Digitale en analoge technieken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Digitale en analoge technieken"

Transcriptie

1 Digitale en analoge technieken Peter Slaets February 14, 2006 Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

2 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen 4 Input/Output Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

3 Inleiding Basis: CPU + bus CPU: besturingseenheid, ALU, registers (programma teller, instructieregister,... ) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

4 Inleiding Basis: CPU + bus CPU: besturingseenheid, ALU, registers (programma teller, instructieregister,... ) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

5 Organisatie Basis: Von Neumann-CPU datapad = registers, ALU, bussen datapadcyclus via register-geheugeninstructies of register-register instructies Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

6 Organisatie Basis: Von Neumann-CPU datapad = registers, ALU, bussen datapadcyclus via register-geheugeninstructies of register-register instructies Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

7 Organisatie Basis: Von Neumann-CPU datapad = registers, ALU, bussen datapadcyclus via register-geheugeninstructies of register-register instructies Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

8 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

9 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

10 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

11 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

12 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

13 Uitvoeren van een instructie 1 haal volgende instructie uit instructiegeheugen (register) 2 verander programmateller 3 bepaal type opgehaalde instructie 4 bepaal positie nodige woorden in register + haal woord binnen (extern) 5 voer instructie uit 6 herhaal voor volgende instructie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

14 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

15 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

16 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

17 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

18 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

19 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

20 Uitvoeren van een instructie: interpeter vs. vertaler (compiler) interpreter vertaalt code (Jave) lijn per lijn naar een andere taal (assembler) en voert deze code lijn per lijn uit hardware (duur, maar snel) door software vervangen!!! foute instructies corrigeren nieuwe instructies toevoegen efficienter testen en documenteren Voorbeeld: vertaal assembler naar digitaal niveau = microcode in ROM compiler vertaalt heel de code ineens en heeft geen vertaalstap meer nodig tijdens het uitvoeren Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

21 RISC vs. CISC RISC=Reduced Instruction Set Computer eenvoudige, supersnelle CPU met decodering in hardware. Kent weinig bevelen! Een bevel per klokcyclus! CISC=Complex Instruction Set Computer Kent heel veel bevelen, waardoor de decodering in software (microcode) moet gebeuren, dus trager! Besluit: Een RISC CPU moet wel meerdere bevelen uitvoeren om het equivalent van 1 CISC bevel te realiseren. Toch beter dan CISC. Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

22 RISC vs. CISC RISC=Reduced Instruction Set Computer eenvoudige, supersnelle CPU met decodering in hardware. Kent weinig bevelen! Een bevel per klokcyclus! CISC=Complex Instruction Set Computer Kent heel veel bevelen, waardoor de decodering in software (microcode) moet gebeuren, dus trager! Besluit: Een RISC CPU moet wel meerdere bevelen uitvoeren om het equivalent van 1 CISC bevel te realiseren. Toch beter dan CISC. Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

23 RISC vs. CISC RISC=Reduced Instruction Set Computer eenvoudige, supersnelle CPU met decodering in hardware. Kent weinig bevelen! Een bevel per klokcyclus! CISC=Complex Instruction Set Computer Kent heel veel bevelen, waardoor de decodering in software (microcode) moet gebeuren, dus trager! Besluit: Een RISC CPU moet wel meerdere bevelen uitvoeren om het equivalent van 1 CISC bevel te realiseren. Toch beter dan CISC. Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

24 Vuistregels RISC standaard voor general purpose CPU s Zoveel mogelijk instructies rechtstreeks in hardware uitvoeren Zoveel mogelijk instucties per seconden starten (MIPS) door parallellisme LOAD en STORE hebben toegang tot geheugen want kan lang duren andere instructies tegelijkertijd uitvoeren Voldoende register voorzien want geheugen is traag!!! Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

25 Vuistregels RISC standaard voor general purpose CPU s Zoveel mogelijk instructies rechtstreeks in hardware uitvoeren Zoveel mogelijk instucties per seconden starten (MIPS) door parallellisme LOAD en STORE hebben toegang tot geheugen want kan lang duren andere instructies tegelijkertijd uitvoeren Voldoende register voorzien want geheugen is traag!!! Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

26 Vuistregels RISC standaard voor general purpose CPU s Zoveel mogelijk instructies rechtstreeks in hardware uitvoeren Zoveel mogelijk instucties per seconden starten (MIPS) door parallellisme LOAD en STORE hebben toegang tot geheugen want kan lang duren andere instructies tegelijkertijd uitvoeren Voldoende register voorzien want geheugen is traag!!! Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

27 Vuistregels RISC standaard voor general purpose CPU s Zoveel mogelijk instructies rechtstreeks in hardware uitvoeren Zoveel mogelijk instucties per seconden starten (MIPS) door parallellisme LOAD en STORE hebben toegang tot geheugen want kan lang duren andere instructies tegelijkertijd uitvoeren Voldoende register voorzien want geheugen is traag!!! Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

28 Vuistregels RISC standaard voor general purpose CPU s Zoveel mogelijk instructies rechtstreeks in hardware uitvoeren Zoveel mogelijk instucties per seconden starten (MIPS) door parallellisme LOAD en STORE hebben toegang tot geheugen want kan lang duren andere instructies tegelijkertijd uitvoeren Voldoende register voorzien want geheugen is traag!!! Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

29 Parallellisme Doel? chips sneller maken Hoe? Kloksnelheid verhogen = begrensd Parallelisme: op instructiesetniveau en processorniveau Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

30 Parallellisme Doel? chips sneller maken Hoe? Kloksnelheid verhogen = begrensd Parallelisme: op instructiesetniveau en processorniveau Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

31 Parallellisme Doel? chips sneller maken Hoe? Kloksnelheid verhogen = begrensd Parallelisme: op instructiesetniveau en processorniveau Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

32 Parallellisme Doel? chips sneller maken Hoe? Kloksnelheid verhogen = begrensd Parallelisme: op instructiesetniveau en processorniveau Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

33 Parallellisme op instructieniveau: pipelining Probleem? instructies uit geheugen halen kost tijd! Oplossing: op voorhand eruit halen via prefetch-buffer Gevolg: uitvoeren opgeslitst in 2 delen = ophalen en invoering Pipelining = uitvoeren opsplitsen in 5 stadia Trade-off van wachttijd (nt) vs.processorbandbreedte (MIPS) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

34 Parallellisme op instructieniveau: pipelining Probleem? instructies uit geheugen halen kost tijd! Oplossing: op voorhand eruit halen via prefetch-buffer Gevolg: uitvoeren opgeslitst in 2 delen = ophalen en invoering Pipelining = uitvoeren opsplitsen in 5 stadia Trade-off van wachttijd (nt) vs.processorbandbreedte (MIPS) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

