Toekomstige competentienoden in de autosector en aanverwante sectoren. Eindrapportage VLAMT ESF-oproep 257 / Project 4231

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toekomstige competentienoden in de autosector en aanverwante sectoren. Eindrapportage VLAMT ESF-oproep 257 / Project 4231"

Transcriptie

1 Toekomstige competentienoden in de autosector en aanverwante sectoren Eindrapportage VLAMT ESF-oproep 257 / Project 4231

2 Inleiding Al 25 jaar lang is EDUCAM het sectoraal opleidingsfonds voor de autosector en de aanverwante sectoren. De autosector omvat de garagesector (PC 112) en de koetswerksector (PSC 149.2). De aanverwante sectoren zijn de metaalhandelsector (PSC 149.4) en de sector van de recuperatie van metalen (PSC 142;1). EDUCAM zorgt ervoor dat opleiding en bijscholing voor de arbeiders uit deze sectoren nog verbeteren en dat het aanbod uitgebreid en toegankelijker wordt. Wil EDUCAM zijn rol als expertisecentrum in de toekomst verder versterken, moet een ambitieuze toekomststrategie worden uitgewerkt. Hoewel de toekomst nooit exact kan worden voorspeld, moet de best mogelijke informatie over de toekomstige arbeidsmarkt worden verkregen en benut. In het Werk- en Investeringsplan 2010 (WIP) nam de overheid het engagement op om een platform voor Vlaams Arbeidsmarktonderzoek voor de Toekomst (VLAMT) te ontwikkelen. Dat engagement kreeg gestalte via een gelijknamig ESF-project (type 2, transnationaliteit). In het ESF-project VLAMT wordt naar een systeem gezocht om de toekomstige Vlaamse arbeidsmarkt in kaart te brengen. Het concept dat de partners in het ESF-project VLAMT hebben uitgewerkt, bestaat uit twee bouwstenen met elk diverse facetten. De ene bouwsteen is een continue dataverzameling over beroepen en competenties, de andere een ad hoc uitvoering van diepteonderzoek naar toekomstige competentienoden. Dit rapport bevat de resultaten van het diepteonderzoek dat door EDUCAM werd gevoerd binnen zijn sectoren in de periode januari 2013 juni De resultaten van de studie moeten leiden tot een aanbod dat een antwoord biedt op de toekomstige noden van de klanten op het gebied van opleiding en bijscholing. De sectoren van EDUCAM worden immers gekenmerkt door allerhande evoluties die elkaar snel opvolgen. Verwacht wordt dat deze evoluties een grote impact zullen hebben op de activiteiten van onze bedrijven waardoor er nieuwe competentie- en opleidingsnoden zullen ontstaan. Dit rapport is als volgt opgebouwd. In een eerste hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de aanpak en de methodologie die werden gehanteerd voor het verzamelen van de nodige gegevens. Hoofdstuk 2 tot en met 5 bevatten de resultaten van de verschillende onderzoeksfases. Zo werd er eerst een uitgebreide deskresearch gedaan over de toekomst van de sector (hoofdstuk 2). De bevindingen van deze deskresearch resulteerden in de organisatie van verkennende workshops met de bedrijven uit de autosector (hoofdstuk 3). Binnen VLAMT is het immers het rechtstreeks raadplegen van de expertise van de bedrijven een cruciale fase. Dit blijkt ook uit de volgende onderzoeksfase waarbij er diepte-interviews bij de bedrijven werden gehouden om de resultaten van de vorige onderzoeksfases verder uit te diepen (hoofdstuk 4). De laatste onderzoeksfase betrof een schriftelijke bevraging van experts uit de automotive sector (hoofdstuk 5). In hoofdstuk 6 wordt op basis van de onderzoeksresultaten gekeken naar de beroepen die in 2020 cruciaal zullen zijn in de autosector en naar competentienoden op zowel technisch als niet-technisch vlak. De conclusie bestaat uit een overzichtelijke synthese van dit rapport en beschrijft vervolgens hoe het project in de toekomst zal worden verdergezet. De projectverantwoordelijken willen graag alle bedrijven en experts bedanken die deelnamen aan het onderzoek, evenals de leden van de expertisecel voor de vruchtbare samenwerking. VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 2

3 Inhoudstafel Inleiding... 2 Hoofdstuk 1: Algemene aanpak en methodologie... 6 Hoofdstuk 2: Resultaten van de deskresearch Sociale evoluties... 8 Invloed van technologische ontwikkelingen... 8 Duurzaam denken... 9 Vergrijzing, ontgroening en generatieverschillen War for talent Urbanisatie en mobiliteit in de toekomst Technologische evoluties Evoluties op het gebied van aandrijfsystemen Evoluties op het gebied van gewichtsbesparing bij de productie van voertuigen Evoluties op het gebied van veiligheid en comfort Werkplaats van de toekomst Economische evoluties Globalisering De verwachtingen en het gedrag van de consumenten De distributie, verkoop en aftersales in de autosector in de toekomst Politieke evoluties Technische controle Veiligheid Milieu Mededinging CARS Conclusie Hoofdstuk 3: Verkennende workshops: aanpak en resultaten Aanpak van de verkennende workshops Resultaten van de verkennende workshops Sociale evoluties Technologische evoluties VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 3

4 Economische evoluties Politieke evoluties Suggesties Conclusie Hoofdstuk 4: Bedrijfsbezoeken: aanpak en resultaten Aanpak van de bedrijfsbezoeken Resultaten van de bedrijfsbezoeken Sociale evoluties Technologische evoluties Economische evoluties Politieke evoluties Problematiek van het onderwijs Opleidings- en competentiebehoeften van de toekomst Verwachtingen van bedrijven ten aanzien van EDUCAM in de toekomst Conclusie Hoofdstuk 5: Expertbevraging: aanpak en resultaten Aanpak van de expertbevraging Resultaten van de expertbevraging Sociale evoluties Technologische evoluties Economische evoluties Politieke evoluties Personeelsbehoefte vanaf Conclusie Hoofdstuk 6: Beroepen en competentiebehoeften in de EDUCAM-sectoren in Beroepen en competentiebehoeften in 2020 op technisch vlak Verwachte evolutie van bestaande technische beroepen Nieuwe technische beroepen vanaf Technische knelpuntberoepen in Nieuwe technische competenties in Beroepen en competentiebehoeften in 2020 op niet-technisch vlak Verwachte evolutie van bestaande niet-technische beroepen Nieuwe niet-technische beroepen in VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 4

5 Niet-technische knelpuntberoepen in Nieuwe niet-technische competenties in Conclusie Hoofdstuk 7: Analyse van het opleidingsaanbod Aanpak Overzicht van het onderwijs- en opleidingsaanbod voor de autosector in Vlaanderen Het aanbod van het secundair onderwijs Het opleidingsaanbod van Syntra, VDAB en EDUCAM Vergelijking van het onderwijs- en opleidingsaanbod in Vlaanderen met de competentienoden in de autosector in Algemeen ICT-Informatica-Elektronica Alternatieve aandrijfsystemen Diagnose Nieuwe materiaalsoorten Conclusie Algemene conclusie Literatuurlijst VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 5

6 Hoofdstuk 1: Algemene aanpak en methodologie De sectoren van EDUCAM worden gekenmerkt door allerhande evoluties die elkaar snel opvolgen. Verwacht wordt dat deze evoluties in de toekomst een grote impact zullen hebben op de activiteiten van onze bedrijven. Ze zullen leiden tot nieuwe competentie- en opleidingsbehoeften bij de arbeiders die ze tewerkstellen. EDUCAM dient, als opleidingsverstrekker van de sector, hierop tijdig te anticiperen. Het doel van deze studie is de verschillende evoluties in kaart te brengen alsook de opleidings- en competentiebehoeften die hieruit zullen voortvloeien. Hierbij wordt de autosector als uitgangspunt en het 2020 als referentiejaar genomen. De aanpak en methode voor deze studie staan volledig in het teken van de te realiseren doelstellingen en zijn sterk gebaseerd op de VLAMT-methodologie uit de handleiding. Het onderzoek vond plaats in de periode van 1 januari 2013 tot 30 juni 2014 en bestond uit een aantal fases. Deze fases worden hier kort toegelicht; meer gedetailleerde informatie over de aanpak per fase is terug te vinden in de verschillende hoofdstukken in dit rapport. De eerste onderzoeksfase was een uitgebreide deskresearch waarbij de relevantste nationale en internationale literatuur en informatie geïnventariseerd en geanalyseerd werd. EDUCAM verwerkte in deze deskresearch ook zijn eigen expertise die onder meer werd verkregen via zijn trendwatching. Dankzij deze deskresearch verkregen we een eerste zicht op de toekomstige ontwikkelingen binnen de sector en op de competentienoden die hieruit zullen voortvloeien. Op basis van de resultaten van de deskresearch werden vervolgens verkennende workshops georganiseerd met bedrijven uit de sector. Het doel van deze workshops was een beeld te krijgen van de belangrijkste evoluties op sociaal, technologisch, economisch en politiek vlak en van de competentiebehoeften die hieruit voortvloeien. De workshops waren opgevat als een ronde tafel discussie. In totaal werden vier workshops georganiseerd, waaraan in totaal 26 bedrijven deelnamen (zie hoofdstuk 3 voor meer info). Na de verkennende workshops vonden er diepte-interviews plaats bij 23 bedrijven uit de sector. Het doel van deze interviews was de resultaten van de workshops verder uit te diepen. De interviews werden afgenomen door de bedrijfsconsulenten van EDUCAM bij de bedrijfsleiders of de HRverantwoordelijke van de geselecteerde bedrijven (zie hoofdstuk 4 voor meer info). De resultaten van de literatuurstudie, verkennende workshops en bedrijfsbezoeken werden vervolgens voorgelegd aan een groep experts. Het doel van deze bevraging was bijkomende informatie te verkrijgen, de resultaten van de vorige rondes beter te kunnen duiden en te komen tot een validering van de bevindingen. De expertbevraging was gebaseerd op de Delphi-methode. Er werden drie schriftelijke vragenrondes georganiseerd (zie hoofdstuk 5 voor meer info). Om de evoluties in de autosector en de impact ervan inhoudelijk te structureren lieten we ons inspireren door de STEP-analyse. Dit is een model uit de marketing om de sociale, technologische, economische en politieke factoren op macro-omgevingsniveau in kaart te brengen. Het dient om de marktontwikkeling en de bedrijfspositionering beter te begrijpen: VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 6

