Citation for published version (APA): Timmer, R. (2008). Profeet in eigen land : Philips van Leiden en het publiek belang

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Citation for published version (APA): Timmer, R. (2008). Profeet in eigen land : Philips van Leiden en het publiek belang"

Transcriptie

1 UvA-DARE (Digital Academic Repository) Profeet in eigen land : Philips van Leiden en het publiek belang Timmer, Rijk Link to publication Citation for published version (APA): Timmer, R. (2008). Profeet in eigen land : Philips van Leiden en het publiek belang General rights It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s) and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open content license (like Creative Commons). Disclaimer/Complaints regulations If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: or a letter to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You will be contacted as soon as possible. UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam ( Download date: 11 Oct 2018

2 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 283 Bronnen en literatuur Gedrukte bronnen en oorkondenboeken Corpus iuris canonici, ed. Lipsiensis Herdruk uitgegeven door Akademische Druck- und Verlagsanstalt Graz 1959: I. Decretum magistri Gratiani. II. Decretalium collectiones. Corpus iuris civilis, Tekst en Vertaling: I. Instituten, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en K.E.M. Bongenaar, Zutphen- s-gravenhage II. Digesten 1-10, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en K.E.M. Bongenaar, Zutphen- s-gravenhage III. Digesten 11-24, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en K.E.M. Bongenaar, Zutphen- s-gravenhage IV. Digesten 25-34, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en K.E.M. Bongenaar, Zutphen- s-gravenhage V. Digesten 35-42, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en F.B.J. Wubbe, Zutphen- s-gravenhage VI. Digesten 43-50, onder redactie van J.E. Spruit, R. Feenstra en F.B.J. Wubbe, s-gravenhage VII. Codex Justinianus 1-3, onder redactie van J.E. Spruit, J.M.J. Chorus en L. de Ligt, Amsterdam VIII. Codex Justinianus 4-8, onder redactie van J.E. Spruit, J.M.J. Chorus en L. de Ligt, Amsterdam Accursius, Glossa ordinaria, ed. Venetiis Anastatische herdruk, uitgave Juris Italici historiae instituto Taurinensis universitatis. Vijf delen, verschenen in de reeks Corpus glossatorum juris civilis: Accursii Glossa in Digestum vetes, verschenen als deel vii, 1969; Accursii Glossa in Digestum infortiatum, verschenen als deel viii, 1968; Accursii Glossa in Digestum novum, verschenen als deel ix, 1968; Accursii Glossa in Codicem, verschenen als deel x, Accursii Glossa in Volumen, verschenen als deel xi, Gaius, Institutiones. Uitgegeven door J.E. Spruit en K. Bongenaar als De Instituten van Gaius. Het erfdeel van de klassieke Romeinse juristen i. Verzameling van prae-justiniaanse geschriften met vertaling in het Nederlands, 2 de druk, Zutphen Johannes de Beke, Croniken van den Stichte van Utrecht ende van Hollant, uitgegeven door H. Bruch, s-gravenhage Verschenen in de Rijks Geschiedkundige Publicatiën. Grote Serie 180. Nicolaus Oresmius, Tractatus de origine, natura, jure et mutationibus monetarum. Faksi-

3 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur mileausgabe in der Reihe Klassiker der Nationalökonomie, Düsseldorf Paulus, Pauli Sententiae. Uitgegeven door J.E. Spruit en K. Bongenaar in Gaius en Paulus. Het erfdeel van de klassieke Romeinse juristen ii. Verzameling van prae-justiniaanse geschriften met vertaling in het Nederlands, Zutphen Philippe de Beaumanoir, Coutumes de Beauvaisis. Texte critique publié avec une introduction, un glossaire et une table analytique par Am. Salmon, Paris 1899/1900 (2 delen, verschenen in Collection de textes pour servir à l étude et à l enseignement de l histoire). Philippus de Leyden, De cura reipublicae et sorte principantes. Reprint of the edition princeps of 1516 with an introduction by Robert Feenstra, Amsterdam Verschenen als no. 4 in de Fontes iuris Batavi rariores. Zeldzame oud-vaderlandse rechtsbronnen herdrukt op initiatief en onder toezicht van de Vereeniging tot uitgaaf der bronnen van het oud-vaderlandsche recht. Philippus de Leyden, De cura reipublicae et sorte principantes. Uitgegeven door R. Fruin en P.C. Molhuysen, s-gravenhage Verschenen in de Werken der Vereeniging tot uitgave der bronnen van het oude vaderlandsche recht, tweede reeks, no. 1. Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299: I. A.C.F. Koch, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel i (eind van de 7 e eeuw tot 1222), s-gravenhage II. J.G. Kruisheer, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel ii (1222 tot 1256), Assen/Maastricht III. J.G. Kruisheer, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel iii (1256 tot 1278), Assen/Maastricht IV. J.G. Kruisheer, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel iv (1278 tot 1291), Assen V. E.C. Dijkhof (m.m.v. J.G. Kruisheer), Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel v (1291 tot 1299), Den Haag Bronnen voor de geschiedenis der dagvaarten van de Staten en steden van Holland voor 1544, deel I: , tweede stuk: Teksten, bewerkt door W. Prevenier en J.G. Smit, s-gravenhage Verschenen in de Rijks Geschiedkundige Publicatiën. Grote Serie 202. F. van Mieris, Groot charterboek der graven van Holland, van Zeeland en Heeren van Vriesland: beginnende met de eerste en oudste brieven van die landstreeken, en eindigende met den dood van onze graavinne, Vrouwe Jacoba van Beijere, Leyden , 4 delen. S. Muller Fz., Regesten van het archief der stad Utrecht, Utrecht Th.H.F. van Riemsdijk en J.Ph. de Monté ver Loren, De rechtspraak van den graaf van Holland, Utrecht Verschenen in drie delen in de Werken der Vereeniging tot uitgaaf der bronnen van het oud-vaderlandsche recht, derde reeks nrs 2, 4 en 5.

