stakeholder value Wie doet het licht uit? de toekomst van duurzame energie in Nederland: een stakeholder aanpak

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "stakeholder value Wie doet het licht uit? de toekomst van duurzame energie in Nederland: een stakeholder aanpak"

Transcriptie

1 stakeholder value Wie doet het licht uit? de toekomst van duurzame energie in Nederland: een stakeholder aanpak

2

3 Wie doet het licht uit? De toekomst van duurzame energie in Nederland: een stakeholder aanpak

4

5 Voorwoord De energiemarkt bevindt zich aan de vooravond van grote veranderingen. Toenemende bewustwording rondom klimaatverandering wordt versterkt door de voorbereidingen aan de opvolger van het Kyoto protocol dat einde dit jaar in Kopenhagen overeengekomen gaat worden. Dit legt druk op de lock-in die er is in de huidige energie infrastructuur. Transitie is dé term van dit moment en marktpartijen investeren dan ook miljoenen in technologische innovaties op het gebied van duurzame energie. Maar hoe gaan we om met de mensen die de verandering moeten bewerkstelligen? Wat is de stand van zaken op het gebied van stakeholder samenwerking en hoe gaan medewerkers, klanten en NGO s om met de noodzakelijke overgang naar duurzame energie? En kunnen we naast technologische innovaties ook simpele en efficiënte procesinnovaties toepassen die direct bijdragen? Bijvoorbeeld de groene waterkoker die Philips introduceerde, waar in plaats van deciliters, het waterreservoir het aantal koppen aangeeft waardoor gebruikers tot 66% besparen. Het voorliggende rapport is door Between-us geschreven vanuit het oogpunt dat een duurzame energievoorziening een sleutelvoorwaarde is voor een duurzame samenleving. Het is tot stand gekomen in samenwerking met onze partners van SAM - samensteller van de Dow Jones Sustainability Indexes, GfK Growth for Knowledge - marktleider op het gebied van consumer panel research en IMD International Business School in Lausanne. Ik hoop dat dit rapport u inspireert tot mooie mensgerichte oplossingen die werken. We moeten het tenslotte samen doen. Met hartelijke groet, Jan van der Kaaij Managing Partner Between-us Breda, 9 september 2009 stakeholder value

6

7 Management samenvatting Europees gezien zijn de doelstellingen met betrekking tot het terugdringen van CO 2 uitstoot de afgelopen jaren niet gehaald. Om de ambities voor 2050 waar te maken is er dringend behoefte aan een trendbreuk. Om deze trendbreuk tot stand te brengen zullen stakeholders gezamenlijk moeten werken aan een versnelling van de energietransitie. De sleutel hiervoor ligt in het beïnvloeden van kennis, houding en gedrag van mensen én organisaties. Uit voorliggende sectoranalyse, wereldwijde benchmarking en consumentenonderzoek blijkt het volgende: De Nederlandse consument is verward en nonchalant over energie als product en de duurzaamheid ervan: - 23% noemt Milieuvriendelijkheid als belangrijk koopargument maar 50% van de Nederlandse consumenten denkt dat duurzaamheid in betere handen is bij andere energiebedrijven dan bij hun eigen leverancier. - Er blijken grote verschillen te bestaan tussen de perceptie van consumenten over de duurzaamheid van de eigen energieleverancier en de daadwerkelijke CO 2 -uitstoot per KWh van die leverancier. - Ruim 90% van de Nederlanders weet niet wat ze voor energie betalen terwijl Prijs door 73% wordt aangewezen als belangrijk koopargument. De belangrijkste oorzaak van dit consumentengedrag lijkt een gebrek aan transparantie te zijn. Onduidelijkheid over subsidies, complexe prijsstructuren en een veelheid aan technocratische discussies zorgen voor inertie bij de consumenten. Hoewel er een stijging is van ongeveer 1,5 procentpunt per jaar, switchte in 2008 nog slechts 8,6% van energieleverancier. Binnen de energiesector is er deels nog sprake van een kolen-cultuur. Harde lange termijn doelstellingen voor CO 2 -uitstoot ontbreken veelal. En in een aantal van de onderzochte cases wordt non renewable energy getypeerd als gewone stroom. In sectordiscussies wordt veel nadruk gelegd op de business case voor groene energie terwijl de business case voor niet duurzame energie op termijn onhoudbaar is. Uit wereldwijde benchmarking van beursgenoteerde energiebedrijven blijkt nu reeds dat duurzame energieleveranciers het niet significant beter of slechter doen dan hun minder duurzame collega s. Energietransitie vergt naast technologische innovaties zoals derde generatie biobrandstoffen ook een andere cultuur bij de verschillende stakeholders in de energiesector. Daarom moet de nadruk meer komen te liggen op toenemend bewustzijn en procesinnovaties zoals de digitale energie coach die in 2009 door woningcorporaties in de markt gezet zal gaan worden. Transparantie bij verschillende stakeholders is hiervoor een noodzakelijke voorwaarde.