7 sociale factoren kunnen onder meer betrekking hebben op demografische evoluties of op een veranderend bewustzijn van de betrokkenen met betrekking tot bijvoorbeeld milieu; technologische factoren zijn onder meer gericht op technologische evoluties om bijvoorbeeld wagens milieuvriendelijker of veiliger te maken; economische factoren betreffen onder meer de toenemende globalisering en internationale concurrentie; politieke factoren omvatten naast beleid en politiek ook regulering, zoals milieuvoorschriften of de mededingingswetgeving. Tijdens de deskresearch, verkennende workshops, bedrijfsbezoeken en expertbevraging werden voor elk van deze vier factoren de belangrijkste evoluties nagegaan en is er bekeken welke invloed ze zullen hebben op de sector. De rapportering van deze onderzoeksfases, verder in dit rapport, is steeds opgebouwd rond deze vier pijlers. De laatste onderzoeksfase was een analyse van het opleidingsaanbod in Vlaanderen. Hierbij werd niet alleen het aanbod van EDUCAM in kaart gebracht, maar ook dat van andere opleidings- en onderwijsinstellingen in Vlaanderen. Vervolgens werd er gekeken, op basis van de resultaten van de andere onderzoekrondes, welke lacunes het aanbod vertoont. Op basis hiervan kan dan een actieplan worden opgesteld om het opleidingsaanbod in Vlaanderen voor de autosector klaar te stomen tegen 2020 (zie hoofdstuk 7 voor meer info). Het ganse onderzoek werd intern opgevolgd en aangestuurd door een expertisecel. Deze experisecel werd speciaal voor dit project opgericht en bestond uit een aantal vaste leden: de projectcoördinator van VLAMT, een medewerker van de studiedienst van EDUCAM, de verantwoordelijke binnen EDUCAM voor de contacten met de institutionele partners, de verantwoordelijke binnen EDUCAM voor de sectorale beroepsprofielen, de coördinator van de bedrijfsconsulenten en een technisch expert. Naast deze vaste leden konden andere experts worden uitgenodigd, zowel van binnen als van buiten EDUCAM Tot slot is het belangrijk erop te wijzen dat dit onderzoek een voorspellend onderzoek is. We willen immers kijken hoe onze sectoren er in 2020 uit zullen zien. EDUCAM heeft echter geen kristallen bol. Zoals dikwijls het geval is bij voorspellingen, zullen sommige ervan uitkomen en andere weer niet. Zo kunnen ook de meningen van de bevraagde personen over wat de toekomst zal brengen soms verschillen van elkaar. Dit onderzoek moet daarom niet worden opgevat als een strikt wetenschappelijk onderbouwde studie. Die intentie heeft het nooit gehad. VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 7

8 Hoofdstuk 2: Resultaten van de deskresearch 2.1. Sociale evoluties Invloed van technologische ontwikkelingen Technologische doorbraken beïnvloeden niet alleen de ontwikkeling van nieuwe producten en de wijze waarop men produceert, communiceert en informatie verwerkt. Ze zorgen er eveneens voor dat menselijke behoeften veranderen 1. Zo heeft men op vlak van consumptie minder de behoefte om materiële zaken te bezitten. Mensen willen eerder overal, op elke tijdstip en tot alle mogelijke producten toegang hebben. Voorbeelden hiervan zijn Cloud Computing en Spotify, waarbij men slechts een toegang tot het product heeft via een login maar waarbij men niet de software of muziek bezit. Doordat steeds meer taken geautomatiseerd worden en door de War for Talent (cf. infra) d.i. de toenemende concurrentie om getalenteerde werknemers te rekruteren en te behouden kijkt men anders tegenover het werk. Men beschouwt werken niet langer als een noodzakelijke activiteit om zichzelf in zijn levensonderhoud te voorzien, maar men verwacht meer en meer dat een baan zinvol en uitdagend is 2. Bovendien wil men op het werk steeds kunnen bijleren en doorgroeien 3. Tevens zal de vraag naar gepersonaliseerde producten toenemen 4. Enerzijds groeien er meer mensen met het internet op en worden deze het gewoon om van gepersonaliseerde informatie en aanbevelingen voorzien te worden. Anderzijds zorgen technologische doorbraken zoals interactieve online productconfigurators en aanbevelingsmachines die op basis van vroegere selecties aanbevelingen geeft er eveneens voor dat men gepersonaliseerde producten kan bestellen waardoor de vraag ernaar logischerwijze ook toeneemt. Deze trend komt zeer duidelijk op bij medische verzorging. Meer en meer patiënten willen geen standaardbehandeling meer, maar een op maat gemaakte behandeling op basis van gegevens die ze zelf vastleggen 5. Met andere woorden aan de hand van quantified self. Quantified self 6 is een geavanceerd proces van gegevensverzameling dat gebruik maakt van zelfcontroleapparaten, zoals 1 KPMG: The age of disruption. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via Digitalisering/Pages/Wat-de-mens-wil.aspx 2 Ibid. 3 Deloitte (2013): The War to Develop Talent 4 McKinsey&Company: How technology can drive the next wave of mass customization. Geraadpleegd op 28 juli 2014 via ss_customization 5 KPMG: The age of disruption. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via Digitalisering/Pages/Wat-de-mens-wil.aspx 6 Zideate: Zideate explains Quantified Self. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 8

9 slaapmonitoren, lichaamsschalen en stappentellers. De gegevens die deze apparaten registreren, kunnen gebruikt worden om de mentale en fysieke prestaties van de persoon in kwestie beter aan te pakken. Leren wordt niet langer beschouwd als een standaardprogramma waarmee kennis wordt afgedraaid, maar eerder als een kwestie van nieuwsgierigheid te prikkelen 7. Deze evolutie wordt duidelijk waarneembaar door de opmars van de e-learning en de gamification van verschillende activiteiten. Onder gamification verstaat men de toepassing van de typische elementen van een spel zoals scores, concurrentie met anderen, spelregels enz. 8 Gamification is entertainend, want het maakt moeilijke leerstof luchtiger. Op gebied van mobiliteit gaat het steeds minder om van punt A tot B te reizen, maar om door middel van betrouwbare verbindingen met mensen of systemen een reis te maken 9. Zo neemt de vraag naar just in time adviezen om op jouw bestemming te geraken toe en worden systemen zoals Uber, Car sharing, Airbnb en Couchsurfing steeds populairder. Verder in dit rapport zullen we zien dat bij de consumenten het accent verschuift van het bezit van een wagen naar het gebruik ervan. De consumenten willen steeds meer toegang hebben tot een ruim aanbod aan mobiliteitsdiensten om zo een antwoord te vinden op hun specifieke noden. Het koppelen van verschillende vormen van mobiliteit is niet nieuw, maar de consumenten en de technologie blijken er nu klaar voor te zijn. Duurzaam denken Duurzaamheid is een trend die men op verschillende niveaus kan waarnemen 10. Op het niveau van de overheid worden wetten en normen m.b.t. het milieu alsmaar verstrengd. Deze beïnvloeden zowel de fabrikanten als de consumenten. Zo moeten fabrikanten aan bepaalde eisen voldoen om hun producten op de markt te kunnen brengen (cf. infra politieke en juridische evoluties) en worden consumenten aangemoedigd om, bijvoorbeeld door middel van fiscale stimuli, alternatieven die minder belastend zijn voor het milieu aan te schaffen. Op bedrijfsniveau wint maatschappelijk verantwoord ondernemen, afgekort als MVO, aan belang. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is een continu verbeteringsproces waarbij ondernemingen vrijwillig op systematische wijze economische, milieu- en sociale overwegingen op 7 KPMG: The age of disruption. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via Digitalisering/Pages/Wat-de-mens-wil.aspx 8 Oxford Dictionaries: Gamification. Geraadpleegd op 25 juli via 9 KPMG: The age of disruption. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via Digitalisering/Pages/Wat-de-mens-wil.aspx 10 Innovam (2011): Toekomstonderzoek 2015, Motorvoertuigen- en tweewielerbranche, voldoende (gekwalificeerd) personeel, de drijvende kracht achter de branche VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 9