35 Parallellisme op instructieniveau: pipelining Probleem? instructies uit geheugen halen kost tijd! Oplossing: op voorhand eruit halen via prefetch-buffer Gevolg: uitvoeren opgeslitst in 2 delen = ophalen en invoering Pipelining = uitvoeren opsplitsen in 5 stadia Trade-off van wachttijd (nt) vs.processorbandbreedte (MIPS) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

36 Parallellisme op instructieniveau: pipelining Probleem? instructies uit geheugen halen kost tijd! Oplossing: op voorhand eruit halen via prefetch-buffer Gevolg: uitvoeren opgeslitst in 2 delen = ophalen en invoering Pipelining = uitvoeren opsplitsen in 5 stadia Trade-off van wachttijd (nt) vs.processorbandbreedte (MIPS) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

37 Parallellisme op instructieniveau: pipelining Probleem? instructies uit geheugen halen kost tijd! Oplossing: op voorhand eruit halen via prefetch-buffer Gevolg: uitvoeren opgeslitst in 2 delen = ophalen en invoering Pipelining = uitvoeren opsplitsen in 5 stadia Trade-off van wachttijd (nt) vs.processorbandbreedte (MIPS) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

38 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Twee pipelines Mogen niet in conflict geraken over (registers, afhankelijkheid,... ) Detectie conficten via compiler of hardware Intel pipeline, Pentium 2 pipelines (u en v) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

39 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Twee pipelines Mogen niet in conflict geraken over (registers, afhankelijkheid,... ) Detectie conficten via compiler of hardware Intel pipeline, Pentium 2 pipelines (u en v) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

40 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Twee pipelines Mogen niet in conflict geraken over (registers, afhankelijkheid,... ) Detectie conficten via compiler of hardware Intel pipeline, Pentium 2 pipelines (u en v) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

41 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Twee pipelines Mogen niet in conflict geraken over (registers, afhankelijkheid,... ) Detectie conficten via compiler of hardware Intel pipeline, Pentium 2 pipelines (u en v) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

42 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Een pipelines maar meerdere functionale eenheden (pentium II) doorgeeffrequentie veel hoger dan uitvoerfrequentie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

43 Parallellisme op instructieniveau: superscalair Een pipelines maar meerdere functionale eenheden (pentium II) doorgeeffrequentie veel hoger dan uitvoerfrequentie Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

44 Parallellisme op processorniveau: array en vector Parallellisme op instructieniveau geeft factor 5-10 winst Parallellisme op processorniveau geeft factor winst Arraycomputers (SIMD =Single Instruction-stream Multiple Data-stream, pentium 4) en vectorprocessor (pipelining van ALU) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

45 Parallellisme op processorniveau: array en vector Parallellisme op instructieniveau geeft factor 5-10 winst Parallellisme op processorniveau geeft factor winst Arraycomputers (SIMD =Single Instruction-stream Multiple Data-stream, pentium 4) en vectorprocessor (pipelining van ALU) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

46 Parallellisme op processorniveau: array en vector Parallellisme op instructieniveau geeft factor 5-10 winst Parallellisme op processorniveau geeft factor winst Arraycomputers (SIMD =Single Instruction-stream Multiple Data-stream, pentium 4) en vectorprocessor (pipelining van ALU) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

47 Parallellisme op processorniveau: multiprocessor meerdere CPU s en een gemeenschappelijk geheugen meerdere CPU s met lokaal geheugen en een gemeenschappelijk geheugen = tightly coupled Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

48 Parallellisme op processorniveau: multiprocessor meerdere CPU s en een gemeenschappelijk geheugen meerdere CPU s met lokaal geheugen en een gemeenschappelijk geheugen = tightly coupled Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

49 Parallellisme op processorniveau: multicomputer multiprocessor moeilijk voor 256 door verbinding met gemeenschappelijk geheugen multicomputer geen gemeenschappelijk geheugen = loosely coupled Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

50 Parallellisme op processorniveau: multicomputer multiprocessor moeilijk voor 256 door verbinding met gemeenschappelijk geheugen multicomputer geen gemeenschappelijk geheugen = loosely coupled Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

51 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen 4 Input/Output Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

52 bits-geheugenadres elementaire eenheid van geheugen is bit 0/1 eenvoudige detectie 6V vs. 1V geheugen bestaat uit cellen (locaties) en wordt verwezen via het adres 3 methode om 96 bits te organiseren: adres + bits/cel 1 byte = 8 bits Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

53 bits-geheugenadres elementaire eenheid van geheugen is bit 0/1 eenvoudige detectie 6V vs. 1V geheugen bestaat uit cellen (locaties) en wordt verwezen via het adres 3 methode om 96 bits te organiseren: adres + bits/cel 1 byte = 8 bits Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

54 bits-geheugenadres elementaire eenheid van geheugen is bit 0/1 eenvoudige detectie 6V vs. 1V geheugen bestaat uit cellen (locaties) en wordt verwezen via het adres 3 methode om 96 bits te organiseren: adres + bits/cel 1 byte = 8 bits Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

55 bits-geheugenadres elementaire eenheid van geheugen is bit 0/1 eenvoudige detectie 6V vs. 1V geheugen bestaat uit cellen (locaties) en wordt verwezen via het adres 3 methode om 96 bits te organiseren: adres + bits/cel 1 byte = 8 bits Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

56 bits-geheugenadres elementaire eenheid van geheugen is bit 0/1 eenvoudige detectie 6V vs. 1V geheugen bestaat uit cellen (locaties) en wordt verwezen via het adres 3 methode om 96 bits te organiseren: adres + bits/cel 1 byte = 8 bits Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

57 Volgorde van de bytes big endian= nummering begint aan de meest significante kant per byte little endian= nummering begint aan de minst significante kant per byte Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

58 Volgorde van de bytes big endian= nummering begint aan de meest significante kant per byte little endian= nummering begint aan de minst significante kant per byte Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

59 Foutcorrigerende codes controlebits toevoegen: databits+controlebits Bijvoorbeeld: pariteitsbit Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

60 Foutcorrigerende codes controlebits toevoegen: databits+controlebits Bijvoorbeeld: pariteitsbit Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