8 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Management samenvatting Versnelling duurzame energie noodzakelijk De Europese energiesector in vogelvlucht Drijfveren voor een duurzamere energievoorziening De faciliterende overheid Subsidiëring en vergunningen in Europa Investeringen in duurzame energie Vertraagde cultuuromslag in een veranderde markt Barrières voor innovatie Het nieuwe energie tijdperk Benchmarking en best practices wereldwijd Inleiding Dow Jones Sustainability Indexes Waardecreatie wereldwijd Vier gebieden van waardecreatie Meest relevante sector issues: klimaatverandering en biodiversiteit De invloed van een goede Governance Leidt vergroenen tot een lager of hoger financieel rendement? Lange termijn CO 2 -doelstelling ontbreekt nog Stakeholdermanagement De markt voor duurzame energie Waarde en waardecreatie Lage switch op basis van groene propositie Redenen om te switchen Veranderend bewustzijn Milieuvriendelijkheid verhoogt klanttevredenheid Dé duurzame consument bestaat niet meer Ontwikkeling van de duurzame consument GfK Roper Consumer Styles levensstijl typologie in de energiesector Duurzame energie en klimaatvriendelijkheid Marketing communicatie versus Uitstoot: Walking the Talk Minder CO 2 door minder verbruik Verbeteren consumentenproducten Energiebesparingen in de woning Woningcorporaties als voorlopers Conclusies 32 Bijlage 1 - Bibliografie 33 Bijlage 2 - Gewone stroom 34 Bijlage 3 - Verantwoording 35 Over onze partners 35 Over Between-us 35 Disclaimer 35

9 1 - Versnelling duurzame energie noodzakelijk De Europese Unie (EU) heeft als doelstelling om in 2010, 21% van de totale energiebehoefte van middels duurzame bronnen te produceren. Voor Nederland is de doelstelling vastgesteld op 9%. De resultaten blijven vooralsnog achter: In 2006 was 15,72% van de brandstof in de EU duurzaam, in Nederland 7,93%. Gemiddeld is er in de EU sprake van een groei van duurzame energie met 35,21% ten opzichte van het referentiejaar Uit recente ontwikkelingen binnen de sector blijkt dat de strategische risico s en kansen vooral gekoppeld zijn aan het thema klimaatverandering. Op 18 maart 2009 is door de CEO s van 61 energiebedrijven die samen 70% van de totale Europese energieproductie voor hun rekening nemen, commitment afgegeven om in 2050 een carbonneutrale sector te zijn (1). Analyse van de prestaties op dit gebied over de afgelopen jaren en genoemde doelstellingen leert dat er op dit moment dringend behoefte is aan een trendbreuk. Dit geldt zowel op het gebied van CO 2 -reductie als op het gebied van het aandeel hernieuwbare energie. Er is bijsturing vereist om de gestelde doelen te realiseren teneinde klimaatverandering te voorkomen. De snelheid van transitie zoals deze nu plaatsvindt schiet tekort ten opzichte van de benodigde veranderingen om de doelstellingen te realiseren De Europese Energiesector in vogelvlucht De energiesector in Europa is een markt van 3,3 miljoen GWh. Met duurzame energie is een omzet van 40 miljard gemoeid en er zijn meer dan mensen werkzaam in deze sector (2). Door de toegenomen liberalisering is er sprake een fusiegolf. Binnen de sector worden de volgende redenen om in te zetten op duurzame energie herkend: - Het verbetert de stabiliteit van de energievoorziening op lange termijn; - Het voorkomt de schadelijke gevolgen door de emissie van broeikasgassen door de CO 2 en renewables - werkelijke ontwikkeling versus doelstelling EU % 80% 60% 40% 20% 0% % renewable fuel EU-27 werkelijk CO 2 -reductie EU werkelijk CO 2 -reductie EU doelstelling CO 2 -reductie EU doelstelling EU-27 zijn de 27 deelnemende landen aan de Europese Unie Bron: Eurostat, CESifo, EEA

10 Meer samenwerking, meer weerstand Interview met Ruud de Bruijne, Secretaris Transitieplatform Duurzame Elektriciteit Het Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening heeft als taak om een visie te ontwikkelen voor de Nederlandse energievoorziening, de transitiepaden waarlangs die visie gerealiseerd kan worden en concrete eerste stappen aan te geven. Dit kabinet heeft hoge ambities en ook veel in gang gezet om de energievoorziening te verduurzamen. Het Platform constateert dat de werkpaarden voor een duurzame elektriciteitsvoorziening, windenergie en biomassa, nog niet op de gewenste snelheid komen. Verschillende redenen liggen hieraan ten grondslag: Bij wind op land is veel problematiek rond het verkrijgen van vergunningen, bij wind op zee blijkt de locatiekeuze en -toekenning veel complexer dan aanvankelijk verondersteld en biomassa worstelt met discussies rond duurzaamheid en het ontbreekt aan afspraken tussen overheid en elektriciteitssector over bij- en meestoken.daarnaast speelt de perceptie dat duurzame energie duur is een rol. Het Platform vindt dat het principe de vervuiler betaalt niet consequent en volledig wordt toegepast, waardoor de tarieven van wind op land nu nog niet marktconform zijn. Het is van cruciaal belang dat op korte termijn de politieke knelpunten opgelost worden, zodat de verduurzaming nog deze kabinetsperiode op een hoger tempo komt en dat is een grote uitdaging. Op de vraag waarom dit zo n uitdaging is zegt De Bruijne: De overheid zorgt dat de verduurzaming tot stand kan komen en heeft daar ook veel geld voor vrijgemaakt. De transitie is een proces waarbij de hele maatschappij betrokken is. Het is een veranderingsproces, en daarin ontstaat natuurlijk ook weerstand. Het Platform constateert dualisme in de maatschappij: enerzijds nieuwe initiatieven voor nieuwe fossielgestookte centrales en het schaden van bestaande belangen als gevolg van de realisatie van duurzame projecten. Voor een verdere uitrol van de transitie is een bredere maatschappelijke coalitie een vereiste. energiesector; - Het levert op individueel niveau een bijdrage aan het concurrerend vermogen binnen de energie sector. Energie efficiency staat momenteel hoog op de nationale en internationale politieke agenda. In december 2009 vindt in Kopenhagen de volgende internationale VN-conferentie over het klimaat plaats. Meer dan deelnemers vanuit de hele wereld nemen deel om de reductie van CO 2 -emissies te bespreken. De conferentie heeft als kerntaak een internationaal akkoord te bereiken dat het Kyotoprotocol dat eind 2012 afloopt, moet vervangen voor de periode van 2013 tot Het International Energy Agency voorspelt dat meer dan 50% van de reductie in CO 2 -emissies afkomstig zal moeten zijn van innovatie met betrekking tot energie efficiency. Sinds de oliecrisis van de jaren 70 zijn de prestaties op dit gebied jaarlijks verbeterd, het tempo waarin deze plaatsvinden neemt echter af. Momenteel blijven de efficiency winsten op ongeveer o,8% per jaar (3) steken. De ambitie van de Neder- 8