4 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 285 literatuur 285 Literatuur F.R.P. Akehurst, The Coutumes de Beauvaisis of Philippe de Beaumanoir, Philadelphia F.R.P. Akehurst, The Etablissements de Saint Louis. Thirteenth-Century Law Texts from Tours, Orléans and Paris, Philadelphia N.E. Algra, Rechtshistorische aspecten van het Landrecht der Vriesne in Ph. H. Breuker (red.), Landrecht der Vriesne: tekstuitgave en commentaar, Leeuwarden 1996, p A.J. Allan, Het Kennemer landrecht van 1274 tot het begin van de Republiek. Tekst van het handvest van 1292 met hertaling en toelichting, Den Haag P. Arabeyre (red.), Dictionaire historique des juristes français, Paris D. Aten, Een afgerond geheel. Waterstaat en waterschappen ten noorden van het IJ tot 1800 in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p F-W. Bautz en T. Bautz (uitgevers), Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon, in26 banden, Hamm-Herzberg-Nordhausen H.J. Becker, Philipp von Leyden, in Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte, iii, Berlin 1984, p D.A. Berents, Misdaad in de middeleeuwen. Een onderzoek naar de criminaliteit in het laatmiddeleeuwse Utrecht, Utrecht 1976 (verschenen als deel 2 in de Stichtse Historische Reeks). W. Berges, Die Fürstenspiegel des hohen und späten Mittelalters, Leipzig Verschenen in de Monumenta Germaniae Historica, Schriften, ii. G.C.J.J. van den Bergh, Eigendom. Grepen uit de geschiedenis van een omstreden begrip, 2 de druk, Deventer G.C.J.J. van den Bergh, Geleerd recht. Een geschiedenis van de Europese rechtswetenschap in vogelvlucht, 3 de druk, Deventer F.C. Berkenvelder, Stedelijk burgerrecht en burgerschap. Een verkennende inventarisatie in Deventer, Kampen en Zwolle ( ), Zwolle E. Beukers, Een lastig landschap vol beloften. Twintig eeuwen Hollanders en het water in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p C.H. Bezemer, Les répétitions de Jacques de Révigny. Recherches sur la répétition comme forme d enseignement juridique d un inventaire des textes, Leiden Verschenen in de reeks Rechtshistorische Studies als nr 13. K. Bezemer, The law school of Orleans as school of public administration in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis, 66 (1998), p K. Bezemer, Pierre de Belleperche. Portrait of a legal puritan, Frankfurt am Main Verschenen in de reeks Studien zur Europäischen Rechtsgeschichte als Bd W. Bisschop en E. Verwijs, Gedichten van Willem van Hildegaersberch, Den Haag 1870, herdrukt Utrecht A. S. de Blécourt, Kort begrip van het oud-vaderlands burgerlijk recht, bewerkt door H.F.W.D. Fischer, 7 de druk, Groningen A.S. de Blécourt, Philippus van Leiden en het zeventuig in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 8 (1928), p Jean Bodin, Les Six Livres de la République, édition et presentation de G. Mairet, Paris 1993.

5 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur J. de Boer, De winning van delfstoffen in het Romeinse recht, de middeleeuwse juridische literatuur en het Franse recht tot 1810, Zwolle D.E.H. de Boer, Graaf en grafiek. Sociale en economische ontwikkelingen in het middeleeuwse Noordholland tussen ± 1345 en ± 1415, Leiden D.E.H. de Boer, M.H. Boone, W.A.M. Hessing, Delta I. Nederlands verleden in vogelvlucht. De Middeleeuwen: 300 tot 1500, Leiden-Antwerpen D.E.H. de Boer en E.H.P. Cordfunke, Graven van Holland. Portretten in woord en beeld ( ), 2 de druk, Zutphen F.R. Böhtlingk (voortgezet door J.H.A. Logemann), Het wetsbegrip in Nederland, Alphen aan den Rijn J.A.M.Y Bos-Rops, Graven op zoek naar geld. De inkomsten van de graven van Holland en Zeeland, , Hilversum K. Bostoen, Barlarus als de bezitter van Dousa s brontekst in Ph. H. Breuker (red.), Landrecht der Vriesne: tekstuitgave en commentaar, Leeuwarden 1996, p M. Boulet-Sautel, Le Princeps de Guillaume Durand in Études d histoire du droit canonique, dédiées à Gabriel Le Bras, Paris 1965 (twee delen) p Ph. H. Breuker (red.), Landrecht der Vriesne: tekstuitgave en commentaar, Leeuwarden H.M. Brokken, Het ontstaan van de Hoekse en Kabeljauwse twisten, Zutphen H. Bruch, Chronographia Johannis de Beke, s-gravenhage Verschenen in de Rijks Geschiedkundige Publicatiën. Grote Serie 143. H. Bruch, Inleiding in: Johannes de Beke, Croniken van den Stichte van Utrecht ende van Holland, s-gravenhage J.T. Buijs, De Grondwet. Toelichting en kritiek, Arnhem 1883, 1887, 1888 (drie delen). Paulus Busius, Tractatus de annuis reditibus libris duobus explicatus, Köln J.H. Burns (ed.), The Cambridge History of Medieval Political Thought, c. 350-c. 1450, 3 de druk, Cambridge R.C. van Caenegem, Geschiedenis van het strafrecht in Vlaanderen van de XIe tot de XIVe eeuw, Brussel R.C. van Caenegem, De instellingen van de Middeleeuwen. Geschiedenis van de westerse staatsinstellingen van dev e tot de XV e eeuw, 2 de druk, Gent-Leuven-Antwerpen-Brussel 1978 (collegedictaat in twee delen). R.C. van Caenegem, Over koningen en bureaucraten. Oorsprong en ontwikkeling van de hedendaagse staatsinstellingen, 2 de druk, Amsterdam/Brussel R.C. van Caenegem, An Historical Introduction to Western Constitutional Law, Cambridge C.M. Cappon, Filips van Leiden, in T.J. Veen en P.C. Kop (red.), Zestig juristen. Bijdragen tot een beeld van de geschiedenis der Nederlandse rechtswetenschap, Zwolle 1987, p C. M. Cappon, De opkomst van het testament in het Sticht Utrecht. Een studie op grond van Utrechtse rechtsbronnen van het begin van de achtste tot het midden van de veertiende eeuw, Deventer G. Chevrier, Les critères de la distinction du droit privé et du droit public dans la pensée savante médiévale in Études d histoire du droit canonique, dédiées à Gabriel Le Bras, Paris 1965 (twee delen) p J.M.J. Chorus, Over de receptie van Filips van Leiden in de zeventiende eeuw in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis, 58 (1990), p