10 een geïntegreerde manier in de gehele bedrijfsvoering opnemen, waarbij overleg met de stakeholders, of belanghebbenden, van de onderneming deel uitmaakt van dit proces 11. Verschillende autofabrikanten brengen jaarlijks een uitgebreid duurzaamheidsrapport uit waarin verslag uitbrengen over hun visie, doelstellingen en verwezenlijkingen. Zo staat er in het rapport van de autobouwer Ford dat ze inspanningen zullen doen met betrekking tot conflictmineralen en het waterverbruik bij de productie 12. Volkswagen bijvoorbeeld benadrukt het belang van training en opleiding en dat het over vele trainingsprogramma s op verschillende locaties beschikt 13. Hoewel deze rapporteringen nuttig zijn, kan echter worden opgemerkt dat dergelijke initiatieven vaak dienen om het imago van het bedrijf op te poetsten, ook wel green washing genoemd 14. Zo is het opmerkelijk dat vele rapportages een hele lijst doelstellingen bevatten, maar dat de voornaamste doelstellingen vaak nauwelijks iets met de sector, waarin het bedrijf actief is, te maken heeft 15. Ook consumenten worden steeds milieubewuster, hoewel ze wel kritisch blijven 16. Het voldoen aan minimale duurzaamheidskenmerken is een basisverwachting geworden. Daarom zijn consumenten vaak niet bereid hier meer voor te betalen. Bedrijven die extra MVO-stappen zetten, worden door nichemarkten wel beloond. Vergrijzing, ontgroening en generatieverschillen Een belangrijke demografische evolutie is de vergrijzing van onze samenleving. Vergrijzing wil zeggen dat het aandeel van ouderen in de bevolking stijgt en daardoor een stijging van de gemiddelde leeftijd veroorzaakt. Niet alleen westerse landen hebben te maken met dit proces. Zo slaat de vergrijzing in Japan heviger toe dan in andere landen en volgens projecties van de VN zullen de meeste ontwikkelingslanden met het verschijnsel te maken krijgen. De vergrijzing van de bevolking in de westerse landen wordt veroorzaakt door een combinatie van factoren. In de eerste plaats kenden veel westerse landen vlak na de Tweede Wereldoorlog een geboortegolf waarin relatief veel kinderen geboren werden, ook wel de babyboomers genoemd. In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw daalde het geboortecijfer weer sterk. Dit wordt de ontgroening genoemd. Gevolg hiervan is dat de verhouding tussen het aantal ouderen en jongeren momenteel sterk stijgt. Een andere, meer 11 MVO Vlaanderen: Wat is MVO. Geraadpleegd op 28 juli 2014 via 12 Ford: Sustainability Report 2013/14. Geraadpleegd op 28 juli 2014 via 13 Volkswagen: Sustainability Report Geraadpleegd op 28 juli 2014 via Report_2013.bin.html/binarystorageitem/file/Volkswagen_SustainabilityReport_2013.pdf 14 Innovam (2011): Toekomstonderzoek 2015, Motorvoertuigen- en tweewielerbranche, voldoende (gekwalificeerd) personeel, de drijvende kracht achter de branche 15 CSR Reporting Blog: 5 reports from the Automotive Sector. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via 16 MVO Nederland: MVO Nederland maakt 10 trends bekend. Geraadpleegd op 28 juli 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 10

11 structurele oorzaak van de vergrijzing is de stijging in de levensverwachting. Dit is weer grotendeels het resultaat van verbeteringen op het gebied van volksgezondheid, geneeskunde en voeding. De vergrijzing is een tijdelijk probleem. Rond 2030 zullen de meeste babyboomers immers overleden zijn. Indien dan ook de ontgroening gestopt is, betekent dat ook het einde van de vergrijzing. De vergrijzing van de bevolking veroorzaakt een aantal problemen waarop het beleid een antwoord moet zoeken: de manier waarop de lasten van de vergrijzing verdeeld worden tussen generaties en binnen generaties onderling; de uitbouw van een betaalbare en hoogstaande zorgvoorziening die voor iedereen toegankelijk is; het optimaliseren van de deelname van ouderen aan het economische, sociale, politieke en culturele leven zodat de kennis, ervaring en vaardigheden van de ouderen nuttig ingezet kunnen worden. Op het gebied van mobiliteit heeft Iedere generatie zijn eigen behoeften, verwachtingen, ambities en mentaliteit als gevolg van de tijd waarin men is op gegroeid. De manier waarop men naar een wagen kijkt verandert. De Y-generatie, jongeren geboren na 1980, beschouwen de auto niet langer als een statussymbool. Terwijl vroeger een auto een statussymbool van vrijheid en onafhankelijkheid was, staat de wagen nu symbool voor files en hoge kosten 17. Steeds meer Europese jongeren, in vooral trendsettende steden, bezitten geen rijbewijs meer 18. Verder blijkt ook dat jongeren het behalen van hun rijbewijs vaker uitstellen. Vroeger behaalden de meesten hun rijbewijs meteen na hun secundaire studies. Nu stellen ze dit uit tot na hun hogere studies of zelfs voor onbepaalde tijd 19. Een onderzoek in Duitsland nuanceert dit 20. Daaruit bleek dat een ruime meerderheid van de Duitse jongeren tussen 18 en 24 jaar binnen de tien jaar wel een wagen wil bezitten en dat ze de wagen nog steeds als ultieme statussymbool beschouwen. Er zijn verschillende redenen die verklaren waarom jongeren geen auto bezitten, hoewel ze er later wel één wensen 21. Een belangrijke reden is dat vele jongeren nog studeren. Daarnaast zijn de verzekeringskosten zeer hoog en wonen velen onder hen nog thuis waar ze toegang tot een wagen hebben. Babyboomers daarentegen vormen in de Verenigde Staten de leeftijdsgroep die het meest waarschijnlijk een wagen zal aan schaffen 22. De groep 55- tot 64-jarigen vervangt hierbij de groep 35- tot 44-jarigen. Door de crisis zijn de spaarboekjes en pensioensportofolio s van vele babyboomers fel 17 Knack: De auto: statussymbool van de lege portemonnee. Geraadpleegd op 7 mei 2014 via html 18 De Standaard: Jongeren wachten langer met behalen rijbewijs. Geraadpleegd op 29 juli 2014 via 19 Ibid. 20 McKinsey&Company (2012): Mobility of the future, Opportunities for automotive OEMs 21 Ibid. 22 Bloomberg Business Week: In Car Buying, Baby Boomers Surpass the Young. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 11

12 afgeslankt 23. Hierdoor zullen velen onder hen langer moeten blijven werken en dus ook langer auto s blijven kopen. Daarnaast zijn babyboomers opgegroeid met het idee dat een auto een soort van uitdrukking is van hun persoonlijkheid 24. Niet alleen de perceptie die men over de wagen heeft, maar ook de verwachtingen die men heeft van een wagen alsook de wijze waarop men een wagen wenst aan te schaffen, verschillen van generatie tot generatie. Zo worden jongere generaties steeds mondiger en zijn ze beter geïnformeerd 25. Vooraleer ze naar een verkoper stappen hebben ze al een heleboel informatie op het internet en sociale media geraadpleegd 26. Ze zullen daarom ook hogere eisen stellen. Ze zien een auto eerder als een gebruiksvoorwerp waardoor ze kostengevoeliger zijn 27. Zo zijn jongere generaties drie keer meer geneigd dan de oudere generaties om geen wagen meer aan te schaffen wanneer de kosten verbonden aan het bezit ervan stijgen en zijn ze meer geïnteresseerd in alternatieve mobiliteitsopties 28. Ook voor de oudere generaties is het kostenplaatje belangrijk, maar zij hechten ook veel belang aan de gebruiksvriendelijkheid van een voertuig zoals bijvoorbeeld aan een verhoogde instap of aan een eenvoudig en intuïtief gebruik van het voertuig. In tegenstelling tot de jongere generaties hebben zij veel minder nood aan allerlei elektronische applicaties in de auto die hun connectivity met de buitenwereld moet garanderen. Over de verschillende verwachtingen en het veranderend gedrag van de consumenten wordt verder in dit rapport dieper ingegaan, meer bepaald onder het deel dat de economische evoluties behandeld. Ook op de werkvloer zijn de verschillen tussen de generaties merkbaar. Zo hebben oudere werknemers meer moeite met nieuwe informatietechnologieën dan hun jongere collega s 29. Ook op vlak van communicatie speelt dit een rol 30. Ofschoon jongere generaties het schrijven van s een even goede manier van communicatie vinden als een persoonlijk gesprek, ergeren babyboomers zich meer als er zaken via besproken worden in plaats van in een persoonlijk gesprek. Terwijl babyboomers het meest geëngageerd zijn in hun job en zich betrokken voelen bij het bedrijf waar ze werken, stresseert het idee om lang voor hetzelfde bedrijf te werken vele jongeren 31. Jongeren hebben ook meer nood aan afwisseling en nieuwe uitdagingen, en hechten meer belang aan een job van 9 tot 5 te hebben om daarbuiten voldoende tijd te hebben voor andere dingen. Verder zijn jongeren groepsgerichter en appreciëren ze meer teambuildingactiviteiten 32. Ze houden er ook van om met collega s s middags te lunchen of buiten het werk activiteiten samen te doen. Oudere generaties daarentegen houden privé en werk graag gescheiden. Ze houden er niet van als 23 Ibid. 24 Ibid. 25 Bovag (2014): Sturen&Schakelen, Vier scenario s voor de automotive aftersales richting McKinsey&Company (2014): Innovative automotive retail 27 Bovag (2014): Sturen&Schakelen, Vier scenario s voor de automotive aftersales richting Deloitte (2014): Global Automotive Consumer Study 29 Vacature: 10 verschillen tussen de generaties op het werk. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via 30 Jobat: Conflicten en gelijkenissen tussen 4 generaties op de werkvloer. Geraadpleegd op 25 juli 2014 via 31 Ibid. 32 Ibid. VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 12