11 landse overheid is om dit niveau te verhogen naar 2% per jaar in De liberalisering heeft in Nederland een aantal nieuwe spelers doen toetreden die een beperkt marktaandeel hebben. Binnen de Nederlandse markt hebben Nuon, Essent en Eneco, De Grote 3, een gezamenlijk marktaandeel van 78% en de overige incumbents een aandeel van 11%. De groenen zijn bescheiden aanwezig met een stabiel marktaandeel van 9% terwijl die challengers blijven steken op 2%. De capaciteit van duurzame energieopwekking exclusief hydro is tussen 1997 en 2006 toegenomen met ruim 330%. Deze groei komt Invloed mens onderbelicht in energietransitie voornamelijk voor rekening van de toename van windenergie. Op dit moment is bijna 70% van de duurzame brandstof afkomstig van waterkrachtcentrales. (4) Duurzame energie opwekking in de EU-27 in 97 en (TWh) 2006 (TWh) Bron: Eurostat data 2006 (met genormaliseerde hydro) Wind zee Wind land Getijde & Golf Thermische zonne-energie PV Cellen Geometrische energie Bio-afval Biomassa Biogas Hydro kleinschalig Hydro grootschalig Marktaandelen Nederlandse energieleveranciers % 2% Grote drie 9% 9% 11% 11% Overige incumbent Challengers 78% 78% 100% groen Bron: GfK Marktaandelen & Switch Rapport 2008 De voorspelde marktconsolidatie begint zich verder af te tekenen, zoals de overname van Essent door RWE en Nuon door Vattenfall voor de Nederlandse markt illustreren. Energiebedrijven richten zich in toenemende mate op het versterken van de thuismarkten om nieuwe spelers op de lokale energiemarkt, toetreders vanuit het buitenland en lokale challengers zoals Green- Choice of Oxxio, het hoofd te kunnen bieden. Door het verdwijnen van barrières in de liberaliserende markt kunnen afnemers makkelijker van leverancier wisselen. Hoewel consumenten nog slechts in beperkte mate switchen is het gevecht om de klant inmiddels in alle hevigheid uitgebarsten Drijfveren voor een duurzamere energievoorziening De centrale missie van energiebedrijven is om klanten te voorzien van betaalbare en betrouwbare energie. Aangezien rendementen voornamelijk beïnvloed worden door de hoeveelheid geleverde energie kan concurrentieel voordeel behaald zijn met schaalgrootte, efficiëntie in de processen en optimale capaciteitsbenutting, sleutelbegrippen in de exploitatie. Regulering door de overheid bepaalt in belangrijke mate de winstgevendheid van de sector als geheel en bevordert het slagingspercentage van grote investeringsprojecten. Deze samenhang heeft lobby activiteiten door de energiebedrijven bij zowel de landelijke en Europese overheid, als gevolg. 9

12 Krachtenveld energieketen Energie opwekking Distributie Kolen Gas Consument Nucleair Winning Consumptie Biomassa Conversie Transport Klein zakelijk Water Lithosfeer Biosfeer Wind Zonnecel Grootverbruik Aanbod Toenemende risico s in de winning van fossiele brandstoffen Toenemende schaarste van fossiele brandstoffen Toegenomen concurrentie Industrie Hoge exit barrières Hoge vaste kosten Capaciteitsaanpassing geschied in grote eenheden Lage differentiatie Meerdere nieuwe toetreders Vraag Toenemende vraag naar energie Opkomende markt voor duurzaamheid Meer transparantie Elektriciteit wordt mobieler/decentraler Overheid Toenemende druk op CO 2 -reductie Liberalisering energiemarkt 2004 Belangrijke rol door verlenen vergunningen & beleidsdoelstellingen Bron: Between-us Uit onderzoek van IMD naar de business case voor duurzaamheid dat sinds 2003 loopt, blijkt een homogeniteit in de strategische agenda s van Europese energiebedrijven. Deze is gericht op winstgevende groei, geografische diversificatie die primair binnen Europa plaatsvindt en een verbeterde concurrentiepositie. De Europese energiebedrijven zijn voornamelijk gericht op de geliberaliseerde Europese markt en uitbreiding naar andere OESO- landen (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling). Kernactiviteiten van energiebedrijven zijn hard coal en bruinkool extractie, energie opwekking, distributie via netwerken en het vermarkten van energie. Door de liberalisering van de energiemarkt en het daarmee samenhangende wegvallen van natuurlijke monopolies is de druk op de winstmarges en daarmee op netwerkefficiëntie toegenomen. Hoge exit barrières, hoge vaste kosten en lage differentiatie leiden in de geliberaliseerde Europese gas en elektriciteitsmarkt tot een significante toename van de concurrentie. In de meeste OESO landen waren marges tot boven de 20% geen uitzondering. Als gevolg van afnemende marges bestaat er een sterke focus op financiële prestaties. Een aantal belangrijke trends in de energiesector zijn: Het toegenomen investeringsrisico door klantmobiliteit. Klanten kunnen snel van leverancier switchen wat betekent dat loyaliteit in belang toeneemt, waarbij differentiatie op basis van prijs niet meer voldoende is. Opkomst van kleinschalige energieopwekking door micro-power (wind en Hydro), zonnedaken en wanden. 10