6 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 287 H. Coing, Die Anwendung des Corpus Iuris in den Consilien des Bartolus in L Europa e il Diritto Romano. Studi in memoria di Paolo Koschaker. Vol. 1, Milano 1954, p Ook verschenen in Coings Gesammelte Aufsätze zu Rechtsgeschichte, Rechtsphilosophie und Zivilrecht Band 1, Frankfurt am Main 1982, p H. Coing (red.), Handbuch der Quellen und Literatur der neueren Europäischen Privatrechtsgeschichte, deel i Mittelalter ( ), München 1973 en deel ii Neuere Zeit ( ), München J.C.M. Cox, Repertorium van de stadsrechten in Nederland. Quod vulgariter statreghte nuncupatur, Den Haag Verschenen als nummer 33 in de Werken der Stichting tot uitgaaf der bronnen van het oud-vaderlandse recht. C. Dekker, Zuid-Beveland. De historische geografie en de instellingen van een Zeeuws eiland in de Middeleeuwen, 2 de druk, Krabbendijke J.P.H. Donner, Staat in beweging, Den Haag M.V. Febrer Romaguera, Pere Joan de Capdevila, catedrático y abogado (hc ). Biografía y estudio bibliográfico de su biblioteca jurídica in J. López Yepes (ed.), Teoría, historia y metodología de las Ciencias de la Documentación ( ), Madrid R. Feenstra, Bartole dans les Pays-Bas (anciens et modernes). Avec additions bibliographiques à l ouvrage de J.L.J. van de Kamp in Bartolo da Sassoferrato. Studi e documenti per il vi centenario, Milano 1962, deel i, p R. Feenstra, De Universiteit van Orléans in de Middeleeuwen. Centrum van Europese rechtswetenschap en kweekschool van Nederlandse juristen in Samenwinninge. Tien opstellen over rechtsgeschiedenis geschreven ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het interuniversitair instituut Nederlands Centrum voor Rechtshistorische Documentatie, Zwolle 1977, p R. Feenstra, Dominium and ius in re aliena: The Origins of a Civil Law Distinction in Feenstra s Legal Scholarship and Doctrines of Private Law, 13th-18th Centuries, Aldershot Oorspronkelijk verschenen in New Perspectives in the Roman Law of Property. Essays for Barry Nicholas, ed. P. Birks. Oxford: Clarendon Press R. Feenstra, Influence de l enseignement du droit romain à Orléans sur les nations étrangères in Feenstra s Le droit savant au moyen âge et sa vulgarisation, London Oorspronkelijk verschenen in Actes du congrès sur l ancienne Université d Orléans (xiiiexviiie siècles). Recueil des conférences prononcées les 6 et 7 mai 1961 à l occasion des Journées l étude consacrées à l ancienne Université d Orléans, Orléans R. Feenstra, Ius in re. Het begrip zakelijk recht in historisch perspectief, Zwolle R. Feenstra, Jean de Blanot et la formule Rex Franciae in regno suo princeps est in Fata iuris Romani, p Oorspronkelijk verschenen in Études d histoire du droit canonique, dédiées à Gabriel Le Bras, Paris 1965 (twee delen) p R. Feenstra, La Glose d Accurse dans les Pays Bas (anciens et modernes) in Fata iuris Romani, p Oorspronkelijk verschenen in Atti del Convegno internazionale di studî Accursiani, Bologna Ottobre 1963, [3], Milano 1968, p R. Feenstra, L Ecole de droit d Orléans au treizième siècle et son rayonnement dans l Europe médiévale in Feenstra s Legal Scholarship and Doctrines of Private Law, 13th-18th Centuries, Aldershot Oorspronkelijk verschenen in Revue d histoire des facultés de droit et de la science juridique, 13. Paris: Société pour l histoire des facultés de droit et de la science juridique R. Feenstra, L enseignement du droit à Orléans. Etat des recherches menées depuis Meijers in Feenstra s Le droit savant au moyen âge et sa vulgarisation, London Oorspronliteratuur 287