13 mensen vragen stellen over hun privéleven en hebben eveneens minder behoefte aan nieuwe vriendschappen. Generaties hebben niet alleen verschillende behoeften omdat ze in een andere tijd geboren zijn, maar ook omdat ze zich in een andere levensfase bevinden. Zo hebben werknemers tussen 25 en 35 jaar het erg druk omdat zij bijvoorbeeld jonge kinderen hebben of een huis aan het bouwen zijn. Daarom verlangen ze van hun werkgever dat ze de mogelijkheid krijgen om hun werk zelf in te plannen, om hun begin- en einduur zelf te bepalen en om parttime en plaatsonafhankelijk te werken 33. Werknemers tussen 35 tot 50 jaar hebben een schat aan ervaring opgebouwd en zijn door hun expertise van groot belang voor hun onderneming. Omdat werknemers uit deze groep vaak als probleemloos ervaren worden, heeft men de slechte neiging om weinig aandacht te besteden aan de ambities van deze groep. Velen onder hen willen meer verantwoordelijkheden of nieuwe taken 34. Oudere werknemers die zich aan het einde van hun loopbaan bevinden, kunnen het fysiek en mentaal moeilijk krijgen om het werk vol te houden 35. Grote technologische veranderingen zorgen ervoor dat men zich continu moet bijscholen. Het is vaak moeilijk om ouderen hiervoor te motiveren. War for talent Een nieuwe war for talent dreigt uit te breken. Een grotere personeelsbehoefte als gevolg van het herstel van de economie zorgt voor een personeelskrapte op de arbeidsmarkt 36. Tevens vinden werkgevers moeilijk gekwalificeerd personeel. Vooral het tekort aan technische geschoold personeel is een pijnpunt 37. Dit blijkt uit de jaarlijkse lijst met knelpuntberoepen van de VDAB. Het aantal technische beroepen op deze lijst ligt namelijk hoog. De oorzaak van dit tekort is tweezijdig. Enerzijds ligt de uitstroom van de opleidingen die voorbereiden op dergelijke jobs laag. Anderzijds bezitten de afgestudeerden over onvoldoende competenties om aan de job te beginnen. Bovendien zorgen de internationalisering en de toenemende concurrentie om getalenteerd personeel ervoor dat werknemers hoge loopbaanverwachtingen hebben en gemakkelijker op zoek gaan naar een nieuwe baan 38. Omdat het steeds moeilijk wordt om geschikte medewerkers te rekruteren, zal de 33 Innovam (2011): Toekomstonderzoek 2015, Motorvoertuigen- en tweewielerbranche, voldoende (gekwalificeerd) personeel, de drijvende kracht achter de branche 34 Ibid. 35 Ibid. 36 UNIZO: Nieuwe war for talent op komst. Geraadpleegd op 28 juli via 37 De Tijd: Arbeidsmarkt schreeuwt om technisch personeel. Geraadpleegd op 11 juni 2014 via 38 UNIZO: Nieuwe war for talent op komst. Geraadpleegd op 28 juli via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 13

14 nadruk in de toekomst van het louter zoeken meer verschuiven naar het opleiden en ontwikkelen van gekwalificeerd personeel 39. Urbanisatie en mobiliteit in de toekomst Een belangrijke demografische trend is de verstedelijking van onze samenleving. Over gans de wereld kennen de steden een sterke groei van hun populatie. In de ontwikkelde landen leeft 75% van de totale populatie in steden, in de ontwikkelingslanden is dit 45%. Tegen 2020 wordt verwacht dat deze aantallen zullen stijgen tot respectievelijk 78% en 55%. Bovendien zullen er in 2020 in de wereld 24 megacities zijn met een populatie van minstens 10 miljoen inwoners. 40 Aangezien het aanpassen van de infrastructuur aan de groei van de populatie meestal met een vertraging verloopt, zullen de steden door de urbanisatie meer verstopt geraken. De reistijden zullen toenemen en er zal meer vervuiling en geluidsoverlast zijn. Door de toename van het aantal opstoppingen zullen vele mensen geen wagen meer willen bezitten en overstappen naar het openbaar vervoer. Dit wil niet zeggen dat de auto geen toekomst heeft. In steden waar het openbaar vervoer ontoereikend is, zal de wagen de voorkeur van de consument blijven genieten. Ook zal de consument nood hebben aan een periodiek gebruik van de wagen om zich bijvoorbeeld te verplaatsen naar gebieden buiten de steden of voor speciale aangelegenheden. Diegenen die blijven rijden zullen nood hebben aan kleinere en energiezuinigere wagens. De autoproducenten dienen zich echter bewust zijn van het feit dat het traditionele single-owner model onder druk staat en dat er dus ook moet worden geïnvesteerd in alternatieven die niet gericht zijn op het bezit maar op het gebruik van een wagen. 41 Mobiliteit dient hierbij te worden gezien als een service. Een voorbeeld hiervan zijn intelligente, flexibele en gebruiksvriendelijke huurformules zoals Car2Go van Daimler of Zipcar van Avis Budget. De vraag is of dergelijke diensten voor de producenten rendabel zijn. Uit een wereldwijd trendonderzoek van KPMG bij ruim 200 topmanagers uit de sector blijkt van wel. Zo beschouwt 14% van de respondenten deze diensten nu al als rendabel en denkt 31% dat dit binnen 5 jaar en 44% dat dit binnen de 10 jaar het geval zal zijn Technologische evoluties Evoluties op het gebied van aandrijfsystemen 39 Deloitte, (2013). The War to Develop Talent 40 Deloitte (2009) : A New Era. Accelerating Toward An Automotive Industry Transformed, p Ibid. 42 KPMG (2014). KPMG s Global Automotive Executive Survey 2014, p VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 14

15 Hoewel er de laatste jaren veel aandacht besteed is aan elektrische voertuigen, blijkt uit recent onderzoek 43 dat deze aan belang verliezen ten voordele van technologieën die traditionele verbrandingsmotoren optimaliseren en dus het brandstofverbruik doen verminderen. In 2013 beschouwden 76 % van de deelnemende bedrijfsleiders van toonaangevende bedrijven in de autoindustrie over de hele wereld elektrische wagens als een heel belangrijke trend in de autosector tegenover 59 % in Uit deze studie kwam ook naar voren dat vele bedrijfsleiders de intentie hebben om voornamelijk te investeren in brandstofefficiënte technologieën. Op de vraag "In welke technologie plannen jullie het meest te investeren?" antwoordde 46 % de optimalisering van verbrandingsmotoren, 16 % plug-in hybriden, 11 % hybriden, 10 % brandstofcelwagens, 9 % pure elektrische wagens en 8 % elektrische voertuigen met range extender. Mogelijk verliezen elektrische wagens aan belangstelling omdat deze moeilijk op de markt doorbreken. In de realiteit voldoen vele elektrische wagens nog niet aan de verwachtingen van consumenten. Een enquête 44 van Deloitte toont aan dat, wanneer men de consumentenverwachtingen over elektrische voertuigen vergelijkt met het huidige aanbod ervan, de huidige elektrische voertuigen slechts aan de verwachtingen van 2 tot 4 % van de wereldbevolking voldoen. In België zijn 53 % van de consumenten geïnteresseerd in een elektrische wagen, van wie slechts 7 % potentiële kopers zijn, en 47 % zal zeer waarschijnlijk geen aankoop overwegen. De actieradius, de laadtijd en de kostprijs zijn voor vele consumenten de voornaamste obstakels om een elektrisch voertuig aan te schaffen. Hoewel 81 % van de bevraagde Belgen minder dan 80 km per dag aflegt, zijn 50 % van de Belgische consumenten tevreden met een actieradius van 320 km en 75 % met een radius van 480 km. De actieradius van de huidige elektrische wagens varieert ongeveer tussen 150 en 250 km, met uitzondering van de Tesla die maximaal 490 km kan afleggen 45. Tevens verwacht meer dan de helft van de Belgen dat de laadtijd twee uur of minder bedraagt, terwijl die nu tussen 6 en 9 uur 46 bedraagt om de batterij volledig op te laden. Men zou de laadtijd van een batterij op verschillende manieren kunnen verminderen. Bijvoorbeeld door de oplaadinfrastructuur uit te rusten met krachtigere laders, wisselstations waar men van batterij kan wisselen te voorzien en draadloos opladen. Er moet echter wel opgemerkt worden dat krachtigere laders kostelijk zijn en dat deze het elektriciteitsnet zwaarder belasten. Bij wisselstations moeten de batterijen en het stopcontact van de wagens gestandaardiseerd zijn. Voorts zou men ook informatie m.b.t. tot de staat van de batterij zoals een update van de huidige laadstatus en de prestatie van de batterij, een inschatting van het verbruik, toegang tot een realtime-kaart van de verschillende laadstations en signalering indien de batterij vervangen dient te worden door middel van telematica kunnen faciliteren. 43 KPMG (2014). KPMG's Global Automotive Executive Survey Deloitte (2011). Unplugged: Electric vehicle realities versus consumer expectations 45 ANWB, Top-10 Elektrische auto's. Geraadpleegd op 12 juni 2014 via 46 Ibid. VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 15