13 Toegenomen onzekerheden over leverantie van energie en daardoor een toename van het belang van betrouwbaarheid voor de individuele energie leveranciers. Toenemende aandacht voor de herkomst en hoeveelheid gebruikte energie en druk van afnemers op leveranciers om hier openheid over te kunnen geven. De maatschappelijke kritiek op de beleidsfocus op het gebruik van fossiele brandstoffen neemt toe, evenals een groeiende roep om de externe kosten van het gebruik van fossiele brandstoffen te internaliseren. In juli 2009 is vastgesteld dat de G8 het doel ondersteunt om de industrielanden hun broeikasgas emissies reduceren met minimaal 80% in 2050 ten opzichte van Toegenomen transparantie door carbon footprinting De Britse supermarktketen Tesco vermeldt sinds augustus 2009 op haar verpakkingen hoe groot de CO 2 -uitstoot van het betreffende product is. Eind 2009 wil de supermarkt ongeveer 500 producten voorzien van een etiket met CO 2 -voetafdruk. Uit recent onderzoek van Tesco blijkt dat vijftig procent van de consumenten begrijpt wat de term carbon footprint betekent. Vorig jaar bedroeg dat percentage nog 32 procent De faciliterende overheid De overheid, in het bijzonder de Europese autoriteiten, is de belangrijkste promotor van maatschappelijk verantwoord ondernemen in de energiesector. Door het nemen van verscheidene maatregelen zoals verplichte bedrijfsrapportage in Frankrijk, emissie handel binnen de EU en het sluiten van sectorakkoorden wordt de ontwik-keling van de sector sterk beïnvloed. De overheid heeft ook een voorbeeld rol als inkoper van groene elektriciteit. Daarbij zet zij bedrijven in toenemende mate onder druk door milieuwetgeving inzake de uitstoot van emissies. Het voornaamste initiatief op dit gebied is de CO 2 -emissiehandel van de Europese Unie. Bedrijven zijn op zoek naar richtlijnen van de overheid om zich aan op te trekken. Zolang er sprake is van een level playing field gelooft 56% van de bedrijven dat er meer regulering van de overheid vereist is. (5) De doelstellingen voor de Nederlandse energiemarkt zoals omschreven in het overheidsprogramma Schoon en Zuinig (6) zijn 30% vermindering van broeikasgassen in 2020 vergeleken met 1990, het tempo van energiebesparing verhogen naar 2% per jaar en het aandeel duurzame energie in 2020 verhogen naar 20% van het totale energiegebruik. Sectorakkoordje? Eind 2008 is door de Nederlandse overheid en verschillende spelers in de energiesector een sectorakkoord energie overeengekomen. Eneco is een partij die ervoor gekozen heeft het akkoord niet te ondertekenen. Niet omdat de eisen te streng zijn, maar omdat het in de ogen van Eneco niet ver genoeg gaat in termen van het principe de vervuiler betaalt. Gevolg hiervan is dat inefficiënte, vervuilende technieken nog steeds (teveel) bevoordeeld blijven worden ten opzichte van energiebesparende, schone en duurzame energietoepassingen aldus Eneco Subsidiëring en vergunningen in Europa Eén van de best practices voor overheden om duurzame energie te stimuleren is het bieden van stabiliteit op langere termijn door ondersteunende maatregelen zoals subsidies en een soepel vergunningen beleid. In haar rapportage The Renewable Energy Progress Report van april 2009 constateert de Europese Commissie dat Nederland 11

14 achterblijft bij de haar omringende landen. De ondersteunende maatregelen van de Nederlandse overheid worden gecategoriseerd als middelmatig doordat deze te weinig rekening houden met het veilig stellen van lange termijn investeringen. De Minister van Economische Zaken kan jaarlijks aanpassingen doorvoeren op de budgettering. Als gevolg hiervan wordt het investeringsklimaat voor duurzame energie in Nederland als ongunstig beoordeeld. Nederland komt hiermee terecht in de groep van landen met onder meer Litouwen en wordt gepasseerd door onder meer Frankrijk, Duitsland en Engeland maar ook Portugal, Griekenland en Hongarije. Vincent van den Brekel, directeur van de Nederlandse windturbinebouwer Darwind, zegt in een interview in de Volkskrant van 22 augustus 2009 het volgende: Elk land beschermt zijn eigen industrie. In Denemarken is Vestas marktleider, in Duitsland Siemens en Enercon, in Spanje Gamesa. Alleen wij hebben geen thuismarkt. Nederland beschermt zijn eigen industrie niet. Als je dat zegt tegen Economische Zaken, zeggen ze: industrie is niet belangrijk, wij zijn een kennisland... Maar die kennis kun je alleen betalen als er een industrie is die het geld verdient voor de investeringen. Darwind, een voormalig onderdeel van het failliete Econcern, Groei windenergie vooral buiten Europa De productie van windenergie in de wereld groeit sterk. De jaarlijkse capaciteit geleverd door nieuwe windmolens zal de komende tien jaar met een factor vijf stijgen, volgens het Duitse windenergie-instituut (DEWI). In 2008 kwam er 20 gigawatt (GW) aan windenergie bij. De jaarlijkse nieuwe capaciteit bedraagt in GW, verwachten de onderzoekers. De totale door windmolens geproduceerde energie gaat daarmee van 94 GW nu naar 718 GW in Vooral in Noord- Amerika en Azië neemt het aantal windmolens relatief snel toe. De VS breidden de capaciteit zelfs 45 procent uit, volgens de Global Wind Energy Council (GWEC). In Europa dat nog steeds meer dan de helft van alle windmolens in de wereld heeft, bouwt Spanje veel nieuwe installaties. Bron: ANP, 28 mei 2008 De gemiddelde tijd voor het realiseren van off-shore windenergie projecten in Europa bedraagt meer dan 45 maanden, waarvan ruim minder dan de helft (19) betrekking heeft op de aanleg ervan. De doorlooptijd tussen aanvraag bouwvergunning en de start van de bouw van een windproject bedraagt in Nederland circa 3 à 4 jaar. (7) De doorlooptijd is sterk van invloed op de investeringen die gedaan worden in de sector, omdat elke maand vertraging een toename veroorzaakt in het investeringsrisico. Dit risico komt voort uit mogelijke nadelige beleidsveranderingen en voortschrijdende technologische ontwikkelingen. Doorlooptijd voor energieprojecten uitgedrukt in maanden Wind land Wind zee Aanleg Biogas Biomassa Hydro Bron: Promotion and growth of renewable energy sources and systems Ecofys et al. PV cellen Technische energie Getijde & Golf Totaal incl. vergunningsprocedure 12