7 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur kelijk verschenen in Bulletin de la Société archéologique et historique de l Orléanais, Nouvelle série, tome ix, No. 68, Orléans R. Feenstra, Les Flores utriusque iuris de Jean de Hocsem et leur édition au xve siècle in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 31 (1963), p Ook opgenomen in Feenstra s Le droit savant au moyen âge et sa vulgarisation, London R. Feenstra, Ouvrages de droit romain dans les catalogues des anciens Pays-Bas septentrionaux (xiiie-xvie siècle) in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 28 (1960), p R. Feenstra, Pact and Contract in the Low Countries from the 16th to the 18th Century in J. Barton (ed.), Towards a General Law of Contract, Berlin 1990, p Ook opgenomen in Feenstra s Legal Scholarship and Doctrines of Private Law, 13th-18th Centuries, Aldershot R. Feenstra, Philip of Leyden and his treatise De cura reipublicae et sorte principantis, Glasgow (Gedrukte versie van de David Murray Lecture die Feenstra op 9 mei 1967 in Glasgow gaf). Ook opgenomen in Feenstra s Le droit savant au moyen âge et sa vulgarisation, London R. Feenstra, Philips van Leyden en zijn bibliotheek, Leiden (Uitgave ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van antiquariaat Burgersdijk & Niermans te Leiden, gevestigd in de Templum Salomonis, waarin de bibliotheek van Philips van Leiden was ondergebracht). Verschenen als deel 1 in de nieuwe reeks In den Houttuyn. R. Feenstra, Quaestiones de materia feudorum de Jacques de Révigny in Fata iuris romani, Leiden 1974, p Oorspronkelijk verschenen in Studi Senesi, 84 (1972), p R. Feenstra, Romeinsrechtelijke grondslagen van het Nederlands privaatrecht,6 de druk, Leiden R. Feenstra, The Legal Person Concept and Trust-like Devices in R. Helmholz en R. Zimmermann (red.) Itinera Fiduciae. Trust and Treuhand in Historical Perspective, Berlin 1998, p (Verschenen als Band 19 in Comparative Studies in Continental and Anglo-American Legal History). Ook opgenomen in Feenstra s Histoire du droit savant (13e-18e siècle). Doctrines et vulgarisation par incunables, Aldershot R. Feenstra, Une édition inconnue des Distinctiones super Digesto Veteri de Lambert de Salins parue sous le nom de Lambertus de Ramponibus in Feenstra s Fata iuris Romani, p Oorspronkelijk verschenen in Recueil de mémoires et travaux publié par la Société d histoire du droit et des institutions des anciens pays de droit écrit, 7 (1970), p R. Feenstra, Verkenningen op het gebied der receptie van het Romeinse recht, Zwolle Een bewerking van deze inaugurele rede is uitgegeven als Zur Rezeption in den Niederlanden in L Europa e il diritto romano, Studi in memoria di Paolo Koschaker, 1, Milano 1953, p Later ook opgenomen in Fata iuris Romani, p R. Feenstra en M. Duynstee, Une quaestio disputata de Jean de la Ferté, professeur à Orléans au XIVe siècle in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 60 (1992), p R. Feenstra en C. Ridderikhoff, Philips van Leiden, procurator van de Picardische Natie in Orléans: Nieuw licht op de conflicten over recruteringsgebieden van de universitaire naties, in Recht en Instellingen in de Oude Nederlanden tijdens de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd. Liber Amicorum Jan Buntinx, verschenen in de reeks Symbolae Facultatis Litterarum et Philosophiae Lovaniensis. Series A, vol. 10, Leuven 1981, p H.E. Feine, Kirchliche Rechtsgeschichte. Die Katholische Kirche, 5 de druk, Köln-Wien S.J. Fockema Andreae, Willem i en de Hollandse hoogheemraadschappen, Wormerveer 1954.

8 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 289 literatuur 289 R.J. Forbes (red.), Het zout der aarde. Samengesteld ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de NV Koninklijke Nederlandsche Zoutindustrie te Hengelo onder hoofdredactie van prof. dr. ir. R.J. Forbes, Hengelo R. Fruin, Over Philips van Leiden en zijn werk De cura reipublicae et sorte principantis, oorspronkelijk verschenen in Verslagen en Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde, deel VIII, 1865, p. 220 e.v.. Later opgenomen in Fruins Verspreide geschriften, uitgegeven door P.J. Blok, P.L. Muller en S. Muller Fz., deel 1, s-gravenhage 1900, p In de uitgave van de Cura door Fruin en P.C. Molhuysen van 1915 is deze beschouwing van Fruin als inleiding opgenomen. In de oorspronkelijke uitgave van deze editie uit 1900 is dat niet het geval. F. Ganshof, Qu est-ce que la féodalité?, 5 de druk, Paris E. Genzmer, Kleriker als Berufsjuristen im späten Mittelalter in Études d histoire du droit canonique, dédiées à Gabriel Le Bras, Paris 1965 (twee delen) p P. Gerbenzon en N.E. Algra, Voortgangh des rechtes. De ontwikkeling van het Nederlandse recht tegen de achtergrond van de Westeuropese cultuur,6 de druk, Alphen aan den Rijn P.H.J.M. Geurts, Overzicht van Nederlandsche politieke geschriften tot in de eerste helft der 17 de eeuw, Maastricht P. Geyl, Geschiedenis van de Nederlandse stam, deel 1 tot 1581, Amsterdam/Antwerpen I.H. Gosses, Deensche heerschappijen in Friesland gedurende den Noormannentijd, verschenen in Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, deel 56, serie B, nr 4 (1923). Ook opgenomen in Gosses Verspreide geschriften, Groningen-Batavia 1946, p I.H. Gosses, De rechterlijke organisatie van Zeeland in de Middeleeuwen, Groningen-Den Haag I.H. Gosses, De vorming van het graafschap Holland, verschenen in Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 5 e reeks, deel 2 (1915) p en Ook opgenomen in Gosses Verspreide geschriften, Groningen-Batavia 1946, p Afzonderlijk verschenen te s-gravenhage, I.H. Gosses, Verspreide geschriften, Groningen-Batavia I.H. Gosses, Welgeborenen en huislieden. Onderzoekingen over standen en staat in het graafschap Holland, Groningen-Den Haag I.H. Gosses en N. Japikse, Handboek tot de Staatkundige Geschiedenis van Nederland, 3 de druk, bewerkt door R. Post en N. Japikse, s-gravenhave K. Goudriaan, M. Hulshof en A.L. Tervoort, Rijk liefdewerk in een arme stad in P.H.A.M. Abels, K. Goudriaan, N.D.B. Habermehl en J.H. Kompagnie, Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis, Hilversum 2002, p A. Gouron, Juristes originaires des Pays-Bas à l université de Montpellier au moyen age in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 37 (1969), p R.P. de Graaf, Oorlog om Holland , Hilversum H.L. de Groot, Van strijdhamer tot bisschopsstaf (de vroegste geschiedenis tot circa 925) in R.E. de Bruin, P.D. t Hart, A.J. van den Hoven van Genderen, A. Pietersma en J.E.A.L. Struick (red.), Een paradijs vol weelde. Geschiedenis van de stad Utrecht, Utrecht 2000, p Hugo de Groot, Inleidinge tot de Hollandsche rechts-geleerdheid, bezorgd met Aanteekeningen door S.J. Fockema Andreæ en bewerkt door L.J. van Apeldoorn, 4 de druk, Arnhem 1939 (in twee delen).