16 Daarenboven is 71 % van de Belgische consumenten niet bereid om meer voor een elektrisch voertuig te betalen dan voor een conventionele wagen en indien men toch zou overwegen om een elektrische wagen aan te schaffen, dan zou 57 % niet meer dan dollar willen betalen. Dit terwijl de prijzen van elektrische wagens schommelen tussen en euro met uitzondering van de Tesla, die vanaf euro beschikbaar is 47. De grootste kost van elektrische wagens is de batterij en men is bovendien onzeker over de levensverwachting en de depreciatie ervan 48. Sommige merken verkiezen daarom de batterij niet in de kostprijs aan te rekenen, maar om de batterij voor een maandelijks vast bedrag te verhuren. Het is onzeker of elektrische wagens in de nabije toekomst goedkoper zullen worden. Zo zal een mogelijke kostenreductie resulterend uit schaalvoordelen tenietgedaan worden door pogingen om de actieradius te vergroten. Daarnaast is het onwaarschijnlijk dat elektronische onderdelen, zoals sensoren, veel goedkoper zullen worden en dat de arbeidskosten zullen verminderen aangezien er bij de ontwikkeling van elektrische voertuigen behoefte is aan hooggeschoold personeel. Tot slot zal een toename in productie leiden tot een stijging van de vraag naar belangrijke materialen, zoals nikkel, mangaan, kobalt en lithium, waardoor deze materialen ook duurder zullen worden. Verder hebben brandstofprijzen en brandstofefficiënte technologieën ook een impact op de overweging om een elektrisch voertuig te kopen. Het blijkt dat, indien er in België een stijging van de brandstofprijzen met 30 % zou plaatsvinden, er minstens 50 % van de consumenten een elektrische wagen in overweging zouden nemen. Maar naarmate men meer kilometers kan afleggen met minder brandstof, zullen consumenten minder bereid zijn om een elektrische wagen te kopen. Bij een brandstofefficiëntie van 50 mpg d.w.z. dat men 5,6 liter nodig heeft om 100 km af te leggen, zou de helft van de Belgische consumenten veel minder de aankoop of leasing van een elektrische wagen overwegen. Door de net opgesomde redenen is het onwaarschijnlijk dat de elektrische wagen in de nabije toekomst bij het grote publiek zal doorbreken 49. Dit wordt eveneens bevestigd door het aantal inschrijvingen van nieuwe voertuigen in België. Figuur 1 geeft de evolutie van de inschrijvingen van nieuwe wagens per brandstof van 2009 tot en met 2013 weer 50. Figuur 1: Evolutie inschrijvingen nieuwe wagens per brandstoftype, ANWB, Top-10 Elektrische auto's. Geraadpleegd op 12 juni 2014 via 48 KPMG (2014). KPMG's Global Automotive Executive Survey Knack, Hybride is de technologie voor de komende vijftien jaar. Geraadpleegd op 26 juni 2014 via html 50 Febiac, Digitest 2014: Evolutie van de inschrijvingen van nieuwe wagens per brandstofsoort. Geraadpleegd op 25 juni 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 16

17 Benzine Diesel LPG Hybriden Aardgas Elektriciteit TOTAAL Bron: Febiac Uit bovenstaande tabel kan men afleiden dat het aantal nieuwe ingeschreven elektrische voertuigen beperkt blijft. Dit stijgt wel sinds In tegenstelling met 2012 nam dit aantal in 2013 met 11 % af. Dit kan gelinkt worden aan de afschaffing van de korting voor elektrische wagens eind Hetzelfde kan men opmerken voor hybride voertuigen. Door de afschaffing van de ecokorting eind 2011 valt het aantal nieuwe geregistreerde hybride wagens in 2012 terug met 21 % tegenover De statistieken voor de eerste vier maanden van 2014 zijn hoopvol. Hieruit blijkt dat het aantal nieuwe inschrijvingen van nieuwe voertuigen met alternatieve aandrijfsystemen en brandstoffen sterk is toegenomen in vergelijking met dezelfde periode in Het aantal geregistreerde voertuigen nam voor elektrische wagens toe van 55 naar 385, voor auto's op CNG van 54 naar 366 en voor hybride voertuigen met een benzinemotor van 2014 naar Enkel het aantal nieuwe hybride wagens met een dieselmotor kende een daling van 23 %. Dit succes zou het gevolg zijn van de recente introductie van enkele nieuwe modellen bij elektrische wagens en van een premie bij auto's aangedreven door CNG 53. Uit al deze gegevens wordt duidelijk dat hybride voertuigen de populairste alternatieve aandrijfsystemen zijn. Dit komt doordat het huidige aanbod hybride voertuigen de consumentenverwachtingen beter vervult 54. Sommigen geloven zelfs dat hybride de technologie van de komende vijftien jaar zal zijn 55. Het merendeel van de nieuwe wagens echter rijdt nog steeds alleen op diesel. De tweede grootste groep zijn de wagens op benzine. Samen vormen ze maar liefst 98,7 % van de nieuwe inschrijvingen (zie figuur 1). Met andere woorden, het aandeel nieuwe wagens met alternatieve aandrijfsystemen en brandstoffen blijft zeer klein. Verder worden aandrijfsystemen op basis van waterstof veel besproken. Er zijn hiervoor twee benaderingen 56. Waterstof kan mits aanpassingen aan de motor als brandstof voor de traditionele verbrandingsmotor gebruikt worden of kan door in aanraking te komen met lucht in een brandstofcel in de wagen een elektrische motor aandrijven. In het verleden hebben de autofabrikanten Ford, BMW 51 Febiac, De alternatieve aandrijvingen hebben de wind in de zeilen. Geraadpleegd op 19 juni 2014 via 52 Ibid. 53 Ibid. 54 Deloitte (2011). Unplugged: Electric vehicle realities versus consumer expectations 55 Knack, Hybride is de technologie voor de komende vijftien jaar. Geraadpleegd op 26 juni 2014 via html 56 Autobloggreen, Why choose fuel cell or internal combustion engine when using hydrogen. Geraadpleegd op 26 juni 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 17

18 en Mazda al geëxperimenteerd met verbrandingsmotoren op waterstof en de meeste andere producenten met brandstofcelwagens 57. Aangezien verbrandingsmotoren op waterstof tamelijk veel stikstof uitstoten 58 en verschillende autofabrikanten aangekondigd hebben dat ze plannen hebben om brandstofcelwagens op de markt te brengen, zullen autoproducenten vermoedelijk de piste van brandstofcelwagens volgen. Zo heeft Hyundai recent een nieuwe brandstofcelwagen uitgebracht en zal Toyota in 2015 dit voorbeeld volgen 59. Er is eveneens sprake van verschillende samenwerkingsverbanden tussen autofabrikanten om brandstofcelwagens te ontwikkelen. GM en Honda 60 ; Ford, Nissan en Mercedes 61 en tot slot BMW en Toyota 62 zullen de handen in elkaar slaan. Het grote voordeel van brandstofcelwagens is dat deze slechts waterdamp uitstoten. Bovendien is waterstof, in tegenstelling met fossiele brandstoffen, niet schaars. Er moet echter opgemerkt worden dat waterstof geen winbare grondstof is, maar dat waterstof met behulp van elektriciteit uit water geproduceerd wordt. De duurzaamheid van waterstof is dus afhankelijke van de manier waarop ze geproduceerd wordt 63. Waterstof als brandstof heeft ook enkele nadelen. Doordat waterstof een gas met een lage dichtheid is, vergt het een vrij grote opslagruimte voor een kleine hoeveelheid. In een wagen is daar niet voldoende ruimte voor. Ook aan de brandstofcel zelf zijn enkele uitdagingen verbonden. De katalysator in deze cel wordt uit zeldzame grondstoffen zoals platina vervaardigd, waardoor de kosten snel oplopen. Daarnaast zijn brandstofcellen temperatuurgevoelig. Bij temperaturen van minder dan nul graden kan de dampige omgeving in de cel bevriezen. Voorts kan waterstof onder bepaalde omstandigheden ontvlambaar zijn en ontbreekt de nodige infrastructuur om waterstof te tanken. Volgens sommige bronnen zal het nog decennia duren vooraleer brandstofcelwagens zullen doorbreken bij het grote publiek 64. In de staat Californië in de Verenigde Staten denkt men er anders over en plant men om binnen twee jaar 44 waterstoftankstations te bouwen. Wellicht zal de concurrentiestrijd tussen rijden op elektriciteit en waterstof hierdoor losbarsten 65. Het is onzeker 57 Ibid. 58 Ibid. 59 Duurzaam Bedrijfsleven, Toyota brengt in 2015 een waterstofauto op de markt. Geraadpleegd op 24 juni 2014 via 60 The Telegraph, GM and Honda to collaborate on fuel cell technology. Geraadpleegd op 27 juni 2014 via 61 The Telegraph, Ford, Nissan and Mercedes in hydrogen fuel cell collaboration. Geraadpleegd op 27 juni 2014 via 62 Groen7.nl, Toyota gaat waterstoftechniek aan BMW leveren. Geraadpleegd op 27 juni 2014 via 63 WaterstofNet, Toenemende aandacht voor waterstof als onderdeel van een duurzame energievoorziening. Geraadpleegd op 22 juni 2014 via 64 Howstuffworks, How hydrogen cars work. Geraadpleegd op 27 juni 2014 via 65 Duurzaam Bedrijfsleven, Californië strijdtoneel batterij en brandstofcel. Geraadpleegd op 27 juni 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 18

