid. De vervanging van de F-16 vraagt volgens Hennis om een zorgvuldige afweging. Het nieuwe jachtvliegtuig, dat weer zo n veertig jaar dienst moet doen, is namelijk tevens van invloed op het politieke handelingsvermogen van toekomstige regeringen. De vervanging van de F-16 gaat in elk geval niet ten koste van andere capaciteiten van de krijgsmacht. Besloten is de vervanging volledig uit te voeren. Dit gebeurt binnen het, reeds door de vorige minister van Defensie, gereserveerde investeringsbudget van 4,5 miljard euro (uit te geven in een tijdsbestek van meer dan tien jaar) en het exploitatiebudget van de F-16 dat 270 miljoen euro per jaar bedraagt. Van verdringing binnen het defensiebudget, of een verhoging van het totale budget, is geen sprake. Hoewel Defensie bij bezuinigingen in dit Regeerakkoord is ontzien, wordt zij wel geraakt. Denk aan het Lenteakkoord, de BTW-verhoging, rijksbrede taakstellingen en interne herschikkingen. Het vergt ingrepen die oplopen tot 333 miljoen euro per jaar in De Nota over de toekomst van de krijgsmacht gaat in op de benodigde maatregelen om deze problemen aan te pakken. Minister Hennis zegt verder dat het geen eenvoudige boodschap is. Zij beseft dat er opnieuw een beroep wordt gedaan op het geduld en de loyaliteit van de defensiemedewerkers, militair en burger. De inzet is een krijgsmacht die in zowel operationeel als financieel opzicht duurzaam is. Robuust, relevant en betaalbaar. Dit is ons aller belang." Inhuldigingsmedaille op het uniform den haag Defensie heeft een conceptbesluit draagvolgorde onderscheidingen ontvangen van de Kanselier der Nederlandse Orden. Op grond hiervan heeft Defensie besloten dat het vanaf nu is toegestaan de Inhuldigingsmedaille 2013 en het Elfstedenkruis te dragen op het militaire uniform. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan het nieuwe besluit Militaire Draagvolgorde Onderscheidingen. De regels omtrent beide medailles zijn hierin meegenomen. Inmiddels hebben een tiental militairen de Inhuldigingsmedaille ontvangen.

2 binnenland 2 defensiekrant nr juni 2013 Nieuwe commandant CDC utrecht Leonard Kok (49) is benoemd tot commandant van het Commando DienstenCentra. Hij volgt vice-admiraal Erik Kopp op die met functioneel leeftijdsontslag gaat. Kok begint op maandag 16 september. De commando-overdracht volgt in oktober. De nieuwe commandant CDC werkte de afgelopen jaren voor de gemeente Den Haag als algemeen directeur van de Dienst Stedelijke Ontwikkeling. Eerder was hij onder meer plaatsvervangend secretarisgeneraal bij het Ministerie van Justitie en directeur van de Directie Begrotingszaken van het Ministerie van Financiën. Kok is niet onbekend met Defensie. Hij vervulde in de periode zijn dienstplicht als aspirant-reserve officier bij de Koninklijke Marechaussee. Nieuw-Guineagangers onderscheiden hilversum De 97-jarige Charles Dibbets en vier andere oorlogsveteranen zijn onderscheiden voor hun inzet in Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea. Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht (IGK) luitenant-generaal Ton van Ede speldde hen in Hilversum de versierselen behorende bij de eretekens op. Als soldaat der 1e klasse bij het Koninklijk Indisch Leger (KNIL) werd Dibbets door de Japanners geïnterneerd en op transport gesteld naar Thailand. Daar werkte hij als dwangarbeider aan de Birma-spoorlijn. Toen Dibbets na de Japanse capitulatie terugkeerde bij het KNIL nam hij tijdens de Politionele Acties deel aan veel militaire operaties. Herstellend van alle ellende na de Tweede Wereldoorlog was er weinig oog voor wat u had meegemaakt in de periode dat u Nederland overzee diende, sprak IGK Ton van Ede. Ondanks de latere erkenning en waardering voor deze oud-militairen, zijn nog steeds relatief veel veteranen niet onderscheiden, terwijl ze daar wel recht op hebben. Dibbets kreeg het Mobilisatie Oorlogskruis, het Ereteken Orde en Vrede met de gespen 1946/1947/1948 en het Demobilisatie Insigne KNIL. Korporaal Herman van Dijk ontving het Ereteken Orde en Vrede met de gespen 1948/1949 en het Demobilisatie Insigne van de marine. Het Nieuwe-Guinea Herinneringskruis was er voor dienstplichtig marinier Hendrikus Meijer, zeemilicien der 3e klasse Jaap Wegenaar en machinist der 1e klasse Walter Waltmans. Militairen onthullen koninklijke banners Liaison ontvangt Amerikaanse onderscheiding ermelo Kolonel Mike Calmeijer Meijburg is onderscheiden met de Joint Service Commendation Medal. Hij ontving deze Amerikaanse onderscheiding voor zijn werk bij het United States Africa Command, waar hij van februari 2010 tot mei 2013 werkte als liaison officier. Als eerste Nederlandse liaison legde Calmeijer Meijburg een stevige basis voor het versterken van de samenwerking tussen de Verenigde Staten en Nederland. Zo nam hij onder meer het voortouw bij de integratie van Nederlandse instructeurs in het J2 militaire inlichtingenprogramma. Dit leidde er toe dat Nederlandse instructeurs cursussen verzorgden in Rwanda en Nigeria. De Joint Service Commendation Medal is een Amerikaanse onderscheiding die toegekend wordt voor bijzondere verdiensten tijdens een joint optreden. den haag Abseilend van het Haagse stadhuis onthulden vier militairen van 11 Luchtmobiele Brigade banners met de tekst '200 jaar. De actie gebeurde onder toeziend oog van Koning Willem-Alexander en Koningin Maxima. Het paar sloot in de Hofstad hun tour af langs de twaalf provincies, die na de troonswisseling begon. Een erehaag luchtmobiele militairen in ceremonieel tenue, zogenoemde Grenadiers en Jagers, wachtte het Koninklijk paar in Den Haag op. Bij vertrek van Willem- Alexander en Maxima rolden de militairen banners uit vanaf gebouwen rond het Spuiplein. De tekst slaat op het jubileum, maar staat ook symbool voor de historische band tussen het Koninklijk Huis, de landmacht en 11 Luchtmobiele Brigade. Het militair optreden vormt daarnaast een voerproefje op het tweehonderdjarig jubileum van de Koninklijke Landmacht in Residentie Ook in het jubileumjaar zal de landmacht stilstaan bij de bijzondere relatie met het Huis van Oranje. 11 Luchtmobiele Brigade heeft zowel met het koningshuis als met Den Haag een historische band. Het Garderegiment Grenadiers en Jagers vocht in de Slag om de Residentie in de meidagen van Na zware gevechten heroverde het regiment de vliegvelden Ypenburg en Ockenburg op Duitse luchtlandingstroepen en parachutisten. Dit voorkwam mede dat Koningin Wilhelmina en de regering gevangen werden genomen. Bij de slag sneuvelden 515 Nederlandse militairen, onder wie 208 Grenadiers en Jagers. Hangend aan gebouwen rond het Spuiplein in Den Haag onthullen landmachtmilitairen enkele banners. Timmermans op bezoek bij Patriotmissie Turkije adana (t) De militairen van de Patriot-missie in Turkije hebben bezoek gehad van minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans. Op luchtmachtbasis Incirlik werd Timmermans ontvangen door Turkse, Amerikaanse en Nederlandse militaire autoriteiten. Commandant van de eenheid kolonel Peter Koning verzorgde een korte briefing over de laatste stand van zaken. Aansluitend kreeg de minister uitleg over de verschillende onderdelen en systemen van het Patriot detachement. Zo bekeek Timmermans een van de operationele Patriot vuureenheden. Deze missie is een exemplarisch voorbeeld van de NAVO solidariteit, ik ben er trots op wat Nederlandse militairen hier doen, zei minister Timmermans.