61 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

62 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

63 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

64 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

65 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

66 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

67 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

68 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

69 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

70 Cachegeheugen CPU altijd sneller dan geheugens: meerdere CPU-cycli voor aanvragen geheugenwoord Hoe oplossen? READ-aanvraag starten wanneer ze worden aangetroffen (hardware wachten op data) Compiler geen code laten genereren die woord leest voordat het binnen is (software wacht op data) Alle geheugen op CPU-chip zetten ( via bus is traag), maar te duur + groot Een klein, snel geheugen (CACHE) en een groot langzaam geheugen Hoe werkt cache geheugen? meest gebruikte geheugenwoorden in cache bewaren CPU kijkt eerste in cache lokaliteitsbeginsel = woorde en enkele buren naar cache halen Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

71 Cachegeheugens geheugenblokken bepaalt door cacheregels grootte van de de cache/cacheregel: 16 KB via 1024x16 bytes of 2048X8bytes instructies en data in zelfde cache? het aantal cache: primair (op CPU)+secundair(buiten chip)+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

72 Cachegeheugens geheugenblokken bepaalt door cacheregels grootte van de de cache/cacheregel: 16 KB via 1024x16 bytes of 2048X8bytes instructies en data in zelfde cache? het aantal cache: primair (op CPU)+secundair(buiten chip)+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

73 Cachegeheugens geheugenblokken bepaalt door cacheregels grootte van de de cache/cacheregel: 16 KB via 1024x16 bytes of 2048X8bytes instructies en data in zelfde cache? het aantal cache: primair (op CPU)+secundair(buiten chip)+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

74 Cachegeheugens geheugenblokken bepaalt door cacheregels grootte van de de cache/cacheregel: 16 KB via 1024x16 bytes of 2048X8bytes instructies en data in zelfde cache? het aantal cache: primair (op CPU)+secundair(buiten chip)+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

75 Geheugenpackages en types tot 90 aparte geheugenchips van 1Kbits tot 1MBits Nu een groep chips 8-16 stuks (32-64MB): SIMM (Single Inline Memory Module) 32 bits/klolkcylcus en DIMM (Dual Inline Memoryr Module) 64 bits/klokcylcus Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

76 Geheugenpackages en types tot 90 aparte geheugenchips van 1Kbits tot 1MBits Nu een groep chips 8-16 stuks (32-64MB): SIMM (Single Inline Memory Module) 32 bits/klolkcylcus en DIMM (Dual Inline Memoryr Module) 64 bits/klokcylcus Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

77 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen 4 Input/Output Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

78 Geheugenhierarchie toegangstijd vergroot naar beneden: 1-3 nsec nsec nsec - 10 msec sec opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

79 Geheugenhierarchie toegangstijd vergroot naar beneden: 1-3 nsec nsec nsec - 10 msec sec opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

80 Geheugenhierarchie toegangstijd vergroot naar beneden: 1-3 nsec nsec nsec - 10 msec sec opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

81 Magneetschijf harde schijf opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

82 Magneetschijf harde schijf opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

83 Magneetschijf harde schijf opslagcapaciteit neemt toe: 128bytes - Mbytes Mbytes Gbytes prijs per bit daalt naar beneden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

84 IDE/EIDE/ATA-schijven Wat? vroeger werd de beweging van de arm, het lezen gedaan door een externe controller, nu op het moederbord aanwezig IDE/EIDE/ATA goedkoop, standaard voor PC Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

85 IDE/EIDE/ATA-schijven Wat? vroeger werd de beweging van de arm, het lezen gedaan door een externe controller, nu op het moederbord aanwezig IDE/EIDE/ATA goedkoop, standaard voor PC Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

86 SCSI-schijven Wat? verschilt niet van ATA qua organisatie van het geheugen, wel qua interface SCSI duurder, sneller en standaard voor UNIX-workstations, Macintoch en duurdere intel PC s (servers) meer dan interface, ook bus + controller + 7 apparaten Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

87 SCSI-schijven Wat? verschilt niet van ATA qua organisatie van het geheugen, wel qua interface SCSI duurder, sneller en standaard voor UNIX-workstations, Macintoch en duurdere intel PC s (servers) meer dan interface, ook bus + controller + 7 apparaten Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

88 SCSI-schijven Wat? verschilt niet van ATA qua organisatie van het geheugen, wel qua interface SCSI duurder, sneller en standaard voor UNIX-workstations, Macintoch en duurdere intel PC s (servers) meer dan interface, ook bus + controller + 7 apparaten Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

89 CD-roms/recordable/Rewritable/DVD De gekende geheugens!!! 650Mb - 4,7 tot 17 Gb Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

90 CD-roms/recordable/Rewritable/DVD De gekende geheugens!!! 650Mb - 4,7 tot 17 Gb Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

91 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen 4 Input/Output Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

92 Buses moederbord: CPU+DIMM+hulpchips+bus met randconnectoren van I/O-kaarten oudere PC s hebben een tweede bus (ISA-bus) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

93 Buses moederbord: CPU+DIMM+hulpchips+bus met randconnectoren van I/O-kaarten oudere PC s hebben een tweede bus (ISA-bus) Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

94 Buses de logische structuur van een eenvoudige PC Controller + I/O apparaat Speciaal: DMA (Direct Memory Access) data lezen rechtstreeks van het apparaat naar het geheugen zonder de CPU te belasten Speciaal: busarbiter bepaalt wie mag sturen op de bus Speciaal: cycle stealing = I/O-apparaat krijgt bus toegang onmiddelijk dus steelt van de rest Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

95 Buses de logische structuur van een eenvoudige PC Controller + I/O apparaat Speciaal: DMA (Direct Memory Access) data lezen rechtstreeks van het apparaat naar het geheugen zonder de CPU te belasten Speciaal: busarbiter bepaalt wie mag sturen op de bus Speciaal: cycle stealing = I/O-apparaat krijgt bus toegang onmiddelijk dus steelt van de rest Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

96 Buses de logische structuur van een eenvoudige PC Controller + I/O apparaat Speciaal: DMA (Direct Memory Access) data lezen rechtstreeks van het apparaat naar het geheugen zonder de CPU te belasten Speciaal: busarbiter bepaalt wie mag sturen op de bus Speciaal: cycle stealing = I/O-apparaat krijgt bus toegang onmiddelijk dus steelt van de rest Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

97 Buses de logische structuur van een eenvoudige PC Controller + I/O apparaat Speciaal: DMA (Direct Memory Access) data lezen rechtstreeks van het apparaat naar het geheugen zonder de CPU te belasten Speciaal: busarbiter bepaalt wie mag sturen op de bus Speciaal: cycle stealing = I/O-apparaat krijgt bus toegang onmiddelijk dus steelt van de rest Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