19 welke technologie de bovenhand zal halen. Bepaalde bronnen beweren dat het meest logische antwoord hierop is dat waterstof en elektriciteit gecombineerd zullen worden 66. Zo kan waterstof een oplossing bieden voor de korte actieradius en de lange laadtijd bij elektrische wagens en biedt elektriciteit dan weer het voordeel dat er een uitgebreid en betrouwbaar elektriciteitsnet aanwezig is. Evoluties op het gebied van gewichtsbesparing bij de productie van voertuigen Naast alternatieve aandrijfsystemen en de optimalisering van verbrandingsmotoren kunnen lichtere wagens ook tot een vermindering van het brandstofverbruik leiden. Het voertuiggewicht kan op verschillende wijzen gereduceerd worden 67. 3D-printen bijvoorbeeld maakt nieuwe productietechnieken mogelijk. Het staat toe om structurele onderdelen lichter te vervaardigen zonder enig verlies aan stevigheid en stijfheid. Dit kan onder meer gebeuren door aan de binnenkant van het onderdeel een roosterstructuur, bestaande uit spanten en stijgers, te creëren 68. Daarenboven worden er bij deze techniek minder materialen gebruikt, waardoor de materiaalkosten gevoelig kunnen dalen. Een ander voordeel is dat men minder materialen moet verwerken en men dus minder productietijd nodig heeft 69. Om lichtere wagens te produceren trachten fabrikanten daarnaast om wagens uit lichtgewichten zoals staal, hogesterktestaal, plastic, aluminium, magnesium en koolstofvezel te vervaardigen. Deze materialen, echter worden slechts in beperkte mate gebruikt omdat ze kostelijk zijn en omdat consumenten weinig bereid zijn om hiervoor te betalen 70. Toch zullen lichtgewichten in de toekomst aan belang winnen 71. De Europese doelstellingen rond de reductie van de CO 2-uitstoot zullen hierin een aanzienlijke rol spelen. Zo geldt dat, indien de gemiddelde CO 2-uitstoot van de vloot van een fabrikant geproduceerd vanaf 2012 de grenswaarde overschrijdt, de fabrikant een boete zal moeten betalen voor de overtollige uitstoot van elke geregistreerde wagen. Deze boete bedraagt 5 euro voor de eerste overschreden gram per km, 15 euro voor de tweede overschreden gram per km en 95 euro voor alle andere overschreden grammen per km 72. Daarnaast doen uitstootverminderende toepassingen in verbrandingsmotoren en elektrische aandrijfsystemen het gewicht van de wagen toenemen, waardoor fabrikanten eveneens meer bereid zullen zijn om in lichtgewichten te investeren. Er dient opgemerkt te worden dat lichtgewichten de CO 2-uitstoot slechts in beperkte mate kunnen verminderen. De impact van lichtgewichten in 66 WaterstofNet, Toenemende aandacht voor waterstof als onderdeel van een duurzame energievoorziening. Geraadpleegd op 22 juni 2014 via 67 Deloitte (2014). 3D opportunity in the automotive industry: Additive manufacturing hits the road 68 Justin Scott et al. (2012). Additive manufacturing: Status and opportunities, Science and Technology Policy Institute, Institute for Defense Analyses 69 Ibid. 70 McKinsey & Company (2012). Lightweight, heavy impact 71 Ibid. 72 European Commission, Reducing CO2 emission from passenger cars. Geraadpleegd op 16 juni 2014 via VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 19

20 combinatie met geoptimaliseerde verbrandingsmotoren zal niet volstaan om de CO 2- uitstootdoelstellingen tegen 2025 te halen. Om deze te halen zijn elektrische voertuigen noodzakelijk. Een veelbelovende lichtgewicht is koolstofvezel, maar deze is zeer kostelijk. Koolstofvezel kan tot zes maal meer kosten dan staal. Toch zal de prijs ervan de komende 20 jaar waarschijnlijk afnemen door de volgende redenen 73 : koolstofvezel zal uit goedkopere materialen vervaardigd worden. Namelijk uit textiele polyacrylnitril of uit houtstof in plaats van olie of gas. De kosten voor ruwe materialen zullen hierdoor 30 tot 50 % dalen. de vervaardigingskosten zullen 60 tot 80 % afnemen door een vermindering van de cyclustijd door bijvoorbeeld ontwikkelingen van snel verhardende harsen. Er zijn echter ook enkele uitdagingen aan koolstofvezel verbonden. Het gaat om de volgende aspecten 74 : onderhoud en reparatie: schade kan men niet visueel detecteren. Hiervoor zal men thermische of ultrasonische opsporingstechnieken moeten gebruiken of technieken op basis van geluidsproductie en röntgenstraling. Deze technologieën leggen dealers een zware investeringskost op. Wat de herstelling ervan betreft, bestaan er in de luchtvaartindustrie verschillende methoden, zoals reparatie op basis van schroeven en lijm. Afhankelijk van de schade kunnen deze methoden ook in de auto-industrie toegepast worden. Interne delaminatie kan gerepareerd worden door het injecteren van hars indien de schade niet-structureel is en slechts lokale onderdelen treft. In geval van zeer ernstige schade of van zeer kritische componenten zal vervanging de enige optie blijven, maar deze gevallen zullen beperkt zijn. recycleerbaarheid: de EU legt de doelstelling op van 85 % recyclage bij wagens. Het is al mogelijk om snijafval van de voor- en onderdelenproductie te hergebruiken (dit houdt nu 30 % van het koolvezelgebruik in) voor toepassingen met lagere vereisten inzake stijfheid en grootte. Geproduceerde koolstofvezel kan men op basis van twee methoden, nl. breken en thermisch/chemisch kraken, recycleren. Gerecycleerde koolstofvezel is van mindere kwaliteit, maar kan toch voor enkele bestaande toepassingen gebruikt worden. crashsimulaties: dankzij de luchtvaartindustrie heeft men hierover kennis, maar deze is beperkt door het anisotrope gedrag van koolvezelstof ( de fysieke eigenschap van een stof, waarbij die verschillende waarden kan aannemen wanneer deze in verschillende richtingen gemeten wordt). hoge energieconsumptie bij de productie: de productie kan een negatieve impact hebben op de CO 2-reductie afhankelijk van de energiemix die gebruikt wordt. 73 McKinsey & Company (2012). Lightweight, heavy impact 74 McKinsey & Company (2012). Lightweight, heavy impact VZW EDUCAM ASBL Avenue J. Bordetlaan 164, Bruxelles 1140 Brussel 20

Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom. The Relationship Marketing Agency

Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom. The Relationship Marketing Agency Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom The Relationship Marketing Agency Doel 1. Hoe zullen de beroepen in de autosector tegen 2020 evolueren? 2. Wat moet er worden gedaan

Nadere informatie

Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom. The Relationship Marketing Agency

Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom. The Relationship Marketing Agency Workshop C De beroepen en de competenties in de autosector in 2020 Welkom The Relationship Marketing Agency Doel 1. Hoe zullen de beroepen in de autosector tegen 2020 evolueren? 2. Wat moet er worden gedaan

Nadere informatie

ROUTE 2020. Zijn we klaar voor de toekomst?

ROUTE 2020. Zijn we klaar voor de toekomst? ROUTE 2020 Zijn we klaar voor de toekomst? Management Summary We leven in een tijdperk dat gekenmerkt wordt door snelle opeenvolgende technologische doorbraken. Ook de autosector ontsnapt er niet aan.

Nadere informatie

De auto van de toekomst is voor vandaag

De auto van de toekomst is voor vandaag De auto van de toekomst is voor vandaag Woensdag 7 mei 2014 Belgian Platform on Alternative Transport Fuels #8 Agenda 1. Inleiding 2. Belgische cijfers over de markt en het park 3. Andere Europese landen

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit vandaag Kristof Corthout Product Manager Sustainable Mobility

Duurzame mobiliteit vandaag Kristof Corthout Product Manager Sustainable Mobility Duurzame mobiliteit vandaag Kristof Corthout Product Manager Sustainable Mobility Groene mobiliteit: een complementair verhaal Aantal km 0 0 0 2 0 Complementariteit! Aantal km 0 0 1 5 0 Complementariteit!