3 binnenland defensiekrant nr juni Bekendste Defensietwitteraar Elgiraffo ziet kansen in gebruik social media Op een bewuste manier meegaan met de tijd ermelo Een uit de hand gelopen hobby noemt de 46-jarige sergeant-majoor Marcel van Hemert van 420 Hospitaal Compagnie zijn fascinatie voor de online-wereld. De onderofficier is één van de bekendste Defensietwitteraars. Onder de naam Elgiraffo zet hij zich op een bijzondere wijze in voor de organisatie. Every soldier a spokesman, vooral met social media. Maar dan moet je wel weten waar over je praat. Wie hem googlet onder zijn eigen naam of onder de naam Elgiraffo vindt enorm veel hits. Hij is niet alleen de oprichter van de online Defensie-encyclopedie Boekje Pienter, maar ook zichtbaar op andere virtuele fronten. Of het nu zijn reacties zijn op discussieforums of zijn posts op Facebook, Linkedin en Twitter: Van Hemert geeft zijn mening. Privé ben ik fanatiek bezig met social media met een focus op Defensiegerelateerde onderwerpen. Mijn hobby is zogezegd een verlengstuk van mijn werk. Stiekem ben ik een beetje een workaholic. Ik houd alles in de gaten, omdat ik graag wil weten wat er speelt bij het publiek, vertelt hij. Ik vind het jammer dat niet iedereen de noodzaak van onze krijgsmacht inziet. Daarom probeer ik op mijn eigen manier in gesprek te gaan met mensen en uit te leggen wat het belang is van een organisatie als Defensie. Elgiraffo Niemand minder dan minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert is één van zijn vele volgers. Tijdens de Defensie Tweetup van 11 juni stelde Van Hemert zich persoonlijk aan haar voor. Toen ik de naam Elgiraffo liet vallen, wist ze direct wie ik was. Grappig dat mijn echte naam minder bekend is dan mijn tweetnaam. Het was bijzonder om tijdens zo n bijeenkomst de gezichten achter die virtuele namen te zien. Goed om met elkaar in gesprek te gaan over het fenomeen social media. juist nu Volgens Van Hemert is juist nu het gebruik van social media belangrijk. In de tijd van de dienstplicht was iedereen welbekend met Defensie. Ieder gezin had wel iemand die in dienst zat. We komen nu in een tijd terecht waarin we die connectie kwijtraken, legt hij uit. De onderofficier zegt dat social media de kans biedt om die herkenbaarheid weer te vergroten. Militairen kunnen Mien uit Assen vertellen wat ze doen en waarom het belangrijk is dat zij er zijn. Veel dingen zijn tegenwoordig een ver-van-je-bedshow, maar militairen zijn ook op allerlei nationale fronten actief en via social media kunnen we dat duidelijk maken door ons verhaal te vertellen. Toch moet dit wel op een bewuste Tweetup Een tweetup IRL (in real life) is een bijeenkomst die georganiseerd wordt voor een groep twitteraars. Volgers kunnen zo real life met elkaar in gesprek gaan over verschillende onderwerpen. Op 11 juni 2013 vond op het ministerie in Den Haag de eerste Tweetup van bewindsvrouw Jeanine Hennis-Plasschaert plaats. Ruim vijftig Defensietwitteraars kwamen op de bijeenkomst af. Zij kregen niet alleen de kans elkaar in het echt te ontmoeten en de minister met meer dan het maximum van 140 tekens vragen te stellen. Tweetups zorgen ervoor dat de virtuele en de fysieke wereld samenkomen. en verantwoorde manier gebeuren. Gebruik maken is goed, maar misbruik kan de organisatie schade toebrengen, zegt hij. Hij doelt hiermee op zaken die de operationele veiligheid in gevaar kunnen brengen. Om dit te voorkomen, zijn vanuit de organisatie duidelijke richtlijnen opgesteld. Het is belangrijk dat iedereen zich daaraan houdt, want militairen hebben een bijzondere taak. Bij alles wat je in dit vak doet, staat veiligheid bovenaan. tips De kracht van social media zit volgens de onderofficier in het beantwoorden van vragen. Het is een interactief medium en werkt alleen als je er tijd insteekt. Als expert heeft Van Hemert voor zijn collega s een aantal belangrijke tips. Reageer niet uit emotie, want daar bereik je niks mee. Onderbouw je mening, leg uit, ga in gesprek. Maar vooral, praat alleen over zaken waar je verstand van hebt. Dan bereik je meer en word je ook serieus genomen. tekst tlnt johanna van waardenberg foto hans lebbe, avdd Sensor is game changer in gevechtsveld 't harde Fabrikant Microflown Avisa weet het zeker. De akoestische sensor, die de herkomst van geweervuur, heli s en mortieren detecteert, is een regelrechte game changer. De sensor waarschuwt niet alleen, maar weet ook precies waarvandaan je wordt beschoten. Om realistische sensordata te verzamelen, heeft de producent onlangs twee gebruikerstesten uitgevoerd. Hiertoe werden zowel een Cougar-transporthelikopter als een voertuig beschoten door eigen troepen. Voor de beproeving werden een vliegende Cougar en een onbemande Mercedes-Benz uitgerust met een prototype van de sensor. Daarnaast werden op verschillende afstanden sensoren in het veld geplaatst. Specialisten van het Kenniscentrum Wapens & Munitie (Defensie Materieel Organisatie, red.) namen vervolgens de heli en de MB met een Colt C8, een Kalashnikov, Heckler & Koch HK 417 en een.50 machinegeweer onder vuur. Door het vergaren van data kan fabrikant Microflown Avisa zijn prototype uitwerken tot een systeem dat geïntegreerd kan worden in bijvoorbeeld het zelf- beschermingssysteem van helikopters. potentie De ogen van doorgunners en vliegers vormen nog altijd het enige waarschuwingssysteem voor kleinkalibervuur. Dankzij de Microflown krijgen de bemanningen in de toekomst mogelijk ook de beschikking over een set oren. De sensor, uniek op de wereld, bepaalt de richting van waaruit is geschoten. De bemanning kan daarop effectief actie ondernemen: uitwijken of terugschieten. Vlieger majoor William Scholten: "Voor infrarood- en radargestuurde raketten hebben we al detectiemiddelen op onze helikopters, maar voor de dreiging van geweervuur bestaat geen kanten-klaar systeem. De Microflown heeft dus zeker potentie." Hoewel de test met de Cougar pas een voorzichtige verkenning is, wordt die extra paar oren voor voertuigbemanningen eerder werkelijkheid. Binnen nu en twee jaar moet het systeem mobiel zijn gemaakt om op voertuigen te plaatsen. Het onderzoek richt zich nu vooral op het wegfilteren van het geluid dat het voertuig zelf maakt. Dankzij de sensor heb je vanaf het eerste schot overzicht en kun je gericht handelen, zegt projectofficier majoor Henk te Kulve. Maar ook in het onoverzichtelijke gevecht daarna is de sensor bepalend. Door de positie af te geven van verschillende schutters, mortiervuur en helikopters, verhoogt dit inventieve middel direct de situational awareness van militairen in een konvooi. Zelfs in verstedelijkt gebied. Volgens kolonel Harold Jacobs, hoofd afdeling Landmachtbehoeften bij de Bestuurstaf, gaat het om een revolutionaire techniek met ongekende toepassingsmogelijkheden. Jacobs: We werken nu stap voor stap de mogelijkheden verder uit. We denken zelfs na over toepassing op een UAV. Een UAV is dan niet langer een dove vliegende camera. Ook lijkt het mogelijk met de sensor andere onbemande vliegtuigen te detecteren. Ik ben ervan overtuigd dat dit systeem mensenlevens gaat redden. Een absolute game changer dus. Wegens gebrek aan financiële middelen is het voor het Nederlandse midden- en kleinbedrijf niet altijd makkelijk te starten met de ontwikkeling van innovatieve (militaire) producten. Sinds Microflown Avisa echter gebruik maakt van de zogeheten Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling (CODEMO)- regeling zijn deuren geopend die anders gesloten bleven. Dankzij die steun kan het bedrijf het prototype de komende tijd verder ontwikkelen en in de markt zetten met Defensie als uithangbord. Want ook andere landen volgen de vinding op de voet. De fabrikant kiest bewust om het veld in te gaan met de toekomstige gebruikers. Uitvinder en technisch directeur Hans-Elias de Bree: Men wil een daadwerkelijk product kopen, geen research. Wij krijgen het vertrouwen van Defensie om zo realistisch mogelijk te testen. En de organisatie weet straks precies wat wij kunnen leveren. De Microflown is al in gebruik als veiligheidssysteem op het artillerieschietkamp op t Harde. In deze setting worden de sensoren gebruikt als leermiddel om de vuursteunketen te monitoren, maar ook voor de veiligheid tijdens schietoefeningen. Daarnaast maakt het deel uit van het camerasensorsysteem Discus, dat militaire bases beveiligt. tekst kap marlous de ridder/ ingmar kooman foto's mark van stokkom