98 Buses de logische structuur van een eenvoudige PC Controller + I/O apparaat Speciaal: DMA (Direct Memory Access) data lezen rechtstreeks van het apparaat naar het geheugen zonder de CPU te belasten Speciaal: busarbiter bepaalt wie mag sturen op de bus Speciaal: cycle stealing = I/O-apparaat krijgt bus toegang onmiddelijk dus steelt van de rest Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

99 Buses PCI-bus gebruikt in veel configuraties, ISA-bus kunnen bijgevoegd worden Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

100 Overige I/O Terminals: toetsenord+crt-monitors+platte beeldscherm+muizen+printers Telecommmunicatieapparatuur: modems+digitale+digitale camera+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

101 Overige I/O Terminals: toetsenord+crt-monitors+platte beeldscherm+muizen+printers Telecommmunicatieapparatuur: modems+digitale+digitale camera+... Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, / 33

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo)

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) informatica hardware overzicht moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) 1 moederbord basis van de computer componenten & aansluitingen chipset Northbridge (snel) Southbridge ("traag") bussen FSB/HTB moederbord

Nadere informatie

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek VTI St.- Laurentius Neem eerst de tekst in het boek door, doe dit enkele keren en probeer uiteraard te onthouden wat je leest. Los nadien de

Nadere informatie

De computer als processor

De computer als processor De computer als processor DE FYSIEKE COMPUTER Componenten van de computerconfiguratie Toetsenbord Muis Scanner Microfoon (Extern geheugen) Invoerapparaten Uitvoerapparaten Monitor Printer Plotter Luidspreker

Nadere informatie

Van Poort tot Pipeline. Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam

Van Poort tot Pipeline. Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam Van Poort tot Pipeline Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam Van Poort tot Pipeline Pipeline processor One cycle machine Calculator File of registers Assembly

Nadere informatie

In te vullen tabellen.

In te vullen tabellen. In te vullen tabellen. Basisprincipes Binair rekenen: omzettingen: decimaal --> hexadecimaal Stel (40)10 = (?)16 40 16-32 2 16 8-0 0 2 =(28) 16 Binair rekenen: omzettingen: binair --> hexadecimaal Stel

Nadere informatie

1 Aanvulling cosy deeltijd

1 Aanvulling cosy deeltijd 1 Aanvulling cosy deeltijd 1.1 Multiprocessor versus multicomputer Het kenmerk van een multiprocessor is dat meer CPU hetzelfde geheugen delen. Voordeel van deze aanpak is het relatief eenvoudige programmeermodel.

Nadere informatie

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven - 1 - Computerarchitectuur Tentamen Computerarchitectuur (213005) 17 augustus 2000 2 bladzijden met 5 opgaven 3 antwoordbladen Het raadplegen van boeken, diktaten of aantekeningen

Nadere informatie

Windows Basis - Herman Van den Borre 1

Windows Basis - Herman Van den Borre 1 Windows Vista Basis Herman Van den Borre Praktische zaken Lessen Vrijdagmorgen 9u00 11u45 Pauze 10u15-10u30 Handboek Windows Vista Basis Roger Frans Uitgeverij Campinia Media ISBN: 978.90.356.1212.9 Prijs:

Nadere informatie

von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014

von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014 von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014 Herhaling: Booleaanse algebra (B = {0,1},., +, ) Elke Booleaanse functie f: B n B m kan met., +, geschreven worden Met Gates (electronische

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 Een computersysteem De twee meest gebruikte modellen computers zijn: * Desktop * Laptop Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm

Nadere informatie

Tentamen Computerorganisatie in aug. 1999, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 9

Tentamen Computerorganisatie in aug. 1999, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 9 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Faculteit Informatietechnologie en Systemen Subfaculteit Technische Wiskunde en Informatica Werkeenheid Technische Informatica Tentamen Computerorganisatie in101 27 aug. 1999,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur Input Interface Output Interface Informatica Deel III Hoofdstuk 2 De Von Neumann-architectuur 2.1. Organisatie. De overgrote meerderheid der digitale computers zijn georganiseerd zoals weergegeven in fig.

Nadere informatie

Multi-core systemen. door Alexander Melchior

Multi-core systemen. door Alexander Melchior Multi-core systemen Multi-cpu & Multi-core Multi cpu & Multi core door Alexander Melchior Toevoeging aan GDP Overdragen Capita Selecta Waarom? Een stukje geschiedenis 2005: Introductie eerste consumenten

Nadere informatie

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma Verloop van communicatie -letterteken printer (schrijftransactie). -ieder apparaat heeft een unieke code. -CPU zet adres en code op de bus. -printer herkent adres

Nadere informatie

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd.

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd. Les B-05: Geheugens Een belangrijk onderdeel van computers is het geheugen. In het geheugen kunnen programma s en bestanden opgeslagen worden. Er zijn veel verschillende soorten geheugens: intern, extern

Nadere informatie

Wat is een busverbinding?

Wat is een busverbinding? Wat is een busverbinding? gemeenschappelijke verbinding tussen CPU, geheugen en I/O-schakelingen onderscheid tussen: databus/adresbus/controlbus intern/extern serieel/parallel unidirectioneel/bidirectioneel

Nadere informatie

Centrale begrippen hoofdstuk 3. Waarom multiprogramming? Vandaag. processen proces state: running, ready, blocked,... Vragen??

Centrale begrippen hoofdstuk 3. Waarom multiprogramming? Vandaag. processen proces state: running, ready, blocked,... Vragen?? Vragen?? Vandaag Hoofdstuk 4: threads (tentamenstof : 4.1 t/m 4.2) Kleine Opgaven 4.1 (niet alleen ja of nee, ook waarom!) en 4.4 inleveren maandag Centrale begrippen hoofdstuk 3 processen proces state:

Nadere informatie

slides2.pdf April 12,

slides2.pdf April 12, Werking van CPU CSN CS2 CPU, I/O en Memory management Piet van Oostrum 12 april 2002 De ALU kan alleen eenvoudige operaties uitvoeren (bijv. twee getallen optellen, vermenigvuldigen of testen of iets >

Nadere informatie

Hardware Beginners. Processoren. Door Theo De Paepe

Hardware Beginners. Processoren. Door Theo De Paepe Hardware Beginners Processoren Merken en types Intel AMD * Pentium * Pentium II * Pentium III * Pentium 4 * Celeron * K6 * K7 / Athlon (64 BIT) * Duron * Sempron Opbouw En nog: * FPU * Datalijnen * Adreslijnen