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN ALD FAQ WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN INHOUD 1. Is elektrisch rijden iets voor mij? 3 2. Welke soorten elektrische auto s zijn er? 3 3. Welke auto is voor mij geschikt? 4 4. Hoe ver kan ik rijden

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

verkeer veilige veiligheid verbindingen BIJLAGE 6: TAG CLOUDS MOBILITEIT staat stad stiptheid stress tijd tram trein treinen uur veilig

verkeer veilige veiligheid verbindingen BIJLAGE 6: TAG CLOUDS MOBILITEIT staat stad stiptheid stress tijd tram trein treinen uur veilig flexibiliteit genoeg geraken gezondheid goed goede goedkoop grote BIJLAGE 6: TAG CLOUDS MOBILITEIT Grafische voorstelling open antwoorden andere belangrijke zaken bij verplaatsingen aankomen aansluiting

Nadere informatie

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 1 Brochure ALD electric INLEIDING Ons ALD electric aanbod is bijzonder volledig, met zowel oplaadbare hybrides (plug-in), elektrische auto s met verlengde

Nadere informatie

België dieselland? Automania.be. Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert

België dieselland? Automania.be. Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert Automania.be Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert Gepubliceerd: 08.05.2014 Een studie rond het omslagpunt tussen rijden op benzine, diesel of elektriciteit, onlangs uitgevoerd

Nadere informatie

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer 2014 Ketenanalyse Woon- Werkverkeer Rapportage: KAWWV 2014 Datum: 12 Augustus 2014 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Doel... 4 2.1 Data inventarisatie... 4 2.1.1 Zakelijke

Nadere informatie

Elektrisch rijden vraagt langetermijnstrategie en ondersteuning van overheid Misverstanden rond diesel blijven bestaan

Elektrisch rijden vraagt langetermijnstrategie en ondersteuning van overheid Misverstanden rond diesel blijven bestaan Persbericht januari 2014 Traditionele verbrandingsmotor blijft voorkeur genieten Elektrisch rijden vraagt langetermijnstrategie en ondersteuning van overheid Misverstanden rond diesel blijven bestaan Auto

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven

Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven Valsamis, D. & Vandeweghe, B. 2012. Instroom- en retentiebeleid van bedrijven: wachten

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Tendensen in bedrijfsopleidingen. 19 Maart 2009 Business Faculty Brussel

Tendensen in bedrijfsopleidingen. 19 Maart 2009 Business Faculty Brussel Tendensen in bedrijfsopleidingen 19 Maart 2009 Business Faculty Brussel Inhoud Inleiding: wie zijn wij? Onderzoeksmethodologie & Definities Top 4 Vaststellingen in bedrijfsopleidingen Top 4 Tendensen in

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Duurzame dienstmobiliteit. Geert Biesemans directeur voertuigencentrum

Duurzame dienstmobiliteit. Geert Biesemans directeur voertuigencentrum Duurzame dienstmobiliteit Geert Biesemans directeur voertuigencentrum Nood aan verduurzaming externe factoren opwarming van de aarde stijgende prijs en eindigheid brandstoffen binnen koolstofeconomie fiscaliteit

Nadere informatie

FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013

FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013 FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013 Voorwoord& EenjaargeledenkondigdenwijtijdensonzealgemenevergaderingaandatFEBIACmeerjongerenmoestaantrekkenvoor deberoepenvandeautomobielsectorinhetalgemeenenvoorbanenbijonzeconcessiehoudersinhetbijzonder,voorde

Nadere informatie

Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer. www.alphabet.com

Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer. www.alphabet.com Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer www.alphabet.com Duurzame mobiliteit. Onderzoek naar gedrag en keuzes van leaserijders op gebied van duurzaamheid. Leaserijders steeds milieubewuster.

Nadere informatie

3. Kenmerken van personenwagens

3. Kenmerken van personenwagens 3. Kenmerken van personenwagens Tabel 29: Verdeling van personenwagens volgens bouwjaarcategorie Bouwjaar categorie bjcat 1990 en eerder 403.46 3.89 403.46 3.89 1991 tot 1995 997.17 9.62 1400.63 13.52

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt

E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt + E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt Philippe Decrock, directeur studiedienst (federatie FEDERAUTO, FEDERVELO- FEDERPROCYCLE) + AANDACHTSPUNTEN E-bikes Elektronisch

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Alternatieve aandrijfvormen

Alternatieve aandrijfvormen Alternatieve aandrijfvormen Als alternatief voor de klassieke benzine- en dieselmotor zijn er momenteel acht andere aandrijfvormen beschikbaar. We lijsten ze even op met telkens een definitie, de voor-

Nadere informatie

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking Vlaamse Regering Addendum bij het Protocol van samenwerking In het kader van het economisch impulsplan herstel het vertrouwen van de Vlaamse regering goedgekeurd op 14 november 2008 Tussen de Vlaamse Regering

Nadere informatie

Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op

Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op 16 Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op korte termijn Meer dan 4 miljoen GM E85 FlexFuel Voertuigen in circulatie Biofbrandstoffen kunnen CO2 uitstoot op source to wheels basis gevoelig reduceren

Nadere informatie

Special: Toekomstige EV modellen

Special: Toekomstige EV modellen Special: Toekomstige EV modellen De afgelopen jaren is het aantal elektrische voertuigen in Nederland flink gestegen. Ook het aanbod vanuit de voertuigfabrikanten groeit: steeds meer merken bieden een

Nadere informatie

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer 30 september 2009 WTC Rotterdam Ir. Klaas Strijbis, Lid groepsdirectie Movares klaas.strijbis@movares.nl tel. 030 265 3003 www.movares.nl/elektrischrijden

Nadere informatie

TOTAL COST OF USE DOORLICHTING VAN UW KOSTEN

TOTAL COST OF USE DOORLICHTING VAN UW KOSTEN TOTAL COST OF USE DOORLICHTING VAN UW KOSTEN Laat u niet overrompelen door de kosten van een voertuig, anticipeer! De verschillende kosten waarmee men rekening moet houden voor de berekening van de TCU

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. 2012 In samenwerking met 1 547.259 uitzendkrachten 547.259 motieven 2 Inhoudstafel 1. Uitzendarbeid vandaag 2. Doel van het onderzoek 3. De enquête 4. De verschillende

Nadere informatie

Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen

Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen Alternatieve brandstoffen en aandrijvingen Brandstof vertegenwoordigt een aanzienlijk deel van de exploitatiekosten van een leasewagen. Omwille van zijn zuinige karakter en steeds lagere CO2-emissie was

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie 28 april 2009 Hidde Nijland Symposium 1 WAAROM ELEKTRISCH RIJDEN? 1. Wereld milieu: geen broeikaseffect duurzaamheid

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux

Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux 1 Hyundai en de toekomst Hyundai is bekommerd om de toekomst» Verkoop!» Door een duurzaam beleid»

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

CO2 Initiatieven. Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0. Goedkeuring door B. Geltmeyer

CO2 Initiatieven. Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0. Goedkeuring door B. Geltmeyer CO2 Initiatieven Auteur(s) Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0 Controle door M. Van der Horden Goedkeuring door B. Geltmeyer Status Definitief 1. LIJST INITIATIEVEN Sector- en keteninitiatieven

Nadere informatie

VRAGENLIJST VERZONDEN AAN DE TRACTORDEALERS Deze vragenlijst bestaat uit 56 vragen opgedeeld in 13 categorieën:

VRAGENLIJST VERZONDEN AAN DE TRACTORDEALERS Deze vragenlijst bestaat uit 56 vragen opgedeeld in 13 categorieën: 1 VRAGENLIJST VERZONDEN AAN DE TRACTORDEALERS Deze vragenlijst bestaat uit 56 vragen opgedeeld in 13 categorieën: 1. IMPACT VAN HET MERK a) Kwaliteit van het merkimago van uw fabrikant in de landbouwwereld

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 april 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Vragenlijst Leeftijdsscan

Vragenlijst Leeftijdsscan De leeftijdsscan Dit document is een blanco vragenlijst ter voorbereiding van het invullen van de leeftijdsscan op www.leeftijdsscan.be. Die website helpt u in real time om een duidelijk beeld te vormen

Nadere informatie

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Communicatieplan 2014-2015. CO2-prestatieladder Certificering. Inzake 20 Tinten Groen. Continuering 2013-2014. Datum : September 2015

Communicatieplan 2014-2015. CO2-prestatieladder Certificering. Inzake 20 Tinten Groen. Continuering 2013-2014. Datum : September 2015 plan 2014-2015 Inzake 20 Tinten Groen CO2-prestatieladder Certificering Continuering 2013-2014 Datum : September 2015 plan Cor Millenaar B.V. / G-center B.V. 2014 2015 September 2015 pag. 1 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan.

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan. Gemeente t.a.v. het College van Burgemeester en wethouders Datum: 24-2-2015 verkiezing@smartdatacity.org Aankondiging Slimste Binnenstad van Nederland Bijlage: Toelichting Geacht college, Met genoegen

Nadere informatie

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot Beleidsverklaring Co2 Deze beleidsverklaring met betrekking tot de CO2 uitstoot is onderdeel van het door M, van der Spek Hoveniersbedrijf B.V. gevoerde milieubeleid. M. van der Spek Hoveniersbedrijf B.V.