4 binnenland 4 defensiekrant nr juni 2013 Boven Na de vrije val bepaalt de para of hij zijn valscherm hoog of laag opent. Dit hangt af van zijn opdracht. Rechtsboven De zuurstofploeg springt met ruim zeventig kilo aan uitrusting. Dit maakt de exit extra zwaar. Rechtsonder Het Korps Commandotroepen beschikt over twee operationele HAHO/HALO-ploegen. Commando s doorlopen vrijeval-opleiding Topsport boven eigen land gilze-rijen Jullie zijn gek, roep ik nog. Wetend dat ik binnen enkele minuten zélf bij de exit van de Short SC.7 Skyvan sta. Voor het eerst mag ik als Defensieredacteur ervaren hoe het is om een vrije val te maken vanaf ruim 3,5 kilometer. En belangrijker nog, om te beseffen dat commando s dit doen vanaf extreme hoogte, bij nacht, met zeventig kilo aan uitrusting en met een zuurstofmasker op. Daarna gaan ze achter de vijandelijke linies meteen door met hun geheime operatie. Drie weken lang is het Brabantse luchtruim het domein van het Korps Commandotroepen (KCT). Vanaf vliegbasis Gilze-Rijen springen dagelijks veertig para s meerdere malen uit een gehuurde Skyvan. De mannen zijn onder meer bezig met hun voortgezette vrijevalopleiding, waarbij ploegen van zes tot acht man met volle bepakking en GPSnavigatie op onbekende dropzones bij dag en nacht leren landen. Ook de zeer specialistische zuurstofploeg traint mee. En dat is uitzonderlijk, want voor zowel de vrijevalopleiding als de High Altitude High Opening (HAHO) en de High Altitude Low Opening (HALO)-opleiding kiezen de groene baretten normaal gesproken voor het Franse Lapalisse of de Verenigde Staten. Simpel omdat het slechte weer hen daar zelden parten speelt. Door voornamelijk logistieke omstandigheden is de springperiode nu in eigen land. Het enige wat je dan kunt doen, is hopen dat de weergoden gunstig zijn gezind. Diepte Of het zo had moeten zijn De lucht boven Midden-Brabant is al dagen strakblauw en niets staat mijn sprong nog in de weg. Nog op de grond gieren de zenuwen door mijn keel. Wat als ik straks nou niet durf? Commandant vrijeval-instructiegroep (Defensie Para School) adjudant Edmond stelt me gerust. Feitelijk hoef ik niets te doen, behalve mijn lichaam tijdens de val in een soort halve maan houden. Later in het toestel, stevig vastgesnoerd aan mijn tandeminstructeur, voel ik me behoorlijk veilig. Met vijfduizend sprongen op zijn naam is Edmond een routinier. Ik had het slechter kunnen treffen. Hoewel, routine wordt het springen nooit, vertelt hij me later. Zodra je geen enkele spanning meer voelt, moet je stoppen. Zodra we op twaalfduizend voet (ruim 3,5 kilometer) zijn, maakt de eerste springploeg zich gereed. De instructeurs doen hun checks en de laadklep van het propellervliegtuig gaat open. Wel genieten hè, roept er nog één. En weg zijn ze, door het gapende gat naar beneden. Als laatste mogen wij. Wat deze commando's doen is topsport Mijn handen stevig geklemd om de schouderbanden, de wind raast keihard langs het toestel. Heel even gebeurt er niets en dan vallen we naar achteren de onmetelijk lijkende diepte in. Nauwelijks zuurstof Voor ik het goed en wel besef dat ik val, trekt Edmond aan het valscherm. Overgeleverd aan de zwaartekracht komt de grond al gauw dichterbij. We landen netjes op één van de twintig uitgezette dropzones. Wat een onvergetelijke ervaring en wat een rush geeft zo n vrije val. En dan te bedenken dat een parachute voor de operators gewoon een transportmiddel is. Elke commando wordt standaard als para opgeleid. Het niveau/brevet kan verschillen. Wie goed genoeg is, kan door naar de HAHO/HALO-ploeg. Zij springen vanaf tien kilometer, waarna ze al zwevend een afstand van veertig tot zestig kilometer afleggen. Omdat er op die hoogte nauwelijks zuurstof is, wordt altijd met een draagbaar zuurstofsysteem gesprongen. Tijdens zo n infiltratie zorgt het hoog openen van je valscherm voor een groot verrassingseffect bij de vijand. Eerste luitenant Ben weet daar alles van. In juli 2009 sprong hij in het diepste geheim met negen collega s van special forces-eenheid Task Force 55 s nachts boven Afghanistan. Die zeer gewaagde operatie leverde de mannen hun operationele vrije val wing op. Dat was sinds 1949 niet meer voorgekomen. Ben: Het is één van de beste tactische inzetmiddelen, maar ook één met zeer hoge risico s. Je bent maar met acht man en zeker s nachts zie je niks en hoop je maar dat je collega s in jouw buurt landen. Commandanten zullen dus heel goed afwegen of HAHO/HALO-inzet de beste manier is. Of het KCT deze inzetvorm nog in andere landen heeft toegepast, is geheim. In onze ogen gebeurt het sowieso veel te weinig, zegt kapitein Louis Wesselink, hoofd bureau Werving, Selectie en Communicatie desgevraagd. Extreem gevaarlijk Hoewel de commando s goed getraind zijn, ligt het gevaar hoog in de lucht op de loer. Grootste vijand is zuurstofgebrek, meestal veroorzaakt door een defect. Mede vanwege de grote risico s volgt iedere HAHO/HALO-specialist een proceduretraining bij het Centrum voor Mens en Luchtvaart (CML) in Soesterberg, dé expert op het gebied van luchtvaartfysiologie, geneeskunde en psychologie. In een hypobare kamer, omgebouwd tot het ruim van een C-130 Hercules transportvliegtuig, leren de militairen omgaan met hun zuurstofsysteem en drills. Een fout op dertigduizend voet kan binnen een minuut fataal zijn, vertelt luchtvaartfysioloog eerste luitenant Hans Wittenberg. Cru gezegd is het een mooie dood. Je hebt namelijk niet in de gaten dat je aan hypoxie lijdt, want het maakt je heel euforisch. Op elke vlucht gaan daarom oxy supervisors mee en ziet het CML toe op de veiligheid van de para s en de aircrew. Wittenberg: Duizeligheid, tintelingen, ogen die wegdraaien: wij weten precies op welke symptomen we moeten letten. Vergis je niet. Wat deze commando s doen is écht topsport. Op de hoogten, waarop een fout onvergeeflijk is, wordt in Nederland niet getraind. Vanwege het drukke luchtruim mag sowieso niet zo hoog worden gesprongen, zegt commandant vrijeval-instructiegroep Edmond. We springen maximaal tot voet, maar dat is nog steeds boven de zuurstofgrens. De mannen ervaren de zuurstofdrills en de mentale component dus net zo goed. Alhoewel het voeten in de aarde had om drie weken lang het luchtruim te claimen, kan er dankzij een zelf gehuurd vliegtuig, goede afspraken met de luchtverkeersleiding en de medewerking van de luchtmacht toch maximaal Een fout op voet is binnen één minuut fataal worden getraind. En dat valt zeker niet tegen, meent Edmond. Hier ligt de moeilijkheidsgraad vele malen hoger dan in Amerika of Frankrijk, waar de gebieden uitgestrekt zijn. De para s krijgen nu te maken met hoofdzakelijk verstedelijking, grote boscomplexen en waterrijke gebieden. Feitelijk betekent dat precisielanden op een postzegel. De leercurve is dan ook ontzettend steil. Korporaal-1 Jim weet het door deze springperiode zeker. Zodra er plek vrijkomt bij de exclusieve HAHO/HALO-ploeg gaat hij er helemaal voor. Dit is het mooiste specialisme bij het KCT. Je moet het écht leuk vinden, want de opleiding is niet voor iedereen weggelegd. tekst kap marlous de ridder foto s sm gerben van es, avdd

5 reportage defensiekrant nr juni Dolfijn vuurt torpedo s af tijdens firing exercise Collega s als doelwit LANDSKRONA (Zwe) In de kleine commandocentrale van Zr. Ms. Dolfijn focust de bemanning zich op wat komen gaat. Vandaag torpederen we de Evertsen en de Mercuur, briefte commandant luitenant-ter-zee 1 Pim Hol zo juist zijn bemanning. De opvarenden van de twee oppervlakteschepen hoeven niet te vrezen voor hun leven, het gaat slechts om een oefening. In de Baltische Zee bij Zweden voert de Dolfijn een Torpedo Firing Exercise (TFX) uit. Zr. Ms. Mercuur en Zr. Ms. Evertsen fungeren daarbij als doelschip. Dit is nou opereren in het hoogste geweldsspectrum, slaat luitenantter-zee2oc Michiel van Dongen de spijker op de kop. De expert van het Maritime Warfare Centre houdt alles en iedereen in de gaten. Volgt de bemanning de juiste procedures en gebruikt men de beste tactieken? Van Dongen: Die gegevens verzamelen en analyseren we. Daarna concluderen we of de bemanning en de torpedo gedaan hebben wat zij horen te doen. Ook krijgen we informatie van de oefentorpedo. In plaats van te ontploffen, slaat die alle data op. Expres mis Explosief materiaal ontbreekt en de mannen achter de knoppen schieten voor de zekerheid expres mis. Verder verschilt het lanceren van een oefentorpedo amper van het echte werk. In de commandocentrale van de Dolfijn loopt commandant Hol rondjes langs zijn mensen achter de schermen. Zelf neemt hij regelmatig een kijkje door de periscoop om te bepalen waar zijn beoogde slachtoffers zich bevinden. Zonder zelf door hen gezien te worden, natuurlijk. Daarom mag de periscoop telkens maar een korte tijd boven water, nauwkeurig bijgehouden door een matroos op zijn klokje. Een dek lager, in de boegbuiskamer, prepareren collega s de Mk 48 draadgeleide torpedo s voor lancering. Het zes meter lange wapen wordt nauwkeurig geïnspecteerd op beschadigingen en oneffenheden. Secuur werken de mannen in de boegbuiskamer volgens de procedure. Uit de langs bakboord boven!, roept sergeant Lantang door de wapenkamer. Zijn collega s weten dan dat de torpedo voorwaarts de buis linksboven in gaat. Als de klep achter de torpedo dicht gaat en de luchtdruk is aangesloten, kan het vuren beginnen. Drukgolf Het moment van lanceren is aangebroken. Met een simpele druk op de knop stuurt de operator de torpedo richting de Evertsen. Een flinke drukgolf gaat door de gehele onderzeeboot. Stofwolkjes dwarrelen door de commandocentrale. Intussen is de torpedo op zoek naar zijn doel. Als hij dat gevonden heeft, komt hij normaal gesproken vlak daaronder tot ontploffing. Dat levert enorme opwaartse druk op, die het schip door midden moet breken. In de oefensetting schiet de torpedo zijn doel voorbij, totdat de brandstof op is. Het handige van een oefentorpedo is dat hij na de aanval boven komt drijven, met zijn rode neus omhoog. De kans dat een Nederlandse onderzeeboot daadwerkelijk op een schip zal schieten, is klein. Maar deze kennis moet je wel onderhouden. Als je dat niet doet, is het veel moeilijker deze vaardigheid terug te brengen, betoogt Van Dongen. En een torpedolancering is enorm complex, alleen al vanwege de communicatie. Voor het hele onderzeebootoptreden is deze training hartstikke nuttig. Mercuur Het is vervolgens aan het torpedowerkschip Zr. Ms. Mercuur om het wapen uit het water te vissen. Als hij eenmaal met behulp van een rubberboot aan boord is van de Mercuur maken wij hem helemaal schoon, vertelt Patrick van Hoepen, gehuld in een wit pak en geel schort. We halen de brandstofresten, de gassen en andere rommel eruit. De Mercuur, het enige bovenwaterschip van de Onderzeedienst, is uitgerust om de vier onderzeeboten te ondersteunen bij torpedolanceringen. Het beschikt bijvoorbeeld over een aantal witte ruimtes, waar met de torpedo s wordt gewerkt. Ze zijn wit, zodat ieder spatje vuil dat uit de torpedo drupt, opvalt. Na het schoonmaken en het uitlezen van de data, gaat de torpedo het ruim in. Bij het Marinebedrijf in Den Helder maken de specialisten de wapens klaar voor de volgende oefening. Van Hoepen: Een torpedo is één brok techniek. Prachtig om mee te werken. tekst elnt joost ploegmakers foto s sm peter van bastelaar Grote foto De oefentorpedo gaat de juiste lanceerbuis in. Linksonder Torpedowerkschip Zr. Ms. Mercuur haalt de torpedo uit het water. Rechtsonder Onderzeeboot Zr. Ms. Dolfijn in de Baltische Zee.