Nadere informatie

From High-Level Language to language of the hardware

From High-Level Language to language of the hardware Overzichtscollege 1 Abstractieniveaus Een computersysteem bestaat uit een hiërarchie van lagen Elke laag heeft een goed gedefinieerde interface naar de bovenliggende en onderliggende lagen Essentieel bij

Nadere informatie

Uitwerking oefententamen Computerarchitectuur December 2016

Uitwerking oefententamen Computerarchitectuur December 2016 Uitwerking oefententamen Computerarchitectuur December 2016 I.a. De overall CPI kan worden berekend met de formule n IC i CPI Instruction count CPI i voor de ratio vullen we telkens de geven frequentie

Nadere informatie

Vraag 1 (2 punten) (iii) Een lees-opdracht van virtueel adres 2148 seg 0, offset 2148 - idem

Vraag 1 (2 punten) (iii) Een lees-opdracht van virtueel adres 2148 seg 0, offset 2148 - idem Tentamen A2 (deel b) 24-06-2004 Geef (liefst beknopte en heldere) motivatie bij je antwoorden; dus niet enkel ja of nee antwoorden, maar ook waarom. Geef van berekeningen niet alleen het eindresultaat,

Nadere informatie

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Computersysteem Een systeem dat rekenkundige operaties, data manipulaties en beslissingen kan uitvoeren, aan de hand

Nadere informatie

Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur

Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur Computerarchitectuur en Netwerken 1 Computerarchitectuur Lennart Herlaar 2 september 2015 Opbouw van het vak Eerst (6 keer) over de opbouw van computer en operating system Collegedictaat Systeemarchitectuur

Nadere informatie

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Geavanceerde computerarchitectuur Lieven Eeckhout Academiejaar 2008-2009 Universiteit Gent Virtuele machines Motivatie Interfaces Virtualisatie: inleiding

Nadere informatie

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013 Geheugenbeheer ICT Infrastructuren 2 december 2013 Doelen van geheugenbeheer Reloca>e (flexibel gebruik van geheugen) Bescherming Gedeeld/gemeenschappelijk geheugen Logische indeling van procesonderdelen

Nadere informatie

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen.

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. Flex_Rooster WERKBOEK INTRODUCTIE iseries Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. ICS Opleidingen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

Computertechniek vorige examens

Computertechniek vorige examens Computertechniek vorige examens Examen 2009 Groep 1 1. Geef de 2 manieren waarop de adressen van de I/O-module in de adresruimte geïntegreerd kunnen zijn. (memory-mapped en isolated dus) 2. Wat is post-indexering?

Nadere informatie

Computerarchitectuur. H&P App. C. Pipelining

Computerarchitectuur. H&P App. C. Pipelining Computerarchitectuur H&P App. C. Pipelining Kristian Rietveld http://ca.liacs.nl/ Motivatie Pipelining is een techniek die tegenwoordig in iedere CPU wordt gebruikt om de performance te verbeteren. Idee:

Nadere informatie

Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 11

Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 11 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Faculteit Informatietechnologie en Systemen Subfaculteit Technische Wiskunde en Informatica Werkeenheid Technische Informatica Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998,

Nadere informatie

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen ICT Infrastructuren: Processen en Threads 18 november 2013 David N. Jansen Datum en Ajd van werkcollege na overleg met de aanwezigen: donderdag 8:45 10:30 Leerdoel voor vandaag. Stallings hoofdst 2 4 Hoofddoelen

Nadere informatie

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1 Corné Tintel MB13B 1 Inhoud Voorblad: T2 ALA1... 1 Opdracht 1: Harde schijf inbouwen... 3 Opdracht 2A: Testrapport maken... 6 Opdracht 2B: Testprogrammatuur...

Nadere informatie

Les B-03 Technologie: de werking van de processor

Les B-03 Technologie: de werking van de processor Les B-03 Technologie: de werking van de processor 2008, David Lans 3.0. Doel De gebruiker van een computer voert begrijpelijke informatie in (opdrachten, procedures, programma s, gegevens, bestanden) en

Nadere informatie

Tentamen Computersystemen

Tentamen Computersystemen Tentamen Computersystemen baicosy6 2e jaar bachelor AI, 2e semester 21 oktober 213, 9u-11u OMHP D.9 vraag 1 Van een Single Cycle Harvard machine hebben de componenten de volgende propagation delay time:

Nadere informatie

Informatica gaat net zo min over computers als astronomie gaat over telescopen. (Edsger W. Dijkstra)

Informatica gaat net zo min over computers als astronomie gaat over telescopen. (Edsger W. Dijkstra) 1. inleiding Informatica gaat net zo min over computers als astronomie gaat over telescopen. (Edsger W. Dijkstra) Om informatica toe te passen en "tot leven te brengen" hebben we computer hardware (computers)

Nadere informatie

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN 3 e les Prof. Dr. Frank De Proft 12 oktober 2004 Tweede les : Inleiding Computerwetenschappen vs. computervaardigheden - Algoritmen 1 Derde les : Enkele basisbegrippen»

Nadere informatie

Hardware. De computer bestaat uit :

Hardware. De computer bestaat uit : 1 Hardware De computer bestaat uit : 1. Kast met voeding 2. Moederbord met : a) Processor b) Geheugen c) Toetsenbord / muisaansluiting d) Beeldschermaansluiting e) Uitbreidingsslots PCI PCIe16 (beeldschermkaart)

Nadere informatie

1 Dataopslag 1.1 RAID

1 Dataopslag 1.1 RAID 1 Dataopslag Gegevens in het werkgeheugen van een computersysteem zijn vluchtig. Daarmee bedoelen we dat deze gegevens verdwijnen als het systeem wordt uitgeschakeld of wanneer een programma in het geheugen

Nadere informatie

hardware F. Vonk versie

hardware F. Vonk versie 2015 hardware F. Vonk versie 3 24-11-2015 inhoudsopgave 1. inleiding... - 2-2. hardware... - 3-3. moederbord... - 4 - bussen... - 5 - cpu... - 5 - bridges... - 6 - voorbeelden... - 6 - RAM... - 9-4. CPU...

Nadere informatie

SOCS: Oefeningen Hoofdstuk 2

SOCS: Oefeningen Hoofdstuk 2 SOCS: Oefeningen Hoofdstuk 2 Digitale Logica Opgave 1 Wat is een transistor? Een transistor bestaat uit een aantal gedopeerde halfgeleiders. Het doperen van de halfgeleiders is het wijzigen van de geleidende

Nadere informatie

Hoe werkt een rekenmachine?

Hoe werkt een rekenmachine? Hoe werkt een rekenmachine? Uit welke hardware-componenten bestaat een rekenmachine? Welke instructies kan de machine uitvoeren? Practicum met de rekenmachine I Constante getallen Instructies van het type

Nadere informatie

Hoe werkt een computer precies?