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête DigitasLBi presenteert nieuwe enquête over wereldwijd winkelgedrag en onthult enkele belangrijke trends voor Belgische markt Brussel, 24 april, 2014 M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag

Nadere informatie

Inleiding. Voor bedrijven. Inleiding. Voor bedrijven. Voor bedrijven. Financiële stimulansen voor bedrijven en lokale overheden

Inleiding. Voor bedrijven. Inleiding. Voor bedrijven. Voor bedrijven. Financiële stimulansen voor bedrijven en lokale overheden Inleiding Financiële stimulansen voor bedrijven en lokale overheden Roel Vanderbeuren Projectverantwoordelijke WATT Roadshow Bond Beter Leefmilieu Vergroening van het wagenpark deel van totale mobility

Nadere informatie

Drive v n b y n ature

Drive v n b y n ature Driven by nature Voorstelling Joachim Saelens, mede-oprichter van BeCharged Bedrijfsactiviteit: Het produceren, het installeren, het onderhouden en het internationaal verdelen van oplaadstations voor elektrische

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Maarten Matienko VAB. Daniël Peemans KBC Autolease. Saskia Raymaekers KBC Autolease

Maarten Matienko VAB. Daniël Peemans KBC Autolease. Saskia Raymaekers KBC Autolease Welkom Duurzame mobiliteit Sessie 1 Hoe uw brandstofverbruik en wagenparkkosten in de toekomst beperken? Maarten Matienko VAB Daniël Peemans KBC Autolease Saskia Raymaekers KBC Autolease Duurzame mobiliteit

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Japan gelooft in de brandstofcel

Japan gelooft in de brandstofcel Japan gelooft in de brandstofcel David van Erp, stagiair TWA Tokio - 1-3-2003 (Continued from Part 1) De automobielindustrie De Japanse automobielindustrie is momenteel zeer actief bezig om de brandstofcelauto

Nadere informatie

WELKOM. 1 April 2014. Roadshow CARamba - Duurzame mobiliteit

WELKOM. 1 April 2014. Roadshow CARamba - Duurzame mobiliteit WELKOM 1 April 2014 Agda Waarom is duurzame mobiliteit zo belangrijk? Duurzame mobiliteit is e complemtair verhaal Oplossing duurzame mobiliteit Zet de eerste stap naar e duurzaam beleid 2 April 2014 Mobiliteit

Nadere informatie

M{ZD{ 6 203920_14R1_MAZ6_V2_COVERS.indd 1-3 25/03/2015 11:59:20

M{ZD{ 6 203920_14R1_MAZ6_V2_COVERS.indd 1-3 25/03/2015 11:59:20 M{ZD{ 6 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 1 2 3 7 6 4 5 18 19 SKYACTIV TECHNOLOGY 20 21 6 1 7 5 2 4 3 8 22 23 DE VEILIGSTE PLEK OP DE WEG Elke Mazda die we produceren beschikt over een reeks intelligente

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Agenda Project elektrische voertuigen Eandis Impact op netwerk elektriciteit Deelname proeftuin EVA 2 6 juli 2011 Technische gegevens voertuigen ( 1 ) 4 FIAT FIORINO

Nadere informatie

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 1 De arbeidsmarkt wordt krapper: alle talent is nodig Evolutie van de vervangingsgraad (verhouding 15-24-jarigen

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen Prof.dr.ir.. Hendrik Van Landeghem Onderzoekscentrum voor In-Plant Logistics (AoG) Lean Enterprise Research Center Vakgroep Industrieel Beheer

Nadere informatie

De Caddy Van en Maxi Van

De Caddy Van en Maxi Van De Caddy Van en Maxi Van De Caddy Van en Maxi Van De Caddy EcoFuel en Caddy BiFuel. Kostenbewuste ondernemers zoeken doorgaans een bedrijfsvoertuig dat niet alleen op korte termijn maar ook op lange termijn

Nadere informatie

ELEKTRISCH RIJDEN EN UW AUTOREGELING

ELEKTRISCH RIJDEN EN UW AUTOREGELING ALD WHITEPAPER ELEKTRISCH RIJDEN EN UW AUTOREGELING INHOUD Stap 1. Beleid 3 Stap 2. Toekenning van elektrische mobiliteit 3 Stap 3. Merkenbeleid en normbudget 3 Stap 4. Laadfaciliteiten thuis en op het

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

PERSBERICHT. Annemie Turtelboom. Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie

PERSBERICHT. Annemie Turtelboom. Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie PERSBERICHT Annemie Turtelboom Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie Joke Schauvliege Vlaams minister van Omgeving, Natuur & Landbouw Brussel,

Nadere informatie

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3 Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G Algemene Techniek Mnr. Baromeo 3.3.1. Veiliger Tegenwoordig worden de transportmiddelen veiliger, sneller en de laadruimte

Nadere informatie

S 500 PLUG-IN HYBRID.

S 500 PLUG-IN HYBRID. S 500 PLUG-IN HYBRID. Z n sterkste kracht: efficiëntie. Met de S 500 PLUG-IN HYBRID legt Mercedes-Benz wederom nieuwe maatstaven aan op technologiegebied. Daarbij zijn onovertroffen comfort, voortreffe

Nadere informatie

Emissie-inventarisatie 2014 en 2015 t.b.v. de CO2 prestatieladder

Emissie-inventarisatie 2014 en 2015 t.b.v. de CO2 prestatieladder Emissie-inventarisatie 2014 en 2015 t.b.v. de CO2 prestatieladder Gebr. Swinkels Grondwerken BV Speltdijk 2 5704 RJ HELMOND Aldus opgemaakt te Helmond d.d. Accoord d.d. KAM Coördinator Directeur 1. INLEIDING

Nadere informatie

Bedrijfsjurist in Beweging

Bedrijfsjurist in Beweging Salary Survey editie 2014 Bedrijfsjurist in Beweging Profiel, lonen en trends 01 Executive summary Met 696 deelnemers is deze editie 2014 van de salary survey bij de bedrijfsjurist een succes. We noteerden

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT

ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT Mobility of the Future 2 februari 2012 ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT ONDERZOEK UITGEVOERD DOOR METRIXLAB RESULTATEN ONDERZOEK E-MOBILITY. HOUDING VAN NEDERLANDSE CONSUMENT. Hoe groen is de Nederlander?

Nadere informatie

Rekentool traditioneel versus alternatief

Rekentool traditioneel versus alternatief Rekentool traditioneel versus alternatief Fiscale impact van uw voertuigkeuze 20 november 2014 Wie zijn wij Ons kantoor is gelegen in Westmalle dicht bij de grens met Oostmalle We bestaan reeds meer dan

Nadere informatie

Mag het iets meer zijn?

Mag het iets meer zijn? Levenslang leren West-Vlaanderen Werkt 3, 2010 Mag het iets meer zijn? De opleidingsbehoeften in de West-Vlaamse bedrijven en organisaties Syntra West - Chris Cardinael Tanja Termote sociaaleconomisch

Nadere informatie

Leasen in 2019 AM Congres januari 2015

Leasen in 2019 AM Congres januari 2015 Leasen in 2019 AM Congres januari 2015 Leasen in 2019?/ Zakelijke mobiliteit AM Congres januari 2015 Introductie Jack Knol (46) Toegepast Wiskundig ingenieur (Twente) Ruim 19 jaar Capgemini (eerste werkgever)

Nadere informatie

Automotive Energy Innovators

Automotive Energy Innovators Automotive Energy Innovators Inhoudsopgave Inhoudsopgave DEOdrive... 4 Fuel Cell Electric Vehicle (FCEV)... 5 Specificaties DEOdrive DEOdrive DEOdrive... 6 4 4 4 Hoe Fuel werkt Fuel Fuel Cell het? Cell

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Wereldwijde veranderingen vereisen nieuwe manieren van denken en doen op het gebied van wereldwijde megatrends Demografische veranderingen Globale

Nadere informatie

Na#onaal Zakenauto Onderzoek 2014

Na#onaal Zakenauto Onderzoek 2014 Na#onaal Zakenauto Onderzoek 2014 Presenta#e belangrijkste onderzoeksresultaten Eric Vousten VMS Research Intelligence Strategy Driving Business, 24 september 2014 Thema 2014 HOE ZAKELIJK IS DE ZAKELIJKE

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015 G.R.M. Maassen 2-9-2015 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 G.R.M. Maassen 24-10-2014 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant IP/04/285 Brussel, 2 maart 2004 Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant Het jongste verslag over autoprijzen toont aan dat op alle markten de prijsconvergentie

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

De Caddy en Caddy Maxi

De Caddy en Caddy Maxi De Caddy en Caddy Maxi Naast de zuivere diesel- of benzinemodellen zijn de Caddy en de Caddy Maxi als optie ook verkrijgbaar als modelvarianten Caddy EcoFuel en Caddy BiFuel. Met deze alternatieve aandrijvingsvarianten

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel.

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel. Concept Toyota Plug-In Hybrid R&D praktijktest techniek toekomstvisie Uitvoerige praktijktest Toyota test wereldwijd zeshonderd Concept Plug-in Hybrid Vehicles (Concept PHV) in een R&D praktijktest. Het

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015 Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 Ontwikkeling is breder dan alleen opleiden Hoe ziet in de toekomst de arbeidsmarkt in de mobiliteitsbranche

Nadere informatie

TRAINING & OPLEIDING Opleidingen in de lift: + 25% in 2001

TRAINING & OPLEIDING Opleidingen in de lift: + 25% in 2001 TRAINING & OPLEIDING Opleidingen in de lift: + 25% in 2001 Training en opleiding (T&O) van werkzoekenden en werknemers is één van de kerntaken van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding

Nadere informatie

Internalisering van externe kosten van wegverkeer in Vlaanderen. Samenvatting. Griet De Ceuster. Transport & Mobility Leuven

Internalisering van externe kosten van wegverkeer in Vlaanderen. Samenvatting. Griet De Ceuster. Transport & Mobility Leuven Internalisering van externe kosten van wegverkeer in Samenvatting Griet De Ceuster Transport & Mobility Leuven Studie uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse Milieumaatschappij, MIRA september 2004 Samenvatting

Nadere informatie

De groene delta van Nijmegen

De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions Workshop GDF SUEZ LNG Solutions - 10 oktober 2014 Leon Sluiman Manager operations & Technology De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions WAT IS LNG LNG: HET PRODUCT Vloeibaar

Nadere informatie