6 buitenland 6 defensiekrant nr juni 2013 Vanaf take-off is alles tactisch C-130 vliegers tactisch getraind in Spanje zaragoza (sp) Een C-130 transportvliegtuig van 336 Squadron heeft met twee bemanningen meegedaan aan de European Air Transport Training (EATT) in Zaragoza. Tijdens deze tactische training vergden de crews twee weken lang het uiterste van zichzelf en van hun kist. Vlieggebied was boven het dorre Spaanse heuvellandschap. En hoe doe je dat? Tactisch vliegen met een Hercules? Eerst stijg je op van luchtmachtbasis Zaragoza en op vijfhonderd voet aangekomen, zet je koers in zuidelijke richting naar een groot heuvelachtig laagvlieggebied. Daarbij maak je zoveel mogelijk gebruik van de natuurlijke dekking die de heuvels bieden. Tijdens een aantal missies word je ook geconfronteerd met aanvallen van Spaanse F-18 s en moet je met defensieve manoeuvres flink aan de bak, Vervolgens zet je koers naar de dirt strip Ablitas om een tactische nadering uit te voeren. Je zet de landing in op deze korte landingsbaan, waarna je snel, en met draaiende motoren, je lading afzet of oppikt om binnen een paar minuten weer op te stijgen. Vervolgens gaat de vlucht naar De Badenas Range. Je vliegt dan door een gebied waar Spaanse luchtverdedigers je vanaf de grond op de korrel proberen te nemen. Kom je daar ongeschonden doorheen, dan drop je je (gesimuleerde) lading pallets met vracht of parachutisten op de San Gregorio dropzone. Daarna zet je weer koers naar Zaragoza. Het is waardevol dit soort dingen te oefenen In essentie heb je dan alle zaken te pakken die wij hier beoefenen, zegt majoor Coos Duinhof, commandant van het Nederlandse detachement in Zaragoza. Voor de bemanning, twee vliegers, een flight engineer en twee loadmasters is zo n vlucht twee uur lang keihard werken met de volledige uitrusting aan en de helm op. Tactisch vliegen Hoewel het een internationale oefening betreft, kun je als deelnemend land in je oefendoelen prio s aangeven, gaat Duinhof verder. Wij leggen dit jaar de nadruk op opereren op een dirtstrip, want die hebben we in Nederland niet. En op tactisch vliegen, oftewel laag bij de grond blijven en zorgen dat je zo onzichtbaar mogelijk bent. Dat hebben wij eigenlijk nooit echt goed beoefend. Ten eerste heb je daarvoor in Nederland niet de ruimte en ten tweede ontbreekt het materieel. Pas sinds begin dit jaar beschikken we over vier kisten. Daarvoor hadden we er maar twee en die werden continu ingezet voor uitzendingen en vluchtopdrachten Herculesvliegers kunnen over het algemeen best wel wat tactische lessen gebruiken, vindt majoor Fred Drenth, als C-130 vlieginstructeur toegevoegd aan de oefenleiding. Zij zijn toch gewend om de snelste route van A naar B te kiezen, maar die is dus lang niet altijd de veiligste. Een weg moet je bijvoorbeeld altijd in een hoek van 90 graden kruisen. Hoe langer je er parallel aan vliegt, hoe meer kans dat je vanuit een voertuig onder vuur genomen wordt. Cargo airdrops Het droppen van vracht vanuit de lucht staat bij ons nog in de kinderschoenen, zegt Duinhof. Dat hebben we eigenlijk nooit in het echt gedaan. De crews droppen tijdens de training dan ook regelmatig dummyladingen vanuit de lucht. Dat gaat belangrijk voor ons worden, omdat het KCT zogenaamde autonome valschermen aanschafte. Deze parachutes maak je vast aan een pallet die je vervolgens vanaf grote hoogte dropt. Met behulp van een GPS systeem stuurt de parachute zichzelf naar de aangewezen plek. Het voordeel hiervan is dat wij onze hoogte en snelheid kunnen aanhouden, zodat de vijand geen idee heeft van wat er gedropt is. Doordat je niet plotseling heel laag gaat vliegen, verraad je dus niet de aanwezigheid van de eigen troepen op de grond Tijdens de EATT oefent de bemanning nog met de conventionele manier van het droppen van cargo. Loadmaster adjudant Bart Kramer: We zetten de pallet met parachute voor de vlucht op de ramp. Zodra we boven de dropzone zijn, trekt de vlieger het toestel naar boven, wij snijden op dat moment de sjorbanden door waarna de lading het vliegtuig uit rolt en de parachute zich opent. Personnel airdrops Het droppen van parachutisten wordt door de Nederlandse crews Pas sinds begin dit jaar beschikken we over vier kisten niet beoefend in Spanje en dat heeft te maken met de veiligheid. Kramer: Als we para s droppen via een static line moet er in de kist een Towed Paratrooper Retriever System (TPRS) aanwezig zijn. Met dit systeem kunnen we iemand weer aan boord trekken mocht hij per ongeluk aan de lijn blijven hangen. Als je aan de lijn gaat trekken, trek je de parachutist alleen maar dichter tegen het vliegtuig aan. Het TPRS tilt de parachutist eerst een stuk naar boven waarna wij hem naar binnen trekken. Hiervoor hadden wij altijd een eigen systeem. Daarbij gebruikten we spanbanden die om een spant van het vliegtuig zaten. Dat werkte prima, maar sinds de toestellen zijn gemodificeerd, kunnen we die spanten niet meer gebruiken. Er wordt nu een bestaand systeem aangekocht. Tot die tijd kunnen wij geen parachutisten aan een static line uitwerpen. Zelfbescherming Tijdens de EATT zijn Spaanse luchtafweereenheden beschikbaar als sparringpartners voor de vrachttoestellen en ook Spaanse F-18 s zoeken in de lucht naar langzamere transporttoestellen. Op dat moment zijn flares en stuurmanskunst de enige verdedigingsmiddelen. Door op het juiste moment uit te wijken en je flares te gebruiken, ben je in een C-130 zeker geen sitting duck, beweert Duinhof. Tijdens de vorige EATT wisten hij en Drenth een kwartier lang een F-18 van zich af te houden. In het echt zullen wij natuurlijk zelden als eerste een onveilig gebied binnenvliegen zonder bescherming van fighters. Hoewel je natuurlijk altijd een target of opportunity kunt worden. Stel dat je een tegenstander passeert op weg naar huis die nog wat brandstof en munitie overheeft. Daarom is het waardevol dit soort dingen te oefenen. Multifunctioneel Oefendoelen genoeg dus voor de vrachtvliegers. Majoor Duinhof toont zich dan ook uitermate tevreden met alle mogelijkheden die de European Air Transport Training biedt. Dit is de tweede keer dat de EATT gehouden wordt en deze oefening komt voor ons precies op het goede moment. We zitten nu wat ruimer in de kisten en dat biedt mogelijkheden om de bemanning meer te laten oefenen. Op die manier kunnen we de C-130 straks veel multifunctioneler inzetten in plaats van alleen maar spullen van A naar B vliegen. tekst Kap Klaas Daane Bolier foto's willem Helfferich Linksboven Na het vliegen van een missie komt de C-130H Hercules 'Willem den Toom' teruggetaxiet naar het grote platform van Base Aérea de Zaragoza. Midden boven De complete crew wordt voor aanvang van een nieuwe missie gebrieft op de ramp van de 'Willem den Toom'. Rechtsboven Detco en SNR majoor-vlieger Coos Duinhof. Linksonder Mentor majoor-vlieger Fred Drenth. Midden onder Terwijl de bemanning zich in de cockpit klaar maakt, staat op het zonovergoten platform een van de loadmasters gereed om te assisteren bij het opstarten. Rechtsonder Het cargo drop systeem waarbij een parachute de pallet naar buiten trekt.

7 rubriek defensiekrant nr juni innovatie = onze toekomst De Defensiekrant neemt enkele innovatieve projecten onder de loep. In deze aflevering de autonome valschermen waarmee de Nederlandse special forces zich in de toekomst veilig en precies kunnen laten bevoorraden. Pientere parachute Autonome valschermen den haag Laadklep open en lossen. Het klinkt zo eenvoudig. Maar niet als je op een paar kilometer hoogte vliegt in een C-130 Hercules transportvliegtuig. Toch kan het binnenkort wel, dankzij de autonome valschermen. Aan een static line dropt de C-130 zijn lading Via gps-data stuurt de lading zichzelf naar het doelgebied Parachute 2 Stuureenheid 3 Speciaal verpakte lading De lading landt nabij de ingevoerde coördinaten Een airdrop: parachute eraan en gaan. Tot zover de theorie. In de praktijk komt bij een bevoorrading door de lucht heel wat meer kijken, vertelt Frank Magazzino, projectleider Autonome Valschermen bij de Defensie Materieel Organisatie (DMO). Voor een reguliere airdrop moet je al snel een gebied van een kilometer bij een kilometer afbakenen, schetst hij. Prima wanneer je in een groot open en makkelijk toegankelijk vlak gebied zit. Maar special forces opereren bij uitstek in moeilijk terrein. Maar de terreingesteldheid is slechts één van de uitdagingen, vertelt kapitein André, commandant van de Defensie Paraschool (DPS). Neem onze missies in Afghanistan. Vijandelijke strijders en geïmproviseerde explosieven beperken natuurlijk je bewegingsvrijheid op de grond. Daarnaast spelen speciale operaties zich primair af onder de radar, legt de commando uit. Heimelijke operatie? Dan wil je ook heimelijke ondersteuning. Je kunt niet even laag over komen vliegen met een transportvliegtuig om voorraden te droppen, want dan weet iedereen dat daar een operatie aan de gang is. Hupje Voor de DPS verwerft de DMO daarom twee typen autonome valschermen van het Amerikaanse Airborne Systems: de Microfly en de Firefly. De Microfly is geschikt voor het droppen van kleine ladingen, tot zo n 250 kilo. De Firefly kan tot zo n 1000 kilo veilig aan de grond zetten. Het pientere van deze parachutes zit hem in de controlbox, een sturingscomputer ter grootte van een desktop-pc. Via gps-data stuurt deze de vracht naar de vooraf geprogrammeerde locatie. Een x- en een y-coördinaat, een hoogte en een windmodel, dat is al wat het systeem nodig heeft om zijn weg te vinden. In de val vanuit het vrachtruim opent direct de stabilisatieparachute. Daarna ontplooit ook de hoofdparachute. Bij de Microfly beslaat deze een oppervlak van ruim 33 vierkante meter. Voor de Firefly is deze bijna 100 vierkante meter. Het parachutesysteem corrigeert zijn positie aan de hand van de gps-satellietlink. Met katrollen bedient de controlbox de stuurlijnen van de parachute. Magazzino: Zodoende kunnen we de lading dichtbij het het doel afleveren, tot op 100 meter nauwkeurig. Het systeem maakt zelfs een hupje zodat het pakketje niet te hardhandig landt. De special forces zien ernaar uit om in 2014 met het systeem te gaan werken, geeft kapitein André aan. Deze autonome valschermen zijn essentieel voor toekomstige missies. Herbevoorrading is cruciaal voor onze operaties. We kunnen nu ruim een week autonoom werken. Dankzij deze systemen rekken we dat op naar weken of zo nodig zelfs maanden. tekst ingmar kooman infographic mieke deurloo, avdd dekaatjes heten de gratis advertenties in de Defensiekrant. De tekst mag niet langer zijn dan veertig woorden en kan alleen schriftelijk of per worden ingediend. De redactie is niet verantwoordelijk voor de inhoud, noch voor de gevolgen van de plaatsing. Graag 'Dekaatje vermelden. Dekaatjes kunnen worden ingestuurd naar ovv naam, adres, woonplaats eventueel telefoonnummer, onderdeel en registratienummer. Let op: de Defensiekrant wordt iedere week ook op internet gepubliceerd. Reünie De reünie "Multinational Division Central South" ( Irak) wordt dit jaar in Nederland gehouden op 20 september van uur in de Frederikkazerne te Den Haag. In 2003/ 2005 was een klein det. Ned. (onder) officieren toegevoegd aan de staf van de MNDCS in Al Hillah/Babylon. Deze zijn dus meer dan welkom. Kosten incl. barbecue en vrij gebruik bar 30,- p.p. Opgave uiterlijk 9 sept. Inf. Regiment Huzaren van Boreel houdt ter gelegenheid van haar 200ste verjaardag een grootse reünie op zaterdag 21 september op de Bernhardkazerne, Amersfoort. Ontvangst vanaf 09:00 uur, Regimentsappèl om 11:00 uur en aansl. lunch, ontmoeten en vieren. Opgave s.v.p. voor 15 aug, kosten 15,- p.p. Zie www. huzarenvanboreel.nl. Op vrijdag 11 oktober is de jaarlijkse reünie voor ex-hofmeesters, -botteliers, -koks en -LDV pers. en actief dienend: de HoBoKo reünie. Loc.: Marine Etabl. A dam. Ontvangst 10:00, einde 16:00 uur. Verzoek i.v.m. kostenbesp. uw mailadres te sturen aan Opgave voor 27 augustus d.o.v op giro t.n.v. C. de Boon, OVV. HoBoKo, naam, adres, kenteken auto. Info: of of