Hoe werkt een computer precies? Hoe werkt een computer precies? Met steun van stichting Edict Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam Overview Introductie SIM-PL Simulatietool voor werking computer

Nadere informatie

Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontroller Uit Wikipedia A microcontroller (sometimes abbreviated µc or uc) is a small computer on a single integrated circuit

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag bekijk laat ik zien wat je nodig hebt en wat het kost om de PC te upgraden van Office XP naar Office 2007. Ik laat zien wat voor processor je nodig hebt en wat de systeemeisen

Nadere informatie

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer?

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? blz 1 Harde schijf HD CD/DVD/blueray lezer/schrijver Floppy disk FD Bus CPU Invoer en uitvoer apparaten Vast geheugen ROM Werkgeheugen RAM In de PC zitten de

Nadere informatie

Het gebruik van snel flashgeheugen is dus aan te raden. Er zijn ook flashgeheugens met een logo om aan te geven dat het geschikt is voor ReadyBoost.

Het gebruik van snel flashgeheugen is dus aan te raden. Er zijn ook flashgeheugens met een logo om aan te geven dat het geschikt is voor ReadyBoost. ReadyBoost ReadyBoost is een techniek van het Windows Vista en Windows 7 besturingssysteem om de prestaties van het systeem te verbeteren. Hierbij maakt het gebruik van het flashgeheugen van bijvoorbeeld

Nadere informatie

18 Embedded systemen 1

18 Embedded systemen 1 18 Embedded systemen 1 r0 r1 r2 r3 r4 r5 r6 r7 r8 r9 r10 r11 r12 r13 r14 r15(pc) NZCV CPSR Figuur 18.1 ARM-programmeermodel Byte 0 Byte 1 Byte 2 Byte 3 Byte 3 Byte 2 Byte 1 Byte 0 Figuur 18.2 Endian conversie

Nadere informatie

Computerarchitectuur. H&P Ch 2. Memory Hierarchy Design

Computerarchitectuur. H&P Ch 2. Memory Hierarchy Design Computerarchitectuur H&P Ch 2. Memory Hierarchy Design Kristian Rietveld http://ca.liacs.nl/ Motivatie Hoe dichter bij de CPU, hoe sneller het geheugen. - Maar ook: kleiner en duurder. Programmeurs willen

Nadere informatie

scc = b) CD AB

scc = b) CD AB Computerarchitectuur en -organisatie (213030) Dinsdag 21 januari 2040, 13.30 17.00 uur 7 bladzijden met 8 opgaven 4 bladzijden met documentatie Let op: Vul het tentamenbriefje volledig in (d.w.z. naam,

Nadere informatie

1 computers (hardware)

1 computers (hardware) 1 computers (hardware) Een computer... Van groot naar klein... Universiteiten en heel grote bedrijven maken gebruik van zogenaamde mainframe computers (systemen zo groot als de aula), waarmee allerlei

Nadere informatie

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen Jan Genoe KHLim Situering RAM-geheugens Geheugens Halfgeleider Geheugens Serieel toegankelijk geheugen Willekeurig toegankelijk geheugen Read Only Memory ROM Random Access Memory RAM Statische RAM SRAM

Nadere informatie

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer)

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) -Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) De pc is bedacht in 1833 Door gebrek aan onderdelen kwam de eerst werkende PC 100 jaar later Gewicht: 35 ton (35.000 kilo!) en kamervullend. Zie de

Nadere informatie

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt.

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 72 www.sleutelboek.eu 4 Geheugens 73 4.1 ROM-geheugen Het ROM (read

Nadere informatie

Beter, Sneller, Mooier. Processoren 27 maart 2012

Beter, Sneller, Mooier. Processoren 27 maart 2012 Beter, Sneller, Mooier Processoren 27 maart 2012 Beter! Sneller! Krach:gere CPU: microcode Snellere CPU: pipeline, out- of- order execu:on Sneller RAM: cache meer mogelijkheden... Welke extra s kan processor-

Nadere informatie

Samenvatting Computer Architectuur 2006-2007

Samenvatting Computer Architectuur 2006-2007 Sequentiële logica Wat is sequentiële logica We noemen dit ook wel final state machine. Het neemt een ingang en een huidige toestand en vertaalt die via een combinatorische functie in een uitgang en een

Nadere informatie

Halfgeleider geheugens:

Halfgeleider geheugens: HALFGELEIDER-GEHEUGENS Halfgeleider geheugens: elektronische schakelingen kunnen binaire informatie opnemen, bewaren en weergeven vaak als geheugenblok in complex digitaal systeem voorbeeld: (micro)computersysteem

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE

COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE 3 e les Prof. Dr. Frank De Proft 15 oktober 2004 Derde les : Deel 2 : Computervaardigheden Inleiding : basisbegrippen 1 3. Mondelinge presentaties 3.1.

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Soorten Personal Computers De drie meest voorkomende computers zijn: * Desktop * Laptop * Tablet Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm Toetsenbord Printer

Nadere informatie

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES A P P E N D I X A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Geheugentype Standaard Geheugenuitbreiding Processor en Core Logic Mobile Intel Pentium M (Banias), 1.5GHz-1.6GHz, 1 MB L2 met foutcorrectie

Nadere informatie

Opdracht 1 Integrated Circuit

Opdracht 1 Integrated Circuit Opdracht 1 Leg uit: IC. IC is de afkorting van Integrated Circuit, ook wel chip genoemd. Een IC bestaat uit duizenden of miljoenen uiterst kleine elektronische componenten zoals weerstanden, condensators

Nadere informatie

Jörg R. Hörandel Afdeling Sterrenkunde http://particle.astro.ru.nl/goto.html?prog1516

Jörg R. Hörandel Afdeling Sterrenkunde http://particle.astro.ru.nl/goto.html?prog1516 Jörg R. Hörandel Afdeling Sterrenkunde http://particle.astro.ru.nl/goto.html?prog1516 1 Jörg R. Hörandel Afdeling Sterrenkunde http://particle.astro.ru.nl/goto.html?prog1516 2 wiskunde om 8:45 in HG00.023

Nadere informatie

Microcontrollers Week 2 Opbouw ATmega32 controller, instructies Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Week 2 Opbouw ATmega32 controller, instructies Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Week 2 Opbouw ATmega32 controller, instructies Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Blokdiagram ATmega32 2 ATmega32 Features 131 instructies 32 KB Flash ROM programmageheugen 2 KB Intern