15 Win-win bestaat niet voor de energiesector Interview met Donald Pols, Hoofd Klimaat & Energie bij het Wereld Natuur Fonds Nederland Het WNF is met donateurs het grootste, groene doel van Nederland. Als één van zijn strategieën om natuurbeschermingsresultaat te bereiken, zoekt het WNF samenwerking met bedrijven om deze samen te ontwikkelen en te implementeren. Op dit moment zijn wij bezig een scenario te schrijven over de ontwikkeling van de Nederlandse energievoorziening, inclusief mijlpalen aldus Pols. Met betrekking tot het thema klimaat en energie wordt ingezet op het mobiliseren van steun en het lobbyen voor beleidsvorming met als doelstelling een CO 2 -arme economie in De speerpunten hierbij zijn het vergroten van het aandeel clean energy technologie in het BNP, een standaard voor CO 2 -kwaliteit voor nieuwe elektriciteitscentrales (350 gr / kwh CO 2 intensiteit) en een Europees aansluitend stroomnetwerk voor decentrale energieproductie. Over de belangrijkste obstakels in de transitie naar een duurzame energievoorziening heeft Pols de volgende visie: Onvoldoende prioritering bij de overheid van duurzame ontwikkeling leidt tot onvoorspelbaar gedrag. Er is veel afstemming nodig door gespreide verantwoordelijkheid over de ministeries en gebrekkige communicatie. Daarbij komt dat er een intieme relatie bestaat tussen de fossiele energie sector en de Nederlandse overheid waardoor doorpakken niet gebeurt. Nederland verdient geld aan gas. De toenmalige directeur van Shell leidde de commissie die de eerste transitievisie voor Nederland opstelde. Waar de wetenschappelijke consensus op dat moment was dat een vermindering 80% aan uitstoot van CO 2 noodzakelijk is, stelde de commissie een doelstelling van 50% voor. De gevestigde belangen bepalen. Het is belangrijk dit te benoemen, zodat er iets aan gedaan kan worden. Er zullen winnaars en verliezers zijn in de omslag. Win-win bestaat niet in dit geval voor de energiesector. Win-win bestaat wel voor de samenleving en we moeten ons hierbij richten op de winnaars. is inmiddels verkocht aan het Chinese Xemc, evenals Darwind leveranciers van tandwielloze windturbines. Een voorbeeld van een land waar overheidsmaatregelen een positief effect sorteren is Duitsland. Waar een goede stimulering toe kan leiden blijkt uit de werkgelegenheidscijfers in de Duitse energiesector. Terwijl er in Nederland slechts sprake is van een arbeidsplaatsen zijn er zo n mensen werkzaam in duurzame energie in Duitsland en heeft het zijn Europese doelstelling voor 2010 (12,5% duurzame energie) als enige land binnen de EU reeds bereikt. De Duitse markt voor duurzame energie loopt internationaal op veel gebieden voorop door onder meer de volgende programma s (8): Erneuerbare Energien Gesetz (EEG): garandeert (hoge) prijzen voor duurzame elektriciteit die wordt teruggeleverd aan het net door consumenten en bedrijven waarmee het een stabiele lange termijnmarkt voor duurzame 13