8 binnenland 8 defensiekrant nr juni 2013 Marinedagen en Sail Den Helder trekken bezoekers Maritiem megafestijn met koninklijk tintje den helder Het gecombineerde, maritieme feestje Sail Den Helder/Marinedagen heeft van afgelopen donderdag tot en met zondag in totaal mensen naar de havens van de Marinestad gelokt. Ondanks het overwegend slechte weer genoten zeer vele bezoekers van machtige, oude zeilschepen, moderne marineschepen en tal van demonstraties in de lucht, op het water en op het land. Hoewel verschillend van karakter, was de achterliggende gedachte van Sail Den Helder en de Marinedagen gelijk: mensen tonen wat het leven en werken op de woelige baren zo mooi maakte en maakt. Onbetwist hoogtepunt van Sail Den Helder/ Marinedagen vormde het bezoek van Zijne Majesteit koning Willem- Alexander op donderdag. De vorst nam op de rede van Den Helder de Reversed Fleet Review af en landde even later amfibisch in de marinehaven. Hier werd hij dolenthousiast begroet door zo n marinemensen en oudgedienden die hier, mét de koning, hun Saamhorigheidsdag kwamen vieren. Buiten de marinehaven vergaapten mensen zich aan nog meer oude zeilschepen en smulden zij, net als de bezoekende bemanningen, van optredens en van de geweldige sfeer die in de stad hing. Het spektakel kwam tot een passend einde met een Sail Out, waarbij de eerste tall ships weer het ruime sop kozen. Ondanks het mindere weer kijkt de organisatie van Sail Den Helder en de Marinedagen terug op een zeer geslaagd festijn. tekst LTZSD 2OC Joost Margés foto's avdd

9 binnenland defensiekrant nr juni Luchtmachtdagen trekken bezoekers Eeuwfeest op Volkel nijmegen Het Commando Luchtstrijdkrachten staat er al het hele jaar bij stil: honderd jaar militaire luchtvaart en zestig jaar Koninklijke Luchtmacht. Op 14 en 15 juni kon het Nederlandse en buitenlandse publiek dit in groten getale meevieren. En dat deed ze: met zeventigduizend bezoekers op de vrijdag en honderdvijftigduizend op de zaterdag. Op beide dagen bleef tot zelfs ver in de middag de stroom bezoekers richting de vliegbasis Volkel komen. Voor alle belangstellenden, onder wie ook reserve-kolonel Pieter van Vollenhoven en astronaut en oud- luchtmachtmilitair André Kuipers was er genoeg te zien, zowel in de lucht als op de grond. Diverse vakgebieden van de luchtmacht en de andere krijgsmachtdelen presenteerden zich op het tentoonstellingsterrein. Vooral het future-plein, waar de mogelijke toekomst van de luchtmacht was verbeeld, trok veel belangstelling. Hier presenteerde onder meer fabrikant General Atomics zich met een RQ-9 Reaper, een voorbeeld van een onbemand vliegtuig waarmee de luchtmacht in de toekomst kan gaan vliegen. Voor de wat actievere (jonge) bezoeker ook genoeg uitdagingen op het gebied van sport of schminken in camouflagekleuren. Vliegende Hollander Dé trekker van het tweedaagse evenement was evenwel de static- en de vliegshow. Voor de gemiddelde bezoeker waren de vier internationale demonstratieteams favoriet: la Patrouille de Franse, the Red Arrows, Patrouille Suisse en Frecce Tricolori. Dit Italiaanse team staat bovendien onder commando van een halve Nederlander. Maggiore Jan Slangen heeft een Nederlandse vader en Italiaanse moeder. Ik ben geboren en opgegroeid in Rome, maar mijn collega s noemen me nog altijd Olandese Volante, de Vliegende Hollander. Historie De fervente luchtvaartliefhebber haalde zijn of haar hart op bij het voorvliegen van twee Sukhoi Su-22 s, Mirage 2000 s of de Saab Viggen. Deze was midden jaren zeventig nog kandidaat om de F-104G bij de Koninklijke Luchtmacht te vervangen. De Viggen is inmiddels niet meer in operationele dienst. De keuze voor de F-16 destijds was dus een zeer goede. De F-104 was zelf ook aanwezig, zij het niet vliegend, maar als exemplaar van de Historische Vliegtuigen Volkel op de staticshow. Ook de nog oudere historie werd niet vergeten met toestellen als de DeHavilland Dominie, Avro Anson en natuurlijk twee iconen uit de Tweede Wereldoorlog, de Spitfire en B-25 Mitchell van de Stichting Koninklijke Luchtmacht Historische Vlucht. Zonder verleden immers geen heden, maar ook geen toekomst. Volgend jaar zijn de Luchtmachtdagen op de Vliegbasis Gilze-Rijen op 20 en 21 juni. tekst arno marchand foto's avdd

10 binnenland 10 defensiekrant nr juni 2013 Boven Een Zuidlandse bezetter houdt zich van de domme. Rechtsboven Ook het plaatselijke café fungeerde als oefendecor. Rechtsonder De deelnemers rapporteren alle vergaarde informatie over het missiegebied en de bevolking in de database 3D ARTS. 1CIMIC bataljon oefent gespreks-, analyse- en adviesvaardigheden Wie is hier nou niet te vertrouwen? nijmegen Waar de voedselvoorraden liggen? Dat gaat jullie niets aan, roept de burgervader gestrest. Zijn stad werd gisteren per ongeluk gebombardeerd door de Amerikanen, die nu hulp aanbieden. Heeft de burgemeester het beste voor met zijn Nijmeegse burgers of is hij belust op eigen voordeel? In het oefenscenario stellen de specialisten van het Netwerk Civil Administration van 1CIMIC bataljon alles in het werk om daar achter te komen. CIMIC-medewerkers zijn bruggenbouwers tussen burgers en militairen, legt scenarioschrijver kapitein Wim Linders uit. Ze verzamelen informatie over wat er met het land en zijn inwoners aan de hand is door met sleutelfiguren uit de samenleving te praten. Ze analyseren gegevens en adviseren vervolgens de commandant over de te nemen acties. En dat is in het kort waar het in de oefening Walcheren Market Garden, gebaseerd op Market Garden, om draait. De Defensiespecialisten moeten vooral goed kijken, luisteren en hun boerenverstand gebruiken. In tijden van crisis spreekt niet iedereen de waarheid. In puin Tussen de dagjesmensen trekken zes groepjes van zes militairen op donderdag 3 juni door de historische binnenstad van Nijmegen. Op zoek naar sleutelfiguren die verscholen zitten in smalle pittoreske straatjes, een café en het gemeentehuis. In hun hoofd ligt de stad in puin. Doden en gewonden, plunderingen, verwoeste infrastructuur en ziektes die op de loer liggen door kapotte riolering. Die beeldbeschrijving kregen de reservisten van de oefenleiding op een briefje mee. Wat heeft de bevolking nu het hard- ste nodig? Wie kan daarbij helpen? We proberen een relatie aan te gaan met de mensen die we spreken en ons mogelijk kunnen helpen, zegt oefendeelnemer majoor Bart van Leeuwen. Tegelijkertijd proberen we informatie los te trekken. Goed observeren is daarbij net zo belangrijk, vult collega majoor Hirschel Hessel aan. In de roleplay met de burgemeester zagen wij een gehaaste en gestreste man. Hij leek zijn verantwoordelijkheid te willen nemen, maar was ook wantrouwig en gaf ons amper informatie. Krijgsgevangene Verderop vinden de reserveofficieren een Zuidlandse officier in een oud-duits parachutistenuniform op een bankje naast de kerk. Ik houd me van de domme, tenzij ze doorvragen, zegt scenarioschrijver Linders die tevens de Zuidlander speelt. Dag meneer, mogen we u iets vragen?, Wie bitte?. De militairen gaan doortastend te werk. De antwoorden op het vragenvuur, de opmerkelijke kleding en het gegeven dat de officier als verdachte van smokkel gemeld staat, zijn reden genoeg de man krijgsgevangene te maken. Zonder protest gehoorzaamt hij. De CIMIC-reservisten spreken later nog een arts, een microbioloog, medewerkers van de plaatselijke energie-maatschappij, een ingenieur van de spoorwegen en een Nederlandse militair in krijgsgevangenschap. Weetjes Aan het einde van de dag verwerken de CIMIC ers de vergaarde informatie in het relatief nieuwe databaseprogramma 3D ARTS. De 3D s van Defense, Diplomacy en Development (3D), ARTS staat voor Analysis, Reports, Topics en Scenario s. De missie-info blijft gestructureerd bewaard en is, doordat het valt aan te vullen, vollediger en actueler dan de huidige papieren dossiers, somt voltijd projectofficier kapitein Martin Leeuwerink op. Het twee jaar oude softwareprogramma is nog volop in ontwikkeling. Foto s, gespreksverslagen, een analyse van de lokale politiek en economie, maar ook weetjes als de diepte en breedte van rivieren kunnen gebruikers overzichtelijk invoeren en raadplegen. Door autorisatie is zelfs interdepartementale samenwerking en actualisatie van het systeem mogelijk. Proeven De oefendeelnemers werken voor het eerst met de digitale database. Ritmeester René Dekker vindt het een verademing: Voorheen zaten we met dikke dossiers, waarin je je helemaal gek zocht naar de benodigde informatie. Nu staat alles overzichtelijk opgeslagen. Verschillende gesprekken met een organisatie of persoon kun je nu heel gemakkelijk achter elkaar zetten. Het is een redelijk recht-toe-recht-aanprogramma dat je snel onder de knie hebt. Nu ik eenmaal aan dit systeem geproefd heb, wil ik niet zonder op missie. verschillende groepen Na een lange avond gegevens invoeren en analyseren, presenteren de verschillende groepen hun bevindingen en advies aan de commandant. En de burgemeester? Die bleek, behalve dat hij daadwerkelijk opkwam voor zijn inwoners, een handeltje te hebben met de Zuidlandse officier. De acteur evalueert: Jullie bombarderen mijn stad en komen de dag erna doodleuk hulp aanbieden. Het is niet gek dat ik dan mijn hakken in het zand zet. Wie is hier nou niet te vertrouwen? tekst jopke rozenberg-van lisdonk foto's kpl rob van eerden, avdd Wat doet 1CIMIC netwerk Civil Administration? Het netwerk Civil Administration van 1 Civil Military Cooperation (1CIMIC) bataljon bestaat uit veertig reserveofficieren van alle krijgsmachtdelen. Deze reservisten bezitten gespecialiseerde kennis op het gebied van openbaar bestuur, overheid, politie, justitie en (overheids) communicatie. In het dagelijks leven werken zij onder andere als bestuurskundige of jurist. Hun taken lopen uiteen van het vergroten van de politieke stabiliteit en het bevorderen van de sociaal-economische ontwikkeling tot het herstellen van de noodzakelijke infrastructuur in een missiegebied. Doel is de lokale bevolking weer snel zelfredzaam te maken. Defensie deed regelmatig een beroep op de specialisten tijdens missies in onder meer Afghanistan, Bosnië en Irak. Ook bij de huidige missie in het Noord-Afghaanse Kunduz worden reservisten voor dit netwerk ingezet.