9 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur Hugo de Groot, De Antiquitate Reipublicae Batavicae, bezorgd door J. Waszink met een vertaling in het Engels (The Antiquity of the Batavian Republic), Assen H. Halbertsma, Zeven eeuwen Amersfoort, Amersfoort H.G. Hamaker, Historische aantekeningen in het Memoriale Fautorum Capituli Sti. Pancratii te Leiden, in Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde 6 (1870), p H.D. Hazeltine, Introduction, in: W. Ullmann, The Medieval Idea of Law. As represented by Lucas de Penna. A study in fourteenth-century legal scholarship, first published 1946, reprinted New York-London D. Hecker, Eigentum als Sachherrschaft. Zur Genese und Kritik eines besonderen Herrschaftsanspruchs. Paderborn-München-Wien-Zürich E.J.J. van der Heijden, Aantekeningen bij de geschiedenis van het oude vaderlandse recht, bewerkt door B.H.D. Hermesdorf, 6 de druk, Nijmegen-Utrecht D. Heirbaut, Over heren, vazallen en graven. Het persoonlijk leenrecht in Vlaanderen ca , Brussel D. Heirbaut, Over lenen en families (ca ). Een studie over de vroegste geschiedenis van het zakelijk leenrecht in het graafschap Vlaanderen, Brussel B.H.D. Hermesdorf, Römisches Recht in den Niederlanden in Ius romanum medii aevi V, 5a, L.E. van Holk, Over een Oud-Nederlandse rechtslegende. De goede justitie van Willem III, graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland, anno 1336 in Samenwinninge. Tien opstellen over rechtsgeschiedenis geschreven ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het interuniversitair instituut Nederlands Centrum voor Rechtshistorische Documentatie, Zwolle 1977, p J.A. van Houtte, Economische en sociale geschiedenis van de Lage Landen, Zeist-Antwerpen A.J. van den Hoven van Genderen, Op het toppunt van de macht ( ) in R.E. de Bruin, P.D. t Hart, A.J. van den Hoven van Genderen, A. Pietersma en J.E.A.L. Struick (red.), Een paradijs vol weelde. Geschiedenis van de stad Utrecht, Utrecht 2000, p F.W.N. Hugenholtz, Drie boerenopstanden in de veertiende eeuw, Haarlem F.W.N. Hugenholtz, Enkele opmerkingen over Filips van Leidens De cura reipublicae et sorte principantis als historische bron, in Bijdragen voor de geschiedenis der Nederlanden, 7 ([1952-]1953). F.W.N. Hugenholtz, Floris V, 2 de druk, Bussum F.W.N. Hugenholtz, Opstand en revolutie in de Middeleeuwen in Dancwerc. Opstellen aangeboden aan prof. dr. D.Th. Enklaar ter gelegenheid van zijn vijfenzestigste verjaardag, Groningen 1959, p J. Huisman, Eerherstel voor een feestzaal. De hernieuwde Ridderzaal, Den Haag (Uitgegeven door de Rijksgebouwendienst). P. Huisman en H. Buiter, Het zoete nat. Zorg om drinkwater en omgang met afvalwater in Holland in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p J. Huizinga, Herfsttij der Middeleeuwen. Studie over levens- en gedachtenvormen der veertiende en vijftiende eeuw in Frankrijk en de Nederlanden, oorspronkelijk verschenen te Haarlem in 1919 en sindsdien vele malen herdrukt en vertaald. B.J. Ibelings en J.G. Smit, Schuiten, puiken en Goudse kuit in P.H.A.M. Abels, K. Goud-