Nadere informatie

Microcontrollers Labo

Microcontrollers Labo Microcontrollers Labo 8051 based microcontroller ADuC832 from Analog Devices 06/2016 Roggemans M. (MGM) LES 0 Testen en verdelen van de hardware FTP site overlopen Installeren van software om thuis te

Nadere informatie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie Computersystemen Hardware vs. software Hardware = computerapparatuur, fysisch aanwezig Computerkast, beeldscherm, toetsenbord, muis, webcam, printer, Module Initiatie Jurgen Peeters Software = programma

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 2. Opbouw van een computer. Introductie 49. Leerkern 50. Samenvatting 81. Zelftoets 82. Terugkoppeling 83

Inhoud leereenheid 2. Opbouw van een computer. Introductie 49. Leerkern 50. Samenvatting 81. Zelftoets 82. Terugkoppeling 83 Inhoud leereenheid 2 Opbouw van een computer Introductie 49 Leerkern 50 1 Wat is een computer? 50 1.1 De computer als gegevensverwerker 50 1.2 Een kijkje in de systeemkast, computerorganisatie 56 1.3 De

Nadere informatie

Peripheral Interface Controllers. BRAC clubavond 5-105 PE2WDO

Peripheral Interface Controllers. BRAC clubavond 5-105 PE2WDO Peripheral Interface Controllers -10 PE2WDO Programma Introductie Wat is een PIC Wat heb je nodig om te beginnen Praktijkopdrachten: Voorbeeld met uitleg Opdrachten pag. 2 Wat is een PIC Programmable Intelligent

Nadere informatie

Geheugen en Adressering. Binding. Binding (2) Logische en Fysieke adresruimten. relocatie register. Dynamic loading

Geheugen en Adressering. Binding. Binding (2) Logische en Fysieke adresruimten. relocatie register. Dynamic loading Geheugen en Adressering Binding Geheugen (main memory, primary storage) is noodzakelijk voor de uitvoering van programma's. te beschouwen als array van adresseerbare bytes (of woorden). verschillende processen

Nadere informatie

Laptop Folder. De prijzen die in deze folder staan vermeld zijn incl. Btw en startklaar geleverd en excl. arbeid en voorrijkosten op locatie.

Laptop Folder. De prijzen die in deze folder staan vermeld zijn incl. Btw en startklaar geleverd en excl. arbeid en voorrijkosten op locatie. Laptop Folder 2017 Dit is onze laptop folder, hierin vindt u verschillende merken maar altijd met minimaal 2 jaar garantie. Deze garantie is op "hardware" en wij geven deze garantie aan "huis". De prijzen

Nadere informatie

aanhangsel A productspecificatie PRODUCTSPECIFICATIES A-1

aanhangsel A productspecificatie PRODUCTSPECIFICATIES A-1 A A N H A N G S E L A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Processor en Core Logic Mobile Intel Pentium M Dual Core Processor (Yonah), up to 2.16GHz, 2 MB L2 cache of Mobile Intel Pentium M Single

Nadere informatie

Didactische computer Siemens

Didactische computer Siemens Didactische computer Siemens 1. Opbouw Het demonstratiemodel is uitgevoerd als eenvoudige 4 bits processor. Het is uiteraard veel eenvoudiger van opbouw dan onze huidige krachtige processoren, wat niet

Nadere informatie

Systeemarchitectuur. Piet van Oostrum. herziene versie november 2005. Departement Informatica

Systeemarchitectuur. Piet van Oostrum. herziene versie november 2005. Departement Informatica Systeemarchitectuur Piet van Oostrum herziene versie november 2005 Departement Informatica Padualaan 14 3584 CD Utrecht Corr. adres: Postbus 80.089 3508 TB Utrecht Telefoon 030-2531454 Fax 030-2513791

Nadere informatie

Hardware-software Co-design

Hardware-software Co-design Jan Genoe KHLim Versie: maandag 10 juli 2000 Pagina 1 Wat is HW/SW Co-design Traditioneel design: De verdeling tussen de HW en de SW gebeurt bij het begin en beiden worden onafhankelijk ontwikkeld Verweven

Nadere informatie

Computerarchitectuur 2016 Inleveropdracht 3: Exploiting Memory Hierarchies in Modern Systems

Computerarchitectuur 2016 Inleveropdracht 3: Exploiting Memory Hierarchies in Modern Systems Computerarchitectuur 2016 Inleveropdracht 3: Exploiting Memory Hierarchies in Modern Systems Gesuggereerde Deadline: zondag 27 november 2016 Zoals we in het hoorcollege uitgebreid hebben besproken spelen

Nadere informatie

Ekt1. Computer bouwen

Ekt1. Computer bouwen Computer bouwen 1 Inhoudsopgave Inleiding blz. 3 Systemrequirements blz. 3 Benodigdheden blz. 4/5 Conclusies blz. 6 Bronvermelding blz. 6 2 Inleiding Tijdens de les kregen wij de opdracht om een computer

Nadere informatie

De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012

De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012 De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012 Tanenbaum hoofdstuk 2 von Neumann - architectuur. Tanenbaum, Structured Computer Organiza4on, FiMh Edi4on, 2006 Pearson Educa4on,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Ditproefschriftpresenteerteen raamwerk voorhetontwikkelenvanparallellestreaming applicaties voor heterogene architecturen met meerdere rekeneenheden op een chip.

Nadere informatie

1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop?

1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop? 1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop? Inleiding Het besluit is gevallen. Je wilt een nieuwe computer kopen. Maar, je vindt het jammer dat je niet iemand kent die er verstand van heeft. Hieronder

Nadere informatie

Processoren 1 Merken 33 2 2 Opbouw 33 2.1 ALU 2.2 Registers

Processoren 1 Merken 33 2 2 Opbouw 33 2.1 ALU 2.2 Registers Kennismaking met de computer blz 1 Inleiding 1 2 Soorten computers 1 2.1 Server 2.2 Werkstation 2.3 Notebook 3 Randapparatuur 2 4 Uitwendige aansluitingen 5 Inwendige componenten 4 5.1 Basiscomponenten

Nadere informatie

Digitale technieken Deeltoets II

Digitale technieken Deeltoets II Digitale technieken Deeltoets II André Deutz 11 januari, 2008 De opgaven kunnen uiteraard in een willekeurige volgorde gemaakt worden geef heel duidelijk aan op welke opgave een antwoord gegegeven wordt.