11 reportage defensiekrant nr juni Franse techniek staat voor oefenen als in het echt Vuur na aan de schenen van CV90-simulator amersfoort Vijf CV90-voertuigen staan gebroederlijk naast elkaar op de betonnen vloer in het Tactis-gebouw op de Bernhardkazerne. Zo n drie maanden geleden werden ze naar binnen gereden. Niet op eigen kracht, want het gaat om de simulatorvariant van het pantserrupsvoertuig. Het complete simulatiesysteem wordt het vuur na aan de schenen gelegd, voordat de landmacht daadwerkelijk tot overname overgaat. Deze lui geven we even een Panzerfaust, zegt opperwachtmeester Tarkan Türkcan in de controleruimte. Met een druk op de knop beschikt een van simulatie-cv90 s ineens over het antitankwapen. Samen met collega adjudant Jan Keus geeft hij leiding aan een tactische oefening van een infanteriepeloton uit Oirschot. Natuurlijk is de uitvoering van de oefening belangrijk, maar de aandacht gaat vooral uit naar het geavanceerde computersysteem waarop de simulatoren draaien. Een legertje Franse techneuten van fabrikant Thales loopt rond om de laatste fouten die boven water komen direct op te lossen. Wij drijven het systeem tot het uiterste, legt Türkcan uit. Het systeem is gekocht, maar nog niet betaald. Voordat we de rekening betalen, willen we dat er zo veel mogelijk fouten uit zijn. Het systeem krijgt het dus flink te verduren en laat het hier en daar afweten. Wanneer het peloton van vier CV90 s wil vertrekken voor de operatie, weigert het voertuig van de alfa-groep. De Franse techneuten trachten het defect nog te verhelpen, zonder resultaat. De oplossing voor de korte termijn is eenvoudig: de voertuigbemanning stapt uit de defecte simulator en neemt plaats in een andere. De simulator van de CV90 is een gedrieëndeelde versie van het voertuig; het bestaat uit drie losse compartimenten. De bestuurder, de boordschutter en de commandant hebben ieder een eigen ruimte. Net als in een echt voertuig. Onderlinge communicatie tussen de bemanningsleden vindt plaats via de interne radio. Ook dat is zoals de werkelijkheid. Door computers geschapen Een van de krachten van de simulator komt voor de dag tijdens het opstarten van de virtuele voertuigen. Het is belangrijk om bij het werken met de CV90 de procedures te volgen. Dat is hier goed te oefenen, zegt majoor Chris Lukose, commandant van de Instandhoudinggroep Tactis. De boordschutter moet bijvoorbeeld de juiste stappen doorlopen voordat hij kan vuren. In het echt is het enige controlemiddel of iemand een treffer heeft of niet. Met dit systeem kunnen de instructeurs ook zien of de schutter de juiste procedure doorliep. Ander groot voordeel is dat een instructeur een hele groep militairen tegelijk kan opleiden in plaats van één tegelijk. Dat met behulp van een echt voertuig. Terwijl de bemanning van de dienstweigerende simulator overstapt, zijn de drie functionerende voertuigen alvast begonnen aan hun actie in de virtuele wereld. Even later sluit de groep van de defecte simulator aan en rijden de vier voertuigen door het door computers geschapen landschap. Onderweg naar hun doel, is het de bedoeling dat een Russisch pantservoertuig het vuur opent op de colonne. Dat doet de BMP-2 door een systeemfout echter niet. Opperwachtmeester Türkcan maakt er een notitie van in zijn laptop. Daarin komen alle fouten, waarvoor de Franse knappe koppen een oplossing voor mogen bedenken. Kostenbesparing De simulator is voor tactische training bij uitstek geschikt, maar ook voor de initiële opleiding. Ergens tegenaan rijden, levert namelijk geen schade op. Ook kun je alle dertien in Tactis aanwezige CV90-simulatoren aan elkaar koppelen, waardoor tot op compagniesniveau oefenen mogelijk is. De voordelen wat betreft training van de eenheden zijn groot. Lukose: We kunnen scenario s afstemmen op een eenheid en hun specifieke situatie. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om na een evaluatie direct terug te springen naar een deel van een scenario en de uitvoering zonder tijdsverlies direct te herhalen. De aanzienlijke investering van 38 miljoen euro in de simulatoren TACTIS Tactis maakt deel uit van het SIMCEN Land, een overkoepelende organisatie met daarbij middelen zoals de CST (Command Staff Trainer), MCTC (Mobile Combat Training Centre) en de afdeling Serious Games met Virtual Battle Space 2 en Steelbeast. Op de Bernhardkazerne in Amersfoort staan dertien CV90-simulatoren. Vijf staan er vast, acht in mobiele containers. De laatste categorie kan binnen een uur klaarstaan voor transport naar bijvoorbeeld andere kazernes in Nederland. Ook kunnen de mobiele varianten gebruikt worden om in te dribbelen voor een oefening. Dat kan dichtbij het oefenterrein gebeuren. Tactis draait op 7500 computers en de nodige software. Die bestaat uit (voor de mensen die er verstand van hebben), tien miljoen coderegels. Aanwezig zijn simulatoren voor de CV90, zijn voorganger de YPR en universele machines. Naar gelang de operatie kunnen die de identiteit van voertuigen als de Fennek, de wiellaadschop, de YPR cargo (vracht) aannemen. Ook uitgestegen personeel kan worden nagebootst. Dat alles om het scenario voor de oefenende eenheden zo echt mogelijk te maken. moet uiteindelijk geld opleveren. Lukose: Oefenterreinen, brandstof, transportkosten, afschrijving, schade: al die kostenposten hebben we met Tactis niet. Opvolgend pelotonscommandant sergeant1 Joey Roossien van 17 Infanteriebataljon Garde Fuseliers Prinses Irene uit Oirschot werkt voor de eerste keer met de CV90- simulator. Het benadert de realiteit en ik zie duidelijk de voordelen. Verbeterpunten zijn er ook. Zo heeft het systeem er moeite mee dat ik met mijn linkeroog kijk. Dan denkt hij dat ik continu met warmtebeeld kijk. Heeft de sergeant na een week in de simulator de drang om in een echt voertuig te stappen? Daarin heb ik altijd zin. tekst elnt joost ploegmakers foto's adj eric vorstenbosch, avdd Linksboven Een boordschutter neemt plaats in de simulator. Rechtsboven Acties worden gemonitord en aangestuurd vanuit de contolekamers. Linksonder Wie ziet waar? Rechtsonder In het linker compartiment zit de bestuurder, in het midden de commandant. Rechts de boordschutter.