10 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 291 literatuur 291 riaan, N.D.B. Habermehl en J.H. Kompagnie, Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis, Hilversum 2002, p P.W.A. Immink, At the Roots of Medieval Society. i. The Western Empire, Oslo P.W.A. Immink, Beschouwingen over de ontwikkeling van de begrippen volk en vertegenwoordiging, gepubliceerd in Publiekrechtelijke Opstellen aangeboden aan C.W. van der Pot, Zwolle 1950, p Een herziene versie verscheen in Imminks Verspreide Geschriften, Groningen 1967, p P.W.A. Immink, De wording van staat en souvereiniteit in de Middeleeuwen. Een rechtshistorische studie in het bijzonder met betrekking tot het Nedersticht, Utrecht P.W.A. Immink, Eigendom en Heerlijkheid. Exponenten van tweeërlei maatschappelijke structuur in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 27 (1959), p Ook opgenomen in Imminks Verspreide Geschriften, Groningen 1967, p P.W.A. Immink, Honor, heerlijkheid en koningsgezag in Historische Avonden. Vierde bundel geschiedkundige opstellen uitgegeven door het Historisch Genootschap te Groningen ter gelegenheid van zijn vijf en zeventig jarig bestaan, Groningen 1961, p Ook opgenomen in Imminks Verspreide Geschriften, Groningen 1967, p P.W.A. Immink, La liberté et la peine. Étude sur la transformation de la liberté et sur le développement du droit pénal public en Occident avant le xiie siècle, bewerkt door P. Sarolea, Assen P.W.A. Immink, Verspreide Geschriften, Groningen A. Janse, Een in zichzelf verdeeld rijk. Politiek en bestuur van de tiende tot het begin van de vijftiende eeuw in T. de Nijs en E. Beukers (red.), Geschiedenis van Holland. Deel i tot 1572, Hilversum 2002, p A. Janse, Ridderschap in Holland. Portret van een adellijke elite in de late Middeleeuwen, Hilversum D. Johnston, The General Influence of Roman Institutions of State and Public Law in D.L. Carey Miller and R. Zimmermann, edd., The Civilian Tradition and Scots Law, Berlin 1997, p (Verschenen als Band 20 in Schriften zur Europaïschen Rechts- und Verfassungsgeschichte). G.C.A. Juten, Keuren en handvesten der stad Hulst, s-gravenhage C.A. van Kalveen, Filips van Leiden in Utrecht; nieuwe gegevens, in Maandblad Oud- Utrecht, 61 (1988), p A.H. Kamerlingh Onnes, Openbare wegen over particulieren grond, Leiden E.H. Kantorowicz, The King s Two Bodies. A Study in Mediaeval Political Theology. Oorspronkelijk verschenen in Princeton 1957, sindsdien zevenmaal herdrukt, voor het laatst in M. Kaser, Ius publicum und ius privatum in Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, Romanistische Abteilung 103 (1986), p H. Kelsen, Allgemeine Staatslehre, Berlin F.C.J. Ketelaar, Oude zakelijke rechten vroeger, nu en in de toekomst, Leiden F. Ketner, De Tolnaers als stadsklerken van Utrecht in Dancwerc. Opstellen aangeboden aan prof. dr. D.Th. Enklaar ter gelegenheid van zijn vijfenzestigste verjaardag, Groningen 1959, p P. Koschaker, Europa en het Romeinse recht. Nederlandse editie verzorgd door T. Veen, 3 de druk, Deventer Oorspronkelijk verschenen als Europa und das Römische Recht, München Vierde, ongewijzigde druk München J.A. Kossmann-Putto, Bestuur en rechtspraak tussen Eems en Schelde circa in

11 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur Algemene Geschiedenis der Nederlanden, deel 3, p , Haarlem R. Kranenburg, Algemeene staatsleer, Haarlem J.G. Kruisheer, De oorkonden en de kanselarij van de graven van Holland tot 1299, s-gravenhage-haarlem 1971 (twee delen). J.G. Kruisheer, Het ontstaan van de dertiende-eeuwse Zeeuwse landkeuren. Met een teksteditie van de keur van Floris de Voogd (1256) en van de keur van graaf Floris v (1290), Hilversum J.A.E. Kuys, De landsheerlijkheid van Gelre en Zutphen tot 1423 in Algemene Geschiedenis der Nederlanden, deel 2, Haarlem 1982, p S. Lebecq, Marchands et navigateurs frisons du haut Moyen Age, Lille In twee delen: Essai (volume 1) en Corpus (volume 2). K.A.H.W. Leenders, The start of peat digging for salt production in the Zeeland region in M. Lodewijckx (ed.), Bruc ealles well. Archaeological essays concerning the peoples of North-West Europe in the first millennium AD. Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 15, Leuven 2004, p P.H.D. Leupen, Filips van Leiden. Een onderzoek naar ontstaan, vorm en inhoud van zijn traktaat De cura reipublicae et sortis principantis, Amsterdam (Dissertatie gu Amsterdam). P. Leupen, Gods stad op aarde. Eenheid van Kerk en Staat in het eerste millennium na Christus, Amsterdam P. Leupen, Keizer in zijn eigen rijk. De geboorte van de nationale staat, Amsterdam P. Leupen, Philip of Leyden: A Fourteenth Century Jurist. A study of his life and treatise De cura reipublicae et sorte principantis, Den Haag-Zwolle Verschenen in de reeks Rechtshistorische Studies als nr 7. B.N. Leverland, Philips van Leyden, ca in Jaarboekje voor geschiedenis en oudheidkunde van Leiden en omstreken, deel 57, G. Leyte, Domaine et domanialité publique dans la France médiévale (xii e -xv e siècles), Strasbourg G.I. Lieftinck, Een handschrift uit de bibliotheek van Philips van Leiden na vier eeuwen weer teruggekeerd in onze stad in Jaarboekje voor geschiedenis en oudheidkunde van Leiden en omstreken, deel 38, H. van der Linden, De Cope. Bijdrage tot de rechtsgeschiedenis van de openlegging der Hollands-Utrechtse laagvlakte, Assen 1956, opnieuw uitgegeven Alphen aan den Rijn H. van der Linden, Een nieuw publiekrechtelijk fenomeen in de veertiende eeuw: de Rijnlandse polder in Samenwinninge. Tien opstellen over rechtsgeschiedenis geschreven ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het interuniversitair instituut Nederlands Centrum voor Rechtshistorische Documentatie, Zwolle 1977, p H. van der Linden, Het platteland in het Noordwesten met nadruk op de occupatie circa in Algemene Geschiedenis der Nederlanden, deel 2, p , Haarlem P. Martens, Vis uit het binnenwater. De zoetwatervisserij in Holland in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p T. Meder, Sprookspreker in Holland. Leven en werk van Willem van Hildegaersberch (ca 1400), Amsterdam E.M. Meijers, Des graven stroom in Mededeelingen der Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen, afd. letterkunde, nieuwe reeks, deel 3, no. 4, p Ook opgenomen in Meijers Études d histoire du droit, deel 2, Leyde 1973, p