16 energie creëert en op deze manier investeringen stimuleert. Erneuerbare-Energien-Wärmegesetz (EE- WärmeG). In deze wet, die sinds begin 2009 van kracht is, wordt vastgelegd dat 14 procent van de warmtevoorziening in 2020 uit duurzame bronnen afkomstig dient te zijn. De wet legt huiseigenaren de verplichting op om duurzame energie voor een deel van de warmtevoorziening te gebruiken, hiervoor zijn subsidies vastgelegd en is het MAP-budget verhoogd. Ook zorgt de wet ervoor dat de uitbreiding van warmtenetten voor gemeenten eenvoudiger wordt. Marktanreizprogramm zu Gunsten erneuerbarer Energien (MAP): vult het EEWG aan. In het kader van MAP kunnen subsidies aangevraagd worden voor bijvoorbeeld de installatie van zonnecollectoren voor het verhitten van water en/of voor verwarmingsdoeleinden. Leningen: De KfW-bank (eigendom van de Duitse Staat) verstrekt leningen voor investeringen in duurzame energie; Subsidieregelingen in Duitse deelstaten: deelstaten hebben vaak eigen decentrale regelingen. Informatie wordt meestal verstrekt door de handelsbevorderingsorganisaties van de deelstaten. groeien boven die van het recordjaar 2008, waarin in totaal 25,5 miljard geïnvesteerd werd in CleanTech. (9) De totale investeringen in duurzame energie in 2008 bedroegen 120 miljard (10), een toename van 500% ten opzichte van Wat de invloed van de dalende olieprijzen en het invoeren van kosten van CO 2 is op de ontwikkeling van duurzame energiebronnen is lastig te voorspellen. In een recente scenariostudie concludeert het Energie Onderzoek Centrum Kolencultuur vertraagt vergroening Nederland (ECN) dat de CO 2 -uitstoot bij afwezigheid van een CO 2 -prijs zou kunnen dalen over de middellange termijn maar sterk zou kunnen stijgen over de lange termijn door toenemende inzet van kolen. Daarentegen kunnen een sterk klimaatbeleid en hoge CO 2 -kosten (gemodelleerd als een 100 $/tco 2 -prijs) resulteren in duidelijk lagere CO 2 -emissies, vooral na (11) Investeringen in duurzame energie Sinds 2005 is er een sterke toename in het aantal fondsen dat CleanTech investeringen in haar portfolio heeft. CleanTech is een verzamelnaam voor vormen van technologie die bijdragen aan een schoner milieu en/of zorgen voor energiebesparing. Vormen van CleanTech zijn onder andere zonne-energie, windenergie, biobrandstof uit algen en warmtekrachtkoppeling. Volgens expert opinie heeft deze markt een sterk groeipotentieel met bijbehorende hoge winstmarges in de toekomst. Waar er in 2004 wereldwijd nog 30 CleanTech fondsen waren kende 2008 er 117. De verwachting is dat de totale investeringen in 2009 nog verder door Vertraagde cultuuromslag in een veranderde markt De mentaliteit binnen de energiebedrijven is historisch gevormd door de sterke betrokkenheid van de overheid en daaruit voortvloeiende monopolie positie. Hierdoor hebben merkwaarde en reputatie van de afzonderlijke energiebedrijven slechts een beperkte rol gespeeld. Dit heeft geleid tot een conservatieve mentaliteit met daarbij een sterke regionale, korte termijn en interne focus. Illustratief hiervoor is de impliciete aanname dat energieopwekking gelijk staat aan het gebruik van fossiele brandstoffen. Er is sprake van een 14

17 diepgewortelde non-renewables mindset. Een voorbeeld hiervan is het voorlopig stroometiket 2008 van Essent met de aanduiding gewone stroom versus groene stroom (2). Duurzame energie wordt hiermee gepositioneerd als een product ter differentiatie om een specifieke klantengroep te bedienen. Zolang binnen de sector groene stroom gezien wordt als iets anders dan gewone stroom dan zal de overgang naar ongewone stroom, een randvoorwaarde voor een CO 2 -arme sector, op cultuurbarrières blijven stuiten. De invloed van de liberalisering, de toegenomen concurrentie, de toegenomen transparantie en stakeholderdruk in de markt zijn nog niet volledig geïnternaliseerd. Verschillende spelers investeren op dit moment in een cultuuromslag om dit proces te versnellen. Zowel Delta als Eneco hebben bijvoorbeeld activiteiten georganiseerd op 9 september 2009, de dag van de duurzaamheid, rondom dit thema. Op internationaal niveau worden initiatieven uitgerold waaruit een hernieuwde kijk op de energievoorziening blijkt. Sprekende voorbeelden hiervan zijn Desertec en het Renewables-Grid-Initiative, die in onderstaand kader verder worden beschreven. Groene energie uit de woestijn Zes uur zon uit de woestijn zou meer energie kunnen produceren dan de mensheid in een heel jaar kan verbruiken, stelde de Club van Rome in een recente studie. Vanuit dit oogpunt heeft een consortium van twintig van de grootste Duitse bedrijven op 13 juli 2009 haar plannen gepresenteerd voor het allergrootste gecentraliseerde zonne-energie project aller tijden, genaamd Desertec. Desertec is een consortium dat in de Afrikaanse woestijn de zon moet gaan ontginnen met behulp van zonthermische krachtcentrales. Het project zal ongeveer 400 miljard euro kosten en over tien jaar de eerste zonnestroom gaan leveren. Met deze investering zal 15% van de Europese elektriciteitsbehoefte gedekt kunnen worden. Het plan is ontwikkeld door de Club van Rome en het TREC Initiative en wordt gesteund door o.a. Siemens, Deutsche Bank, E-On en RWE. De groep streeft ernaar binnen twee tot drie jaar concrete plannen te presenteren. Verwacht wordt dat Desertec binnen 10 tot 15 jaar concurrerend zal kunnen opereren. Voor het plan om 15% te kunnen dekken van de Europese elektriciteitsbehoefte is slechts een oppervlakte nodig van 130 km2. Een nog uit te bouwen transportnet zal de geproduceerde energie vanuit Noord-Afrika onder de Middellandse Zee door naar Europa vervoeren en daar distribueren. Van de totale investering van 400 miljard is tien tot twintig miljard nodig voor de aanleg van dit stroomtransportnet. Vanuit het oogpunt van energiezekerheid worden de centrales op verschillende locaties gebouwd. De bedrijven achter het Desertec-project stellen dat er weliswaar een enorme investering nodig is om de plannen te verwezenlijken, maar dat de gekozen techniek zich in de praktijk al heeft bewezen. Voor Duitsland zelf heeft Desertec als voordeel dat het zijn expertise op het gebied van zonne-energie verder kan uitbouwen en de omstreden winning van bruinkool kan worden teruggeschroefd. Bron: Desertec Press Release, 13 juli zie bijlage 2 15