12 en verder 12 defensiekrant nr juni 2013 Chauffeur minister na 35 jaar weg bij Defensie Wim Constant geeft stuur uit handen den haag Een minister, rokend in een tweedehands Opel en een chauffeur die in een onbekende stad de weg moest vragen. Kom er nog maar eens om in deze tijd van antiroken, dienstvoertuigen en niet meer weg te denken satellietnavigatie. Wim Constant, de vaste bestuurder van de laatste negen ministers van Defensie, heeft het in de afgelopen 35 jaar allemaal zien veranderen. Vorige week maakte hij na ruim één miljoen dienstkilometers zijn laatste rit in functie: met minister Jeanine Hennis-Plasschaert naar de Open Dagen van de Koninklijke Luchtmacht. Dat Constant het tot chauffeur van een keur aan topambtenaren en ministers bij Defensie heeft gebracht, is zoals vaker louter toeval. De jonge Wim, van 27 juli 1948, had na school een paar maanden niets te doen in afwachting van zijn opleiding tot machinist op de scheepvaart. Ik mocht komen werken in het tegelzetbedrijf van een neef. En die werkte weer voor de Rijksoverheid. Zo was het vakwerk van de Hagenees geruime tijd te bewonderen in de toiletten in het A-gebouw. De schafttijd bracht hij in die dagen door aan een lange tafel waar ook de chauffeurs van Defensie hun boterhammetje aten of een krantje zaten te lezen. De mooie verhalen over allerhande ritten zorgden ervoor dat Constant de scheepvaart, nog voor hij de haven was uitgevaren, al vaarwel zei. Bij de eerste de beste vacature hapte ik toe. Zo werd hij in 1979, de vaste chauffeur van de directeur financiën en latere minister van Defensie Pieter de Geus. In een tweedehands Opel, zo ging dat toen. Snelle hap PvdA-minister wijlen Relus ter Beek was de eerste bewindsman die Constant als vaste chauffeur diende. Een stevige roker en liefhebber van een snelle snack op weg naar zijn huis in het verre Coevorden. Wereldvent. We zijn heel wat keren gestopt bij die grote hamburgerketen. Ik kocht altijd één pakje sigaretten voor hem en daar moest hij dan een tijd mee doen van mij. Anders was het einde zoek. Veel meer geheimen over de ministers die hij heeft gereden, laat Wim niet los. Het horen- zien- enzwijgen-principe is en blijft hem heilig. Met allen heb ik een goede band gehad en het is altijd heel plezierig werken geweest bij Defensie. Ook heeft niemand zich ooit bemoeid met de wijze waarop ik deze baan heb ingevuld. Dus zal ik ook wel wat goeds hebben gedaan. De tijden zijn in de bijna 35 jaar dat Constant achter het stuur zat, behoorlijk veranderd. De chauffeur is niet meer alleen een bestuurder van een voertuig, maar meer een persoonlijk assistent en zelfs beveiliger. Hulpmiddel Eind jaren 70 deden de piepers (semafoon) hun intrede, waarmee de bewindspersoon kon worden opgeroepen. Dan moest je elke keer als dat ding afging een telefooncel zoeken, want er was spoed bij. Het is voor de huidige gsmgeneratie niet meer voor te stellen. Net als rijden zonder navigatie. Ik vind dat ook de chauffeur van vandaag dat moet kunnen, de tom-tom is een hulpmiddel, maar mag nooit leidend zijn. Ook jonge bestuurders raad ik aan: als je voor het eerst ergens moet zijn, verken de route. Die routine kwam Wim Constant eenmaal bijna duur te staan. Ik ben natuurlijk veel in Brussel geweest en ken de weg daar op mijn duimpje. Een paar jaar geleden moest ik minister Van Middelkoop van zijn hotel naar de Nederlandse ambassade brengen. Een ritje van niks, hoogstens vijf minuten. Blijkt opeens alles afgezet vanwege een marathon. Er was echt met geen mogelijkheid te komen. Uiteindelijk is de minister dus gaan lopen en dat loste hij naderhand met een grap op, hoor. Ik heb nooit één boze blik gekregen. Halverwege de jaren de jaren 80 kwam de beveiliging erbij. We kregen les van die jongens van de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten. Dat begon heel eenvoudig, maar het hoort nu echt bij het vak. Constant kan putten uit een rijk scenario aan anecdotes. De lekker- Minister Hennis-Plasschaert is de negende en laatste minister die door Wim Constant is gereden. Ze ziet hem met lede ogen gaan. "Ik vind het heel jammer nu al afscheid te moeten nemen van één van mijn beste medewerkers. Zoveel ervaring, zoveel anekdotes, maar vooral altijd goed gehumeurd, op tijd en door hem veilig weer thuis. Ik zal hem missen!" nijen die hij en de motorrijders van de marechaussee altijd kregen van de echtgenote van minister Voorhoeve, de punctualiteit van Henk Kamp. Als je het met hokjesgeest bekijkt, heb ik in ruim twintig jaar van geitenwollensok tot panty vervoerd. opa Typerend is dat Constant in al zijn verhalen een bijrol wil spelen. Nooit op de voorgrond. Zelfs niet in zijn dagen als redelijk talentrijke ijshockeyer bij Raak IJshockey/HIJS, waarin hij vaker de aangever was dan zelf scoorde. Van zowel zijn werk als de sport heeft hij enorm genoten. Ik ben geen dag met tegenzin in de auto gestapt, maar niemand hoeft bang te zijn dat ik me vanaf volgende week ga vervelen. De kleinkinderen, de sport. Opa gaat echt wel lekker op pad. tekst evert brouwer foto ltz2 oc joost margés F-16 maakt 3 miljoenste foto boven Afghanistan kunduz De Nederlandse Air Task Force (ATF) heeft boven Afghanistan de drie miljoenste opname genomen met het fotoverkenningsysteem RecceLite. Dagelijks maakt het luchtmachtdetachement tienduizenden foto s. Die worden vooral gebruikt bij routeverkenningen en het opsporen van geïmproviseerde explosieven. Commandant ATF luitenant-kolonel Marcel van Egmond is er trots op dat Nederland op die manier een bijdrage levert aan de veiligheid van ISAF-militairen op de grond. Ons land beschikt als enige coalitiepartner in het noorden van Afghanistan over RecceLite. De ATF levert naast fotoverkenning ook close air support. ISAF-partners verzoeken de luchtmacht regelmatig om deze bijstand. Nederlandse F-16 s opereren sinds 2002 in Afghanistan. Nederland Boven Nederland bewijst Reccelite eveneens zijn nut. Zo werden op verzoek van de waterschappen opnames genomen van dijken in verband met hoge waterstand. Tevens schieten F-16 s te hulp bij zoeken naar vermiste personen. COLOFON De Defensiekrant is een tweewekelijkse uitgave van de Directie Communicatie van het Ministerie van Defensie, bestemd voor het gehele Defensiepersoneel OPLAGE HOOFDREDACTEUR Martin Zijlstra EINDREDACTEUR André Twigt ( ) BEZOEKADRES Kalvermarkt 32, Den Haag. Post kunt u sturen naar Dienstencentrum Defensiemedia POSTADRES Postbus 20701, 2500 ES Den Haag, MPC 58L DEFENSIESITE nl REDACTIESECRETARIAAT EN ADMINISTRATIE Marianne Beck-Bergshoeff TELEFOON (070) , via het militaire net: 501, tst ABONNEMENTEN Per jaar 13,61. Voor het buitenland 15,88. Particuliere abonnees kunnen zich opgeven bij: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, telefoon of via In het geval van een dienstabonnement, opgave schriftelijk bij administratie Defensiekrant. ADRESWIJZIGING Het verdient aanbeveling adreswijzigingen vroegtijdig en uitsluitend schriftelijk op te geven; het duurt enkele weken voor het nieuwe adres in het verzendbestand is opgenomen. LAYOUT Grafische Dienst, AVDD Den Haag DRUK OBT bv, Den Haag. De inhoud van de artikelen in de Defensiekrant hoeft niet noodzakelijkerwijs de mening van de minister van Defensie of de krijgsmachtleiding weer te geven. Ingezonden brieven dienen betrekking te hebben op eerder in de Defensiekrant geplaatste artikelen. Zij geven uitsluitend de mening van de inzender weer en kunnen door de redactie worden bekort. Overname van artikelen of delen daarvan is alleen toegestaan met toestemming van de redactie. Aan rechtspositionele informatie kan geen recht worden ontleend. Deze informatie wordt in algemene bewoordingen en met terzijde lating van details weergegeven. Voor volledige informatie wordt verwezen naar de officiële stukken.

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Powerpointpresentatie over een bijzondere gebeurtenis in september 1944. Doelgroep: Basisschoolleerlingen van groep 7 en 8 Met behulp van tekst, originele foto s

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag

Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag Den Haag, 27 juni 2009 Koninklijke Hoogheid, veteranen, aangetreden militairen,

Nadere informatie

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST DE KAZERNES VAN NEDERLAND 2012. Hier vind u een lijst van landmachtkazernes in Nederland. In de lijst vind u de eenheden die er gelegerd zijn en de plaats waar de kazerne staat. JOHANNES POSTKAZERNE, HAVELTE.

Nadere informatie

IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING

IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING IVENT Postbus 20703 2500 ES MPC 58L (intern Defensie) Den Haag www.cdc.nl/ivent IN DIENST VAN DEFENSIE Om haar taak optimaal te kunnen uitvoeren is Defensie onder

Nadere informatie

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort HET LEGER Uitgave: Ministerie van Defensie Directie Voorlichting en Communicatie April 2006 www.defensie.nl Informatie voor scholieren De Nederlandse krijgsmacht in het kort In deze folder vertel ik je

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Catalogus Ronde figuren

Catalogus Ronde figuren Catalogus Ronde figuren Nederlandse Stichting voor Modelfiguren Juli 2015 Catalogus ronde figuren In deze catalogus zijn de ronde figuren opgenomen die de Nederlandse Stichting voor Modelfiguren over de

Nadere informatie

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt.

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt. Toespraak van Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de Herinneringsmedaille Vredesoperaties aan het 22 e detachement Air Task Force en Air Point of Debarkation Mirage

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf BIJLAGE: ORGANOGRAMMEN Organogrammen vraag 98 Organogram Defensie Minister IGK SG/PSG ADD BSG DBO DCo DF&C DJZ CDS HDB HDFC HDBV HDP MIVD MLA CDC DMO CLSK CLAS Operationele Commando s CZSK Bestuursstaf

Nadere informatie

't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail.

't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail. 't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail.com Het aapje en de sleutels Er was eens een man en die had de sleutels

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Postbus 90004 MPC 55A Keegsdijkje7 3509 AA Utrecht MPC 80 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht.nl Ministerie

Nadere informatie

Deel 1. De eerste oorlogsdagen

Deel 1. De eerste oorlogsdagen Deel 1 De eerste oorlogsdagen Vrijdag 10 mei 1940, heel vroeg in de ochtend Luchtaanval Chris wordt wakker van harde dreunen en zwaar gebrom. Vliegtuigen, weet hij meteen. Zware vliegtuigen, bommenwerpers!

Nadere informatie

Vechten voor vrijheid

Vechten voor vrijheid tekst inge-mirjam bosveld Beeld Eljee Op uw plaatsen... Ook in Eva-radio kwamen op 22 januari militairen aan het woord. (Na)luisteren kan ook via www.eo.nl/eva. Vechten voor vrijheid Patrouilleren door

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

VCA Nieuwsbrief dec 2015. LIBANON presentatie. www.veteranencafealmelo.nl. vca@veteranen.nl. Veteranen Cafe t Hookhoes, Grotestraat-zuid 129, Almelo

VCA Nieuwsbrief dec 2015. LIBANON presentatie. www.veteranencafealmelo.nl. vca@veteranen.nl. Veteranen Cafe t Hookhoes, Grotestraat-zuid 129, Almelo Naam bedrijf VCA Nieuwsbrief dec 2015 Veteranen Cafe t Hookhoes, Grotestraat-zuid 129, Almelo www.veteranencafealmelo.nl vca@veteranen.nl Contact : vca@veteranen.nl LIBANON presentatie 06-21 666 362 Redactie

Nadere informatie

Van vleugels tot vliegtuig

Van vleugels tot vliegtuig NAAM: Van vleugels tot vliegtuig Vrij als een vogel Mensen willen al eeuwenlang vliegen. Het was de droom van iedereen om vrij als een vogel door de lucht te zweven. Er zijn heel oude verhalen over mensen

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto s...

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Kofi is op het werk. De chef geeft opdrachten: zij zegt wat Kofi moet doen. De eerste opdracht is de rommel opruimen. Kofi moet de vloer vegen. Het is weer netjes

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen.

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Lucid Control ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Inhoud I. Disclaimer II. Inleiding III. Dromen Onthouden IV. Wakker Worden In Je Dromen V. Je Dromen Beheersen

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

Dag! kennismaken. Ik ben Eric.

Dag! kennismaken. Ik ben Eric. Vocabulaire Oefening 1 Woordweb Dag! Waar kom je vandaan? groeten Goedemorgen! de ontmoeting Hoe heet je? kennismaken Hoi! mensen Hallo! Ik ben Eric. nieuw Ik kom uit Engeland. Hallo, ik ben Mila. Ik ben

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Kanker door uitzending naar de Balkan?

Kanker door uitzending naar de Balkan? Kanker door uitzending naar de Kanker door uitzending naar de Balkan? Onderzoek naar kanker en sterfte tussen 1993 en 2008 onder militairen die zijn uitgezonden naar de Balkan Meer leukemie onder Balkan-militairen?

Nadere informatie

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie Wat het NLR doet voor Defensie OPERATIONELE KENNIS EN ONDERSTEUNING, INTEGRALE AANPAK Defensie Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Marine Koninklijke Landmacht Koninklijke Marechaussee Nationaal Lucht-

Nadere informatie

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3:

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3: lesbrieven leerkrachtenbestand Lesbrief 3: geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 KAPITEINS LOGBOEK derde Logboekbericht De kok

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

Werkstuk bewegingsonderwijs

Werkstuk bewegingsonderwijs Werkstuk bewegingsonderwijs Taekwon-Do 26-6-2010 Door: Edwin Wanner Klas: V5B Inhoudsopgave 0. Inhoudsopgave.. Pagina 2 1. Plan van aanpak.. Pagina 3 2. Logboek.. Pagina 4 3. Vragen van het interview..

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt Den Haag, 20. März 2013 Tel.: 0031 70-342.06.18 Fax: 0031 70-365.32.48 Toespraak ter gelegenheid van

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

E-mailmarketing voor zorg-professionals: Reader Deel 1: Waarom is e-mail marketing belangrijk?

E-mailmarketing voor zorg-professionals: Reader Deel 1: Waarom is e-mail marketing belangrijk? Waarom is e-mail marketing belangrijk als zorg-professional? Als therapeut of coach werk je graag met mensen. Ook wil je graag genoeg verdienen om van te kunnen leven. Dat betekent dat het belangrijk voor

Nadere informatie

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 1 Vera Kleuskens groep 7 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inleiding... 4 1. Wat is E.H.B.O... 5 2. E.H.B.O. vereniging... 6 3. Cursus... 7+8+9 4. Reanimatie en A.E.D....

Nadere informatie

Kansen F-35 voor NIFARP

Kansen F-35 voor NIFARP JUNI 2015 NEWSLETTER Kansen F-35 voor NIFARP Op de vliegbasis Volkel vond donderdag 4 juni de jaarlijkse NIFARP-ledendag plaats. Boodschap: de F-35 ligt op koers en biedt kansen voor Nederlandse bedrijven.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Betreft: Toestand Midden-Oosten Afgesloten 17.00 uur op 17 oktober

Nadere informatie

4. Vliegen boven Amsterdam

4. Vliegen boven Amsterdam 121 4. Vliegen boven Amsterdam U bent met de Cessna Skyhawk opgestegen vanaf het vliegveld Lelystad (EHLE) en vliegt op dit moment op een hoogte van 1500 voet in zuidwestelijke richting. Het weer is goed

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath.

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Voor de dienst: *Wat is dat, dat is Goliath *Trek je wapenrusting aan *Ik volg de Heer *Groot en machtig zijt Gij 387 *Van A tot Z 241 opwekking voor kids Welkom

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Beroepsmilitair. bij de. Koninklijke Landmacht

Beroepsmilitair. bij de. Koninklijke Landmacht Beroepsmilitair bij de Koninklijke Landmacht 1 Inleiding Duur van de voorlichting en inhoud Voorlichting beroepsmilitair Koninklijke Landmacht Aansluitend aan de voorlichting mogelijkheid tot: Solliciteren

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE VEVA OPLEIDING Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE TIEN MEEST GES INFORMATIE VOOR OUDERS EN VERZORGERS 1 2 3 4 Is er ondanks de bezuinigingen bij Defensie een toekomst voor leerlingen Veiligheid

Nadere informatie

In gesprek over: Mijn Lichaam

In gesprek over: Mijn Lichaam Bij Open Deur nummer 1, januari 2014 In gesprek over: Mijn Lichaam Bij nadenken over geloven denkt u misschien niet meteen aan het (eigen) lichaam. Heeft geloven niet met name met de geest van doen? En

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Daarna is het weer donker Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Serie: Ontmoeting Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Douwe Drijver en Alexander Tuinhout Redactie: Hans Groeneweg Vormgeving: Richard Bos 2015.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder,

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland

Nadere informatie

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Zendingsreis naar China 07-06 t/m 16-06-2013 Geliefde broeders en zusters, Liefde, hoop, redding,

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP. marian hoefnagel

Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP. marian hoefnagel REALITY REEKS Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP marian hoefnagel Een gekke naam Rudsel?? Jims mond valt open van verbazing. Is dat een naam? Hij kijkt met grote ogen naar de jongen die naast hem zit.

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

10 gouden tips voor social media

10 gouden tips voor social media 10 gouden tips voor social media Social media voor positiviteit 10 gouden tips om succesvol te zijn met social media Op 28 februari 2011 ben ik begonnen met Twitteren. Ik had er totaal geen kaas van gegeten.

Nadere informatie

Extra: Waarom hebben mensen paarden

Extra: Waarom hebben mensen paarden Extra: Waarom hebben mensen paarden In dit extra hoofdstuk leer je: Dat mensen paarden houden met een bepaald doel. Met welk doel mensen vroeger paarden hielden. Waarom mensen nu paarden hebben. Inleiding

Nadere informatie

Seaforth Post. Jubileumjaar. Seaforth Highlanders Memorial Pipes and Drums

Seaforth Post. Jubileumjaar. Seaforth Highlanders Memorial Pipes and Drums Seaforth Post Jubileumjaar 2014 Seaforth Highlanders Memorial Pipes and Drums 2 Seaforth post, Jubileumjaar 2014 In dit nummer: Voorwoord 12 april T for Tommy Gortel 19 april Rugby club Eemland 26 april

Nadere informatie

Thema Op het werk. Demet TV. Lesbrief 8. De eerste werkdag

Thema Op het werk. Demet TV. Lesbrief 8. De eerste werkdag Thema Op het werk. Demet TV Lesbrief 8. De eerste werkdag Deze les gaat over de eerste werkdag. gaat voor het eerst werken bij een snoepfabriek. Hij komt binnen en maakt kennis met de chef. De chef vertelt

Nadere informatie

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces Apple Fanboy Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C De intro Welkom in het verslag van de Apple fanboy, ik ben Jippe Joosten en ik ben enorm fan van Apple. Ik ben nu 21 jaar oud

Nadere informatie

Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht

Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht Verhalen, informatie en nieuwtjes van het meditatiecentrum Bestemd voor kinderen en tieners Zomer 2015 Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht Als je vindt dat je te druk bent, dan kun

Nadere informatie

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Dit examen doen deelnemers aan de taalcursus Nederlands Niveau 3+4 aan de Universiteit Leiden. Deze cursus bestaat uit 120 contacturen.

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding

Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding T.V.W. Consultancy Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding Mijn naam is Tony van Wijchen. Na een militaire carrière binnen de Koninklijke

Nadere informatie

Saam bou aan die toekoms

Saam bou aan die toekoms Nieuws over Stichting Table Mountain en onze jubileum reis naar Zuid-Afrika. View this email in your browser Saam bou aan die toekoms Lieve mensen, Over één dag is het zover: op 12 december vliegen we

Nadere informatie

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop.

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. WEST JAVA- Bantam 1949. Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. Het is 19 december 1948. De legercommandant, de generaal S. Spoor, komt met zijn dagorder, waarin

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 3 Op weg met Jezus. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 3 Op weg met Jezus. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 3 Op weg met Jezus Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 3 blz. 1 Hieronder zie je een lammetje dat op zoek

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Je bent een goed idee!

Je bent een goed idee! Je bent een goed idee! God heeft jou bedacht Jeugddienst 'ELIM' Spreker: Ds. D. Dekker Medewerking en muzikale begeleiding: Gospelgroep PROMISE 24 februari 2013 Aanvang: 19.00 uur Voor de dienst: U maakt

Nadere informatie