12 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 293 literatuur 293 E.M. Meijers, De universiteit van Orléans in de xiii e eeuw, in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis, deel 1 ( ), p en en deel 2 ( ), p Een herziene Franstalige versie is verschenen als L Université d Orléans au xiiie siècle in Meijers Études d histoire du droit, deel 3, Leyde 1959, p E.M. Meijers, Études d histoire du droit, publiées par les soins de R. Feenstra et H.F.W.D. Fischer, deel 2, 3 en 4, Leyde 1973, 1959 en E.M. Meijers, Het Romeinsche recht in de Middeleeuwen recensie in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 2 ( ), p Een Franstalige versie is verschenen als Le droit romain au moyen âge in Meijers Études d histoire du droit, deel 4, Leyde 1966, p E.M. Meijers, La première époque d épanouissement de l enseignement de droit à l université de Toulouse in Études d histoire du droit, deel 3, Leyde 1959, p E.M. Meijers, Publiek domein en zaken buiten den handel in Meijers Verzamelde privaatrechtelijke opstellen, tweede deel, Leiden F. Meinecke, Die Idee der Staatsräson in der neueren Geschichte,3 de druk, München-Berlin M. Mollat-Ph. Wolff, Ongles bleus, Jacques et Ciompi. Les révolutions populaires en Europe aux xiv e et xv e siècles, Paris J.Ph. de Monté ver Loren, Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechterlijke organisatie in de noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling,7 de druk, bewerkt door J.E. Spruit, Deventer J.Ph. de Monté ver Loren, Stem in staat in den loop der eeuwen, Utrecht (Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het hoogleraarsambt aan de Rijksuniversiteit Utrecht op 9 november 1942). M.F. Mörzer Bruijns en R.J. Benthem (red.), Spectrum atlas van de Nederlandse landschappen, Utrecht/Antwerpen M.A. Nauwelaerts, Scholen en onderwijs in Algemene Geschiedenis der Nederlanden, deel 4, p , Haarlem J.F. Niermeyer, De semantiek van Honor en de oorsprong van het heerlijk gezag in Dancwerc. Opstellen aangeboden aan prof. dr. D.Th. Enklaar ter gelegenheid van zijn vijfenzestigste verjaardag, Groningen 1959, p J.F. Niermeyer, Remarques sur la formation du vocabulaire institutionnel médiolatin in Archivum Latinitatis Medii Aevi, 28 (1958), p Th.A.H. de Nijs en E. Beukers (red.), Geschiedenis van Holland, deel i (tot 1572), Hilversum F.J. van Ommeren, De verplichting verankerd. De reikwijdte van het legaliteitsbeginsel en het materiële wetsbegrip, Deventer R.J. van Pelt en M.E. Tiethoff-Spliethoff (red.), Het Binnenhof. Van grafelijke residentie tot regeringscentrum, Dieren G. Pikkemaat, Philips van Leiden, de eerste magistraat, in Regenten en magistraten, Alphen aan den Rijn G. Post, (recensie van) Robert Feenstra, Philip of Leyden and his Treatise De Cura Reipublicae et Sorte Principantis in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 39 (1971), p G.H.M. Posthumus Meyjes, Jean Gerson et l Assemblée de Vincennes. Ses conceptions de la juridiction temporelle de l Eglise. Accompagné d une edition critique du De iurisdictione spirituali et temporali, Leiden (Verschenen in de reeks Studies in Medieval and Reformation Thought als Volume 26).

13 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur C.W. van der Pot, Levensbericht in I.H. Gosses, Verspreide geschriften, Groningen-Batavia Van der Pot-Donner, Handboek van het Nederlandse staatsrecht, bewerkt door L. Prakke, J.L. de Reede en G.J.M. van Wissen, 14 de druk, Deventer Raad voor het openbaar bestuur, Andere openbare lichamen in de Grondwet. Advies over modernisering van hoofdstuk 7 van de Grondwet, deel iii, Den Haag S. Reynolds, Fiefs and Vassals. The Medieval Evidence Reinterpreted, Oxford C.M. Ridderikhoff, Adviezen van juristen van de Universiteit van Orléans over het bestuur in het bisdom Utrecht in Verslagen en Mededeelingen van de Vereeniging tot uitgaaf der bronnen van het oudvaderlandsche recht, 14 (nr 1, 1974), p P.N. Riesenberg, Inalienability of Sovereignty in Medieval Political Thought, New York Verschenen als nr 591 in de reeks Columbia studies in the social sciences, edited by the Faculty of Political Science of Columbia University. J.M. Roebroek en M. Hertogh, De beschavende invloed des tijds. Twee eeuwen sociale politiek, verzorgingsstaat en sociale zekerheid in Nederland, s-gravenhage J. Romein, Filips van Leiden. De eerste regent in J. en A. Romein, Erflaters van onze beschaving. Nederlandse gestalten uit zes eeuwen, 12 de druk, Amsterdam J. Romein, Geschiedenis van de Noord-Nederlandsche geschiedschrijving in de Middeleeuwen, Haarlem G.F. Sandberg, Overzetveren in Zeeland. Zevenhonderd jaar vervoer te water, Middelburg F.C. von Savigny, Geschichte des Römischen Rechts im Mittelalter, Darmstadt In zeven delen. (Ongewijzigde fotomechanische overdruk van de tweede druk uit , verschenen te Heidelberg. De eerste druk stamt uit ). B. Schefold, Nicolaus Oresmius. Die Geldlehre des Spätmittelalters, Kommentarband (Vademecum) zur Faksimileausgabe seines Werkes Tractatus de origine, natura, jure et mutationibus monetarum in der Reihe Klassiker der Nationalökonomie, Düsseldorf M. Scheltema e.a., Over publieke en private verantwoordelijkheden, Den Haag P. Scholten, Algemeen Deel van Mr C. Asser s handleiding tot de beoefening van het Nederlands burgerlijk recht, oorspronkelijk verschenen in 1931, 3 de druk, bewerkt door G.J. Scholten, Zwolle J.E. Scholtens, Bartolus and his Doctrine of Subjective Rights in Acta Juridica, 1958, Cape Town/Amsterdam 1959, p E.H.J. Schrage, Utrumque Ius. Een inleiding tot de studie van de bronnen van het middeleeuwse geleerde recht, Amsterdam L. Sicking, Van aal tot zeewier. De Hollandse zeevisserij en walvisvaart tot 1857 in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p J.Th. De Smidt, Compendium van de geschiedenis van het Nederlands privaatrecht,3 de herziene druk, Deventer H.J. Smit, De rekeningen der graven en gravinnen uit het Henegouwsche huis, tweede deel (Nalezing), Utrecht H.J. Smit, De rekeningen der graven en gravinnen uit het Henegouwsche huis, derde deel (Inleiding), Utrecht L.J. van Soest-Zuurdeeg, La Lectura sur le titre De actionibus (Inst. 4, 6) de Jacques de Révigny. Édition du texte, précédée de prolégomènes, Leiden Verschenen in de reeks Rechtshistorische Studies als nr 14.