18 1.5 - Barrières voor innovatie De belangrijkste barrières voor een overgang naar duurzame energie zijn: Hoge sunk costs door hoge voorinvesteringen. Door de lange levensduur van energiegerelateerde productiemiddelen en het hoge innovatie gehalte van de investeringen zijn er verhoogde risico s op een nadelige technologische lock-in; Beperkte externe druk voor verandering vanuit klanten en investeerders; Klimaatverandering is een bedreiging èn kans op de lange termijn, waarbij de effecten moeilijk kwantificeerbaar zijn. Klimaatverandering en energieschaarste vereisen technologieën, expertise en business modellen die sterk afwijken van de huidige kernactiviteiten en vaardigheden, zoals bijv. het aanbieden van energie management services in plaats van betaling in geleverde kwh s; (Te) grote onzekerheid over het toekomstige ondernemingsklimaat door veranderingen in technologie, regelgeving, klimaatverandering. De noodzaak om te innoveren is door beperkte druk op de license-to-operate en de reputatie van energiebedrijven (nog) niet maximaal dat dit financiële risico s met zich meebrengt. Innovatie voor een duurzame energievoorziening is momenteel beperkt tot pilot projecten en de voorzichtige ontwikkeling van voornamelijk gesubsidieerde, en daardoor winstgevende, technologieën. De huidige business case voor duurzaamheid is hoofdzakelijk gebaseerd op operationeel management van risico s en kansen en leidt tot beperkte innovatie van huidige processen en activiteiten. beschouwt. Naast toegenomen regeldruk dienen de beslissers de kansen te identificeren op basis waarvan positieve investeringsbeslissingen ten aanzien van duurzame energie genomen zullen worden. Samenvattend zijn de belangrijkste voorwaarden voor het opwekken en leveren van duurzamere energie: Een gunstig en stabiel investeringsklimaat met lage barrières dat door een stimulerende overheid op langere termijn wordt gefaciliteerd; Sterke druk door afnemers op de energiesector om schoner te produceren waardoor opkomende challengers en volgers door de markt beloond worden; Regelgeving rondom CO 2 -emissies die van invloed is op toekomstige opwekkingskosten. De investeringen zullen zowel technologische als procesinnovatie betreffen met oog voor te behalen winsten op het gebied van energie efficiëntie. De sleutel is het beïnvloeden van kennis, houding en gedrag van consumenten, werknemers en beleidsmakers. Samenwerkingsverbanden tussen publieke en private partijen krijgen een nieuw karakter. Nieuwe captains of industry zullen zich presenteren, maar pas nadat switch plaats heeft gevonden van de gevestigde orde naar de challengers Het nieuwe energie tijdperk Voorwaarde voor het realiseren van de doelstellingen voor 2050 is een mentaliteitsverandering die hernieuwbare energiebronnen in plaats van fossiele brandstof als primaire energiebron 16

19 2 - Benchmarking en best practices wereldwijd Inleiding Dow Jones Sustainability Indexes Duurzaamheid als thema heeft in het bedrijfsleven de afgelopen jaren een sterke ontwikkeling doorgemaakt. Waar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) in de jaren negentig een onderwerp was voor de happy few begint de integratie van duurzame ontwikkeling in de kern van de bedrijfsvoering serieuze vormen aan te nemen. Professionele monitoring van en sturing op basis van prestaties op dit gebied begint ook op de beursvloer een verschil te maken. Een belangrijk instrument op dit snijvlak is de Dow Jones Sustainability Indexes (DJSI). De DJSI is een samenwerking tussen de Dow Jones Indexes, STOXX Limited en SAM. De indices bieden portfolio-managers objectieve benchmarks voor het beheer van duurzaamheidfondsen. De DJSI World is in 1999 geïntroduceerd als de eerste index die de financiële prestaties volgt van de meest vooraanstaande ondernemingen wereldwijd die duurzaamheid tot een speerpunt hebben gemaakt. De index beoordeelt bedrijven op hun economische, ecologische en sociale prestaties. Nederland presteert de laatste jaren relatief goed in de DJSI. In de laatste ranking ( ) voert TNT de overall wereldwijde ranglijst aan en zijn Unilever en AirFrance/KLM leider in hun specifieke categorie ( supersector leader ). Daarnaast staan onder meer Akzo Nobel en Philips in de index en heeft KPN zich ten doel gesteld in 2009 in de DJSI opgenomen te worden. De analyse in het volgende hoofdstuk is hoofdzakelijk gebaseerd op de onderliggende data van de SAM voor de energiesector Op basis van deze data worden de deelnemers aan de DJSI geselecteerd. Tussen juni en augustus 2009 zijn er in de energie sector 26 leiders in duurzaamheid geïdentificeerd en geanalyseerd. Deze zijn afkomstig uit 13 verschillende landen. Grupo Iberdrola uit Spanje is dit jaar de supersector leider voor energie. DJSI Electricity sector leiders in duurzaamheid Bron: DJSI website update 3 maart