Nadere informatie

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers Didactische doelstellingen Deel 1 De cursist : herkent en benoemt de belangrijkste digitale gegevensdragers waarop sporen kunnen worden teruggevonden. Oost-Vlaamse Politieacademie vzw Sprendonkstraat 5

Nadere informatie

Studentnummer:... Opleiding:... a) Met welke term wordt het interface tussen software en hardware van een processor aangeduid?

Studentnummer:... Opleiding:... a) Met welke term wordt het interface tussen software en hardware van een processor aangeduid? Computerorganisatie (213110) Dinsdag 15 augustus 2000, 13.30 17.00 uur 7 bladzijden met 6 opgaven 3 bladzijden met documentatie Bij dit tentamen mag geen gebruik worden gemaakt van boeken, dictaten of

Nadere informatie

De allereerste Intel microprocessor de i4004 uit 1971

De allereerste Intel microprocessor de i4004 uit 1971 Processortechnologie Een echte nieuwsbrief deze maal met de nadruk op nieuws! In deze uitgave wil ik het even hebben over de veranderingen die zich de laatste 2 jaar hebben voorgedaan op de PC-industrie.

Nadere informatie

Installatiegids Registratie Hardware specificaties

Installatiegids Registratie Hardware specificaties Installatiegids Installatiegids... 1 Registratie... 2 Hardware specificaties... 3 Waarschuwing ivm Poorten die open moeten staan... 3 Configuratie voor gebruik op Citrix, Terminal Server,...... 4 Windows

Nadere informatie

Bussen. Blokschema Geheugenmodule met vier registers RAM. verbindingen tussen deze blokken

Bussen. Blokschema Geheugenmodule met vier registers RAM. verbindingen tussen deze blokken CPU Bussen verbindingen tussen deze blokken RAM 0 Computerarchitectuur Een bus bestaat uit een hoeveelheid parallelle verbindingen waarbij elke verbinding één bit kan transporteren. databus: het transport

Nadere informatie

Les B-04 Het moederbord

Les B-04 Het moederbord Les B-04 Het moederbord David Lans, 2010 4.0. Doel Nu we weten hoe de processor opdrachten verwerkt kunnen we bekijken hoe de processor met de overige componenten van de computer is verbonden. In deze

Nadere informatie

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B Verslag: Computer Naam: Tyrone Ste Luce Klas: M4B Inhoud 1. Inleiding 2. Binaire taal 3. Besturingssysteem 4. Hardware 5. Cmos en Bios 6. De processor 7. Internet 1. Inleiding Wanneer is de computer uitgevonden?

Nadere informatie

Hoofdstuk 19. Embedded systemen

Hoofdstuk 19. Embedded systemen Hoofdstuk 19 Embedded systemen 1 r0 r1 r2 r3 r4 r5 r6 r7 r8 r9 r10 r11 r12 r13 r14 r15(pc) NZCV CPSR Figuur 19.1: ARM-programmeermodel. Byte 0 Byte 1 Byte 2 Byte 3 Byte 3 Byte 2 Byte 1 Byte 0 Figuur 19.2:

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie

Ontwikkeling van de computer

Ontwikkeling van de computer Ontwikkeling van de computer Rekenmachine Een goed voorbeeld van een oude rekenmachine die uit het verre oosten komt is het telraam. Het telraam heeft 2 kanten een kant geeft twee kralen met 5heden aan.

Nadere informatie

Laptop Folder. April 2014

Laptop Folder. April 2014 Laptop Folder April 2014 Dit is onze laptop folder, hierin vindt u verschillende merken maar altijd met minimaal 2 jaar garantie. Deze garantie is op "hardware" en wij geven deze garantie aan "huis". De

Nadere informatie

De seriële poort Jan Genoe KHLIM

De seriële poort Jan Genoe KHLIM De seriële poort Jan Genoe KHLIM De seriële poort 1 De seriële poort Een PC bezit een aantal seriële poorten: COM1, COM2,... Er zijn 1 of 2 seriële poorten voorzien op het moederbord Plug-in kaarten laten

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems High-Performance Computing Optimizing compilers (generieke codes, maar ook specifieke rekenkernels). Parallel

Nadere informatie

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL Hardware Robert Groen Jim van Dijk 13 september 2013 M44 ITTL 1 Inhoud Inleiding... 3 Geschiedenis van de pc... 4 Inhoud computer... 5 Software computer... 6 Onderdelen Hardware... 9 Functies Onderdelen

Nadere informatie

DDS chips. DDS = Direct Digital (frequency) Synthesis. Output = sinusvormig signaal. Maximum frequentie = ½ klokfrequentie

DDS chips. DDS = Direct Digital (frequency) Synthesis. Output = sinusvormig signaal. Maximum frequentie = ½ klokfrequentie www.arduino.cc Arduino en DDS DDS chips DDS = Direct Digital (frequency) Synthesis Output = sinusvormig signaal Maximum frequentie = ½ klokfrequentie Frequentie bepaald door tuning word Grootste fabrikant:

Nadere informatie

Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b.

Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b. 1 Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b. 2 Inhoudsopgave. Inhoud Inhoudsopgave.... 2 Inleiding.... 3 Hoofdstuk 1: Wat zit er in een computer?... 4 Het moederbord:...

Nadere informatie

Pervasive Server V9 Installatiegids

Pervasive Server V9 Installatiegids Pervasive Server V9 Installatiegids 1 Inhoudsopgave 1. Om te beginnen... 3 2. Systeemeisen... 3 2.1 Server... 3 2.1.1 Hardware... 3 2.1.2 Software... 3 2.2 Client... 3 2.2.1 Hardware... 3 2.2.2 Software...

Nadere informatie

Pervasive Server V9 Installatiegids

Pervasive Server V9 Installatiegids Pervasive Server V9 Installatiegids 1 Inhoudsopgave 1. Om te beginnen... 3 2. Systeemeisen... 3 2.1 Server... 3 2.1.1 Hardware... 3 2.1.2 Software... 3 2.2 Client... 3 2.2.1 Hardware... 3 2.2.2 Software...

Nadere informatie

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT 1 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 2 Opdracht 1: Partities... 3 Opdracht 2: Packet Tracer... 4 Opdracht

Nadere informatie

VRIJ TECHNISCH INSTITUUT Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN. De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis

VRIJ TECHNISCH INSTITUUT Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN. De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis Versie: vrijdag 2 november 2007 2 Toegepaste informatica 1 De Microprocessor Zowel

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE Tentamen Computers bij fysische experimenten (3BB20) op dinsdag 25 oktober 2005 Het tentamen duurt 90 minuten en wordt gemaakt zonder

Nadere informatie