14 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina 295 literatuur 295 W.P. Soetermeer, Recherches sur Franciscus Accursii, ses Casus Digesti Novi et sa répétition sur la loi Cum pro eo (C. 7, 47 un.) in Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 51 (1983), p Ook opgenomen in Soetermeers Livres et Juristes au Moyen Âge, Goldbach J.E. Spruit, Bibliografie Romeins recht. Wegwijzer tot de bronnen, hulpmiddelen en literatuur, Zutphen J.E. Spruit, Enchiridium. Een geschiedenis van het Romeinse privaatrecht,4 de druk, Deventer J.E. Spruit, Oorzaken van de ineffectiviteit van de Justiniaanse wetgeving in de praktijk van de zesde en zevende eeuw, afscheidsrede Universiteit Utrecht 8 mei 2002, opgenomen in Spruits Metopen, Deventer 2002, p J.E. Spruit en R. Feenstra, Inleiding in Corpus iuris civilis. Tekst en vertaling. Deel ii (Digesten 1-10), Zutphen/ s-gravenhage J.E. Spruit en R. Feenstra, Inleiding in Corpus iuris civilis. Tekst en vertaling. Deel vii (Codex 1-3), Amsterdam J.E. Spruit en R. Feenstra, Textus iuris romani, 3 e herziene druk, Deventer J.R. Sweeny and S. Chodorow (ed.), Popes, Teachers, and Canon Law in the Middle Ages, Ithaca-London C. Teulings, L. Bovenberg en H. van Dalen, De cirkel van goede intenties. De economie van het publieke belang, Amsterdam M. van Tielhof, Betrokken bij de waterstaat. Boeren, burgers en overheden ten zuiden van het IJ tot 1800 in E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt, Hilversum 2007 (in twee delen), p E. Tijman, J. Scheirs en D. Zweers, De standerdmolen. Bouw, geschiedenis, verschijningsvormen en bedieningswijze van Nederlands oudste windmolentype, Utrecht B.W. Tuchman, A Distant Mirror. The Calamitous 14 th Century, New York W. Ullmann, Law and politics in the Middle Ages. An introduction to the Sources of Medieval Ideas, New York, W. Ullmann, The Medieval Idea of Law. As represented by Lucas de Penna. A study in fourteenth-century legal scholarship, first published 1946, reprinted New York-London T.J. Veen en P.C. Kop (red.), Zestig juristen. Bijdragen tot een beeld van de geschiedenis der Nederlandse rechtswetenschap, Zwolle W.G. Vegting, Publiek domein en zaken buiten den handel, Alphen aan den Rijn Een meer gangbare versie van dit werk is de enkele jaren nadien verschenen Franse vertaling ervan: W.G. Vegting, Domaine public et res extra commercium, Alphen aan den Rijn z.j. L.M. VerLoren van Themaat (red), Oude Dordtse lijfrenten. Stedelijke financiering in de vijftiende eeuw, Amsterdam K. van Vliet, De stad van de bisschop (circa ) in R.E. de Bruin, P.D. t Hart, A.J. van den Hoven van Genderen, A. Pietersma en J.E.A.L. Struick (red.), Een paradijs vol weelde. Geschiedenis van de stad Utrecht, Utrecht 2000, p C. van Vollenhoven, Nationale staatsrechtstudie in Nederland in Verspreide Geschriften, deel I, Haarlem- s-gravenhage 1934, p Eerder verschenen in Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, afdeeling letterkunde, deel 70 (1930), serie B n o 8. Th. de Vries, Ketters. Veertien eeuwen ketterij, volksbeweging en kettergericht, Amsterdam L. Waelkens, La théorie de la coutume chez Jacques de Révigny. Edition et analyse de sa répétition sur la loi De quibus (D.1, 3, 32), Leiden Verschenen in de reeks Rechtshistorische Studies als nr 10.

15 10 literatuur :04b Korsten /3/08 12:21 PM Pagina bronnen en literatuur H.G. Walther, Imperiales Königtum, Konziliarismus und Volkssouveränität. Studien zu den Grenzen des Mittelalterlichen Souveränitätsgedankens, München Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Het borgen van publiek belang. Rapporten aan de regering, nr 56, Den Haag H. Wilfert, Philipp von Leyden. Ein beitrag zur Vorgeschichte des modernen Staates. Fünftes Beiheft zur Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte, Berlin/Stuttgart/Leipzig Johan de Witt, Waerdye van lyf-renten naer proportie van los-renten, s Graven-Hage A. Wolf, Die Gesetzgebung der entstehenden Territorialstaaten in H. Coing (red.), Handbuch der Quellen und Literatur der neueren Europäischen Privatrechtsgeschichte, deel i Mittelalter ( ), München C.J. van Zeben, J.W. du Pon, M.M. Olthof, Parlementaire geschiedenis van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, Boek 3, Vermogensrecht in het algemeen, Deventer L.J. Zimmerman, Politieke economie van Plato tot Marx, Groningen 1987.