20 2.2 - Waardecreatie wereldwijd Vier gebieden van waardecreatie In algemene zin zijn er vier gebieden te onderscheiden waarin waardecreatie uit duurzaamheid mogelijk is. Uitgesplitst naar oriëntatie en houding worden de volgende kwadranten zichtbaar: Issue management (intern en reactief) met als doel de license-to-operate zo goed mogelijk in stand te houden. Zo wordt de license-tooperate van sommige transportbedrijven bedreigd door minimum eisen aan vrachtwagens te stellen om in een bepaald gebied te mogen opereren. Reputatie management (extern en reactief) hiertoe worden zowel het imago bij klanten als het aantrekken en behouden van personeel gerekend. MVO maakt in toenemende mate deel uit van wetenschappelijke modellen om reputatie te meten. Efficiency (intern en proactief) bestaat voornamelijk uit de winst die voortkomt uit het optimaliseren van de procesvoering zoals brandstofbesparingen en verminderingen van hoeveelheden afval. Deze verbeteringen met betrekking tot het milieu worden gerealiseerd door dezelfde output te generen met minder input. Innovatie (extern en proactief) staat voor de commerciële toepassing van een vernieuwing van techniek, proces of aanpak. Hiertoe behoren onder meer nieuwe zonnecel technologieën en procesverbeteringen waardoor restwarmte wordt teruggewonnen. Duurzaamheid biedt wisselend nieuwe kansen en bedreigingen. Het effectief inspelen hierop leidt tot waardecreatie. Voorwaarde om dit potentieel te benutten is het opnemen van duurzaamheid in de primaire organisatieprocessen Meest relevante sector issues: klimaatverandering en biodiversiteit De mogelijke waardecreatie hangt sterk af van Vier gebieden van waardecreatie uit MVO voor de energiesector INTERN ORIENTATIE EXTERN Reputatie Management Relevantie klanttevredenheid toegenomen na liberalisering Van invloed op de informele license-to-operate Historisch gezien belangrijkste sector thema Van invloed op de formele license-to-operate Issue Management REACTIEF Bron: Between-us HOUDING Innovatie Speelt een sleutelrol in de verduurzaming van de energiesector Toegenomen relevantie na liberalisering en door crisis Behaalde resultaten zijn relatief eenvoudig meetbaar Groot verbeteringspotentie op korte termijn Efficiency PROACTIEF interne en externe factoren in de context van de sector en het individuele energiebedrijf. Ten eerste is de aansluiting van activiteiten op het gebied van duurzaamheid met de organisatiecultuur van groot belang. Ten tweede dienen de verschillende activiteiten waardevol te zijn voor klanten en ten derde dient het onderscheidend te zijn van wat de concurrentie op dit gebied onderneemt. Last but not least moet er een heldere business case zijn: wat zijn de belangrijkste redenen voor een organisatie om MVO te omarmen? De meeste Europese energiebedrijven zijn hoofdzakelijk actief in landen met relatief weinig sociale problemen. De thema s gezondheid en veiligheid maken al lange tijd een essentieel onderdeel uit van de bedrijfsvoering in de energiesector en er is een gedegen beleid op de onderwerpen. De focus van energiebedrijven ligt vooral op milieu gerelateerde issues. De laatste jaren is de sector onder een vergrootglas komen te liggen door een toenemende interesse in klimaatverandering. De link naar 18

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009.

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. PricewaterhouseCoopers voert al sinds 1998 elk jaar het utilities global survey uit. Senior executives

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Den Haag 26 februari 2007

Den Haag 26 februari 2007 Zijne Excellentie Mr. dr. J.P. Balkenende Minister-President Ministerie van Algemene Zaken Binnenhof 20 2513 AA DEN HAAG Briefnummer 07/10.419/FG/NG Den Haag 26 februari 2007 Excellentie, Het voorstel

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us Agenda 11:45 12:10: Inloop en ontvangst 12:10 12.30: De analyse & resultaten Josée van der Hoek Between-us 12.30 12.50: Web2Print Rob Wilders

Nadere informatie

Carbon footprint 2011

Carbon footprint 2011 PAGINA i van 12 Carbon footprint 2011 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2011_1.2 Versie: 1.2 Status: Definitief Uitgegeven

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

E.ON Cleaner & better energy

E.ON Cleaner & better energy E.ON Cleaner & better energy Onze strategie Van Europese energieproducent naar internationale aanbieder van & Minder kapitaal, meer waarde effectieve organisatie Van Geïntegreerd in hele waardeketen centraal

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

CO2 Prestatieladder Communicatieplan

CO2 Prestatieladder Communicatieplan CO2 Prestatieladder Communicatieplan Missie: Samen werken aan CO2 reductie Rapportage: Communicatieplan CFA Datum: 5 januari 2016 Opgesteld: Monique Harmsen Versie: 2.0 (2016) Inhoudsopgave: 1 Inleiding...

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie 27 november 2008 Martine Willems Programma Ontwikkelingen in MVO De Duurzaamheid Strategie Scan (DSS) vernieuwd Een tweede maal de DSS

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant il 14 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot Beleidsverklaring Co2 Deze beleidsverklaring met betrekking tot de CO2 uitstoot is onderdeel van het door M, van der Spek Hoveniersbedrijf B.V. gevoerde milieubeleid. M. van der Spek Hoveniersbedrijf B.V.

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht stap 1 Interne & externe analyse Onderzoeksvragen Eindproducten STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Mini-symposium ECN-PBL Energie- en Klimaatbeleid

Mini-symposium ECN-PBL Energie- en Klimaatbeleid 10 september 2009 Presentatie Eneco Mini-symposium ECN-PBL Energie- en Klimaatbeleid Gerard Harder Rationale strategie Eneco Onze visie Onze missie Van: Naar: Fossiel Duurzaam Centraal Decentraal Afhankelijk

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland?

Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland? Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland? In deze notitie wordt de duurzaamheid van Nederlandse bedrijven vergeleken met die van bedrijven uit het buitenland.

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie